Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στη τάξη

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στη τάξη"

Transcript

1

2

3 GEOschools - Εκπαιδευτικές Δραστηριότητες Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στη τάξη «Γεωλογικός Χρόνος» Αθήνα ΕΛΛΑΔΑ

4 GEOschools GEOschools is a European Union project supported by the Lifelong Learning Programme which brings together geoscientists from universities, museums, geoparks, teaching training institutions and educators which can best translate geosciences into language and learning opportunities that can be understood by school students. Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στην τάξη «Γεωλογικός Χρόνος» Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών GREECE Ιστοθέση: GEOschools Συντονιστής: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών- Ελλάδα: Μιχάλης Δερμιτζάκης & Γεωργία Φέρμελη Εταίροι: Επιτροπή Διδακτικής των Γεωεπιστημών της Ελληνικής Γεωλογικής Εταιρείας: Αναστασία Κουτσουβέλη Πανεπιστήμιο Zaragoza-Ισπανία: Guillermo Meléndez Hevia Πανεπιστήμιο Alcalá de Henares Madrid-Ισπανία: Amelia Calonge García Πανεπιστήμιο Palermo (G.G. Gemmellaro Geological Museum)-Ιταλία: Carolina D Arpa & Carolina Di Patti Naturtejo Ευρωπαϊκό & Παγκόσμιο Γεωπάρκο- Πορτογαλία: Carlos Neto de Carvalho & Joana Rodrigues Krahuletz Museum-Αυστρία: Fritz Steininger Συγγραφείς: Γεωργία Φέρμελη Κατερίνα Σαμαρά Αναστασία Κουτσουβέλη Μιχάλης Δερμιτζάκης Πρωτότυπα Σχέδια (στη Μουσειοσκευή) με θέμα: Η ζωή στη Γη Κατερίνα Σαμαρά Εξώφυλλο, σχεδιασμός, επιμέλεια εκτύπωσης: Δώρος Παπαϊωαννίδης Εικόνες: Μέρος 2 ο / Γεωργία Φέρμελη Το παρόν βιβλίο αποτελεί τμήμα του προγράμματος GEOschools-Teaching Geosciences in Secondary Schools. EACEA- Lifelong Learning Programme: Comenius, ICT and Languages. Nr LLP-GR-COMENIUS-CMP. This Project was granted with the support of the European Commission. This publication expresses authors opinion and the Commission cannot be responsible for any use that may be given from the information provided. Εκδότης: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Copyright : 2014 by GEOschools 4

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 6 Εισαγωγή... 7 Η κατανόηση του γεωλογικού χρόνου... 7 Μέρος 1ο: Βασικά κείμενα Γεωλογικός χρόνος... 9 Η δημιουργία του ηλιακού μας συστήματος... 9 Η ηλικία της Γης και η εμφάνιση της ζωής στον πλανήτη μας... 9 Η εξέλιξη της ζωής στη Γη Χρονοστρωματογραφική κλίμακα Μαζικές εξαφανίσεις Βιβλιογραφία Μέρος 2ο: Εκπαιδευτικές δραστηριότητες - Γεωλογικός χρόνος Εισαγωγή Κινητό Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα (Μουσειοσκευή) - Ελάτε να σας ταξιδέψουμε στο γεωλογικό χρόνο Υλικά που περιλαμβάνονται στη Μουσειοσκευή Οδηγίες προς τον εκπαιδευτικό Παράρτημα Κάρτες γεωλογικών αιώνων Η Ταυτότητα του αιώνα μας Μαζικές εξαφανίσεις Παζλ

6 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το εκπαιδευτικό υλικό με τίτλο: Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στην τάξη «Γεωλογικός χρόνος», απευθύνεται σε όλους τους εκπαιδευτικούς που διδάσκουν Γεωλογία στο Γυμνάσιο αλλά και σε όσους εκπονούν προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ή οργανώνουν εκπαιδευτικές δραστηριότητες σε μουσεία Φυσικής Ιστορίας. Προσφέρει πρωτότυπο εκπαιδευτικό υποστηρικτικό υλικό για εκπαιδευτικούς και μαθητές και μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε ως ένα ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό πακέτο είτε να υποστηρίξει μεμονωμένες εκπαιδευτικές ενότητες στο πλαίσιο της διδασκαλίας στο σχολείο. Το υλικό δομείται σε δύο ενότητες: Ενότητα 1 η : Βασικά κείμενα ενημέρωσης που απευθύνονται στον εκπαιδευτικό και περιλαμβάνουν σύντομα κείμενα σχετικά με το γεωλογικό χρόνο και την εξέλιξη της ζωής στον πλανήτη μας. Επίσης, προτείνεται βιβλιογραφία και χρήσιμες διαδικτυακές συνδέσεις. Ενότητα 2 η : Εκπαιδευτικές δραστηριότητες που απευθύνονται στους μαθητές και τις μαθήτριες Γυμνασίου, οι οποίες θα μπορούσαν με κατάλληλη προσαρμογή να χρησιμοποιηθούν και στο Δημοτικό ή και το Λύκειο. Το εκπαιδευτικό πακέτο είναι σχεδιασμένο με τέτοιο τρόπο που να μπορεί να μεταφέρεται εύκολα - όλο το υλικό περιλαμβάνεται σε ένα σακίδιο - και περιέχει αντικείμενα που συνδυάζονται με κείμενα και εικόνες ώστε η μάθηση να γίνεται με «γοητευτικό» τρόπο και να συναρπάζει το μαθητή. Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υλοποιήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού προγράμματος LLP «GEOschools Teaching geosciences in secondary schools». Στο σημείο αυτό θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε τους 30 εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν στο σεμινάριο GEOschools «Αειφόρες διαδρομές στο χώρο και το χρόνο με πολλαπλές αναγνώσεις» καθώς και την κ. Τίνα Βαρελά MSc (Ιστορικό-Φιλόλογο) που με τις εύστοχες παρατηρήσεις τους μας βοήθησαν να βελτιώσουμε τη συγκεκριμένη παιδαγωγική πρόταση. Γεωργία Φέρμελη Κατερίνα Σαμαρά Αναστασία Κουτσουβέλη Μιχάλης Δερμιτζάκης ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Στο παρόν εκπαιδευτικό υλικό χρησιμοποιείται το αρσενικό γραμματικό γένος για τις λέξεις: μαθητής, εκπαιδευτικός, καθηγητής για πρακτικούς λόγους και αναφέρεται αντίστοιχα σε μαθητές & μαθήτριες, καθηγητές & καθηγήτριες καθώς και σε εκπαιδευτικούς και των δύο φύλων. 6

7 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ H μεθοδολογία και ο τρόπος σκέψης των γεωεπιστημών περιλαμβάνει συγκεκριμένες διαδικασίες, προσεγγίσεις, εμπειρίες, προοπτικές και αξίες, όπως είναι η μεγάλη διάρκεια του χρόνου, η χρονική και χωρική συλλογιστική για τη διατύπωση υποθέσεων και την επίλυση προβλημάτων, η επεξεργασία και ερμηνεία στο πλαίσιο συστημάτων και όχι στο πλαίσιο μιας μοναδικής ανεξάρτητης μεταβλητής καθώς και η περιγραφή εννοιών και διαδικασιών που αρχίζουν με την παρατήρηση στη φύση και καταλήγουν με την αξιοποίηση σύγχρονων τεχνικών σε πολύπλοκες αναπαραστάσεις και προσομοιώσεις. Βεβαίως, κάθε μία από τις πιο πάνω διαδικασίες και προσεγγίσεις δε χαρακτηρίζουν αποκλειστικά και μόνο τις γεωεπιστήμες, αλλά οι γεωεπιστήμες τις συνδυάζουν προκειμένου να απαντήσουν σε επιστημονικά ερωτήματα και προβλήματα σχετικά με τη Γη και το περιβάλλον της. Οι γεωεπιστήμες αποδέχονται και μελετούν τη Γη ως σύστημα το οποίο χαρακτηρίζεται από την αλληλεπίδραση μεταξύ των διεργασιών και των συστατικών μερών του (oλιστική προσέγγιση των συστημάτων), δίνουν έμφαση στη χωρική και τρισδιάστατη αντίληψη για την κατανόηση του εσωτερικού της Γης και των γεωλογικών διεργασιών (xωρικές ικανότητες) και στη μελέτη στο πεδίο για την κατανόηση και ερμηνεία των αντικειμένων και φαινομένων που καλούνται να κατανοήσουν. Η κατανόηση του γεωλογικού χρόνου Η κατανόηση της έννοιας του γεωλογικού χρόνου συμπληρώνει την έννοια του χρόνου,όπως τον αντιλαμβανόμαστε στις υπόλοιπες φυσικές επιστήμες και την ιστορία. Στις γεωεπιστήμες λαμβάνεται υπόψη ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, στο οποίο αναμένονται φαινόμενα με μικρή συχνότητα αλλά με ιδιαίτερα μεγάλης έντασης και έκτασης συνέπειες. Οι γεωεπιστήμες μελετούν τη Γη σε πολύ διαφορετικές συνθήκες από αυτές που οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν βιώσει πραγματικά πάνω στον πλανήτη. Μελετούν π.χ. μία Γη θερμοκήπιο ή μία Γη παγωμένη, χωρίς ζωή ή χωρίς την παρουσία των ανθρώπων. Στο γεωλογικό χρόνο διαδικασίες όπως η διάβρωση ή η εξέλιξη είναι πολύ αργές, αλλά επιφέρουν τεράστιες αλλαγές, όπως π.χ. την εξαφάνιση ενός ολόκληρου βουνού ή τη δημιουργία νέων ειδών. Σπάνιες αλλά ισχυρές διαδικασίες, όπως οι πλημμύρες, οι εκρήξεις ηφαιστείων, οι κατολισθήσεις και οι πτώσεις αστεροειδών, είναι γεγονότα ρουτίνας, παρά ακραία γεγονότα όταν εξετάζονται με την οπτική της διάρκειας του χρόνου στην κλίμακα της ιστορίας της Γης. Αυτή η οπτική είναι ασυνήθιστη στην καθημερινότητα όπου μικρά χρονικά διαστήματα, της τάξης των ημερών και των ετών κατευθύνουν τις αποφάσεις των ανθρώπων σε όλους τους τομείς. Μία κοινωνία που θα λάμβανε υπόψη τη γεωλογική διάσταση του χρόνου θα μπορούσε να σχεδιάσει πιο αποτελεσματικά την προστασία της από «σπάνια» γεγονότα όπως οι σεισμοί, οι πλημμύρες κ.λπ. και επίσης να κατανοήσει ευκολότερα ότι οι μικρές αλλαγές που επιφέρουμε καθημερινά στον πλανήτη μας και οι οποίες λειτουργούν σωρευτικά μπορούν να επιφέρουν πολύ μεγάλης κλίμακας αλλαγές στο μέλλον. Ωστόσο, έχοντας την άποψη του γεωλογικού χρόνου, αυτό δεν πρέπει να ερμηνευθεί 7

8 8 απλώς ως ένα πρακτικό εργαλείο για εκείνους που λαμβάνουν τις αποφάσεις, αλλά ως μια βασική φιλοσοφική πτυχή της σκέψης της ίδιας της ανθρωπότητας. Όπως ο Κοπέρνικος τον 16 ο αιώνα ανακάλυψε το ηλιοκεντρικό σύστημα το οποίο άλλαξε ριζικά την άποψη των ανθρώπων για τις διαστάσεις του σύμπαντος, έτσι ο Hutton το 18 ο αιώνα ανακάλυψε την έννοια του γεωλογικού χρόνου και άλλαξε την άποψη των ανθρώπων για τη θέση τους μέσα στην ιστορία της Γης. Ωστόσο, το γεγονός ότι η Γη δε βρίσκεται στο κέντρο του σύμπαντος είναι ευρύτερα γνωστό και αποδεκτό από ότι είναι το γεγονός ότι η ιστορία της ανθρωπότητας καταλαμβάνει μόνο ένα πολύ μικρό κλάσμα του γεωλογικού χρόνου. Στο παρόν εκπαιδευτικό υλικό δίνεται έμφαση κυρίως στην κατανόηση της έννοιας του γεωλογικού χρόνου.

9 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ 1 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ Γεωλογικός χρόνος Η δημιουργία του ηλιακού μας συστήματος Οι διαδικασίες για τη δημιουργία του ηλιακού μας συστήματος υπολογίζεται ότι άρχισαν πριν από περίπου 5 δισεκατομμύρια χρόνια. Την εποχή εκείνη, η περιοχή που καταλάμβανε το Ηλιακό μας σύστημα ήταν γεμάτη από αέρια και διαστημική σκόνη, τα οποία προέρχονταν από κοινά άστρα ή απόμακρες αστρικές εκρήξεις. Νέφη υλικών που πλανιόταν στο κενό και αναμειγνύονταν μεταξύ τους σχημάτιζαν θύλακες μεγαλύτερης πυκνότητας, οι οποίοι προσέλκυαν όλο και περισσότερη ύλη με τη δύναμη της βαρύτητάς τους. Εκατομμύρια χρόνια πέρασαν μέχρις ότου κάποια μικρή αστάθεια, που ίσως ήταν η έκρηξη ενός κοντινού άστρου, διατάραξε την ισορροπία του νεφελώματος με αποτέλεσμα τη συμπύκνωσή του προς το κέντρο. Όταν ο πυρήνας του νέφους έφτασε σε θερμοκρασία 15 εκατομμυρίων βαθμών Κελσίου, οι πυρηνικές αντιδράσεις άρχισαν να μεταστοιχειώνουν το αέριο υδρογόνο σε αέριο ήλιο και να μετατρέπουν, κάθε δευτερόλεπτο, 4 εκατομμύρια τόνους ύλης σε ενέργεια, σχηματίζοντας έτσι ένα νέο άστρο «τον Ήλιο μας». Η ηλικία της Γης και η εμφάνιση της ζωής στον πλανήτη μας Από την αρχαιότητα ακόμη, πολλοί ήσαν εκείνοι που προσπάθησαν να υπολογίσουν με διάφορους τρόπους την ηλικία της Γης. Παρ όλα αυτά, μόλις το 1993 σε περιοχή του Καναδά ανακαλύφθηκαν τα αρχαιότερα πετρώματα της Γης ηλικίας 3,96 δισεκατομμυρίων ετών, ενώ ορισμένοι κρύσταλλοι ζιρκονίου που βρέθηκαν στην Αυστραλία διαπιστώθηκε πως έχουν ηλικία 4,3 δισεκατομμυρίων ετών. Το γεγονός αυτό μας υποδεικνύει ότι η Γη μας πρέπει να έχει ηλικία άνω των 4,3 δισεκατομμυρίων ετών. Και πράγματι οι έρευνες που έγιναν στη Σελήνη και στους άλλους πλανήτες, καθώς και η μελέτη των μετεωριτών και των σεληνιακών πετρωμάτων ανεβάζουν τη δημιουργία των πλανητών του Ηλιακού μας Συστήματος πριν από 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια. Μ αυτό το σκεπτικό λοιπόν μπορούμε σήμερα να πούμε με αρκετή βεβαιότητα ότι ο πλανήτης μας έχει ηλικία 4,6 δισεκατομμυρίων ετών. Μετά τη δημιουργία της, η Γη άρχισε να κρυώνει. Τεράστιες χαράδρες παραμόρφωναν την επιφάνειά της, ενώ οι εκρήξεις των ηφαιστείων της υπενθύμιζαν τη θερμότητα που ήταν εγκλωβισμένη στο εσωτερικό της. Μαζί με τη λάβα των ηφαιστειακών εκρήξεων, τεράστιες ποσότητες αερίων εκτοξεύτηκαν στην επιφάνεια. Άζωτο, διοξείδιο του άνθρακα, αμμωνία, μεθάνιο και υδρατμοί περιέβαλλαν τη Γη σχηματίζοντας την πρώτη της ατμόσφαιρα, μιαν ατμόσφαιρα εντελώς διαφορετική απ αυτήν που σήμερα γνωρίζουμε. Εξακόσια, περίπου, εκατομμύρια χρόνια μετά τη δημιουργία της Γης, μέσα στις 9

10 χλιαρές θάλασσες και τους ωκεανούς άρχισε να δημιουργείται κάτι το υπέροχο και μυστηριώδες. Η υπεριώδης ακτινοβολία του ήλιου και οι συνεχείς ηλεκτρικές εκκενώνεις των κεραυνών, βοήθησαν σιγά-σιγά τα διάφορα χημικά συστατικά που έπεσαν με τη βροχή να δημιουργήσουν όλο και πιο πολύπλοκες χημικές ενώσεις, σχηματίζοντας έτσι αμινοξέα και πρωτεΐνες. Τα χημικά αυτά συστατικά ενώθηκαν σε τυχαίους συνδυασμούς άπειρες φορές, έως ότου, πριν από περίπου 3,9 δισεκατομμύρια χρόνια, δημιουργήθηκε ένα μόριο που μπορούσε να αντιγράψει τον εαυτό του. Έτσι, μπορούμε να πούμε ότι η ζωή εμφανίσθηκε στη Γη πριν από περίπου 4 δισεκατομμύρια χρόνια, όταν τα μόρια στη λεγόμενη «προβιοτική σούπα» άρχισαν να αντιδρούν και να σχηματίζουν πιο προηγμένες δομές. Η εξέλιξη της ζωής στη Γη Στρωματόλιθοι: Τα παλαιότερα γνωστά απολιθώματα βακτηριδίων έχουν βρεθεί σε στρωματολίθους. Η ηλικία τους υπολογίζεται στα 3 δισ. χρόνια. Στα πρώτα στάδια η εξέλιξη της ζωής ήταν αργή. Επί δύο δισεκατομμύρια χρόνια η διαδικασία της αναπαραγωγής των πρωτογόνων βακτηριδίων συνεχιζόταν, ενώ παράλληλα τα βακτηρίδια αυτά έμαθαν να χρησιμοποιούν το ηλιακό φως και το διοξείδιο του άνθρακα για τροφή και να αποβάλλουν το οξυγόνο ως απόβλητο της πρώτης φωτοσυνθετικής διαδικασίας. Το αποβαλλόμενο οξυγόνο μετέτρεψε σιγάσιγά την ατμόσφαιρα της Γης, σχηματίζοντας συγχρόνως ένα λεπτό στρώμα όζοντος που παρεμπόδιζε την υπεριώδη ακτινοβολία του Ηλίου να φθάσει στην επιφάνειά της, δίνοντας έτσι την ευκαιρία να γεννηθούν οι πρώτες πολυκύτταρες μορφές ζωής πριν από τουλάχιστον 700 εκατομμύρια χρόνια. Χρονοστρωματογραφική κλίμακα Ο γεωλόγοι μελετώντας τα πετρώματα της Γης μπορούν να προσδιορίσουν τη σύστασή τους (λιθολογία), το πότε δημιουργήθηκαν (ηλικία), τις συνθήκες δημιουργίας τους (περιβάλλον) και τρόπο που σχηματίστηκαν. Με άλλα λόγια, στα πετρώματα κάθε τόπου έχει καταγραφεί η γεωλογική του ιστορία και οι γεωλόγοι γνωρίζουν πώς να διαβάσουν και να ερμηνεύσουν αυτές τις καταγραφές, αλλά και να τις τοποθετήσουν σε μία χρονολογική σειρά. Η χρονολογική αυτή σειρά βασίζεται σε πολύ σημαντικά γεγονότα που συνέβησαν στο παρελθόν, όπως είναι η εμφάνιση ή εξαφάνιση κάποιου είδους από το ζωικό ή φυτικό βασίλειο. Στη Γεωλογία ο χρόνος μετριέται σε εκατομμύρια χρόνια. Οι γεωλόγοι έχουν επινοήσει ένα σύστημα στο οποίο ο χρόνος «ζωής» της Γης χωρίζεται σε μεγάλα διακριτά ανισομερή διαστήματα. Ο διαχωρισμός αυτός έχει γίνει με κριτήρια που έχουν βασιστεί σε χρονικές στιγμές που έχουν καταγραφεί πολύ σημαντικά γεγονότα της εξέλιξης του πλανήτη μας. Τα χρονικά αυτά διαστήματα έχουν ταξινομηθεί σε μία στήλη, η οποία ονομάζεται 10

11 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ Χρονοστρωματογραφική κλίμακα Χρονοστρωματογραφική κλίμακα, όπου παρουσιάζονται τα γεγονότα του παρελθόντος και τα πετρώματα από τα παλαιότερα προς τα νεώτερα από κάτω προς τα πάνω αντίστοιχα. Με αυτό τον τρόπο υπάρχει κοινή γλώσσα παγκοσμίως, όταν αναφερόμαστε στο παρελθόν της Γης. Στη Χρονοστρωματογραφική αυτή κλίμακα παρουσιάζεται η συνολική ηλικία της Γης (4.600 εκατ. χρόνια) χωρισμένη σε τέσσερα μεγάλα διαστήματα που ονομάζονται γεωλογικοί αιώνες και είναι οι ακόλουθοι: ροκάμβριο ή Κρυπτοζωικός αιώνας από έως 542 εκατ. πριν από σήμερα και Π είναι ο μεγαλύτερος σε διάρκεια καθώς αντιπροσωπεύει το 90% της ιστορίας της Γης. Παλαιοζωικός αιώνας από 542 έως 252 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα. Μεσοζωικός αιώνας από 252 έως 65 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα. Καινοζωικός αιώνας από πριν 65 εκατ. χρόνια έως σήμερα. Οι γεωλογικοί αιώνες χωρίζονται σε μικρότερες υποδιαιρέσεις που ονομάζονται περίοδοι και οι περίοδοι σε ακόμη μικρότερες ενότητες που καλούνται βαθμίδες. Το Προκάμβριο ή Κρυπτοζωικός αιώνας χωρίζεται σε Αρχαϊκό που είχε διάρκεια εκατ. χρόνια (από έως εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πρωτεροζωικό με διάρκεια εκατ. χρόνια (από έως 542 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Κατά την περίοδο του Αρχαϊκού τα κύρια γεγονότα που συνέβησαν είναι ο σχηματισμός των πρώτων ιζημάτων περί τα εκατ. χρόνια πριν από σήμερα και η εμφάνιση της πρώτης ένδειξης ζωής περί τα εκατ. χρόνια πριν από σήμερα, με την εμφάνιση μονοκύτταρων οργανισμών προκαρυωτικοί. Κατά την περίοδο του Πρωτεροζωικού τα κύρια γεγονότα που συνέβησαν είναι: η έναρξη της φωτοσύνθεσης, ο εμπλουτισμός της ατμόσφαιρας με οξυγόνο, η δημιουργία στρώματος όζοντος (2.000 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) το οποίο προστατεύει από 11

12 Αναπαράσταση του περιβάλλοντος που αντιπροσωπεύει η πανίδα της Ediacara. την υπεριώδη ακτινοβολία και η εμφάνιση πολυκύτταρων οργανισμών με πυρήνα- ευκαρυωτικοί (μέδουσες, σκώληκες). Τα σημαντικότερα και χαρακτηριστικά απολιθώματα αυτής της περιόδου είναι τα πρώτα μαλακόσωμα ζώα που έζησαν μεταξύ εκατ. χρόνια πριν από σήμερα και είναι γνωστά ως «πανίδα της Ediacara». Ο Παλαιοζωικός αιώνας (από 542 έως 250 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) χωρίζεται σε πέντε περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς την νεώτερη: Κάμβριο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Ορδοβίσιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Σιλούριο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Δεβόνιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Λιθανθρακοφόρο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πέρμιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Στην περίοδο του Καμβρίου, που είχε διάρκεια περίπου 40 εκατ. χρόνια, ο αριθμός και η ποικιλία των θαλάσσιων οργανισμών αυξήθηκε σημαντικά, το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «πληθυσμιακή έκρηξη του Καμβρίου». Χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου είναι η εμφάνιση των πρώτων θαλασσίων αρθροπόδων που ονομάζονται Τριλοβίτες. Το Ορδοβίσιο είχε διάρκεια 40 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση θαλάσσιων φυτών και σπονδυλωτών-θωρακοφόρων ιχθύων. Ακόμη την περίοδο αυτή οι παγετώνες είχαν μεγάλη εξάπλωση. Το Σιλούριο είχε διάρκεια μόλις 24 εκατ. χρόνια, αλλά την περίοδο αυτή πρωτοεμφανίστηκαν φυτά στην ξηρά. Το Δεβόνιο είχε διάρκεια 40 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση αμφιβίων και ερπετών, αλλά και από τη μεγάλη εξάπλωση των ιχθύων. Το Λιθανθρακοφόρο είχε διάρκεια 60 εκατ. χρόνια. Την περίοδο αυτή το κλίμα ήταν θερμό και υπήρξε έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα που φόρτισε την τότε ατμόσφαιρα με διοξείδιο του άνθρακα με αποτέλεσμα την έντονη ανάπτυξη της χλωρίδας και τη δημιουργία τεραστίων εκτάσεων δασών με πολύ υψηλά δένδρα. Τα δάση αυτά, τα οποία χαρακτηρίζουν το Λιθανθρακοφόρο, έδωσαν τα μεγαλύτερα κοιτάσματα γαιανθράκων του πλανήτη μας. Το Πέρμιο είχε διάρκεια 47 εκατ. χρόνια και είναι η τελευταία περίοδος του Παλαιοζωικού αιώνα. Χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη των κωνοφόρων δένδρων, των τεράστιων ερπετών και γιγαντιαίων εντόμων, την εξαφάνιση των τριλοβιτών και την εξάπλωση παγετώνων. Ο Μεσοζωικός αιώνας (από 252 έως 65 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) χωρίζεται σε τρεις περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς την νεώτερη: Τριαδικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), το Ιουρασικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και το Κρητιδικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Το Τριαδικό είχε διάρκεια 51 εκατ. χρόνια μέσα στα οποία συνέβησαν πολύ σημαντικά γεγονότα όπως η εμφάνιση των πρώτων θαλάσσιων θηλαστικών, η εμφάνιση των 12

13 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ πρώτων δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτοειδών στη θάλασσα, η εξαφάνιση σχεδόν όλων των φυτών που έδωσαν τα μεγάλα κοιτάσματα γαιανθράκων, η εξαφάνιση της Παγγαίας και ο σχηματισμός της Τηθύος. Το Ιουρασικό είχε διάρκεια 56 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την ακμή των δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτών στη θάλασσα αλλά και την εμφάνιση των πρώτων πτηνών (Αρχαιοπτέρυξ). Το Κρητιδικό είχε διάρκεια 78 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση μικρών θηλαστικών και ανθοφόρων φυτών, καθώς και από την εξαφάνιση των δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτών στη θάλασσα. Ο Καινοζωικός αιώνας (από 65 εκατ. χρόνια έως σήμερα) χωρίζεται σε τρεις περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς τη νεώτερη: Παλαιογενές (65-23 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Νεογενές (23-1,8 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), και Τεταρτογενές (1,8 εκατ. χρόνια έως σήμερα). Το καθένα από αυτά χωρίζονται σε 13

14 μικρότερα χρονικά διαστήματα, που έχουν ως ακολούθως: Το Παλαιογενές χωρίζεται σε: Παλαιόκαινο (65-56 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Ηώκαινο (56-34 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Ολιγόκαινο (34-23 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Το Παλαιόκαινο είχε διάρκεια 10 εκατ. χρόνια μέσα στα οποία υπήρξε μεγάλη ανάπτυξη των θηλαστικών (τρωκτικά, μαρσιποφόρα). Το Ηώκαινο είχε διάρκεια 24 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη εξάπλωση των ανθοφόρων φυτών και των θηλαστικών. Την περίοδο αυτή πρωτοεμφανίστηκαν οι ίπποι και οι πίθηκοι. Το Ολιγόκαινο είχε διάρκεια 10 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση του πρώτου ρινόκερου και το κλείσιμο της Τηθύος. Το Νεογενές χωρίζεται σε: Μειόκαινο (23-5 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πλειόκαινο (5-1,8 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), που είναι δύο πολύ σημαντικές περίοδοι της εξέλιξης. Στο Μειόκαινο που είχε διάρκεια 18 εκατ. χρόνια υπήρξε μεγάλη ανάπτυξη τόσο της χλωρίδας όσο και της πανίδας (πανίδα Πικερμίου). Πολλά από τα φυτά έχουν πλέον τη μορφή που έχουν σήμερα π.χ. ελιές, δάφνες. Στο Ανώτερο Μειόκαινο έκλεισε το Γιβραλτάρ με συνέπεια την κρίση αλμυρότητας της Μεσογείου. Το Πλειόκαινο είχε διάρκεια 3,2 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση του Αυστραλοπιθήκου και του Homo habilis. Την περίοδο αυτή άνοιξε πάλι το Γιβραλτάρ και το νερό εισέβαλε στη Μεσόγειο (Πλειοκαινική επίκλυση). Το Τεταρτογενές που είναι η πιο σημαντική περίοδος για την εξέλιξη του Ανθρώπου χωρίζεται σε: Πλειστόκαινο (από 1,8 εκατ. χρόνια έως χρόνια πριν από σήμερα) και Ολόκαινο (από χρόνια έως σήμερα), που είναι δύο πολύ σημαντικές περίοδοι της εξέλιξης. Στο Πλειστόκαινο, που είχε διάρκεια 1,8 εκατ. χρόνια, υπήρξαν τέσσερις παγετώδεις περίοδοι με τα αντίστοιχα μεσοπαγετώδη διαστήματα. Την περίοδο αυτή εμφανίστηκαν τα Μαμούθ. Μέσα στο Πλειστόκαινο εξαφανίστηκε ο Homo habilis, και εμφανίστηκαν ο Homo erectus πριν 1,6 εκατ. χρόνια, ο Homo sapiens neandertalis πριν χρόνια και ο Homo sapiens sapiens πριν χρόνια. Η Πλειστοκαινική περίοδος σχεδόν συμπίπτει με την Παλαιολιθική εποχή. Το Ολόκαινο είναι η πλέον πρόσφατη εποχή στην ιστορία της Γης, έχει πολύ μικρή διάρκεια μόλις χρόνια και είναι η τελευταία μεσοπαγετώδης περίοδος. Το σημαντικότερο γεγονός είναι η ανάπτυξη του ανθρώπινου είδους, αλλά και η επίδρασή του σε μεγάλη κλίμακα στο γήινο περιβάλλον και στα διάφορα οικοσυστήματα. Οι υποδιαιρέσεις που χρησιμοποιούνται για το Ολόκαινο σχετίζονται με τις ανθρωπολογικές «τεχνολογικές» εξελίξεις, όπως Μεσολιθική εποχή, Νεολιθική εποχή, Εποχή του Χαλκού κ.λπ., γραπτή ιστορία και μετάβαση στην αστική διαβίωση. 14

15 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ Μαζικές εξαφανίσεις Από το σύνολο των ειδών που έχουν ζήσει στη Γη από την πρώτη εμφάνιση της ζωής, περίπου πριν από 3,9 δισ. χρόνια, μόνο το ένα στα χίλια εξακολουθεί να ζει και σήμερα. Όλα τα υπόλοιπα έχουν εξαφανιστεί. Περίπου οικογένειες ζώων, με μέσο όρο μακροβιότητας κάτι λιγότερο από 75 εκατ. χρόνια, έχουν αφήσει απολιθωμένα σκελετικά στοιχεία. Το μεγαλύτερο μέρος από αυτές έχει χαθεί χωρίς να αφήσει απογόνους. Στην ιστορία της Γης, πέντε μαζικές εξαφανίσεις ξεχωρίζουν από ένα σύνολο άλλων συνηθισμένων εξαφανίσεων. Οι εξαφανίσεις αυτές συνέβησαν κατά το Αν. Ορδοβίσιο, το Αν. Δεβόνιο, το Αν. Πέρμιο, το Αν. Τριαδικό και το Αν. Κρητιδικό. Οι μεγαλύτερες μάλιστα αλλαγές του βιολογικού κόσμου συνέβησαν στο τέλος του Περμίου και στο τέλος του Κρητιδικού. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι αυτές χρησιμοποιήθηκαν για να χωρίσουν, η μεν πρώτη τον Παλαιοζωικό αιώνα από το Μεσοζωικό και η Μαζικές εξαφανίσεις δεύτερη το Μεσοζωικό από τον Καινοζωικό. Από τα απολιθώματα επιβεβαιώνεται ότι μετά από κάθε εξαφάνιση ακολουθεί έντονη εξελικτική δραστηριότητα. Όσον αφορά τώρα στην ερμηνεία αυτών των εξαφανίσεων. Οι περισσότερες από τις υποθέσεις που κατά καιρούς έχουν χρησιμοποιηθεί για να εξηγήσουν τις μαζικές εξαφανίσεις, δεν αφορούν και δεν μπορούν να καλύψουν -παρόλο που έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες- όλες τις περιπτώσεις, αλλά ανταποκρίνονται, κάθε φορά, μόνο σε μία συγκεκριμένη εξαφάνιση. Eπίσης, δεν είναι βέβαιο εάν ήταν ένα το γεγονός που προκάλεσε το συμβάν ή η κατάσταση δημιουργήθηκε από συνδυασμό πολλών και διαφορετικών γεγονότων. Η πιο πειστική υπόθεση για τις μαζικές εξαφανίσεις αφορά τις απότομες αλλαγές του κλίματος, καθώς η κατανομή των κλιματικών ζωνών επηρεάζει άμεσα τη φυσιολογία και τη γεωγραφική εξάπλωση των οργανισμών. Οι κλιματικές αλλαγές συμβάλουν στην εξαφάνιση των ειδών, αφενός με την καταστροφή που προκαλούν στις τοπικές οικολογικές φωλεές και αφετέρου με την επιρροή που ασκούν στις μεταναστεύσεις. Χαρακτηριστική είναι η εξελικτική πορεία των αμμωνιτών, οι οποίοι έφτασαν δύο φορές κοντά στην εξάλειψη πριν την τελική εξαφάνισή τους στο ανώτερο Κρητιδικό (πριν 65 εκατ. χρόνια). Χαρακτηριστικό, επίσης, παράδειγμα αποτελεί η εξαφάνιση πολλών από τα μεγάλα θηλαστικά του Πλειστοκαίνου, γεγονός που οφείλεται στην απότομη αλλαγή του κλίματος, από ξηρό και χαμηλών θερμοκρασιών σε θερμό και υγρό, σε πολλές περιοχές του κόσμου. Τα μεγάλα θηλαστικά επίσης, οδηγήθηκαν στην εξαφάνιση και από τον πρωτόγονο άνθρωπο, ο οποίος χρησιμοποιούσε ως όπλο του τη φωτιά. 15

16 Στο σημείο αυτό να σημειωθεί ότι τα στοιχεία από τα απολιθώματα δείχνουν ότι γενικά τα διάφορα είδη έχουν μία περίοδο επιβιώσεως περίπου 5-10 εκατ. έτη, ενώ ειδικά τα σπονδυλωτά 2 εκατ. έτη. Βιβλιογραφία Ault, C.R., Time in geological explanations as perceived by elementary-school students. Journal of Geological Education, 30, Ault, C.R., Everyday perspective and exceedingly unobvious meaning. Journal of Geological Education, 32, Bezzi, A., What is this thing called geoscience? Epistemological dimensions elicited with the repertory grid and their implications for scientific literacy, Science Education, 83, Calonge, Α., Curriculum comparison research. Geoschools, 7p. Dodick, J.T. & Orion, N., Building an Understanding of Geological Time: A Cognitive Synthesis of the "Macro" and "Micro" Scales of Time, in Manduca, C.A. & Mogk, D.W. (eds.), Earth and Mind: How Geologists Think and Learn about the Earth, Geological Society of America, Special Paper 413, p Frodeman, R.L., Geological reasoning: Geology as an interpretive and historical science, Geological Society of America Bulletin, 10, Frodeman, R.L., Envisioning the outcrop, Journal of Geological Education, 44, Kastens, K., Manduca, C.A., Cervato, C., Frodeman, R., Goodwin, C., Lieben, L.S., Mogk, D.W., Spangler, T.C., Stillings, N.A. & Titus, S., How Geoscientists Think and Learn, Eos Trans. AGU, 90 (31), 265. Kastens, K.A. & Ishikawa, T., Spatial thinking in the geosciences and cognitive sciences: A cross-disciplinary look at the intersection of the two fields. In: Manduca, C.A. & Mogk, D.W. (eds.), 2006: Earth and Mind: How geologists think and learn about the Earth, Special paper pp., Colorado, USA, (The Geological Society of America). Kastens, K.A., Manduca, C.A., Cervato, C., Frodeman, R.L., Goodwin, C., Liben, L.S., Mogk, D.W., Spangler, T.C., Stillings, N.A. & Titus, S., How Geoscientists Think and Learn, Eos Trans. AGU, 90(31), 265. Kortz, K.M. & Murray D.P., Barriers to College Students Learning How Rocks Form. Journal of Geoscience Education, September 2009, Vol. 57, No. 4, pp Manduca, C.A. & Mogk, D.W., Earth and mind: how geologists think and learn about the earth. Publisher: Boulder, Colo.: Geological Society of America, 403 p. Meléndez, G., Fermeli, G. & Koutsouveli, An., Analyzing Geology textbooks for secondary school curricula in Greece and Spain. In: Educational use of geological heritage. Proc. 11th Int. Congr., Athens, Greece, Bull. Geol. Soc. Greece, XXXVII, Reynolds, S.J. & Johnson, J.K., A Metacognitive Approach to Teaching Geologic Reasoning. School of Earth and Space Exploration Arizona State University. At: integrate/workshops/methods2012/essays/reynolds.html Rigby, S., Fossils, the story of life. Keyworth, British Geological Survey, 64p. Φέρμελη, Γ. & Κουτσουβέλη, Αν., Τα πετρώματα με απλά λόγια. ΕΕΠΦ, Αθήνα, 64σ. Ιστοθέσεις: 16

17 ΜΕΡΟΣ 2 ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Γεωλογικός χρόνος Εισαγωγή Για τη διδασκαλία του γεωλογικού χρόνου επελέγη ο σχεδιασμός ενός αυτόνομου εκπαιδευτικού πακέτου (Μουσειοσκευής) το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε μεμονωμένα είτε να λειτουργήσει ως υποστηρικτικό εκπαιδευτικό υλικό στη διδασκαλία της γεωλογίας και στα προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στο σχολείο, αλλά και ως εκπαιδευτική δραστηριότητα σε μουσεία Φυσικής Ιστορίας. Το εκπαιδευτικό πακέτο είναι σχεδιασμένο με τέτοιο τρόπο που να μπορεί να μεταφέρεται εύκολα - όλο το υλικό περιλαμβάνεται σε ένα σακίδιο - και περιέχει αντικείμενα που συνδυάζονται με κείμενα και εικόνες, ώστε η μάθηση να γίνεται με «γοητευτικό» τρόπο και να συναρπάζει το μαθητή. Σκοπός και στόχοι Σκοπός της συγκεκριμένης εκπαιδευτικής δραστηριότητας είναι να εισάγει τους μαθητές στην έννοια του γεωλογικού χρόνου και με την ολοκλήρωσή της κάθε μαθητής να αντιλαμβάνεται ότι οι γεωλογικές διαδικασίες στον πλανήτη μας μπορεί να γίνονται με αργό ρυθμό αλλά επιφέρουν τεράστιες αλλαγές. Γενικοί στόχοι είναι οι μαθητές : Να εξοικειωθούν με την έννοια του γεωλογικού χρόνου. Να διαπιστώσουν ότι κάποιες διαδικασίες στον πλανήτη μας είναι πολύ αργές αλλά επιφέρουν πολύ μεγάλες αλλαγές. Να αναφέρουν σημαντικά γεγονότα της μακρόχρονης ιστορίας της Γης. Να πληροφορηθούν για τα τέσσερα μεγάλα διαστήματα (αιώνες) στα οποία χωρίζεται η ιστορία της Γης (Προκάμβριο, Παλαιοζωικό, Μεσοζωικό και Καινοζωικό). Να αναφέρουν και να εντοπίζουν χρονικά τις πέντε μεγάλες μαζικές εξαφανίσεις. Να αναρωτηθούν για τις συνέπειες των μαζικών εξαφανίσεων στην ιστορία του πλανήτη μας. Να αναφέρουν σημαντικές χαρακτηριστικές ομάδες απολιθωμάτων. Να γνωρίσουν και να περιγράφουν συνοπτικά την εξέλιξη των οργανισμών. Να εντοπίζουν τις αλληλεξαρτήσεις μεταξύ γεωλογίας και βιολογίας. Να αναγνωρίσουν την ανάγκη προστασίας της γεωποικιλότητας. Να ασκηθούν στην καλλιτεχνική δημιουργία. Να κατασκευάσουν αντίγραφα απολιθωμάτων. Να ασκηθούν στην παρατήρηση. Να εργασθούν σε ομάδες. Να απολαύσουν την εκπαιδευτική διαδικασία. 17

18 Κινητό Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα (Μουσειοσκευή) «Ελάτε να σας ταξιδέψουμε στο γεωλογικό χρόνο» Υλικά που περιλαμβάνονται στη Μουσειοσκευή: Ρολό με λευκό ύφασμα μήκους 15 μέτρων που συμβολίζει το γεωλογικό χρόνο ίσο με την ηλικία της Γης (4,6 δισ. χρόνια). Δύο επιπλέον υφάσματα μπλε και καφέ χρώματος μήκους 20 μέτρων έκαστο που συμβολίζουν τη θάλασσα και την ξηρά αντίστοιχα. Παραλληλόγραμμες κάρτες σε τέσσερα χρώματα που οριοθετούν τους τέσσερις αιώνες της Γης (Προκάμβριο, Παλαιοζωικό, Μεσοζωικό και Καινοζωικό). Μικρότερες κάρτες για τις υποδιαιρέσεις κάθε αιώνα (περίοδοι, βαθμίδες) στα εξής χρώματα: o Σκούρο καφέ Προκάμβριο. o Α νοικτό καφέ χρώμα για τον Παλαιοζωικό αιώνα. Περίοδοι: Κάμβριο, Ορδοβίσιο, Σιλούριο, Δεβόνιο, Λιθανθρακοφόρο, Πέρμιο στις αποχρώσεις του καφέ (από το πιο σκούρο προς το πιο ανοικτό). o Πράσινο χρώμα για το Μεσοζωικό αιώνα. Περίοδοι: Τριαδικό (μωβ), Ιουρασικό (μπλε), Κρητιδικό (πράσινο ανοικτό). 18

19 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ o Κίτρινο για τον Καινοζωικό αιώνα. Περίοδοι: Παλαιογενές (πορτοκαλί) και βαθμίδες Ολιγόκαινο, Ηώκαινο και Ολιγόκαινο στις αποχρώσεις του πορτοκαλί. Νεογενές (κίτρινο) και βαθμίδες Μειόκαινο και Πλειόκαινο στις αποχρώσεις του κίτρινου. Τεταρτογενές (μπεζ) και βαθμίδες Πλειστόκαινο και Ολόκαινο στις αποχρώσεις του μπεζ. Τέσσερις ομάδες εικόνων από αντιπροσωπευτικούς οργανισμούς για κάθε γεωλογικό αιώνα. 4 κάρτες «Γεωλογικός χρόνος». 4 κάρτες Με την περιγραφή των σημαντικότερων γεγονότων του κάθε αιώνα. 1 Αφίσα «Γεωλογικός χρόνος». Μία ξύλινη βέργα μήκους 50 εκατ. Οκτώ κορδέλες. Πέντε σε διαφορετικά μήκη και χρώματα (μωβ, μπλε, πράσινο, κόκκινο, κίτρινο) και τρεις σε διαφορετικά χρώματα και το ίδιο μήκος (κόκκινο, μπλε, μωβ). 5 καρτέλες/θαυμαστικά «Μαζικές εξαφανίσεις». 20 χρωματιστά μαξιλαράκια στα αντίστοιχα τέσσερα χρώματα που έχουν οι καρτέλες των τεσσάρων αιώνων. (Τα μαξιλαράκια είναι 2 μπεζ για το Προκάμβριο, 5 καφέ για τον Παλαιοζωικό αιώνα, 6 πράσινα για το Μεσοζωικό αιώνα και 7 κίτρινα για τον Καινοζωικό αιώνα). 4 παζλ με εικόνες που παρουσιάζουν μια χαρακτηριστική εικόνα για κάθε γεωλογικό αιώνα. Χρωματιστά χαρτόνια, μπογιές, ψαλιδάκια. Διάρκεια: 2h 19

20 Οδηγίες προς τον εκπαιδευτικό Διαδικασία: 1. Προετοιμασία Απλώστε το λευκό ύφασμα από το ρολό (Γεωλογικός χρόνος) στην αίθουσα που θα πραγματοποιήσετε την εκπαιδευτική δραστηριότητα. Κολλήστε στον τοίχο την αφίσα με τη χρονοστρωματογραφική κλίμακα. 2. Χωρισμός σε ομάδες Τοποθετήστε σε κύκλο τα χρωματιστά μαξιλαράκια. Κάτω από κάθε μαξιλαράκι τοποθετήστε μία εικόνα ενός απολιθωμένου οργανισμού ανάλογα με τον αιώνα που αντιπροσωπεύει το χρώμα από το κάθε μαξιλαράκι. Προσκαλέστε τα παιδιά να κάτσουν σε κύκλο στα χρωματιστά μαξιλαράκια. Να πουν το όνομά τους και το πιο αγαπημένο τους παιχνίδι. Να αναζητήσουν και να πάρουν την εικόνα που είναι κάτω από το μαξιλαράκι τους. Αναδιαρθρώστε την ομάδα. Τα παιδιά παραμένουν καθισμένα σε κύκλο αλλά τώρα να κάθονται το ένα δίπλα στο άλλο σύμφωνα με το χρώμα που έχουν τα μαξιλαράκια, δηλ. όλα τα πράσινα μαζί, τα κίτρινα, κ.λπ. 20

21 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Ζητήστε από κάθε παιδί να περιγράψει την εικόνα που βρήκε κάτω από το μαξιλαράκι του και εξηγήστε τους ότι αυτοί οι οργανισμοί προέρχονται από τους τέσσερις γεωλογικούς αιώνες: ΠροκάμβριοΠαλαιοζωικό-Μεσοζωικό-Καινοζωικό. Χωρίστε τους μαθητές σε τέσσερις ομάδες (Προκάμβριο-Παλαιοζωικό-Μεσοζωικό-Καινοζωικό) ανάλογα με το χρώμα που είχε το μαξιλαράκι τους και τον αιώνα που αντιπροσώπευαν οι οργανισμοί που παρουσίασαν. (Εναλλακτικά για το χωρισμό σε ομάδες χρησιμοποιήστε τις τέσσερις εικόνες/παλζ. Βλ. Παράρτημα σελ.33-36). Δώστε σε κάθε ομάδα, τις χρωματιστές καρτέλες με τα ονόματα του αιώνα, των περιόδων και των αντίστοιχων βαθμίδων, την ομάδα των εικόνων των οργανισμών που αντιπροσωπεύει τον «αιώνα τους», μία κάρτα του Γεωλογικού χρόνου, μία κάρτα με την περιγραφή των σημαντικότερων γεγονότων του αιώνα τους και ζητήστε τους να συμπληρώσουν την «Ταυτότητα του αιώνα τους». (Επέκταση προαιρετικά: Δώστε χρωματιστά χαρτόνια, μπογιές και ψαλίδια και ζητήστε τους να κάνουν με τους «οργανισμούς» περιγράμματα πάνω στα χαρτόνια, να τα κόψουν και να τα χρωματίσουν.) 3. Χαρακτηριστικά απολιθώματα και σημαντικά γεγονότα στην ιστορία του πλανήτη μας Επιλέξτε κάποιες από τις ακόλουθες ερωτήσεις και συζητήστε τις απαντήσεις με τα παιδιά: Πότε εμφανίστηκαν οι ωκεανοί στον πλανήτη μας; Πότε εμφανίστηκαν τα πρώτα ιζήματα; Πότε εμφανίστηκε η πρώτη ζωή; Πότε είχαμε αύξηση της περιεκτικότητας του οξυγόνου στην ατμόσφαιρα; 21

22 Ποια είναι η ηλικία της πανίδας της Ediacara; Πότε εμφανίστηκαν και πότε εξαφανίστηκαν οι τριλοβίτες; Πότε εμφανίστηκαν τα θαλάσσια φυτά, πότε τα φυτά στην ξηρά και πότε τα ανθοφόρα φυτά; Πότε εμφανίστηκαν τα ψάρια; Πότε εμφανίστηκαν τα αμφίβια και τα ερπετά; Πότε είχαμε τα μεγαλύτερα δάση στον πλανήτη μας; Πότε εμφανίστηκαν τα κωνοφόρα δένδρα; Πότε είχαμε τεράστια ερπετά και γιγαντιαία έντομα στον πλανήτη μας; Πότε εμφανίστηκαν τα πρώτα θαλάσσια θηλαστικά; Πότε εμφανίστηκαν οι πρώτοι δεινόσαυροι στην ξηρά και οι αμμωνίτες στη θάλασσα; Πότε προσδιορίζεται η ακμή της εξάπλωσης των δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτοειδών στη θάλασσσα; Πότε εμφανίστηκε το πρώτο πτηνό (αρχαιοπτέρυξ); Πότε και γιατί εξαφανίστηκαν οι δεινόσαυροι και οι αμμωνίτες; Πότε έγιναν οι πέντε μεγάλες «Μαζικές εξαφανίσεις»; Ποιο γεγονός χαρακτηρίζει το πέρασμα από τον Παλαιοζωικό στο Μεσοζωικό αιώνα; Πότε αναπτύχτηκαν και εξαπλώθηκαν πολύ τα θηλαστικά στον πλανήτη μας; Ποια περίοδος χαρακτηρίζεται από την εξάπλωση των ανθοφόρων φυτών; Πότε έκανε την εμφάνιση του ο πρώτο ρινόκερος; Πότε τα φυτά άρχισαν να μοιάζουν πολύ με αυτά που έχουμε σήμερα; Πότε εμφανίστηκε ο σύγχρονος άνθρωπος (Homo sapiens sapiens) κ.λπ.; 4. Ανακαλύπτω τους οργανισμούς Γιγαντιαία έντομα. Στιγμιότυπο από Μουσείο Οδηγήστε κάθε ομάδα «στον αιώνα της» στο Φυσικής Ιστορίας της Βιέννης. γεωλογικό χρόνο (λευκό πανί) και δώστε οδηγίες να τοποθετήσει τις χρωματιστές καρτέλες (αιώνας, περίοδοι, βαθμίδες) στα κατάλληλα σημεία, ώστε να οριοθετήσει το γεωλογικό αιώνα και τις υποδιαιρέσεις του. Ακολούθως, κάθε ομάδα τοποθετεί τους οργανισμούς στον αιώνα της ανάλογα με τη σειρά που εμφανίστηκαν στον πλανήτη. 22

23 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Όριο Μεσοζωικού - Καινοζωικού αιώνα (Gredero creek section, Caravaca Murcia, Ισπανία). 5. Μαζικές εξαφανίσεις οργανισμών Ρωτάτε τα παιδιά αν έχουν ακούσει για τις μαζικές εξαφανίσεις που έχουν γίνει στον πλανήτη μας από τη δημιουργία του μέχρι σήμερα. Τους ενημερώνετε ότι «Στην ιστορία της Γης, πέντε μαζικές εξαφανίσεις ξεχωρίζουν από ένα σύνολο άλλων συνηθισμένων εξαφανίσεων. Οι εξαφανίσεις αυτές συνέβησαν κατά το Αν. Ορδοβίσιο, το Αν. Δεβόνιο, το Αν. Πέρμιο, το Αν. Τριαδικό και το Αν. Κρητιδικό. Οι μεγαλύτερες μάλιστα αλλαγές του βιολογικού κόσμου συνέβησαν στο τέλος του Περμίου και στο τέλος του Κρητιδικού». Δίνετε στις ομάδες πέντε «καρτέλες/θαυμαστικά» που αναφέρονται στις μαζικές εξαφανίσεις (βλ. Παράρτημα, σελ ). Ζητάτε από τις ομάδες να επιλέξουν τις καρτέλες/θαυμαστικά που αντιστοιχούν στον αιώνα τους και να τις τοποθετήσουν στο κατάλληλο σημείο πάνω στο «γεωλογικό χρόνο». 6. Ξηρά ή θάλασσα Απλώνουμε στην άλλη πλευρά του «γεωλογικού χρόνου» τα δύο πανιά, το μπλε και το καφέ. Τα παιδιά «κάθονται στον αιώνα τους», σε σειρά παράλληλα με το «γεωλογικό χρόνο». Κάθε ομάδα τοποθετεί στην περιοχή της το πανί στο κατάλληλο χρώμα, μπλε, καφέ ή και τα δύο. Αν οι οργανισμοί ζούσαν μόνο στη θάλασσα ή μόνο στην ξηρά αφήνουν να φαίνεται μόνο το ένα χρώμα (μπλε ή καφέ ανάλογα), αν ζούσαν και στην ξηρά και τη θάλασσα αφήνουν και τα δύο χρώματα. Όλοι μαζί συζητούν και αποφασίζουν για το πώς φαντάζονται στο μέλλον τον πλανήτη μας και προεκτείνουν τη θάλασσα και την ξηρά. 7. Εξηγώ σε όλη την ομάδα τι συνέβη «στον αιώνα μου» Στη συνέχεια όλα τα παιδιά σε σειρά, ξεκινούν από το Προκάμβριο και κατευθύνονται προς τον Καινοζωικό αιώνα. Κάθε ομάδα περιγράφει στην ολομέλεια τα χαρακτηριστικά του αιώνα της και απαντά σε τυχόν ερωτήσεις των συμμαθητών της. 23

24 8. Φτιάχνω το δικό μου απολίθωμα Προετοιμασία: Για αυτό το τμήμα της δραστηριότητας προετοιμάζουμε ζυμάρι με τα εξής υλικά: 1 μέρος αλάτι, 2 μέρη αλεύρι και όσο νερό (χλιαρό) χρειαστεί. Επίσης, προετοιμάζουμε καλούπια από διάφορους απολιθωμένους οργανισμούς. Προτρέπουμε τους μαθητές να φτιάξουν τα δικά τους αντίγραφα απολιθωμάτων. Για να διατηρηθούν τα απολιθώματα, τα αφήνουμε στον ήλιο να ξεραθούν ή τα ψήνουμε στο φούρνο. 9. Ζωγραφίζουμε στον τοίχο Τοποθετούμε χαρτί ζωγραφικής στον τοίχο και ζητάμε από τα παιδιά να ζωγραφίσουν σκηνές αντίστοιχες με αυτές που ζωγράφιζαν οι πρωτόγονοι άνθρωποι στα σπήλαια. 10. Φτιάχνουμε ένα γεωλογικό γαϊτανάκι (10 cm) (20 cm) (30 cm) (40 cm) (46 cm) Σε οριζόντιο ξύλο (ξύλινη βέργα κρεμάμε 6 κορδέλες στα χρώματα που βλέπουμε στην εικόνα με αντίστοιχα μήκη από αριστερά προς τα δεξιά. Ζητάμε από τα παιδιά να τοποθετήσουν τις κορδέλες σε σειρά από τη μεγαλύτερη προς τη μικρότερη. Διαβάζουμε τις ερωτήσεις που είναι γραμμένες στις ακόλουθες καρτέλες. Τα παιδιά απαντούν. Σημειώνουν τη σωστή απάντηση σε ένα χαρτάκι και το καρφιτσώνουν στην κατάλληλη κορδέλα στο ανάλογο μήκος. 24

25 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΡΤΕΛΕΣ εκατ. χρόνια - Δημιουργία της Γης εκατ. χρόνια - Τα παλαιότερα πετρώματα του πλανήτη μας εκατ. χρόνια - Η πρώτη ζωή στον πλανήτη εκατ. χρόνια - Δημιουργία των πρώτων ωκεανών εκατ. χρόνια - Στρωματόλιθοι εκατ. χρόνια - Τα πρώτα ευκαρυωτικά κύτταρα εκατ. χρόνια - Σημαντική αύξηση του οξυγόνου στην ατμόσφαιρα της Γης εκατ. χρόνια- Βακτήρια στην ξηρά εκατ. χρόνια - Τα πρώτα «ζώα» στον πλανήτη εκατ. χρόνια - Τα πρώτα πολυκύτταρα απολιθώματα (Πανίδα της Ediacara) 540 εκατ. χρόνια - Εμφάνιση των τριλοβιτών εκατ. χρόνια - Τα πρώτα φυτά στην ξηρά εκατ. χρόνια - Τα πρώτα ζώα στην ξηρά (αμβίβια) εκατ. χρόνια - Εμφάνιση των Δεινοσαύρων και των πρώτων θηλαστικών εκατ. χρόνια - Εμφάνιση των πτηνών και των ανθοφόρων φυτών εκατ. χρόνια - Επικράτηση των θηλαστικών χρόνια - Σύγχρονος άνθρωπος 25

26 11. Ανακεφαλαίωση Αξιολόγηση Για να ολοκληρωθεί η δραστηριότητα προσκαλέστε την ομάδα και πάλι στον κύκλο. Ανακεφαλαιώστε συνοπτικά την ιστορία της Γης στους τέσσερις γεωλογικούς αιώνες και ολοκληρώστε τη δραστηριότητα με αξιολόγηση. (Επιλέξτε τι θέλετε να αξιολογήσετε και ετοιμάστε το αντίστοιχο φύλλο αξιολόγησης ή κάντε προφορική αξιολόγηση). Ενδεικτική πρόταση αξιολόγησης Στο κέντρο του κύκλου τοποθετήστε τρεις κορδέλες (Κόκκινη= Η δραστηριότητα δεν μου άρεσε, Μωβ= Η δραστηριότητα μου άρεσε λίγο, Μπλε= Η δραστηριότητα μου άρεσε πολύ). Ζητήστε από τα παιδιά να χαρακτηρίσουν με «μία μόνο λέξη» την εμπειρία τους από την εκπαιδευτική δραστηριότητα. Στη συνέχεια δώστε τους από ένα αυτοκόλλητο χαρτάκι και πείτε τους, ένα-ένα να το κολλήσει και να επεκτείνει τη χρωματιστή κορδέλα που το αντιπροσωπεύει. 12. Ιδέες για περαιτέρω δραστηριότητες Κάθε ομάδα: Φτιάχνει το «χάρακα του γεωλογικού χρόνου». Χωρίζει ένα χάρακα 20 εκατ. στους τέσσερις γεωλογικούς αιώνες υπό κλίμακα. Φτιάχνει μάσκες με πρόσωπα από χαρακτηριστικά απολιθωμένα ζώα. Ζωγραφίζει σκηνές από το παλαιοπεριβάλλον των τεσσάρων γεωλογικών αιώνων. Ετοιμάζει για τον «αιώνα της» μία πεντάλεπτη παρουσίαση με 20 διαφάνειες. Αναζητεί πληροφορίες σε έντυπες και ηλεκτρονικές πηγές σχετικά με ένα γεγονός από την ιστορία του πλανήτη μας που την εντυπωσίασε περισσότερο. Αναζητεί πληροφορίες και παρουσιάζει προσωπικότητες που συνέβαλαν στην εξέλιξη της γεωλογικής σκέψης π.χ. 26

27 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Nikolaus Steno James Hutton Charles Lyell Mary Anning Charles Darwin Alfred Wegener 1. Κάρτες γεωλογικών αιώνων Παράρτημα: ΠΡΟΚΑΜΒΡΙΟ Το Προκάμβριο ή Κρυπτοζωικός αιώνας χωρίζεται σε Αρχαϊκό που είχε διάρκεια εκατ. χρόνια (από έως εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πρωτεροζωικό με διάρκεια εκατ. χρόνια (από έως ε κ α τ. χ ρ ό ν ι α π ρ ι ν α π ό σ ή μ ε ρ α ). Κατά την περίοδο του Αρχαϊκού (από έως εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) τα κύρια γεγονότα που συνέβησαν είναι ο σχηματισμός των πρώτων ιζημάτων περί τα εκατ. χρόνια πριν από σήμερα και η εμφάνιση της πρώτης ένδειξης ζωής περί τα εκατ. χρόνια πριν από σήμερα με την εμφάνιση μονοκύτταρων οργανισμών προκαρυωτικοί. Κατά την περίοδο του Πρωτεροζωικού (από έως 542 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) τα κύρια γεγονότα που συνέβησαν είναι: η έναρξη της φωτοσύνθεσης, ο εμπλουτισμός της ατμόσφαιρας με οξυγόνο, η έναρξη της φωτοσύνθεσης, ο εμπλουτισμός της ατμόσφαιρας με οξυγόνο, η δημιουργία στρώματος όζοντος (2.000 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) το οποίο προστατεύει από την υπεριώδη ακτινοβολία και η εμφάνιση πολυκύτταρων οργανισμών με πυρήνα -ευκαρυωτικοί- (μέδουσες, σκώληκες). Τα σημαντικότερα και χαρακτηριστικά απολιθώματα αυτής της περιόδου είναι τα πρώτα μαλακόσωμα ζώα που έζησαν μεταξύ εκατ. χρόνια πριν από σήμερα και είναι γνωστά ως «πανίδα της Ediacara» 27

28 ΠΑΛΑΙΟΖΩΙΚΟΣ ΑΙΩΝΑΣ Ο Παλαιοζωικός αιώνας (από 542 έως 250 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) χωρίζεται σε πέντε περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς την νεώτερη: Κάμβριο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), το Ορδοβίσιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Σιλούριο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Δεβόνιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Λιθανθρακοφόρο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πέρμιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Στην περίοδο του Καμβρίου, που είχε διάρκεια περίπου 40 εκατ. χρόνια, ο αριθμός και η ποικιλία των θαλασσίων οργανισμών αυξήθηκε σημαντικά, το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «πληθυσμιακή έκρηξη του Καμβρίου».Χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου είναι η εμφάνιση των πρώτων θαλασσίων αρθροπόδων που ονομάζονται Τριλοβίτες. Το Ορδοβίσιο είχε διάρκεια 40 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση θαλάσσιων φυτών και σπονδυλωτών-θωρακοφόρων ιχθύων. Ακόμη την περίοδο αυτή οι παγετώνες είχαν μεγάλη εξάπλωση. Το Σιλούριο είχε διάρκεια μόλις 24 εκατ. χρόνια, αλλά την περίοδο αυτή πρωτοεμφανίστηκαν φυτά στην ξηρά. Το Δεβόνιο είχε διάρκεια 40 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση αμφιβίων και ερπετών, αλλά και από τη μεγάλη εξάπλωση των ιχθύων. Το Λιθανθρακοφόρο είχε διάρκεια 60 εκατ. χρόνια. Την περίοδο αυτή το κλίμα ήταν θερμό και υπήρξε έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα που φόρτισε την τότε ατμόσφαιρα με διοξείδιο του άνθρακα με αποτέλεσμα την έντονη ανάπτυξη της χλωρίδας και τη δημιουργία τεραστίων εκτάσεων δασών με πολύ υψηλά δένδρα. Τα δάση αυτά, τα οποία χαρακτηρίζουν το Λιθανθρακοφόρο, έδωσαν τα μεγαλύτερα κοιτάσματα γαιανθράκων του πλανήτη μας. Το Πέρμιο είχε διάρκεια 47 εκατ. χρόνια και είναι η τελευταία περίοδος του Παλαιοζωικού αιώνα. Χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη των κωνοφόρων δένδρων, των τεράστιων ερπετών και γιγαντιαίων εντόμων, την εξαφάνιση των τριλοβιτών και την εξάπλωση παγετώνων. ΜΕΣΟΖΩΙΚΟΣ ΑΙΩΝΑΣ Ο Μεσοζωικός αιώνας (από 252 έως 65 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) χωρίζεται σε τρεις περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς την νεώτερη: Τριαδικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Ιουρασικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Κρητιδικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Το Τριαδικό είχε διάρκεια 51 εκατ. χρόνια μέσα στα οποία συνέβησαν πολύ σημαντικά γεγονότα, όπως η εμφάνιση των πρώτων θαλάσσιων θηλαστικών, η εμφάνιση των πρώτων δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτοειδών στη θάλασσα, η εξαφάνιση σχεδόν όλων 28 των φυτών που έδωσαν τα μεγάλα κοιτάσματα γαιανθράκων, η εξαφάνιση της Παγγαίας και ο σχηματισμός της Τηθύος. Το Ιουρασικό είχε διάρκεια 56 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την ακμή των δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτών στη θάλασσα αλλά και την εμφάνιση των πρώτων πτηνών (Αρχαιοπτέρυξ). Το Κρητιδικό είχε διάρκεια 78 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση μικρών θηλαστικών και ανθοφόρων φυτών, καθώς και από την εξαφάνιση των δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτών στη θάλασσα.

29 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙΝΟΖΩΙΚΟΣ ΑΙΩΝΑΣ Ο Καινοζωικός αιώνας (από 65 εκατ. χρόνια έως σήμερα) χωρίζεται σε τρεις περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς τη νεώτερη: Παλαιογενές (65-23 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Νεογενές (23-1,8 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Τεταρτογενές (1,8 εκατ. χρόνια έως σήμερα). Το καθένα από αυτά χωρίζονται σε μικρότερα χρονικά διαστήματα, που έχουν ως ακολούθως: Το Παλαιογενές χωρίζεται σε: Παλαιόκαινο (65-56 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Ηώκαινο (56-34 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Ολιγόκαινο (34-23 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Το Παλαιόκαινο είχε διάρκεια 10 εκατ. χρόνια μέσα στα οποία υπήρξε μεγάλη ανάπτυξη των θηλαστικών (τρωκτικά, μαρσιποφόρα). Το Ηώκαινο είχε διάρκεια 24 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη εξάπλωση των ανθοφόρων φυτών και των θηλαστικών. Την περίοδο αυτή πρωτοεμφανίστηκαν οι ίπποι και οι πίθηκοι. Το Ολιγόκαινο είχε διάρκεια 10 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση του πρώτου ρινόκερου και το κλείσιμο της Τηθύος. Το Νεογενές χωρίζεται σε: Μειόκαινο (23-5 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πλειόκαινο (5-1,8 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), που είναι δύο πολύ σημαντικές περίοδοι της εξέλιξης. Στο Μειόκαινο που είχε διάρκεια 18 εκατ. χρόνια υπήρξε μεγάλη ανάπτυξη τόσο της χλωρίδας όσο και της πανίδας (πανίδα Πικερμίου). Πολλά από τα φυτά έχουν πλέον τη μορφή που έχουν σήμερα π.χ. ελιές, δάφνες. Στο Ανώτερο Μειόκαινο έκλεισε το Γιβραλτάρ με συνέπεια την κρίση αλμυρότητας της Μεσογείου. Το Πλειόκαινο είχε διάρκεια 3,2 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση του Αυστραλοπιθήκου και του Homo habilis. Τη περίοδο αυτή άνοιξε πάλι το Γιβραλτάρ και το νερό εισέβαλε στη Μεσόγειο. Το Τεταρτογενές που είναι η πιο σημαντική περίοδος για την εξέλιξη του Ανθρώπου χωρίζεται σε: Πλειστόκαινο (1,8 εκατ. χρόνια έως χρόνια πριν από σήμερα) και Ολόκαινο ( χρόνια έως σήμερα), που είναι δύο πολύ σημαντικές περίοδοι της εξέλιξης. Στο Πλειστόκαινο, που είχε διάρκεια 1,8 εκατ. χρόνια, υπήρξαν τέσσερις παγετώδεις περίοδοι με τα αντίστοιχα μεσοπαγετώδη διαστήματα. Την περίοδο αυτή εμφανίστηκαν τα Μαμούθ. Μέσα στο Πλειστόκαινο εξαφανίστηκε ο Homo habilis και εμφανίστηκαν ο Homo erectus πριν 1,6 εκατ. χρόνια, ο Homo sapiens neandertalis πριν χρόνια και ο Homo sapiens sapiens πριν χρόνια. Η Πλειστοκαινική περίοδος σχεδόν συμπίπτει με την Παλαιολιθική εποχή. Το Ολόκαινο είναι η πλέον πρόσφατη εποχή στην ιστορία της Γης, έχει πολύ μικρή διάρκεια μόλις χρόνια και είναι η τελευταία μεσοπαγετώδης περίοδος. Το σημαντικότερο γεγονός είναι η ανάπτυξη του ανθρώπινου είδους, αλλά και η επίδρασή του σε μεγάλη κλίμακα στο γήινο περιβάλλον και στα διάφορα οικοσυστήματα. Οι υποδιαιρέσεις που χρησιμοποιούνται για το Ολόκαινο σχετίζονται με τις ανθρωπολογικές «τεχνολογικές» εξελίξεις, όπως Μεσολιθική εποχή, Νεολιθική εποχή, Εποχή του Χαλκού κ.λπ., γραπτή ιστορία και μετάβαση στην αστική διαβίωση. 29

30 2. Η Ταυτότητα του αιώνα μας Η Ταυτότητα του αιώνα μας ΑΙΩΝΑΣ: Προκάμβριο, Παλαιοζωικός, Μεσοζωικός, Καινοζωικός. Διάρκεια του αιώνα σε εκατομμύρια χρόνια:.εκατ. χρόνια. Οι οργανισμοί που υπάρχουν στον αιώνα μας: Ζουν: μόνο στη θάλασσα, μόνο στην ξηρά και στη θάλασσα και την ξηρά. Είναι μονοκύτταροι, πολυκύτταροι και τα δυο. Υπάρχουν: Πανίδα της Ediacara, Τριλοβίτες, Φυτά χωρίς άνθη, Φυτά με άνθη, Ψάρια, Ερπετά, Μικρά θηλαστικά, Δεινόσαυροι, Μεγάλα θηλαστικά, Αμφίβια, Homo sapiens sapiens. Άλλα χαρακτηριστικά του αιώνα μας: Σχηματίστηκαν τα πρώτα ιζήματα, εμφανίστηκαν τα πρώτα ψάρια, κυριαρχούν τα τεράστια ερπετά, υπάρχουν γιγαντιαία έντομα, εμφανίστηκαν τα πρώτα θαλάσσια θηλαστικά, εμφανίστηκαν τα πρώτα ερπετά στην ξηρά, υπήρχαν τα μεγαλύτερα δάση στον πλανήτη μας, εξαπλώθηκαν πολύ τα θηλαστικά. 30

31 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 3. Μαζικές εξαφανίσεις: στο Αν. Ορδοβίσιο, Αν. Δεβόνιο, Αν. Πέρμιο, Αν. Τριαδικό και στο Αν. Κρητιδικό. ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ - Αν. Ορδοβίσιο ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ - Αν. Δεβόνιο EXTINCTION - Αν. Πέρμιο 31

32 ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ - Αν. Τριαδικό ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ - Αν. Κρητιδικό 32

33 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 4. Παζλ για το χωρισμό σε τέσσερις ομάδες (εναλλακτικά) Επιλέξτε μία εικόνα από κάθε γεωλογικό αιώνα. Τυπώστε τις σε μέγεθος Α4. Κόψτε τις εικόνες σε τυχαία τμήματα και σε τόσα κομμάτια όσα τα μέλη της κάθε ομάδας. (Ενδεικτικά για μία ομάδα 20 παιδιών: Προκάμβριο 2, Παλαιοζωικός 5, Μεσοζωικός 6, Καινοζωικός 7). Εικόνα 1: Προκάμβριο 33

34 34 Εικόνα 2: Παλαιοζωικός αιώνας

35 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Εικόνα 3: Μεσοζωικός αιώνας 35

36 36 Εικόνα 4: Καινοζωικός αιώνας

37 37

38 38

39 39

40

Εξέλιξη των πρωτευόντων

Εξέλιξη των πρωτευόντων Π. Πάσχου Εξέλιξη των πρωτευόντων Η ιστορία των σπονδυλωτών στη γη διαιρείται σε τρεις εποχές (αιώνες) -Παλαιοζωικό η εποχή της αρχαίας ζωής µε ψάρια, αµφίβια και πρωτόγονα ερπετά -Μεσοζωικό ενδιάµεση

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Το ηλιακό μας σύστημα απαρτίζεται από τον ήλιο (κεντρικός αστέρας) τους 8 πλανήτες, (4 εσωτερικούς ή πετρώδεις: Ερμής, Αφροδίτη, Γη και Άρης, και 4 εξωτερικούς: Δίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ 3η εξεταστική περίοδος από 29/03/15 έως 19/04/15 γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητής: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις για το σπίτι και για σένα! 0.5 5. μελετούμε τους ζωντανούς οργανισμούς; Τρόποι μελέτης των ζωντανών οργανισμών Επιστημονική μέθοδος

Ασκήσεις για το σπίτι και για σένα! 0.5 5. μελετούμε τους ζωντανούς οργανισμούς; Τρόποι μελέτης των ζωντανών οργανισμών Επιστημονική μέθοδος Προγραμματισμός Διδακτέας Ύλης Βιολογίας Α Γυμνασίου 2012-2013 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Ενότητα Δραστηριότητες Βασικές Έννοιες Δ/κές Π/δοι Γνωριμία Εισαγωγικές σελίδες Γνωριμία με το βιβλίο μου 1 1 Ενότητα 1: Η Βιολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σεμινάριο βιολογίας Ε.Κ.Φ.Ε. (22 & 23 / 02 / 10)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σεμινάριο βιολογίας Ε.Κ.Φ.Ε. (22 & 23 / 02 / 10) ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σεμινάριο βιολογίας Ε.Κ.Φ.Ε. (22 & 23 / 02 / 10) Επιμέλεια ppt: Π. Πάλλα 1 Σπηλαιογραφία Βίσωνα από το σπήλαιο Αλταμίρας 15000-12000 π.χ. 7 ΕΞΕΛΙΞΗ Επιμέλεια ppt: Π. Πάλλα 2 Τρεις

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

Απευθύνεται σε μειονεκτούντες μαθητές/οικογένειες Πολυγλωσσική δραστηριότητα Απευθύνεται ειδικά σε. Ναι αλλά όχι μόνο. Ναι Όχι

Απευθύνεται σε μειονεκτούντες μαθητές/οικογένειες Πολυγλωσσική δραστηριότητα Απευθύνεται ειδικά σε. Ναι αλλά όχι μόνο. Ναι Όχι www.lifelongreaders.org Περιγραφή της Δραστηριότητας για Προώθηση Ανάγνωσης / Δράση ΠΑΙΖΟΝΤΑΣ ΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ Η περιγραφή δημιουργήθηκε από τον εταίρο στο πρόγραμμα LiRe: CARDET Απευθύνεται σε μειονεκτούντες

Διαβάστε περισσότερα

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Πράσινα Δώματα Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Ποθητός Σταματιάδης, Πολιτικός Μηχανικός, Μηχανικός Περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Η Φυσική Γεωγραφία εξετάζει: τον γήινο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1. ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Ατμόσφαιρα είναι το αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

TECHNO ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ A.E. Τηλ. 210 48 11 260

TECHNO ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ A.E. Τηλ. 210 48 11 260 TECHNO ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ A.E. 25 ης Μαρτίου 12-177 78 Ταύρος Τηλ. 210 48 11 260 Απαγορεύεται η αναδημοσίευση και η αναπαραγωγή του παρόντος βιβλίου με οποιοδήποτε τρόπο ή μορφή, τμηματικά ή περιληπτικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Εργαστηριακή Άσκηση: Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία Σκοπός της Εργαστηριακής Άσκησης: Να προσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο μεταλλικά κουτιά με επιφάνειες διαφορετικού

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ Β' Τάξη Γενικού Λυκείου Ομάδα συγγραφής: Κων/νος Γαβρίλης, καθηγητής Μαθηματικών Β/θμιας Εκπαίδευσης. Μαργαρίτα Μεταξά, Δρ. Αστροφυσικής, καθηγήτρια Φυσικής του Τοσιτσείου-Αρσακείου

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ Δρ. ΚΩΝ/ΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

- 3 διαφάνειες από εσωτερικό εργαστηρίου

- 3 διαφάνειες από εσωτερικό εργαστηρίου Σχέδιο Μαθήματος Αρ. μαθητών: 20 Ενότητα: Φυτά Διδ. Περίοδος: 1x80 Τάξη: Γ Τίτλος μαθήματος: Πώς μεταφέρεται η γύρη από άνθος σε άνθος (Μάθημα στην τάξη) Σημεία έμφασης (π.χ Είδη λόγου/κειμένων, Γραμματική,

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

Απευθύνεται σε μειονεκτούντες μαθητές/οικογένειες Πολυγλωσσική δραστηριότητα Απευθύνεται ειδικά σε. Ναι αλλά όχι μόνο. Ναι Όχι

Απευθύνεται σε μειονεκτούντες μαθητές/οικογένειες Πολυγλωσσική δραστηριότητα Απευθύνεται ειδικά σε. Ναι αλλά όχι μόνο. Ναι Όχι www.lifelongreaders.org Περιγραφή της Δραστηριότητας για Προώθηση Ανάγνωσης / Δράση ΜΑΣΚΟΤ ΚΑΙ ΑΦΙΣΑ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Η περιγραφή δηµιουργήθηκε από τον εταίρο στο πρόγραµµα LiRe: CARDET Απευθύνεται σε

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO)

Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO) Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO) Φάνης Κωνσταντίνος Φυλακτίδης Μάριος Ινστ. Νευρολογίας & Γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗ ΧΑΣΕΤΕ!!! Είμαστε «Αστρόσκονη»; Διονύσης Σιμόπουλος, Αστροφυσικός, επίτιμος Διευθυντής Ευγενιδείου Πλανηταρίου

ΜΗ ΧΑΣΕΤΕ!!! Είμαστε «Αστρόσκονη»; Διονύσης Σιμόπουλος, Αστροφυσικός, επίτιμος Διευθυντής Ευγενιδείου Πλανηταρίου ΜΗ ΧΑΣΕΤΕ!!! Είμαστε «Αστρόσκονη»; Διονύσης Σιμόπουλος, Αστροφυσικός, επίτιμος Διευθυντής Ευγενιδείου Πλανηταρίου Αίθουσα «Νέοι Φούρνοι» Είμαστε Αστρόσκονη: Εάν κόψετε κάποιο λουλούδι, αν δοκιμάσετε ένα

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας

Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας ΛΙΘΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΒΙΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΡΟΝΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ Μαγνητοστρωματογραφία Σεισμική στρωματογραφία ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΟΣ Παραλληλισμός στρωμάτων από περιοχή σε περιοχή με στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Χημεία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη Οι υδρίτες (εικ. 1) είναι χημικές ενώσεις που ανήκουν στους κλειθρίτες, δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Η εξέλιξη της Εξέλιξης

Η εξέλιξη της Εξέλιξης Η εξέλιξη της Εξέλιξης «Ο Δαρβίνος ως Γεωλόγος. Η γεωλογική διάσταση του Δαρβινισμού». Σπύρος Παυλίδης Καθηγητής Γεωλογίας Α.Π.Θ. Pavlides@geo.auth.gr AUG-2005 Απαρχές της Επιστήμης Επιστήμες της Γης και

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματικές κάρτες

Επαγγελματικές κάρτες Επαγγελματικές κάρτες Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι στον γραμματισμό Θεματική: Τα επαγγέλματα των γονιών της τάξης μας ΤΙΤΛΟΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΟΥ Τι είναι το φαινόµενο του θερµοκηπίου Φαινόµενο του θερµοκηπίου ονοµάζεται η φυσική διαδικασία κατά την οποία η ατµόσφαιρα ενός πλανήτη συµβάλει στην θέρµανσή του. Ανακαλύφθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools

Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools SOCRATES-COMENIUS Action Project 226573-CP-1-2005-1-CY-COMENIUS-C21 Διδακτικό Σενάριο 7 Συγγραφική Ομάδα: Cyprus College,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14 Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14 Μετά από σχετική εισήγηση του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (πράξεις 24/2013 και 32/2013 του.σ.) σας αποστέλλουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ 21 ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 Κυριακή 18 Μαρτίου 2012, ώρα 11:00 ενδροφύτευση - Τριάδι Θέρµης ΣΥΝΔΙΟΡΓΑΝΩΤΕΣ: Τετάρτη 21 Μαρτίου 2012, ώρα 18:00 ΚΤΙΡΙΟ ΠΑΛΑΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α.Π.Θ - Αίθουσα Τελετών Σχολή ασολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος Ο ρόλος της ενέργειας Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

Ήπιες µορφές ενέργειας

Ήπιες µορφές ενέργειας ΕΒ ΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ήπιες µορφές ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. ΥΣΑΡΕΣΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΚΑΥΣΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 31-7-14 ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 Στο σχήμα 1 του άρθρου που δημοσιεύσαμε την προηγούμενη φορά φαίνεται η καθοριστικός ρόλος των μικροοργανισμών για την ύπαρξη της ζωής, αφού χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Στο τρίτο άρθρο αυτής της σειράς, η οποία αποτελεί μια πρώτη, μικρή απάντηση στις ανάγκες των εκπαιδευτών του σεμιναρίου της 12 ης & 13 ης Ιουνίου

Διαβάστε περισσότερα

AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ

AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ 1. Ο Ήλιος μας είναι ένας από τους μεγαλύτερους αστέρες της περιοχής μας, του Γαλαξία μας αλλά και του σύμπαντος (NASA Science, εικόνα 1), όντας ο μοναδικός στο ηλιακό

Διαβάστε περισσότερα

Καλωσορίσατε στο Emphasys Centre!

Καλωσορίσατε στο Emphasys Centre! Καλωσορίσατε στο Emphasys Centre! This project has been funded with support from the European Commission. This communication reflects the views only of the author, and the Commission cannot be held responsible

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα 1 η : Ζωγραφίζω το αγριοκάτσικο

Δραστηριότητα 1 η : Ζωγραφίζω το αγριοκάτσικο Δραστηριότητα 1 η : Ζωγραφίζω το αγριοκάτσικο Στόχοι: Να εκφραστεί ο μαθητής μέσω των χρωμάτων, να γνωρίσει ότι υπάρχουν αγριοκάτσικα και να ενεργοποιηθεί συναισθηματικά προς αυτά. Παράλληλα να αναπτύξει

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπος Συμβουλευτικός Οδηγός

Πρότυπος Συμβουλευτικός Οδηγός Σχέδιο δράσης για την πρόληψη ή/και την καταπολέμηση του ρατσισμού και των διακρίσεων κάθε είδους, την ανάδειξη της σημασίας της διαφορετικότητας και την καταπολέμηση της βίας στα σχολεία 7085/14-05-2010

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΦΥΣΙΚΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Β ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Από το διδακτικό βιβλίο των Αντωνίου Ν., ηµητριάδη Π. κ.ά. θα διδαχθούν: Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή 1.1. Οι φυσικές επιστήµες

Διαβάστε περισσότερα

O πύραυλος. Γνωστικό Αντικείμενο: Φυσική (Δύναμη Μορφές Ενέργειας) - Τεχνολογία Τάξη: Β Γυμνασίου

O πύραυλος. Γνωστικό Αντικείμενο: Φυσική (Δύναμη Μορφές Ενέργειας) - Τεχνολογία Τάξη: Β Γυμνασίου O πύραυλος Γνωστικό Αντικείμενο: Φυσική (Δύναμη Μορφές Ενέργειας) - Τεχνολογία Τάξη: Β Γυμνασίου Χρονική Διάρκεια Προτεινόμενη χρονική διάρκεια σχεδίου εργασίας: 5 διδακτικές ώρες Διδακτικοί Στόχοι Οι

Διαβάστε περισσότερα

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 1. Ένας άνθρωπος μολύνθηκε από ένα παθογόνο βακτήριο και δεν εμφάνισε συμπτώματα ασθένειας. Πιθανολογείστε τους λόγους που μπορεί να οφείλεται αυτό. 2.

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση: Αγγελική Χαρίσκου για λογαριασµό Παπακωνσταντίνου Κυριακής

Μετάφραση: Αγγελική Χαρίσκου για λογαριασµό Παπακωνσταντίνου Κυριακής Πρώτη έκδοση 2007: Miles Kelly Publishing Ltd Copyright Miles Kelly Publishing Ltd 2007 Επιµέλεια έκδοσης: Μπελίντα Γκάλαχερ Καλλιτεχνική επιµέλεια: Τζο Μπριούερ Βοηθός έκδοσης: Λούσι Ντάουλινγκ Βοηθός

Διαβάστε περισσότερα

Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools

Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools SOCRATES-COMENIUS Action Project 226573-CP-1-2005-1-CY-COMENIUS-C21 Διδακτικό Σενάριο 9 Συγγραφική Ομάδα: Universidad

Διαβάστε περισσότερα

Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος

Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση», με τη συγχρηματοδότηση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΡΙΣΚΩ ΤΟ ΜΙΣΟ ΚΑΙ ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΟ

ΒΡΙΣΚΩ ΤΟ ΜΙΣΟ ΚΑΙ ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΒΡΙΣΚΩ ΤΟ ΜΙΣΟ ΚΑΙ ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΜΑΡΙΑ ΤΣΙΚΑΛΟΠΟΥΛΟΥ,ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΟΛΕΙΟ Δημοτικό σχολείο Σκύδρας ΣΚΥΔΡΑ,2015 1. Συνοπτική περιγραφή της ανοιχτής εκπαιδευτικής Το αντικείμενο με το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραμμα για το μάθημα «ΕΠΙΣΤΗΜΗ TOY ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ» της Β τάξης Ενιαίου Λυκείου

Αναλυτικό Πρόγραμμα για το μάθημα «ΕΠΙΣΤΗΜΗ TOY ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ» της Β τάξης Ενιαίου Λυκείου 1 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΒΙΟΣΦΑΙΡΑΣ 1. Ι. Ο ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΓΗ Η δημιουργία του πλανήτη μας. Η θέση της Γης στο πλανητικό μας σύστημα. Υποθέσεις για τη σύσταση της αρχέγονης ατμόσφαιρας της Γης. - αντιληφθούν τις σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus)

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus) ΑΠΕΙΛΟΥΜΕΝΑ ΕΙ Η ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ (Monachus monachus) Η Μεσογειακή Φώκια είναι το µόνο είδος φώκιας που συναντάται στη Μεσόγειο και αποτελεί ένα από τα πλέον απειλούµενα είδη θαλάσσιων θηλαστικών στον

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA

«Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA 1 Τ.Ε.Ι. ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΙΕΙΑΣΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΙΙ «Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA 1. ΒΙΟΛΟΓΙΚΟ ΦΙΛΤΡΑΡΙΣΜΑ Τρεις τύποι φιλτραρίσµατος χρησιµοποιούνται στα αυτόνοµα

Διαβάστε περισσότερα

Γκαραγκάνη Αγγελική, kikigarag@gmail.com Φούκα Παρασκευή pfouka@sch.gr. 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη»

Γκαραγκάνη Αγγελική, kikigarag@gmail.com Φούκα Παρασκευή pfouka@sch.gr. 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη» 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη» Κεφάλαιο: Μινωϊκός πολιτισµός (Ιστορία Γ ηµοτικού) Ενότητες: Το ανάκτορο της Κνωσού Καθηµερινή ζωή των Μινωϊτών Η τέχνη των Μινωϊτών 2. Εµπλεκόµενες

Διαβάστε περισσότερα

Απευθύνεται σε μειονεκτούντες μαθητές/οικογένειες Πολυγλωσσική δραστηριότητα Απευθύνεται ειδικά σε. Ναι Όχι Ναι αλλά όχι μόνο x

Απευθύνεται σε μειονεκτούντες μαθητές/οικογένειες Πολυγλωσσική δραστηριότητα Απευθύνεται ειδικά σε. Ναι Όχι Ναι αλλά όχι μόνο x www.lifelongreaders.org Περιγραφή της Δραστηριότητας για Προώθηση Ανάγνωσης / Δράση ΤΕΥΧΟΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ Η περιγραφή δηµιουργήθηκε από τον εταίρο στο πρόγραµµα LiRe: CARDET Απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Φύση και Μαθηματικά. Η χρυσή τομή φ

Φύση και Μαθηματικά. Η χρυσή τομή φ Φύση και Μαθηματικά Η χρυσή τομή φ Ερευνητική Εργασία (Project) Α' Λυκείου 1ο ΓΕΛ Ξάνθης 2011 2012 Επιβλέποντες καθηγητές Επαμεινώνδας Διαμαντόπουλος Βασιλική Κώττη Φύση και Μαθηματικά 2 Τι είναι η χρυσή

Διαβάστε περισσότερα

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη 1 Για το βιβλίο Λιμνών Αποξηράνσεις Το βιβλίο βασίστηκε στα αποτελέσματα του ερευνητικού έργου «Αποξηράνσεις

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel.

Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel. Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel. Έντυπο Α Φύλλα εργασίας Μαθητή Διαμαντής Κώστας Τερζίδης Σωτήρης 31/1/2008 Φύλλο εργασίας 1. Ομάδα: Ημερομηνία:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Υπεύθυνη Συντονισµού Διδακτικού Μαθησιακού Αντικειµένου της Γεωγραφίας: Αικατερίνη Κλωνάρη, Επίκουρη Καθηγήτρια, Τµήµα Γεωγραφίας, Πανεπιστήµιο Αιγαίου ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο

Διαβάστε περισσότερα

2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα.

2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα. ΘΕΜΑΤΑ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ 1. Διευκρινίστε τις έννοιες «καιρός» και «κλίμα» 2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα. 3. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ Μάθημα 3ο: Οι απαρχές του Έμβιου Κόσμου γεωλογικός χρόνος και δημιουργία της Γής Προκάμβριο προέλευση της ζωής ευκαρυωτικοί οργανισμοί (ΦΥΤΑ-ΖΩΑ) η έκρηξη του Καμβρίου προς τους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΛΙΠΩΝ, ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ, ΣΑΚΧΑΡΩΝ ΚΑΙ ΑΜΥΛΟΥ ΣΕ ΤΡΟΦΙΜΑ (άσκηση 10 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος:

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Σελίδα 3 από 21

Περιεχόμενα. Σελίδα 3 από 21 Σελίδα 1 από 21 Σελίδα 2 από 21 Περιεχόμενα Κεφάλαιο 1 Χρήσεις του υπολογιστή... 4 Κεφάλαιο 2 Βασικά τμήματα υπολογιστή... 6 Κεφάλαιο 3 - Ασφάλεια... 9 Κεφάλαιο 4 - Ποντίκι... 11 Κεφάλαιο 5 - Πληκτρολόγιο...

Διαβάστε περισσότερα

4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του άνθρακα στον περιοδικό πίνακα. Να ταξινομούμε τα διάφορα είδη άνθρακα σε φυσικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ 4η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΣΤ ΤΑΞΗ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Κυριακή, 7 Ιουνίου 2015 Ώρα: 10:00-11:00 ΘΕΜΑ 1 ο - 2 ο : O Διομήδης χρησιμοποίησε όμοιους κύβους για να φτιάξει τις πιο κάτω κατασκευές. Οι κατασκευές

Διαβάστε περισσότερα

SUPER THERM ΘΕΩΡΙΑ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ

SUPER THERM ΘΕΩΡΙΑ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Αυτό το σεμινάριο έχει απλώς ως στόχο να δώσει μερικά από τα βασικά της Θερμοδυναμικής, και πως σχετίζεται με τη μόνωση και με τη μόνωση με κεραμικά επιχρίσματα. Η θερμότητα μεταφέρεται με τους παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:...

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:... ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ :...ΤΜΗΜΑ :...Αρ:... Βαθμολογία εξεταστικού δοκιμίου

Διαβάστε περισσότερα

Η Μόλυνση του Περιβάλλοντος

Η Μόλυνση του Περιβάλλοντος Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Η Μόλυνση του Περιβάλλοντος Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β1 pc25

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

Β Ε τάξη ηµοτικού. ιαθεµατικότητα Μαθηµατικά, Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Αγωγή Καταναλωτή, Αγωγή Υγείας.

Β Ε τάξη ηµοτικού. ιαθεµατικότητα Μαθηµατικά, Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Αγωγή Καταναλωτή, Αγωγή Υγείας. Σχέδιο Μαθήµατος Το ικαίωµα στην Εκπαίδευση Β Ε τάξη ηµοτικού Σκοπιµότητα Να αναγνωρίζουν οι µαθητές το δικαίωµα του παιδιού στην εκπαίδευση ιαθεµατικότητα Μαθηµατικά, Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Αγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΔΕΤΕΡΗ ΜΑΣΚΑ ΣΤΗΝ ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΔΕΤΕΡΗ ΜΑΣΚΑ ΣΤΗΝ ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΔΕΤΕΡΗ ΜΑΣΚΑ ΣΤΗΝ ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΥΛΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ με τον ΚΩΣΤΑ ΦΙΛΙΠΠΟΓΛΟΥ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2002 Κατέγραψε η Ελένη Σαματά 3 Από την Ουδέτερη Μάσκα στη Θεατρική Δημιουργία Υλικό Σεμιναρίου

Διαβάστε περισσότερα

Σε γαλάζιο φόντο ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ (2013 2014) Σε μαύρο φόντο ΘΕΜΑΤΑ ΕΚΤΟΣ ΔΙΔΑΚΤΕΑΣ ΥΛΗΣ (2013-2014)

Σε γαλάζιο φόντο ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ (2013 2014) Σε μαύρο φόντο ΘΕΜΑΤΑ ΕΚΤΟΣ ΔΙΔΑΚΤΕΑΣ ΥΛΗΣ (2013-2014) > Φυσική Β Γυμνασίου >> Αρχική σελίδα ΕΙΙΣΑΓΩΓΗ ΕΕρρωττήήσσεει ιςς ΑΑσσκκήήσσεει ιςς χχωρρί ίςς ααππααννττήήσσεει ιςς (σελ. ) ΕΕρρωττήήσσεει ιςς ΑΑσσκκήήσσεει ιςς μμεε ααππααννττήήσσεει ιςς (σελ. 4) ΙΑΒΑΣΕ

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί ρύποι H χλωρίδα της γης (µεγαλύτερη φυσική πηγή εκποµπής αερίων ρύπων ) Τα δέντρα και τα φυτά µέσω της φωτοσύνθεσης Ανθρώπινες ραστηριότητες

Φυσικοί ρύποι H χλωρίδα της γης (µεγαλύτερη φυσική πηγή εκποµπής αερίων ρύπων ) Τα δέντρα και τα φυτά µέσω της φωτοσύνθεσης Ανθρώπινες ραστηριότητες Ατµοσφαιρική ρύπανση Μαρή Νεαμονίτης Παλαιολόγου Παπαβασιλείου Ορισµός Ανεπιθύµητη αλλαγή στα φυσικά, χηµικά και βιολογικά χαρακτηριστικά του αέρα ζηµιογόνος για όλους τους οργανισµούς Πώς προκαλείται

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ «ΟΜΟΚΕΝΤΡΟ» ΦΛΩΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ «ΟΜΟΚΕΝΤΡΟ» ΦΛΩΡΟΠΟΥΛΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Tip 0505-G80Y 2040-B80G 1030-Y10R

Tip 0505-G80Y 2040-B80G 1030-Y10R 0505-G80Y 2040-B80G 1030-Y10R Aνακαινίστε το χώρο σας, αναπαλαιώνοντας τα παλιά σας έπιπλα μεν, προσθέτοντας δε μια μοντερνιστική πινελιά ανανέωσης στους τοίχους σας, δημιουργώντας μια mix & match διάθεση.

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ήλιος, το Ηλιακό Σύστηµα και η δηµιουργία του Ηλιακού Συστήµατος! Παρουσίαση Βαονάκη Μαρία Βασιλόγιαννου Βασιλική

Ο Ήλιος, το Ηλιακό Σύστηµα και η δηµιουργία του Ηλιακού Συστήµατος! Παρουσίαση Βαονάκη Μαρία Βασιλόγιαννου Βασιλική Ο Ήλιος, το Ηλιακό Σύστηµα και η δηµιουργία του Ηλιακού Συστήµατος! Παρουσίαση Βαονάκη Μαρία Βασιλόγιαννου Βασιλική Εισαγωγή Η πιο κάτω παρουσίαση είναι η αρχή του δρόµου στη µακριά λεωφόρο της γνώσης

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασµός και υλοποίηση ενός εκπαιδευτικού προγράµµατος ΠΕ για το δάσος και την ανακύκλωση µε αφορµή µία έκθεση τέχνης για το περιβάλλον

Σχεδιασµός και υλοποίηση ενός εκπαιδευτικού προγράµµατος ΠΕ για το δάσος και την ανακύκλωση µε αφορµή µία έκθεση τέχνης για το περιβάλλον Σχεδιασµός και υλοποίηση ενός εκπαιδευτικού προγράµµατος ΠΕ για το δάσος και την ανακύκλωση µε αφορµή µία έκθεση τέχνης για το περιβάλλον Έρση Γιαννουλάτου Καλλιτέχνιδα Full Time BA(Ηοns) The Surrey Institute

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών (ΑΠΣ) Curriculum Γεωλογίας - Γεωγραφίας Κική Μακρή, Γεωλόγος M.Sc Υπ. Διδάκτορας Διδασκαλίας της Γεωλογίας kmakri@geo.auth.gr Η δομή του Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συστήματος Η

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗΣ ΒΑΣΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΣΤΗΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗ

ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗΣ ΒΑΣΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΣΤΗΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗ ο ΕΚΦΕ (Ν. ΣΜΥΡΝΗΣ) Δ Δ/ΝΣΗΣ Δ. Ε. ΑΘΗΝΑΣ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗΣ ΒΑΣΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΣΤΗΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗ Τι είναι ο χρονομετρητής ; Ο χρονομετρητής : αξιοποιείται στους

Διαβάστε περισσότερα

2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού, σαν να είμαστε μετεωρολόγοι.

2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού, σαν να είμαστε μετεωρολόγοι. 1. Παρατηρούμε τον καιρό σήμερα και περιγράφουμε τις συνθήκες που αφορούν τη βροχή, τον άνεμο, τον ήλιο και τη θερμοκρασία. βροχή άνεμος ήλιος-σύννεφα θερμοκρασίαάνεση 2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού,

Διαβάστε περισσότερα

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%)

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Φυσικό αέριο Βιοαέριο Αλκάνια ΦΥΣΙΚΟ ΑΕΡΙΟ Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Χρησιµοποιείται ως: Καύσιµο Πρώτη ύλη στην πετροχηµική βιοµηχανία Πλεονεκτήµατα

Διαβάστε περισσότερα

Ν έφη ονοµάζονται οι αιωρούµενοι ατµοσφαιρικοί σχηµατισµοί οι οποίοι αποτελούνται από υδροσταγόνες, παγοκρυστάλλους ή και από συνδυασµό υδροσταγόνων και παγοκρυστάλλων. Ουσιαστικά πρόκειται για το αποτέλεσµα

Διαβάστε περισσότερα

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους.

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους. Προπρονήπια Α 2015 ΠΙΝΑΚΕΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ Το δίμηνο Οκτωβρίου-Νοεμβρίου ασχοληθήκαμε με το θέμα «Πίνακες Ζωγραφικής». Αφορμή στάθηκε μια συζήτηση που κάναμε με τα παιδιά για το φθινόπωρο και τις αλλαγές του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ Θέμα Διδασκαλίας Προβλήματα με πρόσθεση και αφαίρεση κλασμάτων (Κεφάλαιο 23 ο ) Σχολείο: 2 ο

Διαβάστε περισσότερα

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε.

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Η ένταση της Θερμικής νησίδας στον κόσμο είναι πολύ υψηλή Ένταση της θερμικής νησίδας κυμαίνεται μεταξύ 1-10 o

Διαβάστε περισσότερα