Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στη τάξη

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στη τάξη"

Transcript

1

2

3 GEOschools - Εκπαιδευτικές Δραστηριότητες Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στη τάξη «Γεωλογικός Χρόνος» Αθήνα ΕΛΛΑΔΑ

4 GEOschools GEOschools is a European Union project supported by the Lifelong Learning Programme which brings together geoscientists from universities, museums, geoparks, teaching training institutions and educators which can best translate geosciences into language and learning opportunities that can be understood by school students. Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στην τάξη «Γεωλογικός Χρόνος» Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών GREECE Ιστοθέση: GEOschools Συντονιστής: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών- Ελλάδα: Μιχάλης Δερμιτζάκης & Γεωργία Φέρμελη Εταίροι: Επιτροπή Διδακτικής των Γεωεπιστημών της Ελληνικής Γεωλογικής Εταιρείας: Αναστασία Κουτσουβέλη Πανεπιστήμιο Zaragoza-Ισπανία: Guillermo Meléndez Hevia Πανεπιστήμιο Alcalá de Henares Madrid-Ισπανία: Amelia Calonge García Πανεπιστήμιο Palermo (G.G. Gemmellaro Geological Museum)-Ιταλία: Carolina D Arpa & Carolina Di Patti Naturtejo Ευρωπαϊκό & Παγκόσμιο Γεωπάρκο- Πορτογαλία: Carlos Neto de Carvalho & Joana Rodrigues Krahuletz Museum-Αυστρία: Fritz Steininger Συγγραφείς: Γεωργία Φέρμελη Κατερίνα Σαμαρά Αναστασία Κουτσουβέλη Μιχάλης Δερμιτζάκης Πρωτότυπα Σχέδια (στη Μουσειοσκευή) με θέμα: Η ζωή στη Γη Κατερίνα Σαμαρά Εξώφυλλο, σχεδιασμός, επιμέλεια εκτύπωσης: Δώρος Παπαϊωαννίδης Εικόνες: Μέρος 2 ο / Γεωργία Φέρμελη Το παρόν βιβλίο αποτελεί τμήμα του προγράμματος GEOschools-Teaching Geosciences in Secondary Schools. EACEA- Lifelong Learning Programme: Comenius, ICT and Languages. Nr LLP-GR-COMENIUS-CMP. This Project was granted with the support of the European Commission. This publication expresses authors opinion and the Commission cannot be responsible for any use that may be given from the information provided. Εκδότης: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Copyright : 2014 by GEOschools 4

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 6 Εισαγωγή... 7 Η κατανόηση του γεωλογικού χρόνου... 7 Μέρος 1ο: Βασικά κείμενα Γεωλογικός χρόνος... 9 Η δημιουργία του ηλιακού μας συστήματος... 9 Η ηλικία της Γης και η εμφάνιση της ζωής στον πλανήτη μας... 9 Η εξέλιξη της ζωής στη Γη Χρονοστρωματογραφική κλίμακα Μαζικές εξαφανίσεις Βιβλιογραφία Μέρος 2ο: Εκπαιδευτικές δραστηριότητες - Γεωλογικός χρόνος Εισαγωγή Κινητό Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα (Μουσειοσκευή) - Ελάτε να σας ταξιδέψουμε στο γεωλογικό χρόνο Υλικά που περιλαμβάνονται στη Μουσειοσκευή Οδηγίες προς τον εκπαιδευτικό Παράρτημα Κάρτες γεωλογικών αιώνων Η Ταυτότητα του αιώνα μας Μαζικές εξαφανίσεις Παζλ

6 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το εκπαιδευτικό υλικό με τίτλο: Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στην τάξη «Γεωλογικός χρόνος», απευθύνεται σε όλους τους εκπαιδευτικούς που διδάσκουν Γεωλογία στο Γυμνάσιο αλλά και σε όσους εκπονούν προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ή οργανώνουν εκπαιδευτικές δραστηριότητες σε μουσεία Φυσικής Ιστορίας. Προσφέρει πρωτότυπο εκπαιδευτικό υποστηρικτικό υλικό για εκπαιδευτικούς και μαθητές και μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε ως ένα ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό πακέτο είτε να υποστηρίξει μεμονωμένες εκπαιδευτικές ενότητες στο πλαίσιο της διδασκαλίας στο σχολείο. Το υλικό δομείται σε δύο ενότητες: Ενότητα 1 η : Βασικά κείμενα ενημέρωσης που απευθύνονται στον εκπαιδευτικό και περιλαμβάνουν σύντομα κείμενα σχετικά με το γεωλογικό χρόνο και την εξέλιξη της ζωής στον πλανήτη μας. Επίσης, προτείνεται βιβλιογραφία και χρήσιμες διαδικτυακές συνδέσεις. Ενότητα 2 η : Εκπαιδευτικές δραστηριότητες που απευθύνονται στους μαθητές και τις μαθήτριες Γυμνασίου, οι οποίες θα μπορούσαν με κατάλληλη προσαρμογή να χρησιμοποιηθούν και στο Δημοτικό ή και το Λύκειο. Το εκπαιδευτικό πακέτο είναι σχεδιασμένο με τέτοιο τρόπο που να μπορεί να μεταφέρεται εύκολα - όλο το υλικό περιλαμβάνεται σε ένα σακίδιο - και περιέχει αντικείμενα που συνδυάζονται με κείμενα και εικόνες ώστε η μάθηση να γίνεται με «γοητευτικό» τρόπο και να συναρπάζει το μαθητή. Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υλοποιήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού προγράμματος LLP «GEOschools Teaching geosciences in secondary schools». Στο σημείο αυτό θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε τους 30 εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν στο σεμινάριο GEOschools «Αειφόρες διαδρομές στο χώρο και το χρόνο με πολλαπλές αναγνώσεις» καθώς και την κ. Τίνα Βαρελά MSc (Ιστορικό-Φιλόλογο) που με τις εύστοχες παρατηρήσεις τους μας βοήθησαν να βελτιώσουμε τη συγκεκριμένη παιδαγωγική πρόταση. Γεωργία Φέρμελη Κατερίνα Σαμαρά Αναστασία Κουτσουβέλη Μιχάλης Δερμιτζάκης ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Στο παρόν εκπαιδευτικό υλικό χρησιμοποιείται το αρσενικό γραμματικό γένος για τις λέξεις: μαθητής, εκπαιδευτικός, καθηγητής για πρακτικούς λόγους και αναφέρεται αντίστοιχα σε μαθητές & μαθήτριες, καθηγητές & καθηγήτριες καθώς και σε εκπαιδευτικούς και των δύο φύλων. 6

7 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ H μεθοδολογία και ο τρόπος σκέψης των γεωεπιστημών περιλαμβάνει συγκεκριμένες διαδικασίες, προσεγγίσεις, εμπειρίες, προοπτικές και αξίες, όπως είναι η μεγάλη διάρκεια του χρόνου, η χρονική και χωρική συλλογιστική για τη διατύπωση υποθέσεων και την επίλυση προβλημάτων, η επεξεργασία και ερμηνεία στο πλαίσιο συστημάτων και όχι στο πλαίσιο μιας μοναδικής ανεξάρτητης μεταβλητής καθώς και η περιγραφή εννοιών και διαδικασιών που αρχίζουν με την παρατήρηση στη φύση και καταλήγουν με την αξιοποίηση σύγχρονων τεχνικών σε πολύπλοκες αναπαραστάσεις και προσομοιώσεις. Βεβαίως, κάθε μία από τις πιο πάνω διαδικασίες και προσεγγίσεις δε χαρακτηρίζουν αποκλειστικά και μόνο τις γεωεπιστήμες, αλλά οι γεωεπιστήμες τις συνδυάζουν προκειμένου να απαντήσουν σε επιστημονικά ερωτήματα και προβλήματα σχετικά με τη Γη και το περιβάλλον της. Οι γεωεπιστήμες αποδέχονται και μελετούν τη Γη ως σύστημα το οποίο χαρακτηρίζεται από την αλληλεπίδραση μεταξύ των διεργασιών και των συστατικών μερών του (oλιστική προσέγγιση των συστημάτων), δίνουν έμφαση στη χωρική και τρισδιάστατη αντίληψη για την κατανόηση του εσωτερικού της Γης και των γεωλογικών διεργασιών (xωρικές ικανότητες) και στη μελέτη στο πεδίο για την κατανόηση και ερμηνεία των αντικειμένων και φαινομένων που καλούνται να κατανοήσουν. Η κατανόηση του γεωλογικού χρόνου Η κατανόηση της έννοιας του γεωλογικού χρόνου συμπληρώνει την έννοια του χρόνου,όπως τον αντιλαμβανόμαστε στις υπόλοιπες φυσικές επιστήμες και την ιστορία. Στις γεωεπιστήμες λαμβάνεται υπόψη ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, στο οποίο αναμένονται φαινόμενα με μικρή συχνότητα αλλά με ιδιαίτερα μεγάλης έντασης και έκτασης συνέπειες. Οι γεωεπιστήμες μελετούν τη Γη σε πολύ διαφορετικές συνθήκες από αυτές που οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν βιώσει πραγματικά πάνω στον πλανήτη. Μελετούν π.χ. μία Γη θερμοκήπιο ή μία Γη παγωμένη, χωρίς ζωή ή χωρίς την παρουσία των ανθρώπων. Στο γεωλογικό χρόνο διαδικασίες όπως η διάβρωση ή η εξέλιξη είναι πολύ αργές, αλλά επιφέρουν τεράστιες αλλαγές, όπως π.χ. την εξαφάνιση ενός ολόκληρου βουνού ή τη δημιουργία νέων ειδών. Σπάνιες αλλά ισχυρές διαδικασίες, όπως οι πλημμύρες, οι εκρήξεις ηφαιστείων, οι κατολισθήσεις και οι πτώσεις αστεροειδών, είναι γεγονότα ρουτίνας, παρά ακραία γεγονότα όταν εξετάζονται με την οπτική της διάρκειας του χρόνου στην κλίμακα της ιστορίας της Γης. Αυτή η οπτική είναι ασυνήθιστη στην καθημερινότητα όπου μικρά χρονικά διαστήματα, της τάξης των ημερών και των ετών κατευθύνουν τις αποφάσεις των ανθρώπων σε όλους τους τομείς. Μία κοινωνία που θα λάμβανε υπόψη τη γεωλογική διάσταση του χρόνου θα μπορούσε να σχεδιάσει πιο αποτελεσματικά την προστασία της από «σπάνια» γεγονότα όπως οι σεισμοί, οι πλημμύρες κ.λπ. και επίσης να κατανοήσει ευκολότερα ότι οι μικρές αλλαγές που επιφέρουμε καθημερινά στον πλανήτη μας και οι οποίες λειτουργούν σωρευτικά μπορούν να επιφέρουν πολύ μεγάλης κλίμακας αλλαγές στο μέλλον. Ωστόσο, έχοντας την άποψη του γεωλογικού χρόνου, αυτό δεν πρέπει να ερμηνευθεί 7

8 8 απλώς ως ένα πρακτικό εργαλείο για εκείνους που λαμβάνουν τις αποφάσεις, αλλά ως μια βασική φιλοσοφική πτυχή της σκέψης της ίδιας της ανθρωπότητας. Όπως ο Κοπέρνικος τον 16 ο αιώνα ανακάλυψε το ηλιοκεντρικό σύστημα το οποίο άλλαξε ριζικά την άποψη των ανθρώπων για τις διαστάσεις του σύμπαντος, έτσι ο Hutton το 18 ο αιώνα ανακάλυψε την έννοια του γεωλογικού χρόνου και άλλαξε την άποψη των ανθρώπων για τη θέση τους μέσα στην ιστορία της Γης. Ωστόσο, το γεγονός ότι η Γη δε βρίσκεται στο κέντρο του σύμπαντος είναι ευρύτερα γνωστό και αποδεκτό από ότι είναι το γεγονός ότι η ιστορία της ανθρωπότητας καταλαμβάνει μόνο ένα πολύ μικρό κλάσμα του γεωλογικού χρόνου. Στο παρόν εκπαιδευτικό υλικό δίνεται έμφαση κυρίως στην κατανόηση της έννοιας του γεωλογικού χρόνου.

9 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ 1 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ Γεωλογικός χρόνος Η δημιουργία του ηλιακού μας συστήματος Οι διαδικασίες για τη δημιουργία του ηλιακού μας συστήματος υπολογίζεται ότι άρχισαν πριν από περίπου 5 δισεκατομμύρια χρόνια. Την εποχή εκείνη, η περιοχή που καταλάμβανε το Ηλιακό μας σύστημα ήταν γεμάτη από αέρια και διαστημική σκόνη, τα οποία προέρχονταν από κοινά άστρα ή απόμακρες αστρικές εκρήξεις. Νέφη υλικών που πλανιόταν στο κενό και αναμειγνύονταν μεταξύ τους σχημάτιζαν θύλακες μεγαλύτερης πυκνότητας, οι οποίοι προσέλκυαν όλο και περισσότερη ύλη με τη δύναμη της βαρύτητάς τους. Εκατομμύρια χρόνια πέρασαν μέχρις ότου κάποια μικρή αστάθεια, που ίσως ήταν η έκρηξη ενός κοντινού άστρου, διατάραξε την ισορροπία του νεφελώματος με αποτέλεσμα τη συμπύκνωσή του προς το κέντρο. Όταν ο πυρήνας του νέφους έφτασε σε θερμοκρασία 15 εκατομμυρίων βαθμών Κελσίου, οι πυρηνικές αντιδράσεις άρχισαν να μεταστοιχειώνουν το αέριο υδρογόνο σε αέριο ήλιο και να μετατρέπουν, κάθε δευτερόλεπτο, 4 εκατομμύρια τόνους ύλης σε ενέργεια, σχηματίζοντας έτσι ένα νέο άστρο «τον Ήλιο μας». Η ηλικία της Γης και η εμφάνιση της ζωής στον πλανήτη μας Από την αρχαιότητα ακόμη, πολλοί ήσαν εκείνοι που προσπάθησαν να υπολογίσουν με διάφορους τρόπους την ηλικία της Γης. Παρ όλα αυτά, μόλις το 1993 σε περιοχή του Καναδά ανακαλύφθηκαν τα αρχαιότερα πετρώματα της Γης ηλικίας 3,96 δισεκατομμυρίων ετών, ενώ ορισμένοι κρύσταλλοι ζιρκονίου που βρέθηκαν στην Αυστραλία διαπιστώθηκε πως έχουν ηλικία 4,3 δισεκατομμυρίων ετών. Το γεγονός αυτό μας υποδεικνύει ότι η Γη μας πρέπει να έχει ηλικία άνω των 4,3 δισεκατομμυρίων ετών. Και πράγματι οι έρευνες που έγιναν στη Σελήνη και στους άλλους πλανήτες, καθώς και η μελέτη των μετεωριτών και των σεληνιακών πετρωμάτων ανεβάζουν τη δημιουργία των πλανητών του Ηλιακού μας Συστήματος πριν από 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια. Μ αυτό το σκεπτικό λοιπόν μπορούμε σήμερα να πούμε με αρκετή βεβαιότητα ότι ο πλανήτης μας έχει ηλικία 4,6 δισεκατομμυρίων ετών. Μετά τη δημιουργία της, η Γη άρχισε να κρυώνει. Τεράστιες χαράδρες παραμόρφωναν την επιφάνειά της, ενώ οι εκρήξεις των ηφαιστείων της υπενθύμιζαν τη θερμότητα που ήταν εγκλωβισμένη στο εσωτερικό της. Μαζί με τη λάβα των ηφαιστειακών εκρήξεων, τεράστιες ποσότητες αερίων εκτοξεύτηκαν στην επιφάνεια. Άζωτο, διοξείδιο του άνθρακα, αμμωνία, μεθάνιο και υδρατμοί περιέβαλλαν τη Γη σχηματίζοντας την πρώτη της ατμόσφαιρα, μιαν ατμόσφαιρα εντελώς διαφορετική απ αυτήν που σήμερα γνωρίζουμε. Εξακόσια, περίπου, εκατομμύρια χρόνια μετά τη δημιουργία της Γης, μέσα στις 9

10 χλιαρές θάλασσες και τους ωκεανούς άρχισε να δημιουργείται κάτι το υπέροχο και μυστηριώδες. Η υπεριώδης ακτινοβολία του ήλιου και οι συνεχείς ηλεκτρικές εκκενώνεις των κεραυνών, βοήθησαν σιγά-σιγά τα διάφορα χημικά συστατικά που έπεσαν με τη βροχή να δημιουργήσουν όλο και πιο πολύπλοκες χημικές ενώσεις, σχηματίζοντας έτσι αμινοξέα και πρωτεΐνες. Τα χημικά αυτά συστατικά ενώθηκαν σε τυχαίους συνδυασμούς άπειρες φορές, έως ότου, πριν από περίπου 3,9 δισεκατομμύρια χρόνια, δημιουργήθηκε ένα μόριο που μπορούσε να αντιγράψει τον εαυτό του. Έτσι, μπορούμε να πούμε ότι η ζωή εμφανίσθηκε στη Γη πριν από περίπου 4 δισεκατομμύρια χρόνια, όταν τα μόρια στη λεγόμενη «προβιοτική σούπα» άρχισαν να αντιδρούν και να σχηματίζουν πιο προηγμένες δομές. Η εξέλιξη της ζωής στη Γη Στρωματόλιθοι: Τα παλαιότερα γνωστά απολιθώματα βακτηριδίων έχουν βρεθεί σε στρωματολίθους. Η ηλικία τους υπολογίζεται στα 3 δισ. χρόνια. Στα πρώτα στάδια η εξέλιξη της ζωής ήταν αργή. Επί δύο δισεκατομμύρια χρόνια η διαδικασία της αναπαραγωγής των πρωτογόνων βακτηριδίων συνεχιζόταν, ενώ παράλληλα τα βακτηρίδια αυτά έμαθαν να χρησιμοποιούν το ηλιακό φως και το διοξείδιο του άνθρακα για τροφή και να αποβάλλουν το οξυγόνο ως απόβλητο της πρώτης φωτοσυνθετικής διαδικασίας. Το αποβαλλόμενο οξυγόνο μετέτρεψε σιγάσιγά την ατμόσφαιρα της Γης, σχηματίζοντας συγχρόνως ένα λεπτό στρώμα όζοντος που παρεμπόδιζε την υπεριώδη ακτινοβολία του Ηλίου να φθάσει στην επιφάνειά της, δίνοντας έτσι την ευκαιρία να γεννηθούν οι πρώτες πολυκύτταρες μορφές ζωής πριν από τουλάχιστον 700 εκατομμύρια χρόνια. Χρονοστρωματογραφική κλίμακα Ο γεωλόγοι μελετώντας τα πετρώματα της Γης μπορούν να προσδιορίσουν τη σύστασή τους (λιθολογία), το πότε δημιουργήθηκαν (ηλικία), τις συνθήκες δημιουργίας τους (περιβάλλον) και τρόπο που σχηματίστηκαν. Με άλλα λόγια, στα πετρώματα κάθε τόπου έχει καταγραφεί η γεωλογική του ιστορία και οι γεωλόγοι γνωρίζουν πώς να διαβάσουν και να ερμηνεύσουν αυτές τις καταγραφές, αλλά και να τις τοποθετήσουν σε μία χρονολογική σειρά. Η χρονολογική αυτή σειρά βασίζεται σε πολύ σημαντικά γεγονότα που συνέβησαν στο παρελθόν, όπως είναι η εμφάνιση ή εξαφάνιση κάποιου είδους από το ζωικό ή φυτικό βασίλειο. Στη Γεωλογία ο χρόνος μετριέται σε εκατομμύρια χρόνια. Οι γεωλόγοι έχουν επινοήσει ένα σύστημα στο οποίο ο χρόνος «ζωής» της Γης χωρίζεται σε μεγάλα διακριτά ανισομερή διαστήματα. Ο διαχωρισμός αυτός έχει γίνει με κριτήρια που έχουν βασιστεί σε χρονικές στιγμές που έχουν καταγραφεί πολύ σημαντικά γεγονότα της εξέλιξης του πλανήτη μας. Τα χρονικά αυτά διαστήματα έχουν ταξινομηθεί σε μία στήλη, η οποία ονομάζεται 10

11 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ Χρονοστρωματογραφική κλίμακα Χρονοστρωματογραφική κλίμακα, όπου παρουσιάζονται τα γεγονότα του παρελθόντος και τα πετρώματα από τα παλαιότερα προς τα νεώτερα από κάτω προς τα πάνω αντίστοιχα. Με αυτό τον τρόπο υπάρχει κοινή γλώσσα παγκοσμίως, όταν αναφερόμαστε στο παρελθόν της Γης. Στη Χρονοστρωματογραφική αυτή κλίμακα παρουσιάζεται η συνολική ηλικία της Γης (4.600 εκατ. χρόνια) χωρισμένη σε τέσσερα μεγάλα διαστήματα που ονομάζονται γεωλογικοί αιώνες και είναι οι ακόλουθοι: ροκάμβριο ή Κρυπτοζωικός αιώνας από έως 542 εκατ. πριν από σήμερα και Π είναι ο μεγαλύτερος σε διάρκεια καθώς αντιπροσωπεύει το 90% της ιστορίας της Γης. Παλαιοζωικός αιώνας από 542 έως 252 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα. Μεσοζωικός αιώνας από 252 έως 65 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα. Καινοζωικός αιώνας από πριν 65 εκατ. χρόνια έως σήμερα. Οι γεωλογικοί αιώνες χωρίζονται σε μικρότερες υποδιαιρέσεις που ονομάζονται περίοδοι και οι περίοδοι σε ακόμη μικρότερες ενότητες που καλούνται βαθμίδες. Το Προκάμβριο ή Κρυπτοζωικός αιώνας χωρίζεται σε Αρχαϊκό που είχε διάρκεια εκατ. χρόνια (από έως εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πρωτεροζωικό με διάρκεια εκατ. χρόνια (από έως 542 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Κατά την περίοδο του Αρχαϊκού τα κύρια γεγονότα που συνέβησαν είναι ο σχηματισμός των πρώτων ιζημάτων περί τα εκατ. χρόνια πριν από σήμερα και η εμφάνιση της πρώτης ένδειξης ζωής περί τα εκατ. χρόνια πριν από σήμερα, με την εμφάνιση μονοκύτταρων οργανισμών προκαρυωτικοί. Κατά την περίοδο του Πρωτεροζωικού τα κύρια γεγονότα που συνέβησαν είναι: η έναρξη της φωτοσύνθεσης, ο εμπλουτισμός της ατμόσφαιρας με οξυγόνο, η δημιουργία στρώματος όζοντος (2.000 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) το οποίο προστατεύει από 11

12 Αναπαράσταση του περιβάλλοντος που αντιπροσωπεύει η πανίδα της Ediacara. την υπεριώδη ακτινοβολία και η εμφάνιση πολυκύτταρων οργανισμών με πυρήνα- ευκαρυωτικοί (μέδουσες, σκώληκες). Τα σημαντικότερα και χαρακτηριστικά απολιθώματα αυτής της περιόδου είναι τα πρώτα μαλακόσωμα ζώα που έζησαν μεταξύ εκατ. χρόνια πριν από σήμερα και είναι γνωστά ως «πανίδα της Ediacara». Ο Παλαιοζωικός αιώνας (από 542 έως 250 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) χωρίζεται σε πέντε περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς την νεώτερη: Κάμβριο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Ορδοβίσιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Σιλούριο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Δεβόνιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Λιθανθρακοφόρο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πέρμιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Στην περίοδο του Καμβρίου, που είχε διάρκεια περίπου 40 εκατ. χρόνια, ο αριθμός και η ποικιλία των θαλάσσιων οργανισμών αυξήθηκε σημαντικά, το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «πληθυσμιακή έκρηξη του Καμβρίου». Χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου είναι η εμφάνιση των πρώτων θαλασσίων αρθροπόδων που ονομάζονται Τριλοβίτες. Το Ορδοβίσιο είχε διάρκεια 40 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση θαλάσσιων φυτών και σπονδυλωτών-θωρακοφόρων ιχθύων. Ακόμη την περίοδο αυτή οι παγετώνες είχαν μεγάλη εξάπλωση. Το Σιλούριο είχε διάρκεια μόλις 24 εκατ. χρόνια, αλλά την περίοδο αυτή πρωτοεμφανίστηκαν φυτά στην ξηρά. Το Δεβόνιο είχε διάρκεια 40 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση αμφιβίων και ερπετών, αλλά και από τη μεγάλη εξάπλωση των ιχθύων. Το Λιθανθρακοφόρο είχε διάρκεια 60 εκατ. χρόνια. Την περίοδο αυτή το κλίμα ήταν θερμό και υπήρξε έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα που φόρτισε την τότε ατμόσφαιρα με διοξείδιο του άνθρακα με αποτέλεσμα την έντονη ανάπτυξη της χλωρίδας και τη δημιουργία τεραστίων εκτάσεων δασών με πολύ υψηλά δένδρα. Τα δάση αυτά, τα οποία χαρακτηρίζουν το Λιθανθρακοφόρο, έδωσαν τα μεγαλύτερα κοιτάσματα γαιανθράκων του πλανήτη μας. Το Πέρμιο είχε διάρκεια 47 εκατ. χρόνια και είναι η τελευταία περίοδος του Παλαιοζωικού αιώνα. Χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη των κωνοφόρων δένδρων, των τεράστιων ερπετών και γιγαντιαίων εντόμων, την εξαφάνιση των τριλοβιτών και την εξάπλωση παγετώνων. Ο Μεσοζωικός αιώνας (από 252 έως 65 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) χωρίζεται σε τρεις περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς την νεώτερη: Τριαδικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), το Ιουρασικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και το Κρητιδικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Το Τριαδικό είχε διάρκεια 51 εκατ. χρόνια μέσα στα οποία συνέβησαν πολύ σημαντικά γεγονότα όπως η εμφάνιση των πρώτων θαλάσσιων θηλαστικών, η εμφάνιση των 12

13 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ πρώτων δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτοειδών στη θάλασσα, η εξαφάνιση σχεδόν όλων των φυτών που έδωσαν τα μεγάλα κοιτάσματα γαιανθράκων, η εξαφάνιση της Παγγαίας και ο σχηματισμός της Τηθύος. Το Ιουρασικό είχε διάρκεια 56 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την ακμή των δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτών στη θάλασσα αλλά και την εμφάνιση των πρώτων πτηνών (Αρχαιοπτέρυξ). Το Κρητιδικό είχε διάρκεια 78 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση μικρών θηλαστικών και ανθοφόρων φυτών, καθώς και από την εξαφάνιση των δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτών στη θάλασσα. Ο Καινοζωικός αιώνας (από 65 εκατ. χρόνια έως σήμερα) χωρίζεται σε τρεις περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς τη νεώτερη: Παλαιογενές (65-23 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Νεογενές (23-1,8 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), και Τεταρτογενές (1,8 εκατ. χρόνια έως σήμερα). Το καθένα από αυτά χωρίζονται σε 13

14 μικρότερα χρονικά διαστήματα, που έχουν ως ακολούθως: Το Παλαιογενές χωρίζεται σε: Παλαιόκαινο (65-56 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Ηώκαινο (56-34 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Ολιγόκαινο (34-23 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Το Παλαιόκαινο είχε διάρκεια 10 εκατ. χρόνια μέσα στα οποία υπήρξε μεγάλη ανάπτυξη των θηλαστικών (τρωκτικά, μαρσιποφόρα). Το Ηώκαινο είχε διάρκεια 24 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη εξάπλωση των ανθοφόρων φυτών και των θηλαστικών. Την περίοδο αυτή πρωτοεμφανίστηκαν οι ίπποι και οι πίθηκοι. Το Ολιγόκαινο είχε διάρκεια 10 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση του πρώτου ρινόκερου και το κλείσιμο της Τηθύος. Το Νεογενές χωρίζεται σε: Μειόκαινο (23-5 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πλειόκαινο (5-1,8 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), που είναι δύο πολύ σημαντικές περίοδοι της εξέλιξης. Στο Μειόκαινο που είχε διάρκεια 18 εκατ. χρόνια υπήρξε μεγάλη ανάπτυξη τόσο της χλωρίδας όσο και της πανίδας (πανίδα Πικερμίου). Πολλά από τα φυτά έχουν πλέον τη μορφή που έχουν σήμερα π.χ. ελιές, δάφνες. Στο Ανώτερο Μειόκαινο έκλεισε το Γιβραλτάρ με συνέπεια την κρίση αλμυρότητας της Μεσογείου. Το Πλειόκαινο είχε διάρκεια 3,2 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση του Αυστραλοπιθήκου και του Homo habilis. Την περίοδο αυτή άνοιξε πάλι το Γιβραλτάρ και το νερό εισέβαλε στη Μεσόγειο (Πλειοκαινική επίκλυση). Το Τεταρτογενές που είναι η πιο σημαντική περίοδος για την εξέλιξη του Ανθρώπου χωρίζεται σε: Πλειστόκαινο (από 1,8 εκατ. χρόνια έως χρόνια πριν από σήμερα) και Ολόκαινο (από χρόνια έως σήμερα), που είναι δύο πολύ σημαντικές περίοδοι της εξέλιξης. Στο Πλειστόκαινο, που είχε διάρκεια 1,8 εκατ. χρόνια, υπήρξαν τέσσερις παγετώδεις περίοδοι με τα αντίστοιχα μεσοπαγετώδη διαστήματα. Την περίοδο αυτή εμφανίστηκαν τα Μαμούθ. Μέσα στο Πλειστόκαινο εξαφανίστηκε ο Homo habilis, και εμφανίστηκαν ο Homo erectus πριν 1,6 εκατ. χρόνια, ο Homo sapiens neandertalis πριν χρόνια και ο Homo sapiens sapiens πριν χρόνια. Η Πλειστοκαινική περίοδος σχεδόν συμπίπτει με την Παλαιολιθική εποχή. Το Ολόκαινο είναι η πλέον πρόσφατη εποχή στην ιστορία της Γης, έχει πολύ μικρή διάρκεια μόλις χρόνια και είναι η τελευταία μεσοπαγετώδης περίοδος. Το σημαντικότερο γεγονός είναι η ανάπτυξη του ανθρώπινου είδους, αλλά και η επίδρασή του σε μεγάλη κλίμακα στο γήινο περιβάλλον και στα διάφορα οικοσυστήματα. Οι υποδιαιρέσεις που χρησιμοποιούνται για το Ολόκαινο σχετίζονται με τις ανθρωπολογικές «τεχνολογικές» εξελίξεις, όπως Μεσολιθική εποχή, Νεολιθική εποχή, Εποχή του Χαλκού κ.λπ., γραπτή ιστορία και μετάβαση στην αστική διαβίωση. 14

15 ΒΑΣΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ Μαζικές εξαφανίσεις Από το σύνολο των ειδών που έχουν ζήσει στη Γη από την πρώτη εμφάνιση της ζωής, περίπου πριν από 3,9 δισ. χρόνια, μόνο το ένα στα χίλια εξακολουθεί να ζει και σήμερα. Όλα τα υπόλοιπα έχουν εξαφανιστεί. Περίπου οικογένειες ζώων, με μέσο όρο μακροβιότητας κάτι λιγότερο από 75 εκατ. χρόνια, έχουν αφήσει απολιθωμένα σκελετικά στοιχεία. Το μεγαλύτερο μέρος από αυτές έχει χαθεί χωρίς να αφήσει απογόνους. Στην ιστορία της Γης, πέντε μαζικές εξαφανίσεις ξεχωρίζουν από ένα σύνολο άλλων συνηθισμένων εξαφανίσεων. Οι εξαφανίσεις αυτές συνέβησαν κατά το Αν. Ορδοβίσιο, το Αν. Δεβόνιο, το Αν. Πέρμιο, το Αν. Τριαδικό και το Αν. Κρητιδικό. Οι μεγαλύτερες μάλιστα αλλαγές του βιολογικού κόσμου συνέβησαν στο τέλος του Περμίου και στο τέλος του Κρητιδικού. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι αυτές χρησιμοποιήθηκαν για να χωρίσουν, η μεν πρώτη τον Παλαιοζωικό αιώνα από το Μεσοζωικό και η Μαζικές εξαφανίσεις δεύτερη το Μεσοζωικό από τον Καινοζωικό. Από τα απολιθώματα επιβεβαιώνεται ότι μετά από κάθε εξαφάνιση ακολουθεί έντονη εξελικτική δραστηριότητα. Όσον αφορά τώρα στην ερμηνεία αυτών των εξαφανίσεων. Οι περισσότερες από τις υποθέσεις που κατά καιρούς έχουν χρησιμοποιηθεί για να εξηγήσουν τις μαζικές εξαφανίσεις, δεν αφορούν και δεν μπορούν να καλύψουν -παρόλο που έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες- όλες τις περιπτώσεις, αλλά ανταποκρίνονται, κάθε φορά, μόνο σε μία συγκεκριμένη εξαφάνιση. Eπίσης, δεν είναι βέβαιο εάν ήταν ένα το γεγονός που προκάλεσε το συμβάν ή η κατάσταση δημιουργήθηκε από συνδυασμό πολλών και διαφορετικών γεγονότων. Η πιο πειστική υπόθεση για τις μαζικές εξαφανίσεις αφορά τις απότομες αλλαγές του κλίματος, καθώς η κατανομή των κλιματικών ζωνών επηρεάζει άμεσα τη φυσιολογία και τη γεωγραφική εξάπλωση των οργανισμών. Οι κλιματικές αλλαγές συμβάλουν στην εξαφάνιση των ειδών, αφενός με την καταστροφή που προκαλούν στις τοπικές οικολογικές φωλεές και αφετέρου με την επιρροή που ασκούν στις μεταναστεύσεις. Χαρακτηριστική είναι η εξελικτική πορεία των αμμωνιτών, οι οποίοι έφτασαν δύο φορές κοντά στην εξάλειψη πριν την τελική εξαφάνισή τους στο ανώτερο Κρητιδικό (πριν 65 εκατ. χρόνια). Χαρακτηριστικό, επίσης, παράδειγμα αποτελεί η εξαφάνιση πολλών από τα μεγάλα θηλαστικά του Πλειστοκαίνου, γεγονός που οφείλεται στην απότομη αλλαγή του κλίματος, από ξηρό και χαμηλών θερμοκρασιών σε θερμό και υγρό, σε πολλές περιοχές του κόσμου. Τα μεγάλα θηλαστικά επίσης, οδηγήθηκαν στην εξαφάνιση και από τον πρωτόγονο άνθρωπο, ο οποίος χρησιμοποιούσε ως όπλο του τη φωτιά. 15

16 Στο σημείο αυτό να σημειωθεί ότι τα στοιχεία από τα απολιθώματα δείχνουν ότι γενικά τα διάφορα είδη έχουν μία περίοδο επιβιώσεως περίπου 5-10 εκατ. έτη, ενώ ειδικά τα σπονδυλωτά 2 εκατ. έτη. Βιβλιογραφία Ault, C.R., Time in geological explanations as perceived by elementary-school students. Journal of Geological Education, 30, Ault, C.R., Everyday perspective and exceedingly unobvious meaning. Journal of Geological Education, 32, Bezzi, A., What is this thing called geoscience? Epistemological dimensions elicited with the repertory grid and their implications for scientific literacy, Science Education, 83, Calonge, Α., Curriculum comparison research. Geoschools, 7p. Dodick, J.T. & Orion, N., Building an Understanding of Geological Time: A Cognitive Synthesis of the "Macro" and "Micro" Scales of Time, in Manduca, C.A. & Mogk, D.W. (eds.), Earth and Mind: How Geologists Think and Learn about the Earth, Geological Society of America, Special Paper 413, p Frodeman, R.L., Geological reasoning: Geology as an interpretive and historical science, Geological Society of America Bulletin, 10, Frodeman, R.L., Envisioning the outcrop, Journal of Geological Education, 44, Kastens, K., Manduca, C.A., Cervato, C., Frodeman, R., Goodwin, C., Lieben, L.S., Mogk, D.W., Spangler, T.C., Stillings, N.A. & Titus, S., How Geoscientists Think and Learn, Eos Trans. AGU, 90 (31), 265. Kastens, K.A. & Ishikawa, T., Spatial thinking in the geosciences and cognitive sciences: A cross-disciplinary look at the intersection of the two fields. In: Manduca, C.A. & Mogk, D.W. (eds.), 2006: Earth and Mind: How geologists think and learn about the Earth, Special paper pp., Colorado, USA, (The Geological Society of America). Kastens, K.A., Manduca, C.A., Cervato, C., Frodeman, R.L., Goodwin, C., Liben, L.S., Mogk, D.W., Spangler, T.C., Stillings, N.A. & Titus, S., How Geoscientists Think and Learn, Eos Trans. AGU, 90(31), 265. Kortz, K.M. & Murray D.P., Barriers to College Students Learning How Rocks Form. Journal of Geoscience Education, September 2009, Vol. 57, No. 4, pp Manduca, C.A. & Mogk, D.W., Earth and mind: how geologists think and learn about the earth. Publisher: Boulder, Colo.: Geological Society of America, 403 p. Meléndez, G., Fermeli, G. & Koutsouveli, An., Analyzing Geology textbooks for secondary school curricula in Greece and Spain. In: Educational use of geological heritage. Proc. 11th Int. Congr., Athens, Greece, Bull. Geol. Soc. Greece, XXXVII, Reynolds, S.J. & Johnson, J.K., A Metacognitive Approach to Teaching Geologic Reasoning. School of Earth and Space Exploration Arizona State University. At: integrate/workshops/methods2012/essays/reynolds.html Rigby, S., Fossils, the story of life. Keyworth, British Geological Survey, 64p. Φέρμελη, Γ. & Κουτσουβέλη, Αν., Τα πετρώματα με απλά λόγια. ΕΕΠΦ, Αθήνα, 64σ. Ιστοθέσεις: 16

17 ΜΕΡΟΣ 2 ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Γεωλογικός χρόνος Εισαγωγή Για τη διδασκαλία του γεωλογικού χρόνου επελέγη ο σχεδιασμός ενός αυτόνομου εκπαιδευτικού πακέτου (Μουσειοσκευής) το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε μεμονωμένα είτε να λειτουργήσει ως υποστηρικτικό εκπαιδευτικό υλικό στη διδασκαλία της γεωλογίας και στα προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στο σχολείο, αλλά και ως εκπαιδευτική δραστηριότητα σε μουσεία Φυσικής Ιστορίας. Το εκπαιδευτικό πακέτο είναι σχεδιασμένο με τέτοιο τρόπο που να μπορεί να μεταφέρεται εύκολα - όλο το υλικό περιλαμβάνεται σε ένα σακίδιο - και περιέχει αντικείμενα που συνδυάζονται με κείμενα και εικόνες, ώστε η μάθηση να γίνεται με «γοητευτικό» τρόπο και να συναρπάζει το μαθητή. Σκοπός και στόχοι Σκοπός της συγκεκριμένης εκπαιδευτικής δραστηριότητας είναι να εισάγει τους μαθητές στην έννοια του γεωλογικού χρόνου και με την ολοκλήρωσή της κάθε μαθητής να αντιλαμβάνεται ότι οι γεωλογικές διαδικασίες στον πλανήτη μας μπορεί να γίνονται με αργό ρυθμό αλλά επιφέρουν τεράστιες αλλαγές. Γενικοί στόχοι είναι οι μαθητές : Να εξοικειωθούν με την έννοια του γεωλογικού χρόνου. Να διαπιστώσουν ότι κάποιες διαδικασίες στον πλανήτη μας είναι πολύ αργές αλλά επιφέρουν πολύ μεγάλες αλλαγές. Να αναφέρουν σημαντικά γεγονότα της μακρόχρονης ιστορίας της Γης. Να πληροφορηθούν για τα τέσσερα μεγάλα διαστήματα (αιώνες) στα οποία χωρίζεται η ιστορία της Γης (Προκάμβριο, Παλαιοζωικό, Μεσοζωικό και Καινοζωικό). Να αναφέρουν και να εντοπίζουν χρονικά τις πέντε μεγάλες μαζικές εξαφανίσεις. Να αναρωτηθούν για τις συνέπειες των μαζικών εξαφανίσεων στην ιστορία του πλανήτη μας. Να αναφέρουν σημαντικές χαρακτηριστικές ομάδες απολιθωμάτων. Να γνωρίσουν και να περιγράφουν συνοπτικά την εξέλιξη των οργανισμών. Να εντοπίζουν τις αλληλεξαρτήσεις μεταξύ γεωλογίας και βιολογίας. Να αναγνωρίσουν την ανάγκη προστασίας της γεωποικιλότητας. Να ασκηθούν στην καλλιτεχνική δημιουργία. Να κατασκευάσουν αντίγραφα απολιθωμάτων. Να ασκηθούν στην παρατήρηση. Να εργασθούν σε ομάδες. Να απολαύσουν την εκπαιδευτική διαδικασία. 17

18 Κινητό Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα (Μουσειοσκευή) «Ελάτε να σας ταξιδέψουμε στο γεωλογικό χρόνο» Υλικά που περιλαμβάνονται στη Μουσειοσκευή: Ρολό με λευκό ύφασμα μήκους 15 μέτρων που συμβολίζει το γεωλογικό χρόνο ίσο με την ηλικία της Γης (4,6 δισ. χρόνια). Δύο επιπλέον υφάσματα μπλε και καφέ χρώματος μήκους 20 μέτρων έκαστο που συμβολίζουν τη θάλασσα και την ξηρά αντίστοιχα. Παραλληλόγραμμες κάρτες σε τέσσερα χρώματα που οριοθετούν τους τέσσερις αιώνες της Γης (Προκάμβριο, Παλαιοζωικό, Μεσοζωικό και Καινοζωικό). Μικρότερες κάρτες για τις υποδιαιρέσεις κάθε αιώνα (περίοδοι, βαθμίδες) στα εξής χρώματα: o Σκούρο καφέ Προκάμβριο. o Α νοικτό καφέ χρώμα για τον Παλαιοζωικό αιώνα. Περίοδοι: Κάμβριο, Ορδοβίσιο, Σιλούριο, Δεβόνιο, Λιθανθρακοφόρο, Πέρμιο στις αποχρώσεις του καφέ (από το πιο σκούρο προς το πιο ανοικτό). o Πράσινο χρώμα για το Μεσοζωικό αιώνα. Περίοδοι: Τριαδικό (μωβ), Ιουρασικό (μπλε), Κρητιδικό (πράσινο ανοικτό). 18

19 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ o Κίτρινο για τον Καινοζωικό αιώνα. Περίοδοι: Παλαιογενές (πορτοκαλί) και βαθμίδες Ολιγόκαινο, Ηώκαινο και Ολιγόκαινο στις αποχρώσεις του πορτοκαλί. Νεογενές (κίτρινο) και βαθμίδες Μειόκαινο και Πλειόκαινο στις αποχρώσεις του κίτρινου. Τεταρτογενές (μπεζ) και βαθμίδες Πλειστόκαινο και Ολόκαινο στις αποχρώσεις του μπεζ. Τέσσερις ομάδες εικόνων από αντιπροσωπευτικούς οργανισμούς για κάθε γεωλογικό αιώνα. 4 κάρτες «Γεωλογικός χρόνος». 4 κάρτες Με την περιγραφή των σημαντικότερων γεγονότων του κάθε αιώνα. 1 Αφίσα «Γεωλογικός χρόνος». Μία ξύλινη βέργα μήκους 50 εκατ. Οκτώ κορδέλες. Πέντε σε διαφορετικά μήκη και χρώματα (μωβ, μπλε, πράσινο, κόκκινο, κίτρινο) και τρεις σε διαφορετικά χρώματα και το ίδιο μήκος (κόκκινο, μπλε, μωβ). 5 καρτέλες/θαυμαστικά «Μαζικές εξαφανίσεις». 20 χρωματιστά μαξιλαράκια στα αντίστοιχα τέσσερα χρώματα που έχουν οι καρτέλες των τεσσάρων αιώνων. (Τα μαξιλαράκια είναι 2 μπεζ για το Προκάμβριο, 5 καφέ για τον Παλαιοζωικό αιώνα, 6 πράσινα για το Μεσοζωικό αιώνα και 7 κίτρινα για τον Καινοζωικό αιώνα). 4 παζλ με εικόνες που παρουσιάζουν μια χαρακτηριστική εικόνα για κάθε γεωλογικό αιώνα. Χρωματιστά χαρτόνια, μπογιές, ψαλιδάκια. Διάρκεια: 2h 19

20 Οδηγίες προς τον εκπαιδευτικό Διαδικασία: 1. Προετοιμασία Απλώστε το λευκό ύφασμα από το ρολό (Γεωλογικός χρόνος) στην αίθουσα που θα πραγματοποιήσετε την εκπαιδευτική δραστηριότητα. Κολλήστε στον τοίχο την αφίσα με τη χρονοστρωματογραφική κλίμακα. 2. Χωρισμός σε ομάδες Τοποθετήστε σε κύκλο τα χρωματιστά μαξιλαράκια. Κάτω από κάθε μαξιλαράκι τοποθετήστε μία εικόνα ενός απολιθωμένου οργανισμού ανάλογα με τον αιώνα που αντιπροσωπεύει το χρώμα από το κάθε μαξιλαράκι. Προσκαλέστε τα παιδιά να κάτσουν σε κύκλο στα χρωματιστά μαξιλαράκια. Να πουν το όνομά τους και το πιο αγαπημένο τους παιχνίδι. Να αναζητήσουν και να πάρουν την εικόνα που είναι κάτω από το μαξιλαράκι τους. Αναδιαρθρώστε την ομάδα. Τα παιδιά παραμένουν καθισμένα σε κύκλο αλλά τώρα να κάθονται το ένα δίπλα στο άλλο σύμφωνα με το χρώμα που έχουν τα μαξιλαράκια, δηλ. όλα τα πράσινα μαζί, τα κίτρινα, κ.λπ. 20

21 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Ζητήστε από κάθε παιδί να περιγράψει την εικόνα που βρήκε κάτω από το μαξιλαράκι του και εξηγήστε τους ότι αυτοί οι οργανισμοί προέρχονται από τους τέσσερις γεωλογικούς αιώνες: ΠροκάμβριοΠαλαιοζωικό-Μεσοζωικό-Καινοζωικό. Χωρίστε τους μαθητές σε τέσσερις ομάδες (Προκάμβριο-Παλαιοζωικό-Μεσοζωικό-Καινοζωικό) ανάλογα με το χρώμα που είχε το μαξιλαράκι τους και τον αιώνα που αντιπροσώπευαν οι οργανισμοί που παρουσίασαν. (Εναλλακτικά για το χωρισμό σε ομάδες χρησιμοποιήστε τις τέσσερις εικόνες/παλζ. Βλ. Παράρτημα σελ.33-36). Δώστε σε κάθε ομάδα, τις χρωματιστές καρτέλες με τα ονόματα του αιώνα, των περιόδων και των αντίστοιχων βαθμίδων, την ομάδα των εικόνων των οργανισμών που αντιπροσωπεύει τον «αιώνα τους», μία κάρτα του Γεωλογικού χρόνου, μία κάρτα με την περιγραφή των σημαντικότερων γεγονότων του αιώνα τους και ζητήστε τους να συμπληρώσουν την «Ταυτότητα του αιώνα τους». (Επέκταση προαιρετικά: Δώστε χρωματιστά χαρτόνια, μπογιές και ψαλίδια και ζητήστε τους να κάνουν με τους «οργανισμούς» περιγράμματα πάνω στα χαρτόνια, να τα κόψουν και να τα χρωματίσουν.) 3. Χαρακτηριστικά απολιθώματα και σημαντικά γεγονότα στην ιστορία του πλανήτη μας Επιλέξτε κάποιες από τις ακόλουθες ερωτήσεις και συζητήστε τις απαντήσεις με τα παιδιά: Πότε εμφανίστηκαν οι ωκεανοί στον πλανήτη μας; Πότε εμφανίστηκαν τα πρώτα ιζήματα; Πότε εμφανίστηκε η πρώτη ζωή; Πότε είχαμε αύξηση της περιεκτικότητας του οξυγόνου στην ατμόσφαιρα; 21

22 Ποια είναι η ηλικία της πανίδας της Ediacara; Πότε εμφανίστηκαν και πότε εξαφανίστηκαν οι τριλοβίτες; Πότε εμφανίστηκαν τα θαλάσσια φυτά, πότε τα φυτά στην ξηρά και πότε τα ανθοφόρα φυτά; Πότε εμφανίστηκαν τα ψάρια; Πότε εμφανίστηκαν τα αμφίβια και τα ερπετά; Πότε είχαμε τα μεγαλύτερα δάση στον πλανήτη μας; Πότε εμφανίστηκαν τα κωνοφόρα δένδρα; Πότε είχαμε τεράστια ερπετά και γιγαντιαία έντομα στον πλανήτη μας; Πότε εμφανίστηκαν τα πρώτα θαλάσσια θηλαστικά; Πότε εμφανίστηκαν οι πρώτοι δεινόσαυροι στην ξηρά και οι αμμωνίτες στη θάλασσα; Πότε προσδιορίζεται η ακμή της εξάπλωσης των δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτοειδών στη θάλασσσα; Πότε εμφανίστηκε το πρώτο πτηνό (αρχαιοπτέρυξ); Πότε και γιατί εξαφανίστηκαν οι δεινόσαυροι και οι αμμωνίτες; Πότε έγιναν οι πέντε μεγάλες «Μαζικές εξαφανίσεις»; Ποιο γεγονός χαρακτηρίζει το πέρασμα από τον Παλαιοζωικό στο Μεσοζωικό αιώνα; Πότε αναπτύχτηκαν και εξαπλώθηκαν πολύ τα θηλαστικά στον πλανήτη μας; Ποια περίοδος χαρακτηρίζεται από την εξάπλωση των ανθοφόρων φυτών; Πότε έκανε την εμφάνιση του ο πρώτο ρινόκερος; Πότε τα φυτά άρχισαν να μοιάζουν πολύ με αυτά που έχουμε σήμερα; Πότε εμφανίστηκε ο σύγχρονος άνθρωπος (Homo sapiens sapiens) κ.λπ.; 4. Ανακαλύπτω τους οργανισμούς Γιγαντιαία έντομα. Στιγμιότυπο από Μουσείο Οδηγήστε κάθε ομάδα «στον αιώνα της» στο Φυσικής Ιστορίας της Βιέννης. γεωλογικό χρόνο (λευκό πανί) και δώστε οδηγίες να τοποθετήσει τις χρωματιστές καρτέλες (αιώνας, περίοδοι, βαθμίδες) στα κατάλληλα σημεία, ώστε να οριοθετήσει το γεωλογικό αιώνα και τις υποδιαιρέσεις του. Ακολούθως, κάθε ομάδα τοποθετεί τους οργανισμούς στον αιώνα της ανάλογα με τη σειρά που εμφανίστηκαν στον πλανήτη. 22

23 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Όριο Μεσοζωικού - Καινοζωικού αιώνα (Gredero creek section, Caravaca Murcia, Ισπανία). 5. Μαζικές εξαφανίσεις οργανισμών Ρωτάτε τα παιδιά αν έχουν ακούσει για τις μαζικές εξαφανίσεις που έχουν γίνει στον πλανήτη μας από τη δημιουργία του μέχρι σήμερα. Τους ενημερώνετε ότι «Στην ιστορία της Γης, πέντε μαζικές εξαφανίσεις ξεχωρίζουν από ένα σύνολο άλλων συνηθισμένων εξαφανίσεων. Οι εξαφανίσεις αυτές συνέβησαν κατά το Αν. Ορδοβίσιο, το Αν. Δεβόνιο, το Αν. Πέρμιο, το Αν. Τριαδικό και το Αν. Κρητιδικό. Οι μεγαλύτερες μάλιστα αλλαγές του βιολογικού κόσμου συνέβησαν στο τέλος του Περμίου και στο τέλος του Κρητιδικού». Δίνετε στις ομάδες πέντε «καρτέλες/θαυμαστικά» που αναφέρονται στις μαζικές εξαφανίσεις (βλ. Παράρτημα, σελ ). Ζητάτε από τις ομάδες να επιλέξουν τις καρτέλες/θαυμαστικά που αντιστοιχούν στον αιώνα τους και να τις τοποθετήσουν στο κατάλληλο σημείο πάνω στο «γεωλογικό χρόνο». 6. Ξηρά ή θάλασσα Απλώνουμε στην άλλη πλευρά του «γεωλογικού χρόνου» τα δύο πανιά, το μπλε και το καφέ. Τα παιδιά «κάθονται στον αιώνα τους», σε σειρά παράλληλα με το «γεωλογικό χρόνο». Κάθε ομάδα τοποθετεί στην περιοχή της το πανί στο κατάλληλο χρώμα, μπλε, καφέ ή και τα δύο. Αν οι οργανισμοί ζούσαν μόνο στη θάλασσα ή μόνο στην ξηρά αφήνουν να φαίνεται μόνο το ένα χρώμα (μπλε ή καφέ ανάλογα), αν ζούσαν και στην ξηρά και τη θάλασσα αφήνουν και τα δύο χρώματα. Όλοι μαζί συζητούν και αποφασίζουν για το πώς φαντάζονται στο μέλλον τον πλανήτη μας και προεκτείνουν τη θάλασσα και την ξηρά. 7. Εξηγώ σε όλη την ομάδα τι συνέβη «στον αιώνα μου» Στη συνέχεια όλα τα παιδιά σε σειρά, ξεκινούν από το Προκάμβριο και κατευθύνονται προς τον Καινοζωικό αιώνα. Κάθε ομάδα περιγράφει στην ολομέλεια τα χαρακτηριστικά του αιώνα της και απαντά σε τυχόν ερωτήσεις των συμμαθητών της. 23

24 8. Φτιάχνω το δικό μου απολίθωμα Προετοιμασία: Για αυτό το τμήμα της δραστηριότητας προετοιμάζουμε ζυμάρι με τα εξής υλικά: 1 μέρος αλάτι, 2 μέρη αλεύρι και όσο νερό (χλιαρό) χρειαστεί. Επίσης, προετοιμάζουμε καλούπια από διάφορους απολιθωμένους οργανισμούς. Προτρέπουμε τους μαθητές να φτιάξουν τα δικά τους αντίγραφα απολιθωμάτων. Για να διατηρηθούν τα απολιθώματα, τα αφήνουμε στον ήλιο να ξεραθούν ή τα ψήνουμε στο φούρνο. 9. Ζωγραφίζουμε στον τοίχο Τοποθετούμε χαρτί ζωγραφικής στον τοίχο και ζητάμε από τα παιδιά να ζωγραφίσουν σκηνές αντίστοιχες με αυτές που ζωγράφιζαν οι πρωτόγονοι άνθρωποι στα σπήλαια. 10. Φτιάχνουμε ένα γεωλογικό γαϊτανάκι (10 cm) (20 cm) (30 cm) (40 cm) (46 cm) Σε οριζόντιο ξύλο (ξύλινη βέργα κρεμάμε 6 κορδέλες στα χρώματα που βλέπουμε στην εικόνα με αντίστοιχα μήκη από αριστερά προς τα δεξιά. Ζητάμε από τα παιδιά να τοποθετήσουν τις κορδέλες σε σειρά από τη μεγαλύτερη προς τη μικρότερη. Διαβάζουμε τις ερωτήσεις που είναι γραμμένες στις ακόλουθες καρτέλες. Τα παιδιά απαντούν. Σημειώνουν τη σωστή απάντηση σε ένα χαρτάκι και το καρφιτσώνουν στην κατάλληλη κορδέλα στο ανάλογο μήκος. 24

25 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΡΤΕΛΕΣ εκατ. χρόνια - Δημιουργία της Γης εκατ. χρόνια - Τα παλαιότερα πετρώματα του πλανήτη μας εκατ. χρόνια - Η πρώτη ζωή στον πλανήτη εκατ. χρόνια - Δημιουργία των πρώτων ωκεανών εκατ. χρόνια - Στρωματόλιθοι εκατ. χρόνια - Τα πρώτα ευκαρυωτικά κύτταρα εκατ. χρόνια - Σημαντική αύξηση του οξυγόνου στην ατμόσφαιρα της Γης εκατ. χρόνια- Βακτήρια στην ξηρά εκατ. χρόνια - Τα πρώτα «ζώα» στον πλανήτη εκατ. χρόνια - Τα πρώτα πολυκύτταρα απολιθώματα (Πανίδα της Ediacara) 540 εκατ. χρόνια - Εμφάνιση των τριλοβιτών εκατ. χρόνια - Τα πρώτα φυτά στην ξηρά εκατ. χρόνια - Τα πρώτα ζώα στην ξηρά (αμβίβια) εκατ. χρόνια - Εμφάνιση των Δεινοσαύρων και των πρώτων θηλαστικών εκατ. χρόνια - Εμφάνιση των πτηνών και των ανθοφόρων φυτών εκατ. χρόνια - Επικράτηση των θηλαστικών χρόνια - Σύγχρονος άνθρωπος 25

26 11. Ανακεφαλαίωση Αξιολόγηση Για να ολοκληρωθεί η δραστηριότητα προσκαλέστε την ομάδα και πάλι στον κύκλο. Ανακεφαλαιώστε συνοπτικά την ιστορία της Γης στους τέσσερις γεωλογικούς αιώνες και ολοκληρώστε τη δραστηριότητα με αξιολόγηση. (Επιλέξτε τι θέλετε να αξιολογήσετε και ετοιμάστε το αντίστοιχο φύλλο αξιολόγησης ή κάντε προφορική αξιολόγηση). Ενδεικτική πρόταση αξιολόγησης Στο κέντρο του κύκλου τοποθετήστε τρεις κορδέλες (Κόκκινη= Η δραστηριότητα δεν μου άρεσε, Μωβ= Η δραστηριότητα μου άρεσε λίγο, Μπλε= Η δραστηριότητα μου άρεσε πολύ). Ζητήστε από τα παιδιά να χαρακτηρίσουν με «μία μόνο λέξη» την εμπειρία τους από την εκπαιδευτική δραστηριότητα. Στη συνέχεια δώστε τους από ένα αυτοκόλλητο χαρτάκι και πείτε τους, ένα-ένα να το κολλήσει και να επεκτείνει τη χρωματιστή κορδέλα που το αντιπροσωπεύει. 12. Ιδέες για περαιτέρω δραστηριότητες Κάθε ομάδα: Φτιάχνει το «χάρακα του γεωλογικού χρόνου». Χωρίζει ένα χάρακα 20 εκατ. στους τέσσερις γεωλογικούς αιώνες υπό κλίμακα. Φτιάχνει μάσκες με πρόσωπα από χαρακτηριστικά απολιθωμένα ζώα. Ζωγραφίζει σκηνές από το παλαιοπεριβάλλον των τεσσάρων γεωλογικών αιώνων. Ετοιμάζει για τον «αιώνα της» μία πεντάλεπτη παρουσίαση με 20 διαφάνειες. Αναζητεί πληροφορίες σε έντυπες και ηλεκτρονικές πηγές σχετικά με ένα γεγονός από την ιστορία του πλανήτη μας που την εντυπωσίασε περισσότερο. Αναζητεί πληροφορίες και παρουσιάζει προσωπικότητες που συνέβαλαν στην εξέλιξη της γεωλογικής σκέψης π.χ. 26

27 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Nikolaus Steno James Hutton Charles Lyell Mary Anning Charles Darwin Alfred Wegener 1. Κάρτες γεωλογικών αιώνων Παράρτημα: ΠΡΟΚΑΜΒΡΙΟ Το Προκάμβριο ή Κρυπτοζωικός αιώνας χωρίζεται σε Αρχαϊκό που είχε διάρκεια εκατ. χρόνια (από έως εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πρωτεροζωικό με διάρκεια εκατ. χρόνια (από έως ε κ α τ. χ ρ ό ν ι α π ρ ι ν α π ό σ ή μ ε ρ α ). Κατά την περίοδο του Αρχαϊκού (από έως εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) τα κύρια γεγονότα που συνέβησαν είναι ο σχηματισμός των πρώτων ιζημάτων περί τα εκατ. χρόνια πριν από σήμερα και η εμφάνιση της πρώτης ένδειξης ζωής περί τα εκατ. χρόνια πριν από σήμερα με την εμφάνιση μονοκύτταρων οργανισμών προκαρυωτικοί. Κατά την περίοδο του Πρωτεροζωικού (από έως 542 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) τα κύρια γεγονότα που συνέβησαν είναι: η έναρξη της φωτοσύνθεσης, ο εμπλουτισμός της ατμόσφαιρας με οξυγόνο, η έναρξη της φωτοσύνθεσης, ο εμπλουτισμός της ατμόσφαιρας με οξυγόνο, η δημιουργία στρώματος όζοντος (2.000 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) το οποίο προστατεύει από την υπεριώδη ακτινοβολία και η εμφάνιση πολυκύτταρων οργανισμών με πυρήνα -ευκαρυωτικοί- (μέδουσες, σκώληκες). Τα σημαντικότερα και χαρακτηριστικά απολιθώματα αυτής της περιόδου είναι τα πρώτα μαλακόσωμα ζώα που έζησαν μεταξύ εκατ. χρόνια πριν από σήμερα και είναι γνωστά ως «πανίδα της Ediacara» 27

28 ΠΑΛΑΙΟΖΩΙΚΟΣ ΑΙΩΝΑΣ Ο Παλαιοζωικός αιώνας (από 542 έως 250 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) χωρίζεται σε πέντε περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς την νεώτερη: Κάμβριο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), το Ορδοβίσιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Σιλούριο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Δεβόνιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Λιθανθρακοφόρο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πέρμιο ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Στην περίοδο του Καμβρίου, που είχε διάρκεια περίπου 40 εκατ. χρόνια, ο αριθμός και η ποικιλία των θαλασσίων οργανισμών αυξήθηκε σημαντικά, το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «πληθυσμιακή έκρηξη του Καμβρίου».Χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου είναι η εμφάνιση των πρώτων θαλασσίων αρθροπόδων που ονομάζονται Τριλοβίτες. Το Ορδοβίσιο είχε διάρκεια 40 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση θαλάσσιων φυτών και σπονδυλωτών-θωρακοφόρων ιχθύων. Ακόμη την περίοδο αυτή οι παγετώνες είχαν μεγάλη εξάπλωση. Το Σιλούριο είχε διάρκεια μόλις 24 εκατ. χρόνια, αλλά την περίοδο αυτή πρωτοεμφανίστηκαν φυτά στην ξηρά. Το Δεβόνιο είχε διάρκεια 40 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση αμφιβίων και ερπετών, αλλά και από τη μεγάλη εξάπλωση των ιχθύων. Το Λιθανθρακοφόρο είχε διάρκεια 60 εκατ. χρόνια. Την περίοδο αυτή το κλίμα ήταν θερμό και υπήρξε έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα που φόρτισε την τότε ατμόσφαιρα με διοξείδιο του άνθρακα με αποτέλεσμα την έντονη ανάπτυξη της χλωρίδας και τη δημιουργία τεραστίων εκτάσεων δασών με πολύ υψηλά δένδρα. Τα δάση αυτά, τα οποία χαρακτηρίζουν το Λιθανθρακοφόρο, έδωσαν τα μεγαλύτερα κοιτάσματα γαιανθράκων του πλανήτη μας. Το Πέρμιο είχε διάρκεια 47 εκατ. χρόνια και είναι η τελευταία περίοδος του Παλαιοζωικού αιώνα. Χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη των κωνοφόρων δένδρων, των τεράστιων ερπετών και γιγαντιαίων εντόμων, την εξαφάνιση των τριλοβιτών και την εξάπλωση παγετώνων. ΜΕΣΟΖΩΙΚΟΣ ΑΙΩΝΑΣ Ο Μεσοζωικός αιώνας (από 252 έως 65 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) χωρίζεται σε τρεις περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς την νεώτερη: Τριαδικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Ιουρασικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Κρητιδικό ( εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Το Τριαδικό είχε διάρκεια 51 εκατ. χρόνια μέσα στα οποία συνέβησαν πολύ σημαντικά γεγονότα, όπως η εμφάνιση των πρώτων θαλάσσιων θηλαστικών, η εμφάνιση των πρώτων δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτοειδών στη θάλασσα, η εξαφάνιση σχεδόν όλων 28 των φυτών που έδωσαν τα μεγάλα κοιτάσματα γαιανθράκων, η εξαφάνιση της Παγγαίας και ο σχηματισμός της Τηθύος. Το Ιουρασικό είχε διάρκεια 56 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την ακμή των δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτών στη θάλασσα αλλά και την εμφάνιση των πρώτων πτηνών (Αρχαιοπτέρυξ). Το Κρητιδικό είχε διάρκεια 78 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση μικρών θηλαστικών και ανθοφόρων φυτών, καθώς και από την εξαφάνιση των δεινοσαύρων στην ξηρά και των αμμωνιτών στη θάλασσα.

29 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙΝΟΖΩΙΚΟΣ ΑΙΩΝΑΣ Ο Καινοζωικός αιώνας (από 65 εκατ. χρόνια έως σήμερα) χωρίζεται σε τρεις περιόδους που είναι οι ακόλουθες από την παλαιότερη προς τη νεώτερη: Παλαιογενές (65-23 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Νεογενές (23-1,8 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Τεταρτογενές (1,8 εκατ. χρόνια έως σήμερα). Το καθένα από αυτά χωρίζονται σε μικρότερα χρονικά διαστήματα, που έχουν ως ακολούθως: Το Παλαιογενές χωρίζεται σε: Παλαιόκαινο (65-56 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), Ηώκαινο (56-34 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Ολιγόκαινο (34-23 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα). Το Παλαιόκαινο είχε διάρκεια 10 εκατ. χρόνια μέσα στα οποία υπήρξε μεγάλη ανάπτυξη των θηλαστικών (τρωκτικά, μαρσιποφόρα). Το Ηώκαινο είχε διάρκεια 24 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη εξάπλωση των ανθοφόρων φυτών και των θηλαστικών. Την περίοδο αυτή πρωτοεμφανίστηκαν οι ίπποι και οι πίθηκοι. Το Ολιγόκαινο είχε διάρκεια 10 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση του πρώτου ρινόκερου και το κλείσιμο της Τηθύος. Το Νεογενές χωρίζεται σε: Μειόκαινο (23-5 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα) και Πλειόκαινο (5-1,8 εκατ. χρόνια πριν από σήμερα), που είναι δύο πολύ σημαντικές περίοδοι της εξέλιξης. Στο Μειόκαινο που είχε διάρκεια 18 εκατ. χρόνια υπήρξε μεγάλη ανάπτυξη τόσο της χλωρίδας όσο και της πανίδας (πανίδα Πικερμίου). Πολλά από τα φυτά έχουν πλέον τη μορφή που έχουν σήμερα π.χ. ελιές, δάφνες. Στο Ανώτερο Μειόκαινο έκλεισε το Γιβραλτάρ με συνέπεια την κρίση αλμυρότητας της Μεσογείου. Το Πλειόκαινο είχε διάρκεια 3,2 εκατ. χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση του Αυστραλοπιθήκου και του Homo habilis. Τη περίοδο αυτή άνοιξε πάλι το Γιβραλτάρ και το νερό εισέβαλε στη Μεσόγειο. Το Τεταρτογενές που είναι η πιο σημαντική περίοδος για την εξέλιξη του Ανθρώπου χωρίζεται σε: Πλειστόκαινο (1,8 εκατ. χρόνια έως χρόνια πριν από σήμερα) και Ολόκαινο ( χρόνια έως σήμερα), που είναι δύο πολύ σημαντικές περίοδοι της εξέλιξης. Στο Πλειστόκαινο, που είχε διάρκεια 1,8 εκατ. χρόνια, υπήρξαν τέσσερις παγετώδεις περίοδοι με τα αντίστοιχα μεσοπαγετώδη διαστήματα. Την περίοδο αυτή εμφανίστηκαν τα Μαμούθ. Μέσα στο Πλειστόκαινο εξαφανίστηκε ο Homo habilis και εμφανίστηκαν ο Homo erectus πριν 1,6 εκατ. χρόνια, ο Homo sapiens neandertalis πριν χρόνια και ο Homo sapiens sapiens πριν χρόνια. Η Πλειστοκαινική περίοδος σχεδόν συμπίπτει με την Παλαιολιθική εποχή. Το Ολόκαινο είναι η πλέον πρόσφατη εποχή στην ιστορία της Γης, έχει πολύ μικρή διάρκεια μόλις χρόνια και είναι η τελευταία μεσοπαγετώδης περίοδος. Το σημαντικότερο γεγονός είναι η ανάπτυξη του ανθρώπινου είδους, αλλά και η επίδρασή του σε μεγάλη κλίμακα στο γήινο περιβάλλον και στα διάφορα οικοσυστήματα. Οι υποδιαιρέσεις που χρησιμοποιούνται για το Ολόκαινο σχετίζονται με τις ανθρωπολογικές «τεχνολογικές» εξελίξεις, όπως Μεσολιθική εποχή, Νεολιθική εποχή, Εποχή του Χαλκού κ.λπ., γραπτή ιστορία και μετάβαση στην αστική διαβίωση. 29

30 2. Η Ταυτότητα του αιώνα μας Η Ταυτότητα του αιώνα μας ΑΙΩΝΑΣ: Προκάμβριο, Παλαιοζωικός, Μεσοζωικός, Καινοζωικός. Διάρκεια του αιώνα σε εκατομμύρια χρόνια:.εκατ. χρόνια. Οι οργανισμοί που υπάρχουν στον αιώνα μας: Ζουν: μόνο στη θάλασσα, μόνο στην ξηρά και στη θάλασσα και την ξηρά. Είναι μονοκύτταροι, πολυκύτταροι και τα δυο. Υπάρχουν: Πανίδα της Ediacara, Τριλοβίτες, Φυτά χωρίς άνθη, Φυτά με άνθη, Ψάρια, Ερπετά, Μικρά θηλαστικά, Δεινόσαυροι, Μεγάλα θηλαστικά, Αμφίβια, Homo sapiens sapiens. Άλλα χαρακτηριστικά του αιώνα μας: Σχηματίστηκαν τα πρώτα ιζήματα, εμφανίστηκαν τα πρώτα ψάρια, κυριαρχούν τα τεράστια ερπετά, υπάρχουν γιγαντιαία έντομα, εμφανίστηκαν τα πρώτα θαλάσσια θηλαστικά, εμφανίστηκαν τα πρώτα ερπετά στην ξηρά, υπήρχαν τα μεγαλύτερα δάση στον πλανήτη μας, εξαπλώθηκαν πολύ τα θηλαστικά. 30

31 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 3. Μαζικές εξαφανίσεις: στο Αν. Ορδοβίσιο, Αν. Δεβόνιο, Αν. Πέρμιο, Αν. Τριαδικό και στο Αν. Κρητιδικό. ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ - Αν. Ορδοβίσιο ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ - Αν. Δεβόνιο EXTINCTION - Αν. Πέρμιο 31

32 ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ - Αν. Τριαδικό ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ - Αν. Κρητιδικό 32

33 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 4. Παζλ για το χωρισμό σε τέσσερις ομάδες (εναλλακτικά) Επιλέξτε μία εικόνα από κάθε γεωλογικό αιώνα. Τυπώστε τις σε μέγεθος Α4. Κόψτε τις εικόνες σε τυχαία τμήματα και σε τόσα κομμάτια όσα τα μέλη της κάθε ομάδας. (Ενδεικτικά για μία ομάδα 20 παιδιών: Προκάμβριο 2, Παλαιοζωικός 5, Μεσοζωικός 6, Καινοζωικός 7). Εικόνα 1: Προκάμβριο 33

34 34 Εικόνα 2: Παλαιοζωικός αιώνας

35 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Εικόνα 3: Μεσοζωικός αιώνας 35

36 36 Εικόνα 4: Καινοζωικός αιώνας

37 37

38 38

39 39

40

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Αν η ζωή στη Γη γεννήθηκε πριν από δώδεκα ώρες.

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Αν η ζωή στη Γη γεννήθηκε πριν από δώδεκα ώρες. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Η ιστορία της Γης χωρίζεται σε αιώνες, περιόδους και εποχές. Καθεμία από αυτές τις χρονικές περιόδους σηματοδοτείται από σημαντικά γεγονότα για την εξέλιξη της ζωής. Αν η ζωή στη Γη

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΣ ΧΡΟΝΟΣ. Γεωλογικός χρόνος Στρωµατογραφική κλίµακα

ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΣ ΧΡΟΝΟΣ. Γεωλογικός χρόνος Στρωµατογραφική κλίµακα ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΣ ΧΡΟΝΟΣ Γεωλογικός χρόνος Στρωµατογραφική κλίµακα ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωλογικός χρόνος Ηλικία της γης Ηλικία της γης ονοµάζεται το χρονικό διάστηµα που πέρασε από τη στιγµή που η γη αποσπάστηκε

Διαβάστε περισσότερα

έ ό ή ΔΑΡΒΙΝΟΣ ΕΞΕΛΙΞΗ & ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

έ ό ή ΔΑΡΒΙΝΟΣ ΕΞΕΛΙΞΗ & ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΔΑΡΒΙΝΟΣ ΕΞΕΛΙΞΗ & ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ Η βιοποικιλότητα είναι γύρω μας, παντού. «Όλα τα είδη προέρχονται από έναν κοινό πρόγονο. Κάποια αποκλίνουν και δημιουργούν νέα είδη. Οι αποκλίσεις γίνονται μέσω τηςδιεργασίαςτηςφυσικήςεπιλογήςσύμφωναμετηνοποίαένας

Διαβάστε περισσότερα

Εξέλιξη των πρωτευόντων

Εξέλιξη των πρωτευόντων Π. Πάσχου Εξέλιξη των πρωτευόντων Η ιστορία των σπονδυλωτών στη γη διαιρείται σε τρεις εποχές (αιώνες) -Παλαιοζωικό η εποχή της αρχαίας ζωής µε ψάρια, αµφίβια και πρωτόγονα ερπετά -Μεσοζωικό ενδιάµεση

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας. Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας. Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Σκοπός της ενότητας είναι η γνωριμία με τα σημαντικότερα γεγονότα που

Διαβάστε περισσότερα

ΜΝΗΜΕΣ ΓΑΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΗΘΥ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ Η κεντρική θεματική ενότητα παρουσιάζει το πολύπλοκο σύμπλεγμα των ελληνικών νησιών και διηγείται τη γεωλογική ιστορία της περιοχής του Αιγαίου, που γεννήθηκε από τον

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση της Ζώσας Συνιστώσας

Οργάνωση της Ζώσας Συνιστώσας Οργάνωση της Ζώσας Συνιστώσας Αναγωγική Ατμόσφαιρα H 2 S NH 3 CO 2 CH 4 N 2 H 2 0 Διάταξη των Urey και Miller Εκατοστιαία σύσταση οργανικών ενώσεων που προέκυψαν από τα πειράματα με τη διάταξη των Urey

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Στόχος της δραστηριότητας αυτής είναι να γνωρίσουμε και να καταγράψουμε τους ελληνικούς βιότοπους και να εντοπίσουμε τα ζώα

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπο Πειραματικό Σχολείο Φλώρινας Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Αγωγής. «Ένας περίπατος στο ηλιακό μας σύστημα»

Πρότυπο Πειραματικό Σχολείο Φλώρινας Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Αγωγής. «Ένας περίπατος στο ηλιακό μας σύστημα» Πρότυπο Πειραματικό Σχολείο Φλώρινας Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Αγωγής «Ένας περίπατος στο ηλιακό μας σύστημα» Εκπαιδευτικός: Μπλούχου Στεφανία Τάξη: Β Σχολικό έτος: 2012-13 ΣΧΕΔΙΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Στην επιστήμη της βιολογίας, με τον όρο εξέλιξη εννοείται η αλλαγή στις ιδιότητες ενός πληθυσμού οργανισμών στο πέρασμα

Διαβάστε περισσότερα

Τάξη: Ε ηµοτικού Μάθηµα: Ερευνώ το Φυσικό κόσµο Ενότητα: Τα ηφαίστεια

Τάξη: Ε ηµοτικού Μάθηµα: Ερευνώ το Φυσικό κόσµο Ενότητα: Τα ηφαίστεια Τάξη: Ε ηµοτικού Μάθηµα: Ερευνώ το Φυσικό κόσµο Ενότητα: Τα ηφαίστεια ιδακτικοί στόχοι: Να προβληµατιστούν σχετικά µε το πώς δηµιουργείται ένα ηφαίστειο, ποια είναι τα µέρη ενός ηφαιστείου και ποια η σχέση

Διαβάστε περισσότερα

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Πράσινα Δώματα Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Ποθητός Σταματιάδης, Πολιτικός Μηχανικός, Μηχανικός Περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

Φαινόµενο του Θερµοκηπίου

Φαινόµενο του Θερµοκηπίου Φαινόµενο του Θερµοκηπίου Αλεξάνδρου Αλέξανδρος, Κυριάκου Λίντα, Παυλίδης Ονήσιλος, Χαραλάµπους Εύη, Χρίστου ρόσος Φαινόµενο του θερµοκηπίου Ανακαλύφθηκε το 1824 από τον Γάλλο µαθηµατικό Fourier J. (1768)

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση του νέου βιβλίου «Γεωλογία Γεωγραφία» για την Α Γυμνασίου Γκαραγκούνη Αναστασία

Παρουσίαση του νέου βιβλίου «Γεωλογία Γεωγραφία» για την Α Γυμνασίου Γκαραγκούνη Αναστασία Παρουσίαση του νέου βιβλίου «Γεωλογία Γεωγραφία» για την Α Γυμνασίου Γκαραγκούνη Αναστασία Ομάδα εργασίας: Δημητρίου Δώρα, Μυρωνάκη Άννα, Γκαραγκούνη Αναστασία Δομή της Παρουσίασης Ενδεικτικός Προγραμματισμός

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές επιλογές σχετικά με το περιεχόμενο Στον επαναπροσδιορισμό της θεματολογίας, της διδακτέας ύλης και της διδακτικής προσέγγισης, που περιλαμβάνονται στο Πρόγραμμα Σπουδών, έχουν ληφθεί υπόψη οι ακόλουθες

Διαβάστε περισσότερα

Κλιματικές αλλαγές σε σχέση με την οικονομία και την εναλλακτική μορφή ενέργειας. Μπασδαγιάννης Σωτήριος - Πετροκόκκινος Αλέξανδρος

Κλιματικές αλλαγές σε σχέση με την οικονομία και την εναλλακτική μορφή ενέργειας. Μπασδαγιάννης Σωτήριος - Πετροκόκκινος Αλέξανδρος Κλιματικές αλλαγές σε σχέση με την οικονομία και την εναλλακτική μορφή ενέργειας Μπασδαγιάννης Σωτήριος - Πετροκόκκινος Αλέξανδρος Ιούνιος 2014 Αρχή της οικολογίας ως σκέψη Πρώτος οικολόγος Αριστοτέλης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Aτµόσφαιρα της Γης Ατµόσφαιρα είναι η αεριώδης µάζα η οποία περιβάλλει

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 11: Παρεμβάσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον του

Σενάριο 11: Παρεμβάσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον του Σενάριο 11: Παρεμβάσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον του Φύλλο Εργασίας Τίτλος: Παρεμβάσεις του Ανθρώπου στο Περιβάλλον Γνωστικό Αντικείμενο: Βιολογία Διδακτική Ενότητα: Παρεμβάσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

TECHNO ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ A.E. Τηλ. 210 48 11 260

TECHNO ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ A.E. Τηλ. 210 48 11 260 TECHNO ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ A.E. 25 ης Μαρτίου 12-177 78 Ταύρος Τηλ. 210 48 11 260 Απαγορεύεται η αναδημοσίευση και η αναπαραγωγή του παρόντος βιβλίου με οποιοδήποτε τρόπο ή μορφή, τμηματικά ή περιληπτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Η παγκόσμια έρευνα και τα αποτελέσματά της για την Κλιματική Αλλαγή

Η παγκόσμια έρευνα και τα αποτελέσματά της για την Κλιματική Αλλαγή Η παγκόσμια έρευνα και τα αποτελέσματά της για την Κλιματική Αλλαγή Αλκιβιάδης Μπάης Καθηγητής Εργαστήριο Φυσικής της Ατμόσφαιρας Τμήμα Φυσικής - Α.Π.Θ. Πρόσφατη εξέλιξη της παγκόσμιας μέσης θερμοκρασίας

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της

Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της Τι σκεφτόμαστε; Διδακτική πρόταση 5: Τι να σκέφτονταν οι άνθρωποι της Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της Πρόοδος από το προηγούμενο μάθημα Τα παιδιά μεταφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ 3η εξεταστική περίοδος από 29/03/15 έως 19/04/15 γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητής: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Χημεία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Γ Ε Ω Λ Ο Γ Ι Α Γ Ε Ω Γ Ρ Α Φ Ι Α Γεωλογία- Γεωγραφία Α Τάξης Ημερησίου και Εσπερινού Γυμνασίου

Γ Ε Ω Λ Ο Γ Ι Α Γ Ε Ω Γ Ρ Α Φ Ι Α Γεωλογία- Γεωγραφία Α Τάξης Ημερησίου και Εσπερινού Γυμνασίου Γ Ε Ω Λ Ο Γ Ι Α Γ Ε Ω Γ Ρ Α Φ Ι Α Γεωλογία- Γεωγραφία Α Τάξης Ημερησίου και Εσπερινού Γυμνασίου Διδακτέα ύλη Διαχείριση Διδακτέας ύλης ΜΑΘ. Α.. Γεωγραφικές συντεταγμένες Δεν θα διδαχθεί η δραστηριότητα

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις για το σπίτι και για σένα! 0.5 5. μελετούμε τους ζωντανούς οργανισμούς; Τρόποι μελέτης των ζωντανών οργανισμών Επιστημονική μέθοδος

Ασκήσεις για το σπίτι και για σένα! 0.5 5. μελετούμε τους ζωντανούς οργανισμούς; Τρόποι μελέτης των ζωντανών οργανισμών Επιστημονική μέθοδος Προγραμματισμός Διδακτέας Ύλης Βιολογίας Α Γυμνασίου 2012-2013 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Ενότητα Δραστηριότητες Βασικές Έννοιες Δ/κές Π/δοι Γνωριμία Εισαγωγικές σελίδες Γνωριμία με το βιβλίο μου 1 1 Ενότητα 1: Η Βιολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO)

Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO) Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO) Φάνης Κωνσταντίνος Φυλακτίδης Μάριος Ινστ. Νευρολογίας & Γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

Απευθύνεται σε μειονεκτούντες μαθητές/οικογένειες Πολυγλωσσική δραστηριότητα Απευθύνεται ειδικά σε. Ναι αλλά όχι μόνο. Ναι Όχι

Απευθύνεται σε μειονεκτούντες μαθητές/οικογένειες Πολυγλωσσική δραστηριότητα Απευθύνεται ειδικά σε. Ναι αλλά όχι μόνο. Ναι Όχι www.lifelongreaders.org Περιγραφή της Δραστηριότητας για Προώθηση Ανάγνωσης / Δράση ΠΑΙΖΟΝΤΑΣ ΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ Η περιγραφή δημιουργήθηκε από τον εταίρο στο πρόγραμμα LiRe: CARDET Απευθύνεται σε μειονεκτούντες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ Ατμοσφαιρική ρύπανση: Η όξινη βροχή. Ηλικιακή ομάδα 9-12

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ Ατμοσφαιρική ρύπανση: Η όξινη βροχή. Ηλικιακή ομάδα 9-12 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ Ατμοσφαιρική ρύπανση: Η όξινη βροχή Ηλικιακή ομάδα 9-12 Φυσική καταστροφή, ηλικιακή ομάδα, γνωστικό αντικείμενο Το σενάριο απευθύνεται σε μαθητές δημοτικού ηλικίας 9-12 ετών (Δ, Ε,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ Ε ΤΑΞΗ- ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ- ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: «ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ»

ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ Ε ΤΑΞΗ- ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ- ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: «ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ» ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ Ε ΤΑΞΗ- ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ- ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: «ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ» Παπανδρέου Σταυρούλα Β Γενική Αρ.Μητρώου: 1. Μάθηµα ιδακτική ενότητα Η διδακτική ενότητα αφορά τις αλλαγές στην επιφάνεια της γης

Διαβάστε περισσότερα

"Μια σημαία μια ιδέα"

Μια σημαία μια ιδέα Τελική Εργασία "Μια σημαία μια ιδέα" Καρακώτσογλου Αντώνης 19ο Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης Τάξη Στ` Υπεύθυνη ομάδας εργασίας: Δούβλη Γεωργία ΜΑΙΟΣ 2014 Abstract - Περίληψη Η παρούσα εργασία εκπονήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΣΧΟΛΕΙΟ: Δημοτικό Σχολείο Παλώδιας ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 Αρ. Μαθητών που συμμετέχουν στο πρόγραμμα: 38 Αρ. Εκπαιδευτικών που συμμετέχουν στο πρόγραμμα: 7 Εκπαιδευτικοί:

Διαβάστε περισσότερα

Βρες τα μοτίβα Επίπεδο 1

Βρες τα μοτίβα Επίπεδο 1 31/03/2012 Βρες τα μοτίβα Επίπεδο 1 Συμπληρώστε τα κενά με τα κατάλληλα σχήματα ώστε να παραχθεί ένα μοτίβο. Μπορείτε να αναγνωρίσετε και να αναπαράγετε το μοτιβο; Ποιες ενέργειες είναι διαθέσιμες? Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Το ηλιακό μας σύστημα απαρτίζεται από τον ήλιο (κεντρικός αστέρας) τους 8 πλανήτες, (4 εσωτερικούς ή πετρώδεις: Ερμής, Αφροδίτη, Γη και Άρης, και 4 εξωτερικούς: Δίας,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Εργαστηριακή Άσκηση: Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία Σκοπός της Εργαστηριακής Άσκησης: Να προσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο μεταλλικά κουτιά με επιφάνειες διαφορετικού

Διαβάστε περισσότερα

Εργάστηκαν οι: Δαρειώτη Φωτεινή, 111320130032 Κανέλλη Ζωή-Ειρήνη, 11320130041 Έλενα Τσιάρλεστον, 113201300163

Εργάστηκαν οι: Δαρειώτη Φωτεινή, 111320130032 Κανέλλη Ζωή-Ειρήνη, 11320130041 Έλενα Τσιάρλεστον, 113201300163 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Εργάστηκαν οι: Δαρειώτη Φωτεινή, 111320130032 Κανέλλη Ζωή-Ειρήνη, 11320130041 Έλενα Τσιάρλεστον, 113201300163 Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Ζαχαρούλα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ Β' Τάξη Γενικού Λυκείου Ομάδα συγγραφής: Κων/νος Γαβρίλης, καθηγητής Μαθηματικών Β/θμιας Εκπαίδευσης. Μαργαρίτα Μεταξά, Δρ. Αστροφυσικής, καθηγήτρια Φυσικής του Τοσιτσείου-Αρσακείου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές)

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Ενδεικτικές τεχνικές διδασκαλίας: 1. Εισήγηση ή διάλεξη ή Μονολογική Παρουσίαση 2. Συζήτηση ή διάλογος 3. Ερωταποκρίσεις 4. Χιονοστιβάδα 5. Καταιγισμός Ιδεών 6. Επίδειξη

Διαβάστε περισσότερα

Τροπόσφαιρα. Στρατόσφαιρα

Τροπόσφαιρα. Στρατόσφαιρα ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Το διαφανές στρώµα αέρος που περιβάλλει τη Γη σαν µια τεράστια προστατευτική ασπίδα, δίχως την οποία η ζωή στον πλανήτη µας θα ήταν αδιανόητη, ονοµάζεται ατµόσφαιρα. Η ατµόσφαιρα λοιπόν είναι

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Απαντήσεις στις ερωτήσεις: Πρόλογος Το βιβλίο αυτό γράφτηκε για να βοηθήσει το μαθητή της Γ Γυμνασίου στην κατανόηση των θεμελιωδών γνώσεων της Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ Δρ. ΚΩΝ/ΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΓΟΥΛΑΝ ΡΗ ΦΥΣΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΕΝΤΡΟ ΓΑΙΑ σας προσκαλεί να γιορτάσουµε όλοι µαζί, µικροί και µεγάλοι, τη ΝΥΧΤΑ ΜΟΥΣΕΙΩΝ το Σάββατο 16 ΜΑΪΟΥ από τις 7.00 µ.µ. έως τα µεσάνυχτα και την ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Η Φυσική Γεωγραφία εξετάζει: τον γήινο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων»

Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων» Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων» Η ανάπτυξη των φυτών Τάξη: Ε Δημοτικού Μάθημα: Φυσικές Επιστήμες (το βιβλίο του κ. Κόκκοτα Παναγιώτη) Ενότητα: «Τι χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας:

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας: «ΘΑΛΗΣ: Ενίσχυση της Διεπιστημονικής ή και Διιδρυματικής έρευνας και καινοτομίας με δυνατότητα προσέλκυσης ερευνητών υψηλού επιπέδου από το εξωτερικό μέσω της διενέργειας βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Μορφές Ενέργειας

ΕΝΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Μορφές Ενέργειας ΕΝΤΟ ΚΕΦΛΙΟ Μορφές Ενέργειας ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής σωστό-λάθος Σηµειώστε αν είναι σωστή ή λάθος καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις περιβάλλοντας µε ένα κύκλο το αντίστοιχο γράµµα.

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου 1. Ταυτότητα δραστηριότητας Τίτλος: Και πάλι στο σχολείο Δημιουργός: Μαρία Νέζη Πεδίο, διδακτικό αντικείμενο και διδακτική ενότητα: Μάθημα: Νεοελληνική Λογοτεχνία Τάξη:

Διαβάστε περισσότερα

Ονοματεπώνυμο: 1 ο ΜΕΡΟΣ (1 η διδακτική ώρα) 1η ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ: ΠΑΙΖΟΝΤΑΣ ΜΕ ΣΑΝΤΟΥΙΤΣ. Διάβασε και συμπλήρωσε τα κενά

Ονοματεπώνυμο: 1 ο ΜΕΡΟΣ (1 η διδακτική ώρα) 1η ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ: ΠΑΙΖΟΝΤΑΣ ΜΕ ΣΑΝΤΟΥΙΤΣ. Διάβασε και συμπλήρωσε τα κενά 1 ΣΤΟ ΙΙΧΕ ΙΙΟΜΕΤΡ ΙΙΑ ΧΗΜ ΙΙΚΩΝ ΑΝΤ ΙΙΔΡΑΣΕΩΝ ΦΥΛΛΟ ΕΡ ΓΓΑΣ ΙΑΣ Ι -- ΓΓ ιια ττον Μαθη ττή Αν ττ ιιδρασ ττήρ ιια, Προ ϊϊόν ττα κα ιι Υπολε ίίμμα ττα ΤΑΞΗ- ΤΜΗΜΑ.. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:..././201.. Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1. ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Ατμόσφαιρα είναι το αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση

Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση Tο φαινόμενο της ανάγνωσης προσεγγίζεται ως ολική διαδικασία, δηλαδή ως λεξιλόγιο, ως προφορική έκφραση και ως κατανόηση. ημήτρης Γουλής Πρώτη Πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Ιστορίες δωματίων Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε Διάρκεια: 6 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές και οι μαθήτριες μέσα από διάφορες δραστηριότητες που αφορούν στο δωμάτιό τους

Διαβάστε περισσότερα

Στο θέατρο των Γιτάνων

Στο θέατρο των Γιτάνων Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας τετράδιο για τον μαθητή Στο θέατρο των Γιτάνων εκπαιδευτική περιήγηση Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Κύπρου 68, 461 00 Ηγουμενίτσα, e-mail: efathe@culture.gr, amig@culture.gr

Διαβάστε περισσότερα

Άρης Ασλανίδης Πρότυπα Πειραματικά Γυμνάσια Οδηγός προετοιμασίας για τα Φυσικά

Άρης Ασλανίδης Πρότυπα Πειραματικά Γυμνάσια Οδηγός προετοιμασίας για τα Φυσικά Άρης Ασλανίδης Πρότυπα Πειραματικά Γυμνάσια Οδηγός προετοιμασίας για τα Φυσικά Ε Δημοτικού 5 Υλικά σώματα Μαθαίνω χρήσιμες πληροφορίες του Βιβλίου Μαθητή Παντού γύρω μας υπάρχει ύλη. Η ύλη μπορεί να είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ Δ/ΝΣΗ Π.Ε. & Δ.Ε. ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 20.06.2014 Δ/ΝΣΗ Π.Ε. Ν.ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ Ταχ. Δ/νση(προσωρινή): Ηλία Ζερβού 10 Ταχ. Κώδικας : 28100

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΔΕΥΤΕΡΑ 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΘΕΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ PROJECT

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ PROJECT ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ PROJECT Την Πέμπτη 30 Απριλίου 2009 έκανα για 20 λεπτά περίπου μάθημα για να γνωρίσω καλύτερα τους/τις μαθητές/τριες, για να τους/τις χωρίσω σε ομάδες και για να τους γνωστοποιήσω πώς θα

Διαβάστε περισσότερα

Σελ7: Ο βαρύτερος δεινόσαυρος Σελ8: Ο μικρότερος δεινόσαυρος Σελ9: Ο πιο πνευματώδης δεινόσαυρος

Σελ7: Ο βαρύτερος δεινόσαυρος Σελ8: Ο μικρότερος δεινόσαυρος Σελ9: Ο πιο πνευματώδης δεινόσαυρος Σελ1:ΤΙΤΛΟΣ Σελ2:ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ3: ΔΕΙΝΟΣΑΥΡΟΙ Σελ4: Ο πρώτος δεινόσαυρος που ονομάστηκε Σελ 12: Ο αρχαιότερος δεινόσαυρος Σελ5: Ο πρώτος δεινόσαυρος που ανακαλύφθηκε στην Αμερική Σελ6:O μακρύτερος δεινόσαυρος

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2010 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2010 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Φύση και Μαθηματικά. Η χρυσή τομή φ

Φύση και Μαθηματικά. Η χρυσή τομή φ Φύση και Μαθηματικά Η χρυσή τομή φ Ερευνητική Εργασία (Project) Α' Λυκείου 1ο ΓΕΛ Ξάνθης 2011 2012 Επιβλέποντες καθηγητές Επαμεινώνδας Διαμαντόπουλος Βασιλική Κώττη Φύση και Μαθηματικά 2 Τι είναι η χρυσή

Διαβάστε περισσότερα

Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου. Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003

Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου. Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003 Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003 Διδακτικοί στόχοι: Ευαισθητοποίηση της όρασης των παιδιών. Επαφή με τις έννοιες βασικά και συμπληρωματικά χρώματα. Να προβληματιστούν να πειραματιστούν,

Διαβάστε περισσότερα

Υπενθύμιση. Παγκόσμιες ημέρες αφιερωμένες στο περιβάλλον

Υπενθύμιση. Παγκόσμιες ημέρες αφιερωμένες στο περιβάλλον Υπενθύμιση Παγκόσμιες ημέρες αφιερωμένες στο περιβάλλον Φεβρουάριος 2: Ημέρα Υγροτόπων Στις 2 Φεβρουαρίου 1977 υπογράφτηκε η Σύμβαση για τους Υγροτόπους στην πόλη Ramsar του Ιράν. Στη Συνθήκη αυτή περιλαμβάνονται

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ 2 Η ΕΝΟΤΗΤΑ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ 2 Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ 2 Η ΕΝΟΤΗΤΑ Ονοματεπώνυμο: Ημερομηνία: Επιμέλεια θεμάτων: Ειρήνη Χ. Μπαρμπούτη Σελίδα 1 ΕΡΩΤΗΣΗ 1 Για κάθε πρόταση να κυκλώσετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: 1) Στο σύγχρονο

Διαβάστε περισσότερα

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική»

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική» Π.3.1.4 Ολοκληρωμένα παραδείγματα εκπαιδευτικών σεναρίων ανά γνωστικό αντικείμενο με εφαρμογή των αρχών σχεδίασης Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας «Ζώα στη ζωγραφική» ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

Απευθύνεται σε μειονεκτούντες μαθητές/οικογένειες Πολυγλωσσική δραστηριότητα Απευθύνεται ειδικά σε. Ναι αλλά όχι μόνο. Ναι Όχι

Απευθύνεται σε μειονεκτούντες μαθητές/οικογένειες Πολυγλωσσική δραστηριότητα Απευθύνεται ειδικά σε. Ναι αλλά όχι μόνο. Ναι Όχι www.lifelongreaders.org Περιγραφή της Δραστηριότητας για Προώθηση Ανάγνωσης / Δράση ΜΑΣΚΟΤ ΚΑΙ ΑΦΙΣΑ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Η περιγραφή δηµιουργήθηκε από τον εταίρο στο πρόγραµµα LiRe: CARDET Απευθύνεται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ

ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ 2010-11 Κεφάλαιο 1: Η Οργάνωση της ζωής 1. Από ποια μέρη αποτελείται το μικροσκόπιο; 2. Στην εικόνα φαίνεται ένα μικροσκόπιο. Να γράψετε τα μέρη του όπως υποδεικνύονται από

Διαβάστε περισσότερα

«Γιορτή επιστήμης στην παραλία της Καλλιθέας»

«Γιορτή επιστήμης στην παραλία της Καλλιθέας» «Γιορτή επιστήμης στην παραλία της Καλλιθέας» Για μικρούς και μεγάλους Μια συνεργασία του Ιδρύματος Ευγενίδου και του Δήμου Καλλιθέας Παρασκευή 31 Μαΐου 2013 Το Ίδρυμα Ευγενίδου και ο Δήμος Καλλιθέας συνεχίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 14: Προγραμματίζοντας ένα Ρομπότ ανιχνευτή

Σενάριο 14: Προγραμματίζοντας ένα Ρομπότ ανιχνευτή Σενάριο 14: Προγραμματίζοντας ένα Ρομπότ ανιχνευτή Ταυτότητα Σεναρίου Τίτλος: Προγραμματίζοντας ένα Ρομπότ ανιχνευτή Γνωστικό Αντικείμενο: Πληροφορική Διδακτική Ενότητα: Ελέγχω-Προγραμματίζω τον Υπολογιστή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ 21 ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 Κυριακή 18 Μαρτίου 2012, ώρα 11:00 ενδροφύτευση - Τριάδι Θέρµης ΣΥΝΔΙΟΡΓΑΝΩΤΕΣ: Τετάρτη 21 Μαρτίου 2012, ώρα 18:00 ΚΤΙΡΙΟ ΠΑΛΑΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α.Π.Θ - Αίθουσα Τελετών Σχολή ασολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σεμινάριο βιολογίας Ε.Κ.Φ.Ε. (22 & 23 / 02 / 10)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σεμινάριο βιολογίας Ε.Κ.Φ.Ε. (22 & 23 / 02 / 10) ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σεμινάριο βιολογίας Ε.Κ.Φ.Ε. (22 & 23 / 02 / 10) Επιμέλεια ppt: Π. Πάλλα 1 Σπηλαιογραφία Βίσωνα από το σπήλαιο Αλταμίρας 15000-12000 π.χ. 7 ΕΞΕΛΙΞΗ Επιμέλεια ppt: Π. Πάλλα 2 Τρεις

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργήστε τη δική σας Αγροτική Επιχείρηση. Εκπομπές GHG και περιβαλλοντικές επιδράσεις. Περιβαλλοντική διαχείριση & βιωσιμότητα

Δημιουργήστε τη δική σας Αγροτική Επιχείρηση. Εκπομπές GHG και περιβαλλοντικές επιδράσεις. Περιβαλλοντική διαχείριση & βιωσιμότητα Δημιουργήστε τη δική σας Αγροτική Επιχείρηση 505690-LLP-1-2009-1-IT-KA3-KA3MP Περιβαλλοντική διαχείριση & βιωσιμότητα Εκπομπές GHG και περιβαλλοντικές επιδράσεις Μηχανισμός υπολογισμού του ανθρακικού αποτυπώματος

Διαβάστε περισσότερα

Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools

Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools SOCRATES-COMENIUS Action Project 226573-CP-1-2005-1-CY-COMENIUS-C21 Διδακτικό Σενάριο 7 Συγγραφική Ομάδα: Cyprus College,

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη Οι υδρίτες (εικ. 1) είναι χημικές ενώσεις που ανήκουν στους κλειθρίτες, δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματικές κάρτες

Επαγγελματικές κάρτες Επαγγελματικές κάρτες Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι στον γραμματισμό Θεματική: Τα επαγγέλματα των γονιών της τάξης μας ΤΙΤΛΟΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1. Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1. Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1 Όνομα Εκπαιδευτικού: Θεοδοσία Βασιλείου Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής: Ανάληψη

Διαβάστε περισσότερα

Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος

Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση», με τη συγχρηματοδότηση

Διαβάστε περισσότερα

Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων

Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων Να ποια είναι τα υλικά που θα χρειαστείς: γκρι χαρτόνι (100 γραμμαρίων)

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ είναι οι παραγωγικές δυνάμεις ή το αποτέλεσμα των παραγωγικών δυνάμεων που υπάρχουν και δρουν στο φυσικό περιβάλλον και που για τον σημερινό άνθρωπο μπορούν,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 10 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Στις ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Λύσεις: Τελική Εξέταση 28 Αυγούστου 2015

Λύσεις: Τελική Εξέταση 28 Αυγούστου 2015 Φ230: Αστροφυσική Ι Λύσεις: Τελική Εξέταση 28 Αυγούστου 2015 1. Ο Σείριος Α, έχει φαινόμενο οπτικό μέγεθος mv - 1.47 και ακτίνα R1.7𝑅 και αποτελεί το κύριο αστέρι ενός διπλού συστήματος σε απόσταση 8.6

Διαβάστε περισσότερα