ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Η φυσιολογία του κυκλώµατος 13 Σηµειώσεις για τη Γλώσσα 23 Σηµειώσεις για τη Γραφή 38

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Η φυσιολογία του κυκλώµατος 13 Σηµειώσεις για τη Γλώσσα 23 Σηµειώσεις για τη Γραφή 38"

Transcript

1

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η φυσιολογία του κυκλώµατος 13 Σηµειώσεις για τη Γλώσσα 23 Σηµειώσεις για τη Γραφή 38 12

3 Η φυσιολογία του κυκλώµατος Συνηθίζω ν' αρχίζω το διάβασµα ενός καινούργιου λογοτεχνικού βιβλίου ρίχνοντας πρώτα µια µατιά σε δυο τρεις µεσαίες και δυο τρεις τελευταίες σελίδες. Πίστευα πως αυτό είναι κάποια ιδιοτροπία µου, µαζί µε τις τόσες άλλες παρόµοιες, όπως π.χ. να σβήνω λέξεις, να τις µεταθέτω, να τις αλλάζω µε άλλες συνώνυµες, να παραλείπω φράσεις, ν' αλλάζω επεισόδια και άλλα, παρακολουθώντας κάθε φορά αν και πως µεταβάλλεται το κείµενο. Επεµβάσεις, που όταν δεν καταλήγουν να είναι νεκροτοµικές, έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, βέβαια λίγο διαστροφικό -µοιάζει σαν να σηκώνεις τα ρούχα του κειµένου, ή σαν να του µπογιατίζεις το πρόσωπο- αλλά γεµάτο εκπλήξεις για τον τρόπο που δηµιουργεί κάποιος τη γλώσσα και τον τρόπο που δηµιουργείται απ' αυτήν. Πίστευα λοιπόν πως και το ανάποδο διάβασµα είναι µια από τις ιδιοτροπίες µου, µέχρι που διαπίστωσα ότι όχι µόνο εγώ αλλά και πολλοί άλλοι, είτε µε τούτη είτε µ' εκείνη την παραλλαγή, το συνηθίζουν. Ξέρω ότι υπάρχει τελευταία µια τάση να παρουσιάζει ο καθένας τις προτιµήσεις ή τα βίτσια του σαν κοσµοθεωρίες, νοµίζω όµως ότι σ' αυτή την ειδική περίπτωση δεν είµαι θύµα αυτής της τάσης. Το ανάποδο διάβασµα είναι πράγµατι κάτι γενικότερο και βαθύτερο. Βέβαια δεν έχει καµιά αξιολογική πρόθεση -ένα κείµενο, όπως ένας έρωτας ή ένας σεισµός αποτιµάται αφού ολοκληρωθεί και αφού βγει κανείς σώος απ' αυτόν. Όλα δείχνουν ότι πρόκειται µάλλον για ενέργεια αυτοπροστασίας, κάποια αυτόµατη κίνηση άµυνας 13

4 µπροστά σ' εκείνο που θα συµβεί. Γιατί όταν αποφασίζεις ένα διάβασµα είναι σαν ν' αποφασίζεις ένα σπουδαίο ταξίδι. Κι αυτή η φυλλοµέτρηση µοιάζει σαν το λοξό βλέµµα που ρίχνουµε γύρω µας για να γνωρίσουµε το σκάφος, αυτό που πρόκειται να µας πάρει και να µας ταξιδέψει για πολλές ώρες, ίσως για χρόνια, ίσως για όλη µας τη ζωή. Πράγµατι, φτάνουν λίγες σειρές, ίσως µια δυο σελίδες για να καταλάβει κανείς πόσο είναι ακάλυπτος. Αντίθετες απόψεις (αισθητικές ή άλλες), κριτικές θεωρήσεις, επιφυλάξεις θέµατος, µεθόδου, υλικού κ.λπ. έχουνε κάποια πέραση µόνο σε κείµενα σειράς. Στα πρώτα κείµενα κανείς δεν µπορεί ν' αντισταθεί. Θέλει δεν θέλει παραδίνεται, χωρίς όρους και µ' άγνωστες γι' αυτόν συνέπειες. Προσπαθεί λοιπόν πριν ξεκινήσει αυτό το ταξίδι της γλώσσας να κατάτοπιστεί, να µαντέψει πού πρόκειται να πάει τι πρόκειται να δει ίσως και τι πρόκειται να πληρώσει. Βέβαια, τις περισσότερες φορές αυτά αποδεικνύονται δονκιχωτικά, το ταξίδι είναι ένας σύντοµος περίγυρος σε τουριστικά αξιοθέατα -εξωτερικά ή εσωτερικά- όπου το µόνο που έχεις να κάνεις είναι να αγοράσεις αναµνηστικές κάρτες. Συµβαίνουν όµως καµιά φορά ταξίδια που καταλήγουν -ή ναυαγούν- σε κόσµους αλλόκοτους που καµιά φαντασία, όσο δαιµονισµένη ή όσο ονειρική, δεν θα µπορούσε να διανοηθεί, άλλα που σε εγκαταλείπουν σε µια ενδιάµεση έρηµο µ' ένα παγούρι κι ένα κοµµάτι ψωµί, άλλα που σε γυρίζουν πίσω αλλά µε συνοδεία νοσοκόµου κ.λπ. Κι είναι γι' αυτά τα σπάνια µα τελεσίδικα ταξίδια που προσπαθείς να µαντέψεις και να κατατοπιστείς. Υπήρξαν άνθρωποι -και υπάρχουνε ακόµη- πού είδαν το διάβασµα και το γράψιµο σαν µέσα ικανοποίησης κάποιας τους φιλαρέσκειας -το γράψιµο µάλιστα, πολλές φορές µεταθανάτιας- άλλοι που 14

5 θεµελίωσαν πάνω σ' αυτά τρόπους ζωής, και άλλοι που ανακάλυψαν µέσα τους επιχειρήµατα πεπρωµένων. εν έχει τώρα σηµασία εδώ πού και πόσο µεγάλη είναι η απάτη. Σηµασία έχει ότι µ' έναν τέτοιο κάποιο τρόπο ο άνθρωπος δηµιουργεί τη µυθολογία του, την αγκαλιάζει και πορεύεται µαζί της µέχρι το άλλο αδιέξοδο. Εκεί, αν λειτουργεί σαν άξια του µέλλοντός της αχιβάδα, αποθέτει αυτή τη µυθολογία για την επόµενη µετάλλαξη. Αν όχι, τότε παίρνει φόρα και χτυπά το κεφάλι του στον τοίχο. Σήµερα που δεν υπάρχουν παραµύθια, θρύλοι, έθιµα ή άλλα ανάλογα φυσιογνωµικά στοιχεία από αυτά που παλαιότερα µόρφωναν και διέκριναν οµαδικά πρόσωπα -γιατί ουσιαστικά δεν υπάρχουν διαφορετικά ούτε οµαδικά ούτε ατοµικά πρόσωπα αλλά παντού ένα και το ίδιο κουβάρι νευρώνες τυλιγµένο µ' επίδεσµο που κοιτάζεται αλλάζοντας µορφασµούς σ' έναν καθρέφτη, ή καλύτερα, σε πολλούς καθρέφτες καλειδοσκοπικά τοποθετηµένους- το κύκλωµα συγγραφέας-κείµενο-αναγνώστης, ή, γενικότερα καλλιτέχνης-έργο-δέκτης, αποµένει ο πυρήνας εκείνου που ονοµάζουνε κουλτούρα ενός τόπου ή ενός λαού. Σε ευρύτερη γεωγραφική ή φυλετική κλίµακα, η κουλτούρα είναι το εκτό-πλασµα αυτού του κυκλώµατος. Αν και κανείς από τους τρεις πόλους του κυκλώµατος δεν έχει αυτάρκεια -ούτε εννοιολογική- αλλά ανάγεται ή προκύπτει από τον προηγούµενο ή τον επόµενο, τα δύο δίπολα συγγραφέας-κείµενο και κείµενο-αναγνώστης (και τα γενικότερα αντίστοιχά τους), είναι εντελή και αυθυπόστατα. Κάθε δίπολο έχει δική του δυναµική, που είναι ανεξάρτητη απ' 15

6 τη δυναµική των στοιχείων του (γι' αυτό και οι ποιητικοί αγώνες τον µεσαίωνα ήταν τόσο δηµοφιλείς όσο και το κάψιµο των αιρετικών) και που ακόµη δεν καθορίζει ούτε καθορίζεται από τη δυναµική του κυκλώµατος. Έτσι, υπάρχουν µεγάλοι συγγραφείς χωρίς κείµενο -όπως, ας πούµε ο Σολωµός- µεγάλα κείµενα χωρίς συγγραφέα -όπως η Ιλιάδα- και φυσικά κείµενα που δεν βρίσκουν αναγνώστη και αναγνώστες που δεν βρίσκουν κείµενα. Στην πρώτη φάση λειτουργίας του το κύκλωµα είναι ανοιχτό, δηλαδή η ροή ενέργειας µέσα του είναι µονόδροµη, από τον συγγραφέα στον αναγνώστη. Αυτό είναι χαρακτηριστικό δοµής και συνεπώς δεν αντιθέτει ούτε αξιολογεί. Η µετάδοση της ενέργειας γίνεται µε τη βοήθεια του κειµένου, έπειτα από µια σειρά διαδοχικών µετατροπών. Ένα κυτταρικό ερέθισµα -ίσως από το φτέρνισµα κάποιου µεσοµοριακού φύλακα Μάξγουελ- µεταλλάζεται σε νοητική λειτουργία, κι αυτή µε τη σειρά της σε γλωσσική έκφραση. Από το κείµενο και πέρα οι µορφές ενέργειας ακολουθούν την αντίστροφη ακριβώς πορεία. εν είναι οι σχέσεις και οι νόµοι που ρυθµίζουν αυτές τις µετατροπές -όχι βέβαια από νευροψυχική άποψη- όµως είναι τέτοια, κάθε φορά, η απώλεια και συγχρόνως η υποβάθµιση της ενέργειας, ώστε ο συγγραφέας όταν αντικρίσει τελειωµένο το έργο του δεν το δέχεται, ο δε αναγνώστης δεν το καταλαβαίνει, ή στη χειρότερη περίπτωση, το παρανοεί. Η υποδυνάµωση και ο εκπεσµός της αρχικής σύλληψης είναι εγγενή χαρακτηριστικά της καλ-λιτεχνικής διαδικασίας. Η άλλη δυνατότητα, του υπερθεµατισµού, αποτελεί προνόµιο, αποκλειστικό, των κάθε είδους πιστών. Όταν η στάθµη ενέργειας µέσα στον αναγνώστη φτάσει στο ύψος πανικού, αρχίζουν να λειτουργούν οι µηχανισµοί βιολογικής 16

7 άµυνας και η ενέργεια που περισσεύει επιστρέφει πίσω στον συγγραφέα, όχι βέβαια µέσα από κείµενο, αλλά µ' ένα είδος κυµατικής εκποµπής και σε κατάσταση εντροπιακής σάλτσας. Έτσι σχηµατίζεται ένα τρίτο δίπολο, το κύκλωµα κλείνει και το ενεργειακό τέλµα αποκαθίσταται. Ανάλογα µε τις συνθήκες -πολιτικές, οικονοµικές, ξηρασίας κ.ά.- το κλείσιµο του κυκλώµατος µπορεί να πάρει µια µορφή οµαδικής υστερίας, οπότε σηµειώνεται το απόγειο της κουλτούρας εκείνου του τόπου ή εκείνου του λαού. Τέτοιες στιγµές οµαδικού θανάτου υπάρχουν άφθονες στην πνευµατική ιστορία µας. Μπορεί όµως ακόµη αυτό το κλείσιµο του κυκλώµατος να συµβεί σε έναν µόνο συγγραφέα, χωρίς κανένα συσχετισµό, σε άσχετο χρόνο ή τόπο, κάτι σαν περίπτωση ή σαν λάθος -από εκείνα τα ανεξίτηλα της βιολογικής πορείας του πνεύµατος. Τότε έχουµε µεµονωµένους θανάτους, ή καλύτερα αυτοχειριασµούς, µια και όπως είναι γνωστό, ένας συγγραφέας δεν πεθαίνει µόνο αυτοκτονεί. Μιλώντας για τον συγγραφέα πρέπει να γίνει η διευκρίνιση ότι δεν µιλάµε για κάποιο πρόσωπο, γιατί ο συγγραφέας δεν είναι πρόσωπο αλλά εκφορά προσώπου. Γι' αυτό, ανάµεσα στα άλλα, δεν µπορεί να περπατά στον δρόµο, να κουβεντιάζει, να έχει όνοµα ταυτότητα κ.λπ. Αυτή η εκφορά προσώπου δεν είναι ιδιότητα, ούτε κατάσταση αλλά µια αυτόνοµη αντιληπτική διαδικασία, πέρα απ' τα τελάρα της νόησης που πάνω τους αφήνει την κηρήθρα της η εµπειρία. Ο άνθρωπος µπορεί να γνωρίσει µόνο ό,τι εξυπηρετεί τις φυσικοχηµικές του διεργασίες. Ο συγγραφέας προσπαθεί να συµπληρώ- 17

8 σει αυτόν τον υπόχωρο µε τη διάσταση που του λείπει, γνωρίζοντας ότι µέσα στο νέο διάστηµα ο ίδιος δεν θα είναι παρά µια απαγωγή στο άπειρο. Αν και ο συγγραφέας λειτουργεί συνεχώς, εµφανίζεται ελάχιστα, πολλές φορές όσο µια λέξη. Μετά αποσύρεται πάλι βαθιά στο αίµα του εκφορέα του, που αρχίζει πια να µασουλάει τη λέξη προσπαθώντας να την γευθεί. Ο συγγραφέας είναι η έκφραση της καθολικής απορίας, γι' αυτό και δεν αποτελεί προνόµιο κανενός. Βρίσκεται µέσα σ' όλους και ανακαλείται µ' ένα κοµµάτι γυαλόχαρτο που τρίβει το κρέας σε µερικά σηµεία µέχρι το κόκαλο. Γίνεται έτσι φανερό ότι ο Αισχύλος ο Κάφκα και ο κ. Γεωργίου είναι το ίδιο αντιπρόσωπο -plus ή minus δεν έχει σηµασία. Ένα αντιπρόσωπο που διαδέχτηκε τον homo sapiens κι εξανεµίζει την περιουσία του για λίγα ψίχουλα αµφίβολου µυστηρίου. Η ταύτιση συγγραφέα και εκφορέα στάθηκε το µοιραίο λάθος µας. Από κει και πέρα οι συνέπειες διαδέχονται η µια την άλλη αναπόφευκτα. Πρώτο θύµα ο ίδιος ο εκφορέας που µάταια προσπαθεί να στριµωχτεί µέσα σε ένα κοστούµι που µοιάζει να είναι δικό του αλλά δεν του χωράει. εύτερο θύµα εµείς, που αναζητάµε τον συγγραφέα δίπλα µας ενώ αυτός είναι µέσα µας, και προσπαθούµε να επικοινωνήσουµε µαζί του ενώ αυτός δεν επικοινωνεί, γενικά δεν απευθύνεται, µόνο αυτοκαθαίρεται και αυτοανάγεται αντιστρέφοντας την εξέλιξη -που βγήκε λάθος- πίσω πάλι, µέχρι το πρωτόπλασµα. Μιλώντας κάποιος για τον συγγραφέα πρέπει να καταλάβει ότι 18

9 µιλά για τον ίδιο τον εαυτό του. Ο συγγραφέας είναι αποκλειστικότητα του καθενός. Το κυριότερο στοιχείο που κυκλοφορεί µέσα στο κύκλωµα συγγραφέας - κείµενο - αναγνώστης είναι η ευθύνη, γι' αυτό και κουλτούρα είναι η υλοποίηση της ευθύνης. ηµιουργός και κύριος µέτοχος της ευθύνης -που δεν θα συχωρεθεί ποτέ- ο συγγραφέας. (Γιατί η εποχή της αφέλειας ή της υποκρισίας πέρασε πια, ο συγγραφέας δεν είναι ο θαυµατοποιός της γλώσσας που µ' αυτήν µορφώνει καταστάσεις και "θέτει" προβλήµατα, αφού όλα τα προβλήµατα και όσα υπάρχουν και όσα πρόκειται να δηµιουργηθούν έχουν ήδη καταλεπτώς "τεθεί", αλλά ο απόστολος της γλώσσας που µ' ό,τι λέει -και κυρίως ό,τι δεν λέει-, προσποιούµενος άγνοια, προωθεί λύσεις, και µάλιστα δόλια και βίαια, δηλαδή σε σαγηνεύει σε υπνωτίζει και στις καρφώνει στην πλάτη). Λιγότερο µέτοχος στην ευθύνη -κι ίσως σχεδόν αθώος αν δεν συνεργούσε στην συντήρησή της- ο αναγνώστης. Ο αναγνώστης είναι πρόσωπο προαιρετικό. Αν θέλει κανείς τον παίζει -και µάλιστα όσο περνούν τα χρόνια παίζεται λιγότερο. Ό αναγνώστης δεν προβλέπεται. Είναι κάποιος εθελοντής που ξαφνικά προσφέρεται να επαναλάβει την απόπειρα του συγγραφέα, αυτήν που κατέληξε σε ατύχηµα, ελπίζοντας να φανεί πιο τυχερός. Το µεγάλο του πλεονέκτηµα είναι ότι δεν έχει φτάσει ακόµη στην οξεία φάση, τη φάση του παροξυσµού -ή την έχει περάσει σε ήπια µορφή και βρίσκεται σε κατάσταση χρόνια-, κι έτσι µπορεί µε αρκετή ηρε- µία να τραβήξει το κείµενο από την άκρη του γκρεµού που το έσπρωξε ο συγγραφέας και να το γλιτώσει. Μετά το διπλώνει κατάλληλα 19

10 και το χρησιµοποιεί για δεκανίκι. Ένα άλλο του πλεονέκτηµα είναι ότι δεν έχει τη συνταγή της γλώσσας. εν ξέρει δηλαδή πόση γλώσσα να πάρει κάθε φορά, από αυτήν που διατυπώνεται και αυτήν που υποβόσκει, και πόσο να την εντείνει. Έτσι, ο κίνδυνος ν' αποπληγεί είναι µικρότερος. Στο τέλος ο αναγνώστης, σε πείσµα του συγγραφέα -και του κειµένου- θα επιζήσει. Όµως πάντοτε επισφαλής. Αν αλλάζει κάτι στην περίπτωση του συγγραφέα όταν αυτός λειτουργεί ως αναγνώστης, είναι η επιµονή του να χρησιµοποιεί τη δική του συνταγή -κι ας πρόκειται για άλλο φάρµακο-, η αισθαντική του µονοµέρεια, και η αναλγησία της προκρούστειας προβληµατικής του. Ο συγγραφέας πάσχει από την αρρώστια της προσήλωσης -βλέπει µόνο ό,τι βρίσκεται µέσα στη δική του εστιακή γωνία και, αργότερα, µόνο στη δική του εστιακή απόσταση. Ο συγγραφέας είναι ο χειρότερος αναγνώστης. Ένας πιστός που του ζητείται να λειτουργηθεί σε άλλο θρήσκευµα. Στην άλλη άκρη της αυταπάτης βρίσκεται ο "επαρκής" αναγνώστης. Ένα πλάσµα της φαντασίας του συγγραφέα, που έχει την ίδια µε αυτόν εµπειρία, γνώση και ωριµότητα, τις ίδιες ανησυχίες και απαιτήσεις, ίσως και λίγα απ' τα δικά του φυσιογνωµικά χαρακτηριστικά Αυτό το ανταύγασµά του ο συγγραφέας το καθίζει δίπλα του τις νύχτες της µεγάλης αγωνίας και αµφιβολίας και του µιλά. Γι' αυτόν γράφει, αυτόν συµβουλεύεται, και γι' αυτόν ποζάρει µέχρι την τελευταία του στιγµή -πολλές φορές και µετά απ' αυτήν. Και µ' όλη την οξύνοια του δεν θα µπορέσει να διακρίνει, ή κι αν διακρίνει δεν θα τολµήσει να δεχτεί -αυτός που παίζει την πνευµατική του ακεραιότητα κορώνα γράµµατα κάθε στιγµή- ότι αυτός ο επαρκής αναγνώστης είναι µονάχα ένα αλληγόρηµα, ένας ευφηµισµός του φόβου της απόλυτης µοναξιάς. 20

11 Ο αναγνώστης είναι ό,τι κυκλοφορεί ανάµεσα σ' αυτόν. Το υπόλοιπο, το πλήρες, είναι ο συγγραφέας εαυτός του. Ανάµεσα σε δυο ανθρώπους υπάρχει µια απόσταση αναπνοής που δεν παραβιάζεται χωρίς συνέπειες. Μπορείς ίσως να την µικρύνεις, κονταίνοντας την αναπνοή σου, όχι όµως και να την µηδενίσεις. Εδώ ή εκεί, σήµερα ή αύριο, περιµένει η βρεφική προσωπίδα, ή η πανοπλία, ή έστω η άλως, που πια δεν βγαίνει και έγινε κελί. Πιο πέρα απλώνεται µια νεκρή ζώνη. Αρχίζεις λοιπόν πια να δοκιµάζεις τις λέξεις ψάχνοντας, αιώνια, για εκείνη τη λέξη-κλειδί που θα λύσει τα µάγια. Όλες τις λέξεις που δοκιµάστηκαν και απέτυχαν τις ρουφά ακατάπαυστα η νεκρή ζώνη, εξαφανίζοντας απ' την πορεία της γλώσ-σας κάθε ίχνος. Το έργο είναι µια σχέση µετατροπής που λειτουργεί µε δύο προυποθέσεις. Πρώτα ότι έχεις κάτι να µετατρέψεις. Κι έπειτα ότι θα βάλεις στους συντελεστές αυτής της σχέσης τις τιµές που πρέπει. Αν αυτό δεν συµβεί, τότε το έργο ή είναι "κάτι από το ίδιο" ή δεν είναι τίποτα. Οι συντελεστές είναι αναγκαίοι όροι όχι όµως και ικανοί. Επιτρέπουν αλλά δεν εξασφαλίζουν. Από εκεί και πέρα έχεις να αντιµετωπίσεις την ορµή αναγκών και απαιτήσεων στοιβαγµένων από αιώνες, έναν χείµαρρο ιστορίας και παραφροσύνης που παρασύρει και συντρίβει. Χρειάζονται γερά χέρια και γερός µεταβολισµός για να µπορέσεις να ξεχωρίσεις να διαβαθµίσεις και να διατάξεις. Το κείµενο είναι το αποτέλεσµα µιας συνδιαλλαγής. Ή αποδέχεσαι και επιχειρείς, ή, αποφασίζεις ν' ασχοληθείς µε το δουλεµπόριο στα βάθη της 21

12 Αφρικής, αν βέβαια αυτό µπορεί να επαναληφθεί δυο φορές στον ίδιον αιώνα -και µάλιστα τον εικοστό. Εντούτοις, κάθε τελειωµένο έργο είναι µια οικοδοµή που καταρρέει. εν αναγνωρίζει συµφωνη- µένα, δεν ξέρει από στρατηγικές και αναπνευστικές ανάγκες, τώρα ζητάει τον ίδιο τον πρωτοµάστορα και βλέπουµε πάλι. Η απληστία υποσκελίζει τη σωφροσύνη και η ίδια σου η φωνή που της ανάθεσες την υπεράσπισή σου και µετά την απολογία σου, εξαγγέλλει στο τέλος την ενοχή σου. Βέβαια, τα άλλα έργα τέχνης που παρακάµπτουν τη γλώσσα µπορούν και αποφεύγουν τον κίνδυνο, γι' αυτό και είναι τραγικό να βλέπεις γλύπτες, ζωγράφους, ή µουσικούς, να προσπαθούν µε λόγια να αποδώσουν ή να αναλύσουν τα έργα τους. Όµως το κείµενο είναι µέσα στη γλώσσα. Ο µόνος τρόπος να γλιτώσει είναι να πολεµήσει τη γλώσσα µε τη γλώσσα -λογοτεχνία είναι η οµοιοπαθητική της γλώσσας-, να την τραβήξει έξω απ' τα πλοκάµια της λογικής σε κάποιο άλλο τµήµα του εγκεφάλου. Έτσι, κείµενο και γλώσσα ανταγωνίζονται σ' έναν αγώνα καταστροφικής επιβολής. Το κείµενο, όταν υπερτερεί εξαντλεί τη σταδιοδροµία της γλώσσας. Μέσα σ' αυτό οι λέξεις φτάνουν η µια την άλλη σε αδιέξοδο και πεθαίνουν. Το κείµενο τρέφεται µ' αυτούς τους θανάτους. Αντίθετα, όταν υπερτερεί η γλώσσα, το κείµενο γίνεται έρµαιο της κυκλοθυ- µίας της, της πλήξης της, ή της αποστροφής της. Οι πιο αγαπηµένες της τιµωρίες είναι ο φαφλατισµός, η αισθηµατολογία (ηθική ή φιλοσοφική) και η ωραιοπάθεια. Η γλώσσα είναι η Κίρκη του κειµένου. Από τη µια λέξη στην άλλη, από τη µια γραµµή στην άλλη, το µεταλλάζει από πορφύρα ή τήβεννο σ' ένα κουρελοΰφασµα που σέρνεται πίσω της σκουπίζοντας το δρόµο. 22

13 Σηµειώσεις για τη Γλώσσα Θέλοντας κάποιος να µιλήσει για τη γλώσσα, και αφού τεχνηέντως παρακάµψει τον σκόπελο αν εκφραζόµαστε ή σκεφτόµαστε µε την γλώσσα, βρίσκεται αντιµέτωπος µε το ερώτηµα για ποια γλώσσα θα µιλήσει. Και βέβαια δεν αναφέροµαι στα είδη των εθνικών γλωσσών και τα, µέσα στην ίδια γλώσσα, διαφορετικά ιδιώµατα, αλλά στη γλώσσα ως σύνολον, ως σηµειακό σύστηµα. Το ερώτηµα τίθεται γιατί η γλώσσα, στην εκφραστική λειτουργία της, διαφοροποιείται ανάλογα µε τον σκοπό που επιδιώκει. Κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα εκδηλώνεται µε την πρόθεση να ικανοποιήσει δύο θεµελιώδεις κατηγορίες αναγκών. Στην πρώτη κατηγορία υπάγονται οι ανάγκες που σχετίζονται µε την επιβίωση, οι βιοτικές ανάγκες. Εκείνο όµως που διακρίνει τον άνθρωπο από τα άλλα ζώα, λένε, είναι η συνείδηση της ύπαρξής του. Είναι αυτή που οργανώνει τη σκέψη του, αξιολογεί και ιεραρχεί τις πράξεις του, δη- µιουργεί αξίες, ιδανικά, αλλά και απορίες και ερωτήµατα. Όλα αυτά, µαζί µε το σύνολον των αισθηµάτων του και των ψυχικών εµπειριών του, συνιστούν τον βιωµατικό του κόσµο. Η δεύτερη κατηγορία αναγκών περιλαµβάνει όσες σχετίζονται µε αυτόν τον κόσµο, που θα µπορούσαν να ονοµάζονται βιωµατικές. Τουλάχιστον στον παρόντα κοσµικό κύκλο, ο άνθρωπος γεννήθηκε µόνος. εν γεννήθηκε µέσα σε κοινότητα. ηµιούργησε την κοινότητα, σε κάποιο προχωρηµένο στάδιο λογικής ανάπτυξής του, 23

14 όταν συνειδητοποίησε ότι ο καταµερισµός εργασιών και αρµοδιοτήτων εξασφαλίζει καλύτερους όρους επιβίωσης, δηλαδή αποτελεσµατικότερη αντιµετώπιση των εξωτερικών κινδύνων και ευκολότερη ικανοποίηση των βιοτικών του αναγκών. Στο πρώτο λοιπόν στάδιο, της µοναχικής ζωής του, η γλώσσα, ως ενέργηµα, ήταν γι' αυτόν περιττή, εκτός από κάποιες κραυγές µε τις οποίες προσπαθούσε να αποµακρύνει τα επικίνδυνα γι' αυτόν ζώα, ή να προσελκύσει το θήραµά του, δραστηριότητες ανάλογες µε εκείνες των ζώων που τον περιτριγύριζαν. Γρήγορα όµως ο άνθρωπος άρχισε να διαφοροποιείται από τα άλλα όντα, αναπτύσσοντας ένα ιδιόµορφο χαρακτηριστικό: την ικανότητα να σκέπτεται, που σηµαίνει, την ικανότητα να οργανώνει τις δραστηριότητές του κατά τον αποτελεσµατικότερο και επωφελέστερο γι' αυτόν τρόπο. Αλλαγές συµπεριφοράς, µεταβολές ανακλαστικών δράσεων και εγκλιµατισµός σε µεταβαλλόµενα περιβάλλοντα και, γενικά, προσαρµογές που στα άλλα όντα πραγµατοποιούνταν βαθµιαία έπειτα από πολλές γενιές, αυτός τις συνειδητοποιούσε και τις εφάρµοζε, ή προσαρµοζόταν σ' αυτές, γρήγορα και αποτελεσµατικά. Και τότε, σε κάποια στιγµή, ο ταχύτατα εξελισσόµενος εγκέφαλός του µπόρεσε να πραγµατοποιήσει το µεγάλο άλµα, αυτό που τον κατέστησε κυρίαρχο του κόσµου του. Μπόρεσε να συλλάβει την αρχή της αιτιότητας. Όχι ως ανακλαστικό αυτοσυντήρησης, όπως την έβλεπε να εκδηλώνεται στα ζώα γύρω του, αλλά ως φυσική νοµοτέλεια. Η συνειδητοποίηση ότι ζούσε σ' ένα περιβάλλον µε απαραβίαστες σχέσεις αιτίας και αποτελέσµατος και ότι µεταβάλλοντας καταλλήλως τις αρχικές συνθήκες µιας διαδικασίας µπορούσε να πετυχαίνει το επιθυµητό γι' αυτόν αποτέλεσµα, τον οδήγησε σε αλµατώδη βελτίωση των όρων 24

15 διαβίωσής του, αλλά συγχρόνως και σε µια οδυνηρή διαπίστωση: υπήρχαν φυσικά συµβάντα, καταστρεπτικά γι' αυτόν, των οποίων δεν µπορούσε να προσδιορίσει την αιτία και συνεπώς να τα επηρεάσει. Ό,τι οικοδοµούσε ή κατασκεύαζε ή καλλιεργούσε, εκµεταλλευό- µενος την αιτιακή αναγκαιότητα, ένας τυφώνας, µια πληµµύρα, ένας σεισµός, που δεν µπορούσε να προβλέψει ή ν' αποτρέψει, µέσα σε λίγη ώρα το κατέστρεφαν. Οι δυνατότητές του θα παραµένουν πάντοτε περιορισµένες, θα υπάρχει πάντοτε µια ανώτερη δύναµη, η οποία θα επεµβαίνει, απρόκλητα και απρόσµενα, καθορίζοντας τη µοίρα του ίδιου και των έργων του. Αυτή τη δύναµη, µια και δεν µπορεί να την αντιµετωπίσει, αποπειράται να την εξευµενίσει. Η αρχή της γλώσσας βρίσκεται στην πίστη στο θεό. Οι κραυγές, µε τις οποίες προσπαθούσε να φοβίσει και ν' αποµακρύνει τα άγρια ζώα, γίνονται τώρα µαλακές µακρόσυρτες, οι ήχοι αλλάζουν εύρος και συχνότητα, ενώνονται κατά τµήµατα σε ηχητικούς ρυθµούς, έπειτα σε φράσεις (ίσως βάσει νόµων κάποιας γλωσσικής νοµοτέλειας που υπερβαίνει τις κοσµικές φάσεις) και η πρώτη προσωδιακή προσευχή, ένα τραγούδι στοιχειώδες, ήταν έτοιµη. Σιγά σιγά θα οργανώνεται, θα προσπαθεί να εκφράσει αιτήµατα συγκεκριµένα, άρα θα υποχρεωθεί να ονοµάσει πράγµατα και συναισθήµατα. Η γλώσσα µοιάζει µε το ποτάµι. Ξεκινάει από λίγες σταγόνες βροχής, µετά γίνεται ρυάκι, χείµαρρος. Τα ποτάµια, σε κάθε τόπο διαφέρουν, οι νόµοι όµως της ροής τους είναι ίδιοι. Ο άνθρωπος δεν έχει συγκεκριµένη περίοδο αναπαραγωγής. Αυτό του δηµιουργεί συνθήκες ερωτικής ελευθερίας σχετικά µε την επιλογή του συντρόφου και τον χρόνο ερωτικής επαφής. Στην αρχή, 25

16 ασφαλώς, ο άντρας ικανοποιούσε τις ερωτικές του επιθυµίας µε τη βία, δεν θα άργησε όµως να αντιληφθεί πώς η συναίνεση της γυναίκας, βελτίωνε την ικανοποίησή του, και γι' αυτό αναζήτησε τρόπους να την εξασφαλίσει. Για το ερωτικό του κάλεσµα, πέρα από την κόσµηση του σώµατός του, ασφαλώς θα κατέφυγε και στη φωνή του, όπως άλλωστε έβλεπε να κάνουν γύρω του όλα τα ζώα στην αντίστοιχη περίπτωση. Οι προσωδιακές εκφωνήσεις της προσευχής θα αποτέλεσαν την εκφραστική του βάση, για ένα δεύτερο τραγούδι, µε άλλα βέβαια σηµαινόµενα -εξασφάλιση τροφής, υπόσχεση προστασίας κ.ά.-, αλλά µε την ίδια πρόθεση, να κάµψη κάποια αντίσταση, να δηλώσει υποταγή, να προσελκύσει, να συγκινήσει. Ήταν λοιπόν ο θεός και ο έρωτας η αιτία της δηµιουργίας της γλώσσας, µιας γλώσσας κατ' αρχήν προσωδιακής, µε παρακλητικό, υµνητικό και λατρευτικό χαρακτήρα. Στο δεύτερο στάδιο, όταν ο άνθρωπος διακρίνει τα πλεονεκτήµατα που του προσφέρει ο καταµερισµός δραστηριοτήτων και ευθυνών και αρχίζει να εντάσσεται σε οµάδα, υποχρεώνεται πια να συναλλάσσεται µε ακριβείς όρους και έννοιες. Περνώντας ίσως, στην αρχή, από µια φάση σκληρών συγκρούσεων µε τα υπόλοιπα µέλη της οµάδας, συγκρούσεων που οφείλονταν σε παρανοήσεις και παρεξηγήσεις, αντιλαµβάνεται πως πρέπει να συντάξει κάποιον κώδικα συνεννοήσεως, µε τον οποίο θα σηµαίνονται τα πράγµατα, οι ποσότητες, οι σχέσεις, και γενικά όλοι οι όροι που εξασφαλίζουν αρµονική και αποδοτική συνεργασία και συµβίωση στην οµάδα. Η χρήση της λατρευτικής γλώσσας την οποία ήδη διέθετε αποδεικνύεται ανεπαρκής, Ο κώδικας πρέπει να είναι απολύτως σαφής και τα σηµεία 26

17 του µονοσήµαντα. Η πολυσηµία των λέξεων στην προσευχή δεν είχε τόση σηµασία γιατί ο θεός µπορούσε να αντιληφθεί τα υποκείµενα αιτήµατα και αισθήµατα, στις σχέσεις όµως µε τους άλλους είναι καταστρεπτική. Χρειάζεται λοιπόν έναν κώδικα, όχι πια "επικοινωνίας" αλλά "συνεννοήσεως". Έτσι η γλώσσα, θέλοντας να ικανοποιήσει δύο ανάγκες, τη συνεννόηση, µια λειτουργία λογική, και την επικοινωνία, µια λειτουργία υπαρξιακή, διχάζεται σε δύο µορφές και µένει έκτοτε διχασµένη. Γλώσσα συνεννοήσεως Η γλώσσα συνεννοήσεως, λοιπόν, επεβλήθη από την ανάγκη βελτίωσης των όρων ζωής και αρµονικής συµβίωσης µέσα στην οµάδα. Η κατανοµή εργασίας, η συλλογή (και αργότερα, η παραγωγή) αγαθών, οι όροι ανταλλαγής τους, η αντιµετώπιση κοινών κινδύνων και άλλα, συνέτειναν στη δηµιουργία ακριβούς κώδικα για την οµαλή και επιτυχή ολοκλήρωση αυτών των ενεργειών. Με τις εξελίξεις στην τεχνική και τη διεύρυνση των συναλλακτικών σχέσεων, ο κώδικας εµπλουτιζόταν σε σηµεία συνεχώς. Σήµερα πια, η πολυπλοκότητα της κοινωνικής οργάνωσης, η ανάπτυξη ειδικών επιστηµονικών κλάδων και ο χείµαρρος πληροφοριών, πολλές από τις οποίες ανατρέπουν παραδοχές αιώνων -και συµβάσεις που θεµελιώνονταν σ' αυτές- δηµιουργεί επιµέρους γλώσσες συνεννοήσεως, µε ειδικά γλωσσικά σηµεία και ειδικούς γραµµατοσυντακτικούς κανόνες. Σε όλες όµως τις περιπτώσεις, είτε πρόκειται για τη γλώσσα των υπολογιστών είτε πρόκειται για τη γλώσσα της αγοράς, το θεµελιώδες χαρακτηριστικό της καθεµιάς, που καθορίζει και τον βαθµό αρτιότητάς της, είναι η ακρίβεια της σηµασίας των σηµείων της και 27

18 η σαφήνεια των προτάσεών της, έτσι ώστε κάθε µέλος της κοινότητας να σχηµατίζει τις ίδιες έννοιες και να εκδηλώνει, υπό τους ίδιους όρους, τις ίδιες αντιδράσεις. Γλώσσα επικοινωνίας. Με τον καιρό, η γλώσσα επικοινωνίας µε τον θεό και το θηλυκό, που ήταν έκφραση ψυχικών καταστάσεων και διαθέσεων, άρχισε να απευθύνεται, µε το ίδιο περιεχόµενο, προς άλλους αποδέκτες (άρχοντες συγγενείς, φίλους κ.λπ.) αλλά και να εκφέρεται χωρίς συγκεκριµένους αποδέκτες, για µια ιδιότυπη ικανοποίηση εκείνου που την αρθρώνει, κάτι που σηµειώνει την αρχή της λογοτεχνίας και -χρησιµοποιώντας άλλα σηµειακά συστήµατα όπως το χρώµα, τις γραµµές, τους ήχους- της τέχνης γενικότερα. Η γλώσσα της λογοτεχνίας µπορεί να χρησιµοποιεί τη γλώσσα συνεννοήσεως, αλλά µόνο προσχηµατικά και για να την υπερβεί. Σε αντίθεση µε αυτήν, η αµφισηµία, ή η πολυσηµία των λέξεων όχι µόνο είναι αποδεκτή, αλλά η κάθε λέξη λειτουργεί µε ολόκληρο το ιστορικό φορτίο που απέκτησε κατά τη χρήση της, τα εννοιολογικά της ισοδύναµα, τα ιδιωµατικά παρασηµαινόµενά της, τον εικονισµό της αλλά και την ηχητική της σύσταση και εξέλιξη. Π.χ. η λέξη βότσαλο, στη λογοτεχνική της χρήση, δεν σηµαίνει µόνο τη µικρή στρογγυλεµένη από τη φύση πέτρα, αλλά συγχρόνως τη λεία αφή της, το µήκος του χρόνου που τη δηµιούργησε, τον αποθηκευµένο µέσα της ήλιο, την όποια αισθηµατικά φορτισµένη ακρογιαλιά, το καθαρό θαλασσινό νερό που έρποντας τη διαβρέχει, ή που, έχοντάς την µέσα του τη διαθλά, τη µυρωδιά του κύµατος, τον ανοιχτό ορίζοντα και άλλα πολλά. 28

19 Μιλώντας µόνο µεταφορικά µπορεί κάποιος να θεωρήσει τη λογοτεχνική γλώσσα κώδικα, εφόσον το κυριότερο χαρακτηριστικό της είναι ότι λειτουργεί µε την κατάλυση του καθιερωµένου κώδικα της γλώσσας συνεννοήσεως, οδηγώντας, µέσω της δηµιουργούµενης γενικότητας και πολυσηµίας, στην υπέρβαση της κοσµικής εικόνας, της προσπελάσιµης από τις αντιληπτικές δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου (τουλάχιστον στην παρούσα κοσµική φάση), στην ανάκληση εµπειριών µιας, ίσως, χαµένης ψυχοπνευµατικής Ατλαντίδας. Ακόµη περισσότερο που η κατάλυση δεν ακολουθεί προδιαγραφόµενους κανόνες και δεν καθιερώνει καινούργια σχέση σηµαίνοντος και σηµαινοµένου µε ευρεία αποδοχή -οπότε θα κατέληγε σε δεύτερης τάξεως κώδικα-, αλλά αναπτύσσεται αυθαίρετα, διαφέροντας από δηµιουργό σε δηµιουργό, αλλά και από έργο σε έργο του ίδιου δηµιουργού. Το ότι κάποτε ο ποταµός Νέσσος, βλέποντας τον Πυθαγόρα να έρχεται να τον διασχίσει, αναφώνησε "Χαίρε Πυθαγόρα", σηµειώνεται στη γλώσσα συνεννοήσεως ως πληροφορία ενός υπερφυσικού γεγονότος, το οποίο αποκαλύπτει και νοµιµοποιεί τη θεϊκή φύση του Πυθαγόρα. Όταν όµως τα "πουλάκια" συζητούν µεταξύ τους απολύτως φυσικά, µε "ανθρωπινή οµιλία" και λένε "Ποιος είδε κόρην νόµορφη να σέρνει ο πεθαµένος", τότε το σηµειακό σύστηµα της γλώσσας συνεννοήσεως σπάζει και η καθιερωµένη σχέση σηµαίνοντος και σηµαινοµένου καταλύεται δηµιουργώντας µια νέα απρόοπτη πραγµατικότητα, και συνακόλουθα µια νέα εµπειρία, µε ποικίλα συναισθήµατα, από αγαλλίαση και ευφορία (όπως στην παρούσα περίπτωση) µέχρι αγωνία και συγκλονισµό. 29

20 Σχέση και σύγκριση των δύο µορφών γλώσσας Η γλώσσα συνεννοήσεως καταγράφει και εικονοποιεί τη λεγό- µενη αντικειµενική πραγµατικότητα, ή ακριβέστερα, την πραγµατικότητα κοινής εµπειρίας, και ο βαθµός επιτυχίας της κρίνεται από την ποιότητα της καταγραφής και την πιστότητα της εικονοποίησης. Η γλώσσα επικοινωνίας οργανώνει µια φαντασιακή πραγµατικότητα (το ποια πραγµατικότητα χαρακτηρίζεται φαντασιακή και ποια φυσική συζητείται) µε δικούς της νόµους και διαδικασίες και ο βαθµός επιτυχίας της εξαρτάται από το πλήθος και την ένταση των ψυχολογικών καταστάσεων και αντιδράσεων που προκαλεί. Όπως αναφέρθηκε, βασική διαφορά µεταξύ των δύο, είναι ότι η πρώτη εξυπηρετεί, αµέσως ή εµµέσως, βιοτικές ανάγκες, ακόµη και όταν διατυπώνει σκέψεις και απόψεις για τον εαυτό της, ενώ η δεύτερη εκφράζει, αλλά και δηµιουργεί, βιωµατικές λειτουργίες, καταστάσεις και εµπειρίες.. Πίσω και από τις δύο γλωσσικές δραστηριότητες βρίσκεται η ανθρώπινη τάση για γνώση, µόνο που στην πρώτη περίπτωση πρόκειται για την ανακάλυψη µιας θεωρητικής αλήθειας που αποκτάται µέσω λογικής διεργασίας, ενώ στη δεύτερη πρόκειται για αλήθεια βίου, αλήθεια εξ αποκαλύψεως, µέσω θαυµατικής έκλαµψης. Η πρώτη οδηγεί σε πνευµατική ικανοποίηση και αυτοβεβαίωση, η δεύτερη σε µια ιδιότυπη κατάσταση ψυχικής ανάτασης και πλήρωσης. Ειδικότερα, η γλώσσα συνεννοήσεως, είτε ως άµεσα συναλλακτική είτε ως επιστηµονική, διέπεται από τις αρχές της τυπικής λογικής. Οποιαδήποτε απόκλισή της από αυτές καταλήγει σε ασυνεννο- 30

21 ησία, δηλαδή σε κοινωνική διάλυση. Στη λογοτεχνική γλώσσα η τυπική λογική παρέλκει γιατί ο σκοπός δεν είναι η µετάδοση πληροφοριών εφαρµογής, αλλά η δηµιουργία υπέρλογου κλίµατος µέσα στο οποίον επιχειρείται -στην ουσία- υπερβατική αναζήτηση και γνώση. Αυτό δεν σηµαίνει πως το λογοτεχνικό έργο δεν επιτρέπεται να χρησιµοποιεί λογικά σχήµατα (περιγραφές, διαλόγους κ.ά). Αντιθέτως, πολλές φορές, η αντιδιαστολή και αντιπαράθεση λογικών και µη σχηµάτων αποκαλύπτει την άλογη ή υπέρλογη συγκρότηση της πραγµατικότητας, ωθώντας στην υπέρβασή της. Τόσο η συνεννόηση όσο και η επικοινωνία δεν εκδηλώνονται µόνο µε γλωσσικά σηµεία, αλλά και µε χρωµατικά, γραµµικά (στο σχέδιο), πλαστικά (στην γλυπτική), ακόµη σηµεία κινήσεως (στον χορό), µορφασµού (στην µιµητική) και άλλα, που ανήκουν στην πρώτη ή τη δεύτερη, ανάλογα µε το αν έχουν βιοτικό ή βιωµατικό προσανατολισµό. Έτσι, ένα σήµα του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας λειτουργεί διαφορετικά στη γωνία ενός δρόµου και διαφορετικά, ως έκθεµα, σε µια αίθουσα έργων ζωγραφικής, ακριβώς επειδή έχει διαφορετικό προορισµό. Και το ίδιο συµβαίνει µε το σάλπισµα της σάλπιγγας σε κάποιο στρατόπεδο και το ίδιο σάλπισµα σε ένα συµφωνικό έργο, ή τη χειρονοµία του αστυφύλακα της τροχαίας και την ίδια κίνηση εκτελεσµένη από έναν χορευτή στη σκηνή. Μπορούµε λοιπόν να µιλήσουµε για σηµειακά συστήµατα συνεννοήσεως και σηµειακά συστήµατα επικοινωνίας. Έργο Κάθε ανθρώπινο έργο δηµιουργείται µε τη συµµετοχή τεσσάρων 31

22 στοιχείων, σκέψης, αίσθησης, ενός σηµειακού συστήµατος µε το οποίο το έργο µορφώνεται και αρτιώνεται, και ενός υλικού µέσου µε το οποίο εκφράζεται ή παρουσιάζεται. Τα τέσσερα αυτά στοιχεία δεν είναι δυνατόν να διαχωριστούν, πολλές φορές ούτε να διακριθούν (η στρατευµένη τέχνη είναι τέχνη µόνο στα σηµεία που δεν είναι στρατευµένη). Αναλυτικότερα: Εφόσον σκέψη είναι η διαδικασία αλλά και το αντικείµενο της νοητικής λειτουργίας, δεν υπάρχει τέχνη χωρίς σκέψη. Μόνο που η σκέψη δεν είναι θεωρητική αλλά ορµέµφυτη, όπως άλλωστε και η αίσθηση δεν είναι σωµατική αλλά ψυχική. Σε πολλά έργα η σκέψη λανθάνει, όπως π.χ. σε µουσικά έργα, ή σε έργα αφηρηµένης τέχνης. Σε άλλα έργα λανθάνει η αίσθηση, όπως στο χωρίς καλλιτεχνικές αξιώσεις χρηστικό σκεύος. Το σηµειακό σύστηµα, έχει ουσιαστική σηµασία γιατί διαχωρίζει τα έργα σε δύο κατηγορίες. Εκείνα που έχουν βιωµατικό προορισµό, δηλαδή είναι έργα επικοινωνίας και εκείνα που έχουν βιοτικό προορισµό, δηλαδή είναι έργα συνεννοήσεως. Στα πρώτα ανήκουν τα καλλιτεχνικά και λογοτεχνικά έργα, γενικά τα έργα τέχνης, και στα δεύτερα τα πρακτικά ή χρηστικά. Ο τελευταίος παράγοντας, το υλικό µέσον, είναι ο εµφανέστερος σε κάθε έργο, το ξύλο σε µια καρέκλα, το χαρτί και το µελάνι στο κείµενο, ο ήχος ως ταλάντωση του αέρα στο τραγούδι κ.λπ. µε εξαίρεση το χορό, όταν δεν έχει καταγραφεί µε σύµβολα, όπου το µέσον µε το οποίο εκφράζεται, δηλαδή η απόδοση της κίνησης, είναι η φυσική χάρη του χορευτή, το ταλέντο του, που δεν µπορεί να θεωρηθεί µέσον υλικό. Στα έργα συνεννοήσεως το υλικό δεν επηρεάζει σηµαντικά τη λειτουργία τους (ένα σήµα τροχαίας λει- 32

23 τουργεί εξίσου αποτελεσµατικά είτε είναι από πλαστικό είτε από λαµαρίνα). Στα έργα επικοινωνίας, το υλικό συµµετέχει στη λειτουργία του έργου, γιατί καθορίζει εµµέσως και το σηµειακό σύστηµα που θα χρησιµοποιηθεί, µεταβάλλοντας, έτσι, το µήνυµα. Επί παραδείγµατι, ένα θέµα ζωγραφισµένο µε τέµπερα σε χαρτί είναι τελείως διαφορετικό από το ίδιο θέµα ζωγραφισµένο µε λάδι σε µουσαµά. Το ίδιο συµβαίνει µε ένα απαγγελλόµενο ποίηµα, όπου το µήνυµα επηρεάζεται από τον ήχο της φωνής (ενώ ο γλωσσικός κώδικας παραµένει ο ίδιος), το ίδιο και µε ένα χορευτικό όταν αποδίδεται από δύο διαφορετικούς χορευτές, µε την ίδια χορογραφία. Το λογοτεχνικό έργο δεν γράφεται µε σκοπό να διαβαστεί. ιαβάζεται εκ των υστέρων, οπότε και αναγνωρίζεται ή απορρίπτεται. Αν προγραµµατιστεί ως ανάγνωσµα, ολισθαίνει συνήθως σε υποχωρήσεις προς τη γλώσσα συνεννοήσεως, µε αποτέλεσµα να αποµακρύνεται από τον στόχο του. Και ως έργο συνεννοήσεως, δηλαδή ως θεωρητικός λόγος, δεν έχει τίποτα να προσφέρει στην περιοχή των επιστηµών του ανθρώπου, ο οποίος σήµερα καλύπτεται εξαντλητικά (µάλλον ασφυκτικά, µε επί µέρους επικαλύψεις) από ειδικές επιστή-µες (ψυχολογία, εθνολογία, κοινωνιολογία, φιλοσοφία, γλωσσο-λογία, λογική κ.ά) µε ποικίλους επιθετικούς προσδιορισµούς (ατοµική, οµαδική, συγκριτική, θετική, πραγµατική, υπερβατική, διαλεκτική, µαθηµατική κ.ά.) Το ίδιο ισχύει και για όλα τα άλλα έργα τέχνης, όταν τα "γράφω" και "διαβάζω" αντικατασταθούν µε τις αντίστοιχες, κατά περίπτωση, ενέργειες του δηµιουργού (ζωγραφίζω, συνθέτω κ.λπ.) και 33

24 του δέκτη (βλέπω, ακούω κ.λπ.). Ο ρεαλισµός, όχι µε την έννοια που είχε στην κλασική Ελλάδα, ως όργανο εκθέσεως 1 γενικών αρχών και αξιών αλλά µε την έννοια που απέκτησε στη Γαλλία του 19ου αιώνα, δηλαδή ως πιστή αντιγραφή του µοντέλου, οδήγησε, ακόµη και τους δηµιουργούς του, στην παρανόηση ότι η τέχνη απευθύνεται στο λαό ("η τέχνη για το λαό" ήταν η απάντηση στο σύνθηµα του Ροµαντισµού "η τέχνη για την τέχνη"), µε σκοπό την καλύτερη συνεννόηση 2. Παρανόηση που εξακολουθεί να σέρνεται, και θα σέρνεται, µε τα διάφορα, κατά καιρούς, µοντερνίζοντα κινήµατα. 34 Τα έργα τέχνης, λοιπόν, δεν δηµιουργούνται για να µεταδώσουν κάποια πληροφορία, είδηση, ή συµβάν. Για τη µετάδοση τέτοιων στοιχείων το καταλληλότερο µέσον είναι οι φυσικές και οι, πολυάριθµες σήµερα, τεχνητές γλώσσες συνεννοήσεως. Ουσιαστικά, το έργο τέχνης δεν µεταδίδει, τίποτα. Μόνο αναπαράγει, στο δέκτη, το ψυχικό αυτοερευνητικό κλίµα -όχι ακριβώς το ίδιο, αλλά ανάλογο- µέσα στο οποίο το έργο δηµιουργήθηκε. Και µε την προϋπόθεση ότι ο δέκτης είναι κατάλληλα διαµορφωµένος γενετικά, ή πολιτισµικά, 1 Στον Αριστοτέλη, "µίµησις" δεν είναι η ρεαλιστική αντιγραφή, αλλά η "µε-τά λόγου" έκθεση. 2 Ο θαυµάσιος κλασικός ζωγράφος µας Γ. Ιακωβίδης έγραφε, λέει η Όλγα Μεντζάφου-Πολύζου, (ένθετο Καθηµερινής της ), ότι "... το σχέδιον, ο χρωµατισµός και οι διαβαθµίσεις της φωτοσκιάσεως εν τη ζωγραφική, αποτελούσιν την γλώσσαν δια της οποίας εκφράζεται ο καλλιτέχνης. Όταν ταύτα είναι σφαλερά και ελλιπή, ή συνεννόησις είναι ατελής". (Η υπογράµµιση δική µου).

25 έχει δηλαδή προσλαµβάνουσες παραστάσεις, αρχείο εµπειριών και βιωµατικό κώδικα, που να επιτρέπουν τέτοιου είδους αναπαραγωγή. Ένα από τα καθοριστικά στοιχεία του είδους αλλά και της ποιότητας του έργου επικοινωνίας είναι η ανταπόκριση ή µη, στην προσδοκία που γεννά το ίδιο το έργο. Θα έλεγα πως η πλήρης ικανοποίηση της προσδοκίας, χαρακτηρίζει αυτό που ονοµάζουµε κλασικό έργο. Αντιθέτως, το απροσδόκητο, µε όλες τις ποικιλίες των συναισθηµατικών του ισοδυνάµων (ευχαρίστησης, δυσαρέσκειας, οδύνης κ.ά) χαρακτηρίζει το µοντέρνο έργο, όπου οι όροι κλασικό και µοντέρνο δεν νοούνται εδώ µε τους ορισµούς-τανάλιες που τους αποπνίγουν (κλασικό, νεοκλασικό, µοντέρνο, µεταµοντέρνο και ό,τι άλλο εφευρεθεί στο µέλλον). Βέβαια η προσδοκία µεταβάλλεται ανάλογα µε την εποχή και το πολιτιστικό περιβάλλον -την αποκαλούµενη "κουλτούρα". Έτσι, η Ιεροτελεστία της άνοιξης, που ξεσήκωσε θύελλα διαµαρτυριών στην εποχής της, θεωρείται πια έργο κλασικό, όπως κλασικό θεωρείται και το Περιµένοντας τον Γκοντό. Γενικά Γενικεύοντας µπορούµε να πούµε ότι τα σηµειακά συστήµατα εκφέρονται µε δύο µορφές : ως συστήµατα συνεννοήσεως και ως συστήµατα επικοινωνίας, ανάλογα µε τον σκοπό τον οποίον εξυπηρετούν. Εκτός από ορισµένα τεχνητά συστήµατα που δηµιουργήθηκαν µόνο για συνεννόηση, όπως η µαθηµατική γλώσσα, η γλώσσα των υπολογιστών κ.λπ. Το γεγονός ότι το σύστηµα επικοινωνίας λειτουργεί µε την κα- 35

26 τάλυση γραµµατικοσυντακτικών κανόνων του συστήµατος συνεννοήσεως δεν σηµαίνει ότι η οποιαδήποτε κατάλυση αυτών των κανόνων οδηγεί σε σύστηµα επικοινωνίας. Το είδος και το εύρος των επεµβάσεων καθορίζει την ποιότητα του αποτελέσµατος-µηνύµατος. Επίµετρο - Συµπεράσµατα Η εµπειρία των αιώνων που πέρασαν κατέδειξε πως η πλήρης ε- πικοινωνία µεταξύ των ανθρώπων είναι αδύνατη. Κανείς λογοτέχνης ή καλλιτέχνης δεν αισθάνεται ότι η προσπάθειά του τελεσφόρησε και ότι το αίσθηµα της µόνωσης και ερηµίας του αµβλύνθηκε -το ίδιο άλλωστε αισθανόταν και ο πρώτος άνθρωπος όταν αποζητούσε συντροφιά στο θεό. Όσοι ακόµη δεν έχουν αντιληφθεί ότι η επικοινωνία είναι αδύνατη, παρασύρονται (πολλές φορές ασυνείδητα) στην εισαγωγή στοιχείων συνεννοήσεως, στο έργο τους, για να προσεγ-γίσουν τους αναγνώστες τους (ή τους θεατές ή ακροατές τους), και εκλαµβάνουν την κατάφαση ως επικοινωνία. Η αναζήτηση επικοινωνίας 3 είναι εκδήλωση της υποκείµενης (µη συνειδητής στον πρώτον άνθρωπο, απολύτως συνειδητής στον σηµερινό) υπαρξιακής ανησυχίας. Τα αναπάντητα "πώς" και "γιατί" προκαλούν την αγωνία της ζωής και τον φόβο του θανάτου, αισθή- 3 Εφόσον το θέµα του Σηµειώµατος αυτού είναι η Γλώσσα και όχι η Επικοινωνία, παρέλκει η αναφορά και στην αλεκτική -µε την ευρύτερη έννοια- µορφή επικοινωνίας, όπως της µητέρας µε το παιδί, του ερωτευµένου ζευγαριού, ή των δύο παιδικών φίλων που, γέροι πια, κάθονται δίπλα δίπλα στο παγκάκι, για ώρες, χωρίς να µιλούν. (Κάποτε άκουσα τον έναν, έπειτα από παρατεταµένη σιωπή, να λέει: "Ε, αρκετά είπαµε σήµερα. Τι λες, πηγαίνουµε;". Και σηκώθηκαν και χωρίσαν). 36

27 µατα που ο άνθρωπος νοµίζει πως αµβλύνονται όταν τα συµµερίζεται µε κάποιον άλλον. Στην ουσία παραµένουν και οξύνονται. Ο ανθρώπινος νους εργάζεται αναλυτικά: µπορεί να διανοηθεί και να θέσει µόνο ερωτήµατα στα οποία δύναται να απαντήσει. Ο θεωρητικός λόγος, προϊόν του ανθρώπινου εγκεφάλου ο οποίος λειτουργεί µε τις σύµφυτες σ' αυτόν αρχές της τυπικής λογικής (ουσιαστικά, νόµους όχι αρχές), δεν είναι σε θέση να υπερβεί τον εαυτό του δίνοντας απαντήσεις σε ερωτήµατα που δεν έθεσε ο ίδιος. Αποµένει ο λογοτεχνικός ή καλλιτεχνικός λόγος. Το σύνολο της γλώσσας τακτοποιεί, ερευνά και αξιολογεί τον εξωτερικό κόσµο που αποτυπώνουν στη συνείδηση οι αισθήσεις. Αλλά συγχρόνως ερευνά και τον ίδιο τον εαυτό της, όχι µόνο τους νόµους λειτουργίας της αλλά και την καταγωγή της, τον λωρικό της σύνδεσµο µε το απώτατο παρελθόν και τις κοσµικές καταβολές της. Οι γενετικοί συντακτικοί κώδικες του Τσόµσκι, που δεν ισχύουν µόνο για τη γλώσσα αλλά για κάθε σηµειακό σύστηµα (και µε τη γραµµή αρτιώνει κάποιος σχήµατα που δεν έχει ξαναδεί, και µε τα χρώµατα τα ζωγραφίζει), δείχνουν πως η εκφραστική διαδικασία, µε τους κώδικές της, ενυπήρχε στον άνθρωπο πριν από την ανάπτυξη του ορθού λόγου, ίσως µεταβιβάστηκε γενετικά στον άνθρωπο από κάποιον προπάτορα, ίσως προϋπήρχε του πρώτου ανθρώπου και του δόθηκε. 37

28 Σηµειώσεις για τη Γραφή Και, εν τέλει, τι είναι λογοτεχνία και τέχνη γενικότερα; Είναι η Αριστοτελική "µίµησις πράξεως" που θα µπορούσε να συµπληρωθεί µε "µίµησις στάσεως και φύσεως", για να συµπεριλάβει και τις εικαστικές τέχνες; Και δεν αναφέροµαι στην ανάποδη λεκάνη του αποχωρητηρίου, το µουσαµά το µουτζουρωµένο µε έµµηνα και τα άλλα δυσώδη, που εκτίθενται ως άρνηση και απεµπόληση των κατεστηµένων αισθητικών αρχών, ούτε στη ρόδα ποδηλάτου που κρέµεται από µια κλωστή νάιλον ή το µπουζόκλειδο που το γυρίζεις όπως τον τροχό της ρουλέτας, γιατί αυτά δεν είναι καλλιτεχνήµατα αλλά "καλλιτεχνάσµατα". Αναφέροµαι στη βουκολική σκηνή που κρέ- µεται πάνω από τον καναπέ, την πολύ ενδιαφέρουσα αυτοβιογραφία ενός αρνητή συνείδησης, το βιβλίο µε την πολυτάραχη ζωή της νεαράς κυρίας που περιφέρεται ανά την υφήλιο (µε θαυµάσιες τουριστικές περιγραφές) αναζητώντας, µάταια, σεξουαλική ικανοποίηση, για να καταλήξει επί τέλους, στην "κάθαρσιν", µε πολλαπλούς οργασµούς, στη σπηλιά ενός αναχωρητή στο Ουζντακιστάν. Ίσως η παρεξήγηση άρχισε από την εσφαλµένη ανάγνωση των αρχαίων πηγών, όπως συµβαίνει σε πάµπολλες άλλες περιπτώσεις. Γράφει ο Λογγίνος 4 " Τότε γάρ ]η τέχνη τέλειος, ]ηνικ' {αν φύσις δοκ~?η...", λέγεται δε ότι ο Ζεύξις ζωγράφιζε σταφύλια µε τέτοια φυσικότητα που τα πουλιά πήγαιναν και τα τσιµπούσαν, και ακόµη ότι, προκειµένου να ζωγραφίσει την Ελένη χρησιµοποίησε ως µο- 4 Περί Ύψους

29 ντέλο τις πέντε ωραιότερες γυναίκες της πόλης, επιλέγοντας από κάθε µια ό,τι ωραιότερο είχε. Όµως ο Ζεύξης όπως και οι άλλοι ζωγράφοι, αλλά και οι γλύπτες και οι τραγικοί ποιητές, δεν παρίσταναν πρόσωπα ή αντικείµενα αλλά αξίες και πανανθρώπινες αρχές, το κάλλος και τη γονιµότητα οι εικαστικές τέχνες, τη µοίρα η τραγωδία. Αρχές, βεβαιότητα, και αισιοδοξία, ήταν τα βασικά στοιχεία της κλασικής τέχνης της αρχαιότητας. εν επρόκειτο για αναπαράσταση της φύσης και της ζωής αλλά για εξιδανίκευση. Η καθηµερινότητα, η δυστυχία, η απαισιοδοξία θα εκφραστεί αργότερα, από την τέχνη που η αισθητική φιλοσοφία θα ονοµάσει ρεαλιστική (ή νατουραλιστική), αντιδιαστέλλοντάς την προς την ιδεαλιστική, όπως αντίστοιχα, στις δύο αυτές κατηγορίες θα διαχωρίσει και τη γνώση, βυθίζοντάς µας έκτοτε σε δαιδάλους αποριών και τύψεων για το σε ποια κατηγορία -και αν θεµιτά και δίκαια- ανήκουµε. Ολόκληρη η Αισθητική, που ήταν η θεωρία του "ωραίου", και καταταλαιπώρησε τη σκέψη του19ου αιώνα, για να ερµηνεύσει την επίδραση της τέχνης στην ανθρώπινη συνείδηση εφεύρε διάφορους όρους, µε αυστηρότατους ορισµούς, όρους όπως "αισθητική εµπειρία", "αισθητική θέα", "αισθητική συγκίνηση" που όλα αυτά µαζί συντελούσαν στην "αισθητική λειτουργία" της ψυχής. Εκείνος που θα αποτολµούσε τότε να ρωτήσει, "και τι είναι η αισθητική λειτουργία", θα εκδιωκόταν αµέσως από το στρογγυλό τραπέζι ως αφιλοσόφητος. Με τα πρώτα πρωτοποριακά έργα του εικοστού αιώνα, ολόκληρη η Αισθητική, ως φιλοσοφική θεωρία, κατέρρευσε. Ωραίο µπορεί να είναι ένα τριαντάφυλλο, ένα τοπίο, ένα ηλιοβασίλεµα, ένα δηµιούργηµα της φύσης που έχει όγκο, γραµµές, χρώµα. Για ένα 39

30 έργο τέχνης όµως ο όρος "ωραίο" δεν έχει νόηµα. Ο ζωγράφος ή ο συγγραφέας, µε το έργο του, δεν αποζητά το κάλλος, δεν προσπαθεί να είναι αληθινός, ενδιαφέρον, πρωτότυπος, εύληπτος 5, αλλά την αλήθεια, αυτήν που η άσκηση της νοητικής του λειτουργίας, στα πλαίσια των αρχών της λογικής -µέσα στα οποία, και µόνο, υφίσταται και νοείται-, δεν µπόρεσε να του αποκαλύψει. Κι αυτό γιατί ο ανθρώπινος νους µπορεί να απαντήσει µόνο στα ερωτήµατα που ο ίδιος µπορεί να θέσει 6. Και ο ζωγράφος ή ο συγγραφέας, απογοητευµένος από τα αποτελέσµατα αυτής της διεργασίας στο κλειστό και αυτοτροφοδοτούµενο και αυτοσυντηρούµενο σύστηµα της λογικής του, αναζητά τώρα µε το έργο του απαντήσεις σε ερωτήµατα που δεν µπορεί να θέσει, ίσως δεν µπορεί ούτε να διανοηθεί, και από τα οποία φαίνεται πως εξαρτάται. Η διαφορά γίνεται σαφέστερη στη λογοτεχνία. Η φύση, ενώ έχει γραµµές, χρώµατα, ήχους, δεν έχει λέξεις. Η γλώσσα είναι ανθρώπινο δηµιούργηµα και γι' αυτό δεν δέχεται αισθητικές αποτιµήσεις. Η τέχνη είναι µια γνωστική διαδικασία αυτοανάλυσης και αυτοέρευνας. Όχι των ψυχολογικών ιδιοµορφιών κλινικής µορφής του 5 ιαβάζω συχνά κριτικές που διαφηµίζουν ως άριστο προσόν ενός βιβλίου, το ότι διαβάζεται απνευστί, από την πρώτη σελίδα µέχρι την τελευταία. Και απορώ, πώς είναι δυνατόν σε ένα αξιόλογο βιβλίο να µην στέκεσαι κάθε τόσο να σκεφτείς, να αναρωτηθείς, να µην γυρίζεις πίσω να ξαναδιαβάσεις και να προβληµατίζεσαι γιατί έτσι και όχι αλλιώς, και γιατί αυτές οι λέξεις και όχι άλλες. Κι αισθάνοµαι ένοχος που µια συνηθισµένη µου διασκέδαση, σε ένα βραβευµένο βιβλίο, είναι να αφαιρώ λέξεις, όπως και να αλλάζω λέξεις µε άλλες συνώνυµες, και να παρακολουθώ το αποτέλεσµα. 6 Όπως και κάθε ερώτηµα που τίθεται µπορεί ν' απαντηθεί, και θ' απαντηθεί, αργά ή γρήγορα, αφού η σκέψη λειτουργεί αναλυτικά. 40

31 καθενός, αλλά των δοµικών αρχών και καταβολών του. Όχι των καθέκαστα αλλά των καθόλου. Οι περισσότεροι µυθιστορηµατικοί χαρακτήρες των βιβλίων που κυκλοφορούν, αποτελούν παθολογικές περιπτώσεις αρµοδιότητας ψυχιάτρου, και ως τέτοιες, παρακολουθούνται πολλές φορές µε ενδιαφέρον, όπως και οι ανάλογες περιπτώσεις των ειδησεογραφικών δελτίων, όχι όµως ως λογοτεχνικά δείγµατα. Η λογοτεχνία έχει αξία όταν ασχολείται µε υγιείς -ακόµη και αν αυτοί οριστούν αρνητικά, ως µη έχοντες ανάγκη άµεσης ιατρικής νοσηλείας 7. Η γνωστική διαδικασία της τέχνης δεν αναπτύσσεται µέσα στα πλαίσια της τυπικής λογικής όπως η επιστηµονική έρευνα και η γνώση 8, γι' αυτό και δεν αποζητά λογικές απαντήσεις και λύσεις. Είναι ενδοσυνειδησιακή λειτουργία άµεσης εποπτείας µε στόχο την αποκάλυψη θεµελιωδών υπαρξιακών καταβολών. Αποτέλεσµα είναι η κάθαρσις από τις αντιφάσεις τις συγκρούσεις τις αντινοµίες και τα ασυµβίβαστα της κατεστηµένης τάξης, φυσικής και ανθρώπινης. Σε ένα παραδείσιο περιβάλλον ψυχικής ευδαιµονίας δεν υπάρχει τέχνη. Ο θεός δεν γράφει ποιήµατα ούτε ζωγραφίζει. Συνεπώς, κάθε έργο τέχνης είναι µια γνωστική απόπειρα άµεσης συνειδησιακής εποπτείας. Απόπειρα όµως που δεν ευοδώνεται. Γι' 7 Αλλά και όταν περιγράφεται -ή εικονίζεται- ένας µη υγιής, το κύριο θέµα δεν είναι η αρρώστια του αλλά η διαταραχή που δηµιουργεί αυτή στην τάξη του κόσµου. 8 Η γνώση µοιάζει µε νιφάδα Κωχ. Το µήκος της πριονωτής κλειστής καµπύλης που περιβάλλει την νιφάδα, και είναι το πλήθος των πληροφοριών που δέχεται ο άνθρωπος, αυξάνει συνεχώς και σταθερά τείνοντας στο άπειρο, ενώ το εµβαδόν της νιφάδας, που είναι η συνολική ανθρώπινη γνώση, αυξάνει µε µειούµενο ρυθµό, προς ένα όριο, το οποίο και δεν θα υπερβεί ποτέ το εµβαδόν του περιγραφόµενου στη νιφάδα κύκλου, ορισµένου εξ αρχής. 41

32 αυτό και διαρκώς επαναλαµβάνεται, δοκιµάζοντας κάθε φορά άλλες ατραπούς, άλλες προσεγγίσεις και ψαύσεις. Ανάµεσα στις τέχνες η λογοτεχνία φαίνεται -µε πρώτη µατιάπως, χρησιµοποιώντας ως όργανό της τη γλώσσα, πλεονεκτεί. Η γλώσσα αναπτύσσεται πρώτη ως µέσον εκφράσεως διαθέσεων και συναισθηµάτων. Σε αντίθεση µε τις άλλες τέχνες που απαιτούν υλικά µέσα και κόπο (ακόµη και για να χαράξεις τον τοίχο του σπηλαίου σου χρειάζεσαι κάποιο αιχµηρό εργαλείο), ο λόγος εκφέρεται µαζί µε την αναπνοή, σαν απολύτως φυσική λειτουργία. Είτε περπατάς είτε κάθεσαι, είτε είσαι υγιής είτε άρρωστος, είτε αρτιµελής ή ανάπηρος 9. Ακόµη, λόγω της φυσικής της προέλευσης, η γλώσσα, µε τις έµφυτες συντακτικές της δοµές, φαίνεται να συνδέεται εµµέσως µε τις αρχές της ανθρώπινης δηµιουργίας. Και όπως, προκειµένου να µελετήσουµε το φυσικό κόσµο ανατρέχουµε στα θεµελιώδη στοιχεία της Μεγάλης Έκρηξης, έτσι και θέλοντας να µελετήσουµε τις ανθρώπινες ρίζες, φαίνεται λογικό να αναδροµούµε ακολουθώντας τον λώρο της γλώσσας. Αυτά από τη µια µεριά. Από την άλλη όµως, επειδή η γλώσσα είναι το µοναδικό όργανο καθηµερινής συναλλαγής, περιµένει ανοιχτή η παγίδα της γλώσσας συνεννοήσεως, ο κίνδυνος δηλαδή να περιπέσει ο λογοτεχνικός λόγος σε λόγο δηµοσιογραφικό, δοκιµιακό, επιστηµονικοφανή ή κοινωνικοφιλοσοφούντα (παράδειγµα ο Μικρός Ναυτίλος του µεγάλου Ελύτη). Η γλώσσα έχει µόνο µια δυνατότητα, την περιγραφή. Κάθε λογοτεχνικό κείµενο από αυτά που βλέπω να κυκλοφορούν (και περι- 9 Πώς, αλήθεια, θα ζωγράφιζε ο Μιχαήλ Άγγελος την οροφή της Καπέλα Σιξτίνα αν είχε αυχενικό σύνδροµο; 42

33 ορίζοµαι εδώ στα πεζά κείµενα) εξαντλείται στην περιγραφή χαρακτήρων, αντικειµένων, τοπίων, και ποικίλλων καταστάσεων, που διαφοροποιούν το ένα βιβλίο από το άλλο. Αλλά τη γλώσσα, ως εκφραστικό µέσον, χρησιµοποιεί και το θέατρο, όπως και ο κινηµατογράφος και η τηλεόραση. Οτιδήποτε µπορεί να περιγραφεί σε κεί- µενο µπορεί να παρασταθεί και κινηµατογραφικά. Τούτο σηµαίνει ότι ένα διήγηµα µπορεί να γίνει ταινία µικρού µήκους, ή ένα µυθιστόρηµα ταινία µεγάλου µήκους, ας πούµε σε συνέχειες. Το ζήτηµα είναι αν αυτή η µεταφορά εξαντλεί την ουσία του βιβλίου. Και φαίνεται πως την εξαντλεί πλήρως, όταν η περιγραφή είναι στατική, δηλαδή διατυπώνεται σε γλώσσα συνεννοήσεως και όχι δυναµική, δηλαδή σε γλώσσα επικοινωνίας. Από την προσωπική µου εµπειρία διαπιστώνω ότι τα µισά περίπου µυθιστορήµατα και διηγήµατα που κυκλοφορούν µπορούν κάλλιστα, και χωρίς καµιά απώλεια, να Παρασταθούν ως κινηµατογραφικά ή τηλεοπτικά έργα. Από τα υπόλοιπα, το 49% βρίσκει κάποιες δυσκολίες διότι επεµβαίνει η γνωστή παντογνωσία του συγγραφέα, κυρίως µε ρήµατα αισθητικά και γνωστικά ("αισθάνθηκε ότι", "ήξερε ότι", "θυµήθηκε ότι", κ.ά) και από- µένει το 1% που είναι καθαρή λογο-τεχνία. Η διαφορά γλώσσας συνεννοήσεως και γλώσσας επικοινωνίας αναπτύχθηκε αλλού. Θα µπορούσε εδώ να συµπληρωθεί ότι η δεύτερη προϋποθέτει ένα άρτια συγκροτηµένο σύστηµα της πρώτης, και ευοδώνεται µε την ανατροπή του, δηλαδή την κατάλυση των βασικών κανόνων δοµής του. Θα έλεγα ότι όσο αρτιότερο είναι το σύστηµα της γλώσσας συνεννοήσεως τόσο αποδοτικότερα λειτουργεί η γλώσσα επικοινωνίας και τόσο -δυνάµει- αξιολογότερο είναι το λο- 43

34 γοτεχνικό έργο. Σε µια πρωτόγονη γλώσσα, όπου οι λέξεις δεν έχουν ακόµη φορτιστεί σηµασιολογικά από την ιστορική τους χρήση, και οι συντακτικοί κανόνες είναι χαλαροί, η γλώσσα επικοινωνίας (αν έχει διαφοροποιηθεί από τη γλώσσα συνεννοήσεως) προσπαθεί να λειτουργήσει µε τη συνεπικουρία άλλων εκφραστικών µέσων, της χειρονοµίας, της µάσκας, του χορού, των κρότων ή ήχων. Από τα προηγούµενα προκύπτει ένα ουσιώδες χαρακτηριστικό του λογοτεχνικού έργου, που θα µπορούσε ν' αποτελέσει και τη βάση ενός -οιονεί- αρνητικού ορισµού του: λογοτεχνικό είναι το έργο που δεν µπορεί να παρασταθεί κινηµατογραφικά, χωρίς να παρα- µορφωθεί σηµαντικά, ή να καταστραφεί τελείως. Για να συµπληρώσω όσα αναφέρθηκαν πιο πάνω, θα µπορούσε κάποιος να φανταστεί το γνωστό κινηµατογραφικό έργο "Άννα Καρένινα" σε πολλές συνέχεις ώστε να εξαντληθεί πλήρως ο µύθος, και µε φυσιογνωµίες περίπου σύµφωνες µε εκείνες που έχει φανταστεί ο αναγνώστης του βιβλίου. Λέω "περίπου σύµφωνες" διότι, σε µία κινηµατογραφική σκηνή όπου συνδιαλέγονται, έστω, δύο πρόσωπα απαγγέλλοντας τον διάλογο που υπάρχει στο βιβλίο, το σχήµα της µύτης ή του στόµατός τους, όπως και ο ήχος της φωνής τους, που ο συγγραφέας δεν περιγράφει αλλά ο φακός δείχνει, επιδρά και µεταβάλλει την εικόνα που είχε σχηµατίσει στη συνείδησή του ο αναγνώστης. Το τραύµα του βιβλίου ίσως είναι σηµαντικό, αλλά δεν είναι και θανατηφόρο. Τι θα συµβεί όµως µε µια σκηνή, κεντρική σε ένα διήγηµα, που έ- στω, εκτυλίσσεται στη Θεσσαλονίκη, και όπου ο αφηγητής, περιγράφοντας τη γυναίκα που αγάπησε και µε την οποία συνδέθηκε, συµπληρώνει "Έπειτα πήραµε τον τρούλο του Αγ. ηµητρίου και 44

35 στεγαστήκαµε"; Ανεξάρτητα από το τι µπορεί να σηµαίνει αυτή η φράση (δεδοµένης και της ιστορίας του ναού), το γεγονός είναι ότι δεν µπορεί να παρασταθεί µε άλλη γλώσσα. Ή, για να δώσω ένα δεύτερο παράδειγµα πλήρους καταστροφής ενός κειµένου: Στον άξονα µιας ευθύγραµµης, φαρδιάς, ασφαλτοστρωµένης λεωφόρου, ο αφηγητής περπατά. εξιά και αριστερά υπάρχουν πολυώροφα σπίτια, κολλητά το ένα στ' άλλο, όµοια το ένα στ' άλλο, µε τα παντζούρια κλειστά. Τα σπίτια δεν έχουν βάθος. Υπάρχουν µόνο οι προσόψεις τους. Η λεωφόρος είναι έρηµη, και βουβή. Ξαφνικά, µέσα σ' αυτή την ερηµιά, ο αφηγητής διακρίνει έναν άλλον άνθρωπο, που έρχεται αντίθετα, από την απέναντι µεριά της λεωφόρου, περπατώντας κι αυτός στον άξονά της. Οι δύο άνθρωποι σιγά σιγά πλησιάζουν. Μέχρι εδώ η σκηνή είναι καθαρή και ο κινηµατογραφικός φακός µπορεί να την αποδώσει πιστά. Ο αφηγητής όµως συµπληρώνει : "Σε λίγο διασταυρωθήκαµε, βγάλαµε τα ακάνθινα στεφάνια χαιρετιστήκαµε, και συνεχίσαµε το δρόµο". Μήπως φορούσαν απ' την αρχή ακάνθινα στεφάνια; Όχι βέβαια. Ο συγγραφέας δεν ήταν τόσο ανόητος ώστε να περιγράψει έναν δονκιχωτικό περίπατο δύο εσταυρωµένων. Ούτε καπέλα δεν φορούσαν οι άνθρωποι. Τι θα δείξει λοιπόν ο φακός; Και βέβαια περιττεύει κάθε συζήτηση για ύφος κειµένου, για ρυθµό, στίξη, πολυσηµία λέξεων, φθογγισµό και τόσα άλλα αµετάδοτα. Αναφέρθηκα σε παραδείγµατα πεζού λόγου όπου η διολίσθηση της γλώσσας επικοινωνίας σε γλώσσα συνεννοήσεως είναι συνήθης. Στην ποίηση το φαινόµενο είναι σπανιότερο -όχι πως δεν υπάρχει Αν σώζεται η Σολωµική " όξα", το οφείλει στην οικονοµία λόγου και τον εκπληκτικό ρυθµό της. Φαντάζοµαι πως γράφτηκε αµέσως, χωρίς σκέψη και 45

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Περιγραφή εργαστηρίου Οι ιστορίες είναι γεγονότα ζωής ή του μυαλού ή μήπως απλώς

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική.

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική. ΠΟΛΥΤΕΧΝΟ από το 2000 µέχρι σήµερα ένα εργαστήρι σκηνικής έκφρασης και δηµιουργίας, ή µια πρόταση ασκήσεων δηµιουργικής φαντασίας -------------------------------------------- (α) αντικείµενο και ιστορικό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Το παιδί ξεδιπλώνει τις γλωσσικές ικανότητες του µε το χρόνο. Όλα τα παιδιά είναι διαφορετικά µεταξύ τους και το κάθε ένα έχει το δικό του ρυθµό. Τα στάδια ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ http://www.imibe.gr info@imibe.gr Άννα Παγοροπούλου Επικ. Καθηγήτρια Ψυχολογίας Φιλοσοφική Σχολή Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Η σημερινή

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Ο τάφος του Βίτγκεντάιν στο Κέιμπριτζ κοσμείται από το ομοίωμα μιας ανεμόσκαλας: «Οι προτάσεις μου αποτελούν διευκρινίσεις, όταν αυτός που με καταλαβαίνει, τελικά τις αναγνωρίσει

Διαβάστε περισσότερα

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή Ζωντανά βιβλία, της Ιωάννας Ν. Τριπερίνα, Ψυχολόγου, MSc, µε ιστορίες που µάς δίνουν το έναυσµα να τις βιώσουµε, δραµατοποιήσουµε, συζητήσουµε, διαβάσουµε, ώστε να µάθουµε και

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα: 5 Ο στάδιο: γράφω και διαβάζω τρισύλλαβες λέξεις 6 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που αρχίζουν µε φωνήεν 7 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που έχουν τελικό σίγµα (-ς) 8 ο στάδιο: γράφω

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσική Παιδαγωγική Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής Μουσικοκινητική

Διαβάστε περισσότερα

Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι

Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι Υπάρχουν πέντε αισθήσεις αντίληψης και πέντε όργανα δράσης. Οι αισθήσεις της αντίληψής είναι η όραση, η όσφρηση, η ακοή, η γεύση και η αφή. Τα όργανα της δράσης είναι

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο Η παρακάτω εργασία παρουσιάστηκε στο εισαγωγικό σεµινάριο στα οµαδικά δυναµικά στην Ελληνική Εταιρεία Οµαδικής Ανάλυσης και Ψυχοθεραπείας, τον Ιανουάριο του 2000. Στην οµάδα που συνεργάστηκε µαζί µου για

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ Κύρια έννοια: Φιλία ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ «Ποια πρέπει να είναι τα κριτήρια επιλογής των φίλων µας;» ευτερεύουσες έννοιες: Κριτήρια επιλογής Ζητούµενο: Το θέµα Φιλία αποκαλείται το κοινωνικό συναίσθηµα

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά):

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά): Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ Θετικά: μας ηρεμεί μας χαλαρώνει μας ψυχαγωγεί (ταξίδια, εκδρομές, συναντήσεις) μας παρέχει τα βασικά είδη διατροφής και επιβίωσης (αέρας, νερό, τροφή) Σήμερα (αρνητικά): Ο άνθρωπος:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Ημερομηνία 25/2/2015 Μέσο Συντάκτης Link diastixo.gr Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης http://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/3524-william-landay ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Δημοσιεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του Σολωμού. Το μεταφυσικό στοιχείο εντοπίζεται λόγου χάρη στο στίχο 54 όπου ανιχνεύουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Υπάρχει µεγάλη ποικιλία θεµάτων που θα µπορούσαν να δοθούν ως συνθετικές δηµιουργικές εργασίες. Όποιο θέµα όµως και να δοθεί, θα ήταν καλό να έχει ως στόχο τη στροφή του

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) Μαρία Πολυδούρη ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Το ποίηµα υπερασπίζεται µια ορισµένη ποιητική επιλογή. Ποια είναι αυτή και σε ποιο είδος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 22-3-2011 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 1. Εισαγωγή 2. Η Πρώτη Συνάντηση της Ομάδας Μαθητών. 3. Η Δεύτερη

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Επικοινωνία ΣυνΚίνησις 2155304973, 6973933877 info@sinkinisis.com www.sinkinisis.com ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3,

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3, «...Πλαστήκαµε για να µην είµαστε µονάχοι. Για τούτο η καρδιά µας ασταµάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεων µας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερηµωµένη, αδικαιολόγητη. Ζούµε και πλησιάζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος;

Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος; Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος; Για να εξετάσουµε το κύκλωµα LC µε διδακτική συνέπεια νοµίζω ότι θα πρέπει να τηρήσουµε τους ορισµούς που δώσαµε στα παιδιά στη Β Λυκείου. Ας ξεκινήσουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Φ Ρ Ο Ν Τ Ι Σ Τ Η Ρ Ι A ΑΓΙΑΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ 21 & ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ, Π. ΦΑΛΗΡΟ ΤΗΛ-FAX: 210 9851164,, Ε-mail: info@neapaideia.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Κάθε πολιτισμός αφήνει το στίγμα του στην ιστορία, όμως η αρχαία ελληνική τέχνη ξεπέρασε τα όρια του χρόνου με το πανανθρώπινο μήνυμά της, με τη δύναμη του πνεύματος και του συναισθήματος.

Διαβάστε περισσότερα

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254)

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Τι εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού

Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού ΕΝΟΤΗΤΑ 6: ΔΟΜΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΘΕΑΤΡΙΚΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ-ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟ ΣΥΜΒΑΝ Γαλάνη Μαρία (Μάρω) PhD Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης 1 Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

Τα βιβλία της σειράς «ΕΤΣΙ ΓΡΑΦΩ ΚΑΙ ΙΑΒΑΖΩ µε µικρά βήµατα µέσα από συγκεκριµένους στόχους» πρώτο, δεύτερο και τρίτο µέρος, αποτελούν πολύ καλό βοήθηµα για την πρώτη ανάγνωση και γραφή. Οι µαθητές της

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

α) «άτοµα» β) «απεικάσµατα» γ) «επιθυµητικό». Μονάδες 12

α) «άτοµα» β) «απεικάσµατα» γ) «επιθυµητικό». Μονάδες 12 ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Β ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 25 ΜΑΪΟΥ 2004-05-25 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΡΕΙΣ (3) ΟΜΑ Α Α Α.1 Να µεταφέρετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική αγωγή

Μουσικοκινητική αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικοκινητική αγωγή Η μουσικότητα των ήχων και της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ, στους Άξονες Προτεραιότητας 1,2,3, -Οριζόντια Πράξη», ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Δρ. Χαρά Κοσεγιάν Οκτώβρης 2011 Βασική

Διαβάστε περισσότερα

Ευαγγελία Μισραχή - ΚΙΡΚΗ συνθήκες τις θυσίες. Είναι ένας πόνος τόσο αβάστακτος το να ζεις με άλλη και η καρδιά σου ν' ανήκει αλλού. Κι ο χρόνος αντί να αμβλύνει και να επουλώνει την πληγή, να επιμένει

Διαβάστε περισσότερα

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ2006-07 Σ Ε ΛΑΡΙΣΑΣ Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 β επίπεδο Επιστηµονικός Γραµµατισµός Υπεύθυνος καθηγητής: Αβραάµ Κοέν Θέµα - άξονες ανάπτυξης Στοχοθεσία

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ περιοδικό Tέταρτο, No.11, 03/1986, σελ.22-3 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ Η ρεαλιστική αναπαράσταση του κόσµου, επιδίωξη πολλών ζωγράφων από πολύ παλιά, κατορθώθηκε µε µοναδική επιτυχία µε την ανακάλυψη της

Διαβάστε περισσότερα

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια»

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» «Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» Α ομάδα «Κάθεσαι καλά, Γκέοργκ; Καλύτερα να καθίσεις, γιατί σκοπεύω να σου διηγηθώ μια ιστορία για γερά νεύρα». Με αυτόν τον τρόπο ο συγγραφέας του βιβλίου αρχίζει να ξετυλίγει

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Θεατρικό Εργαστήρι: Δημιουργία δραματικών πλαισίων με αφορμή μαθηματικές έννοιες. Ανάπτυξη ικανοτήτων για επικοινωνία μέσω του θεάτρου και του δράματος. Ειδικότερα αναφορικά με τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς Εκείνοι που κατηγορούν τους ανθρώπους ότι τρέχουν διαρκώς πίσω

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕ ΡΟ ΧΟΥΑΝ ΓΚΟΥΤΙΕΡΕΣ

ΠΕ ΡΟ ΧΟΥΑΝ ΓΚΟΥΤΙΕΡΕΣ Ηµερολόγιο 2016 28 ΔΕΥΤΕΡΑ iανουaριος 29 ΤΡΙΤΗ 30 ΤΕΤΑΡΤΗ 31 ΠΕΜΠΤΗ 51 ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 62 Πρωτοχρονιά (αργία) ΣΑΒΒΑΤΟ ρεϊμοντ καρβερ dfsfsdfsdfsdfdsfsd Απέκτησες τελικά, έστω κι έτσι, αυτό που ήθελες από τούτη

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 1: Εισαγωγή στις Οργανώσεις Ιωάννης Σαλμόν Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58)

Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58) 1. ΚΕΙΜΕΝO Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµ- µατολογικά στοιχεία:

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο Προγράμματος "Ασφαλώς Κυκλοφορώ" (αρχικό ερωτηματολόγιο) Για μαθητές Δ - Ε - ΣΤ Δημοτικού

Ερωτηματολόγιο Προγράμματος Ασφαλώς Κυκλοφορώ (αρχικό ερωτηματολόγιο) Για μαθητές Δ - Ε - ΣΤ Δημοτικού Ερωτηματολόγιο Προγράμματος "Ασφαλώς Κυκλοφορώ" (αρχικό ερωτηματολόγιο) Για μαθητές Δ - Ε - ΣΤ Δημοτικού Tάξη & Τμήμα:... Σχολείο:... Ημερομηνία:.../.../200... Όνομα:... Ερωτηματολόγιο Προγράμματος "Ασφαλώς

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Στον κόσμο με την Thalya

Στον κόσμο με την Thalya Γρηγόρης Μπελαβίλας Στον κόσμο με την Thalya Συνέντευξη: Τσέκος Αθανάσιος Tι σάς κάνει να γράφετε μουσική? Ο βασικός λογος είναι ότι οι μουσικές που γράφω μού αρέσουν πολύ πιό πολύ από τίς μουσικές τών

Διαβάστε περισσότερα

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά,

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, http://www.amis-kazantzaki.gr./ Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, ταξιδιωτικά Τα πιο γνωστά του έργα: Αναφορά

Διαβάστε περισσότερα

Σύλλογος γονέων & κηδεµόνων παιδικών σταθµών Αγίας Παρασκευής. Δυσλεξία Ανάπτυξη Λόγου & Κίνησης Παιδοψυχολόγος: Νότα Ζέρβα

Σύλλογος γονέων & κηδεµόνων παιδικών σταθµών Αγίας Παρασκευής. Δυσλεξία Ανάπτυξη Λόγου & Κίνησης Παιδοψυχολόγος: Νότα Ζέρβα Σύλλογος γονέων & κηδεµόνων παιδικών σταθµών Αγίας Παρασκευής Δυσλεξία Ανάπτυξη Λόγου & Κίνησης Παιδοψυχολόγος: Νότα Ζέρβα Το παιδί µου δεν µιλάει καθαρά... Έως 2 ετών πρέπει να... Καταλαβαίνει σύνθετες

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

Αναγνώριση φύλου στα καναρίνια

Αναγνώριση φύλου στα καναρίνια Αναγνώριση φύλου στα καναρίνια Η διάκριση του φύλου στα καναρίνια αποτελούσε και αποτελεί ένα πάγιο ερώτημα των ερασιτεχνών εκτροφέων καναρινιών. Πόσοι από μας που ερασιτεχνικά και μόνο από αγάπη εκτρέφουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις

Διαβάστε περισσότερα

Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα

Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα ΓΙΩΡΓΟΣ Σ. ΔΡΟΥΛΙΑΣ Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα Παραγωγή λόγου για την Ε και την ΣΤ Δημοτικού ΠΡΟΛΟΓΟΣ Για να κρατάς αυτό το βιβλίο στα χέρια σου, σημαίνει ότι θέλεις να μάθεις να εκφράζεσαι

Διαβάστε περισσότερα

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Είδος διδακτικής πρακτικής: project, ομαδοσυνεργατική διδασκαλία Προτεινόμενη διάρκεια: 20 ώρες Εισαγωγικές παρατηρήσεις Η διδακτική ενότητα «Τα φύλα στη λογοτεχνία»

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ:«ΠΩ,ΠΩ, ΠΟΣΟ ΜΕΓΑΛΩΣΕΣ!!!!»

ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ:«ΠΩ,ΠΩ, ΠΟΣΟ ΜΕΓΑΛΩΣΕΣ!!!!» ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ:«ΠΩ,ΠΩ, ΠΟΣΟ ΜΕΓΑΛΩΣΕΣ!!!!» Υπεύθυνες Προγράμματος: Κιοσκερίδου Αικατερίνη Σχολική Νοσηλεύτρια. Παπαγερίδου Φωτεινή Κοινωνική Λειτουργός ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ: Διαφυλικές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ. Ένας «χάρτης» από λέξεις. αρθρώσεις. σκελετό. είναι γερό όταν. φροντίζουμε. για τη διατροφή μας. προσέχουμε.

ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ. Ένας «χάρτης» από λέξεις. αρθρώσεις. σκελετό. είναι γερό όταν. φροντίζουμε. για τη διατροφή μας. προσέχουμε. 103-112_22ENOTHTA5 4/3/2013 12:35 µµ Page 103 ENOTHTA 5 ENOTHTA 5 ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΧΟΥΜΕ ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ (Άτομο - Άνθρωπος) Ένας «χάρτης» από λέξεις μυς αρθρώσεις σκελετό άλλα όργανα: μάτια, έχει έχει έχει

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ «Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ» Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ Σκοπός του Νηπιαγωγείου είναι να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτυχθούν σωματικά, συναισθηματικά,

Διαβάστε περισσότερα