Πελοποννησιακός πόλεµος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Πελοποννησιακός πόλεµος"

Transcript

1 Πελοποννησιακός πόλεµος Η ναυµαχία στους Αιγός ποταµούς Τα αποτελέσµατα του Πελοποννησιακού πολέµου ΚEIMENO: Ευθυμία Δ. Σκαπέτη, Φιλόλογος, Εκπαιδευτικός 86 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

2 Η ΝΑΥΜΑΧIΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓOΣ ΠΟΤΑΜΟYΣ ΠΗΓEΣ ΚΑΙ ΓΕΓΟΝOΤΑ Η ναυμαχία στους Αιγός ποταμούς (405 π.χ.) είναι αυτή που καθόρισε την έκβαση του πολυετούς και σκληρού εμφυλίου πολέμου της ελληνικής αρχαιότητας, του Πελοποννησιακού πολέμου, μετά την οποία ακολούθησε η πολιορκία και η άλωση της Αθήνας από τους Σπαρτιάτες. Οι Αιγός ποταμοί είναι αρχαία κωμόπολη στην ανατολική Θράκη στη χερσόνησο της Καλλίπολης απέ- ναντι από τη Λάμψακο και ομώνυμος ποταμός διέρχεται στην περιοχή, κοντά στις εκβολές του οποίου, στον όρμο των Αιγός ποταμών όπου είχαν προσορμίσει οι Αθηναίοι, έλαβε χώρα η σημαντικότατη ναυμαχία. Οι πιο αξιόπιστες και οι πληρέστερες των πληροφοριών για αυτό το σημαντικό γεγονός προέρχονται από τον Ξενοφώντα, το συνεχιστή, όσον αφορά τον πόλεμο αυτό, του μεγάλου ιστορικού Θουκυδίδη. Σύμφωνα με τον Ξενοφώντα τον Αθηναίο, τον Έλληνα ιστορικό, στο έργο του «Ελληνικά», ο οποίος αναφέρεται και στον Πελοποννησιακό πόλεμο ολο- κληρώνοντας την αφήγησή του που άφησε ημιτελή ο Θουκυδίδης, και στο 2 ο Βιβλίο του από τα 7 Βιβλία, κατά το μεταγενέστερο χωρισμό του έργου σε «Βιβλία», σ αυτόν το μεγάλο πόλεμο της αρχαίας ελληνικής ιστορίας, Αθηναίοι και Σπαρτιάτες ακολουθούσαν μια πα- ράλληλη πορεία συγκρούσεων και επι- θετικών κινήσεων και λεηλασιών κατά μήκος των παραλίων της Μικράς Ασίας. Προχωρούσαν σταδιακά από το νότο προς το βορρά. Και οι δυο αντιμαχό- μενες πλευρές διέθεταν και συμμαχικά στρατεύματα. ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥΣ - ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 87

3 Οι Αθηναίοι, έχοντας ήδη πετύχει θρίαμβο έναντι των Σπαρτιατών στη ναυμαχία των Αργινουσών (406 π.χ.), προετοιμάζονταν για ναυμαχία. Για να ικανοποιήσουν αυτή τους την πρόθεση πρόσθεσαν στους υπάρχοντες στρατηγούς τους Κόνωνα, Φιλοκλή και Αδείμαντο, απ τους οποίους ο πρώτος είχε την αρχηγία, και τους Μένανδρο, Τυδέα και Κηφισόδοτο. Έχοντας ως ορμητήριό τους τη Σάμο έκαναν επιδρομές στην περιοχή της Μικράς Ασίας που ανήκε στον Πέρση βασιλιά, όντας εχθρικές οι σχέσεις τους με το βασιλιά. Ο Σπαρτιάτης στρατηγός Λύσανδρος που είχε αναλάβει το αξίωμα του στρατηγού για δεύτερη φορά, τυπικά λόγω σπαρτιατικού νόμου την αρχηγία την είχε ο Άρατος, ο οποίος ουσιαστικά υπάκουε στις διαταγές του Λύσανδρου, εξέπλεε από τη Ρόδο προς τον Ελλήσποντο. Επέλεξε αυτήν την κίνηση του στόλου του για να αποτρέψει να περνούν τα εμπορικά πλοία που τροφοδοτούσαν με σιτηρά προερχόμενα από την περιοχή του Εύξεινου Πόντου την Αθήνα, που βρισκόταν σε συνθήκες πολιορκίας από ξηράς, και για να εμποδίσει την αποστασία των πόλεων - κρατών. Όλα τα παραπάνω αποτελούν πρόλογο της επικείμενης ναυμαχίας στους Αιγός ποταμούς. Παρακάτω γίνεται αναφορά σε όσα συνέβαιναν στην περιοχή, ώστε να υπάρχει γενικότερη εικόνα του πλαισίου δράσης. Οι Σπαρτιάτες είχαν ως εκστρατευτική τους βάση τη Χίο, πρώην σύμμαχο της Αθήνας, όπου αντιμετώπιζαν δυσκολίες ως προς τη συντήρηση του εκστρατευτικού τους σώματος εκεί και την Έφεσο για την εξόρμηση του πολεμικού τους στόλου. Οι δυσκολίες αυτές αντιμετωπίστηκαν ύστερα από διπλωματικές κινήσεις του Λύσανδρου, που μόλις είχε αναλάβει ξανά την ηγεσία του σπαρτιατικού στόλου, με την οικονομική ενίσχυση του Πέρση σατράπη της Λυδίας Κύρου προς τη Σπάρτη υποστηρίζοντας τον πολεμικό σχεδιασμό και προγραμματισμό των Σπαρτιατών εναντίον του αντίπαλου δέους τους. Έτσι αναδιαρθρώθηκε το σπαρτιατικό στράτευμα στην περιοχή. Ο Λύσανδρος, στον οποίο έδειχναν εμπιστοσύνη οι πόλεις - κράτη του ανατολικού Αιγαίου που αποστατούσαν από τη Δηλιακή Συμμαχία, τη συμμαχία των Αθηνών που πλέον είχε μετασχηματισθεί σε Αθηναϊκή Ηγεμονία, προσχωρώντας στο πλευρό της Σπάρτης, πέτυχε αυτήν τη συμφωνία και με τη βοήθεια των Περσών κατασκεύασε 200 πλοία συγκροτώντας αξιόμαχο, τουλάχιστον ως προς τον αριθμό και όπως αποδείχτηκε εκ των υστέρων και στην τακτική και την εκπαίδευση, αντίπαλο πολεμικό ναυτικό στόλο. Οι Αθηναίοι, αντίστοιχα, είχαν ως ορμητήριο των πολεμικών πλοίων τους τη Σάμο, η οποία ήταν η μόνη εναπομείνασα πιστή σύμμαχος των Αθηναίων στην περιοχή, και επιτίθονταν στη Χίο και στην Έφεσο. Οι υπόλοιπες συμμαχικές πόλεις - κράτη εκεί, δυσαρεστημένες από την ηγεμονική αλαζονεία της Αθήνας απέναντί τους που είχε ανάλογες επιπτώσεις και διαφοροποιήσεις στην αρχική συμμαχία και στην μετατροπή της σε Αθηναϊκή Ηγεμονία και των υπολοίπων συμμάχων σε υποτελείς των Αθηναίων, αποστατούσαν. Αυτά συνέβαιναν πριν τον ελλιμενισμό των αντίπαλων στόλων στις όχθες του Ελλήσποντου. Προσδιορίζοντας χρονολογικά τα γεγονότα, αναφερόμαστε στην τρίτη περίοδο του 88 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

4 Πελοποννησιακού πολέμου, σε αυτήν του Δεκελεικού πολέμου ( π.χ.), όταν οι Σπαρτιάτες οχυρωμένοι στη Δεκέλεια πολιορκούσαν την Αθήνα από ξηράς και για δέκα χρόνια μέχρι τη ναυμαχία στους Αιγός ποταμούς είχαν αποκλείσει τον εφοδιασμό των Αθηναίων με τρόφιμα και άλλα αναγκαία από τη χέρσα, αφήνοντας μόνο τις θαλάσσιες διόδους. Η εισαγωγή της εδωδής και των επιτηδείων για τον ανεφοδιασμό και την επιβίωση εξασφαλιζόταν με τον εμπορικό στόλο της πόλης - κράτους των Αθηνών και η προέλευση των προϊόντων ήταν από τη Θράκη και τον Εύξεινο Πόντο. Αυτές τις διόδους στόχευε να αποκλείσει ο Λύσανδρος με την προώθηση του στόλου του προς τον Ελλήσποντο. Ύστερα από διάφορες κινήσεις οι αντίπαλοι πολεμικοί ναυτικοί στόλοι κατέληξαν να ελλιμενιστούν και να στρατοπεδεύσουν σε παράλιες περιοχές των οχθών του Ελλησπόντου. Ο Λύσανδρος αγκυροβόλησε αρχικά στην Άβυδο. Με τη βοήθεια των Αβυδινών που ακολουθούσαν πεζοί και των υπολοίπων πεζικάριων συμμάχων και στρατιωτών, το πεζικό τμήμα του εκστρατευτικού σώματος το διέταζε ο Λακεδαιμόνιος Θώρακας, κυρίεψε τη Λάμψακο. Οι Σπαρτιάτες εγκαταστάθηκαν στην πόλη - κράτος ύστερα από την κατάληψή της με έφοδο. Η Λάμψακος βρισκόταν στην περιοχή του Ελλησπόντου και ήταν πόλη επιρροής και σύμμαχος της Αθήνας στη Δηλιακή Συμμαχία, πλούσια σε τρόφιμα και σε όλα τα αναγκαία και με οχυρωμένο και ασφαλές από γεωγραφικής τοποθεσίας λιμάνι. Οι Σπαρτιάτες μετά την κατάληψη της πόλης δεν ενόχλησαν τους ελεύθερους πολίτες της. Για την εξασφάλιση των τροφίμων που απαιτούνταν για τη σίτιση και τη συντήρηση των στρατιωτών ακολουθούσαν την τακτική της αρπαγής. Οι δε Αθηναίοι μαθαίνοντας ότι οι Λακεδαιμόνιοι κατέλαβαν τη Λάμψακο, έσπευσαν να αντιδράσουν. Ήταν σημαντικό γι αυτούς να μην επιτρέπουν στους εχθρούς να καταλαμβάνουν πόλεις - κράτη που άνηκαν στη συμμαχία τους, όπως μπορούμε εύκολα να αντιληφθούμε, και γι αυτό, αφού διέκοψαν τις επιδρομές στην περιοχή της Ιωνίας, έπλευσαν με 180 πλοία και ελλιμενίστηκαν αρχικά στην πόλη Ελαιούντα, που βρίσκεται στις αρχές του Ελλησπόντου. Εκεί οι Αθηναίοι πληροφορήθηκαν την κατάληψη της Λαμψάκου. Στη συνέχεια, αφού φρόντισαν για τον ανεφοδιασμό του στρατεύματος στη Σηστό, εισέπλευσαν και άραξαν στους Αιγός ποταμούς στη βόρεια πλευρά του Ελλησπόντου, που βρίσκονταν απέναντι από την πόλη της Λαμψάκου σε απόσταση μόλις λίγων σταδίων, και συγκεκριμένα δεκαπέντε (1 στάδιο = 185 μέτρα, 15 * 185 = μέτρα), όπου και εγκαταστάθηκαν. Σημειώνουμε πως ο μεγάλος αριθμός των αθηναϊκών πλοίων ήταν δημιούργημα της ύστατης προσπάθειας των Αθηναίων να επιβληθούν ξανά στο Αιγαίο πέλαγος, οι οποίοι δε διέθεταν την παλαιά οικονομική ευμάρεια, αν και υπήρχαν αρκετά αποθεματικά οικονομικά στην περιουσία της πόλης - κράτους. Γι αυτό και τροφοδοτήθηκαν ξυλεία από τη Μακεδονία και το βασιλιά Αρχέλαο, το νόθο γιο του βασιλιά της Μακεδονίας Περδίκκα, αφετέρου τα αφιερώματα των χρυσών αγαλμάτων των Νικών που υπήρχαν στην Ακρόπολη της Αθήνας, στο ναό της Απτέρου Νίκης, τα έλιωσαν και έκοψαν νομίσματα για να ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥΣ - ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 89

5 εξυπηρετήσουν τις πολεμικές ανάγκες τους. Έτσι κατασκευάστηκε ο αθηναϊκός στόλος. Ο Αλκιβιάδης, ο Αθηναίος στρατηγός που ιδιώτευε στην περιοχή λόγω της αποπομπής του και της καθαίρεσής του από την αρχηγία του αθηναϊκού στόλου εξαιτίας της ήττας που υπέστη στη ναυμαχία στο Νότιο και της αυτοεξορίας του σε ιδιόκτητο πύργο κοντά στη Σηστό, μόλις είδε τον ελλιμενισμό των Αθηναίων στους Αιγός ποταμούς αντέδρασε. Κρίνοντας ακατάλληλο για ορμητήριο την τοποθεσία που επέλεξαν οι συμπολίτες του στρατηγοί λόγω του ότι δεν ήταν ασφαλές λιμάνι και ότι απείχε 15 σταδίους από τη Σηστό, πόλη που θα τροφοδοτούσε το στράτευμα, προέβη σε συστάσεις προς τους Αθηναίους στρατηγούς. Συνέστησε να μεταβούν και να ελλιμενιστούν στη Σηστό, απ όπου οι Αθηναίοι θα μπορούσαν να επιλέξουν το πότε θα ναυμαχήσουν με τους Σπαρτιάτες. Οι επίμονες συμβουλές του, όμως, δεν εισακούσθηκαν και οι στρατηγοί, και ιδιαίτερα ο Τυδέας με το Μένανδρο, τον διέταξαν να φύγει από το στρατόπεδο των Αθηναίων, λέγοντας με ειρωνεία σε αυτόν ότι αυτοί είναι τώρα στρατηγοί και όχι εκείνος. Πράγματι, ο Αλκιβιάδης έφυγε. Για κάποιες μέρες και οι δυο αντίπαλοι ακολουθούσαν τις δικές τους τακτικές. Οι Αθηναίοι με την ανατολή ξανοίγονταν και παρατάσσονταν με τα πλοία τους για ναυμαχία μπροστά στο λιμάνι της Λαμψάκου. Ο Λύσανδρος, όμως, ο ναύαρχος και στρατηγός της Σπάρτης καθόλου δεν ανταποκρινόταν στην καθημερινή πρόκληση των Αθηναίων, αλλά, αντιθέτως παρέμενε στο λιμάνι προετοιμασμένος για ναυμαχία, καλύπτοντας τα πλάγια των πλοίων Λύσανδρος με παραπετάσματα από παλιά δέρματα ή από χοντρά υφάσματα για προστασία των στρατιωτών από τα βέλη των εχθρών και τηρώντας το στόλο του σε εγρήγορση και αναμονή. Στους στρατιώτες και τους αξιωματικούς του είχε δώσει διαταγή κανείς να μην κινηθεί από τις τάξεις και να μην ξανοιχτεί στη θάλασσα, ανταποκρινόμενος με τέτοια τακτική στην εκβιαστική τακτική του εχθρού για άμεση αναμέτρηση σε ναυμαχία. Με τη δύση οι Αθηναίοι επέστρεφαν στη βάση τους και ο Λύσανδρος παρακολουθούσε με τα πιο γρήγορα 90 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

6 πλοία του τις κινήσεις τους. Κι όταν οι τριήρεις που είχαν πεμφθεί για να εποπτεύσουν τους εχθρούς, επέστρεφαν με την πληροφορία ότι οι Αθηναίοι είχαν αποβιβαστεί και οι κατάσκοποί του, όπως τους είχε διατάξει, έφταναν από το αντίπαλο στρατόπεδο και τον ενημέρωναν για το τι γινόταν εκεί, τότε μόνο ο Λύσανδρος διέταζε τους ναύτες του να αποβιβαστούν από τα πλοία και να χαλαρώσουν. Την πέμπτη μέρα ο Λύσανδρος εφάρμοσε την τακτική του αιφνιδιασμού με απόλυτη επιτυχία. Συγκεκριμένα, επειδή γνώριζε πως οι Αθηναίοι επιστρέφοντας στους Αιγός ποταμούς συνεχώς και όλο και περισσότερο σκορπίζονταν στην περιοχή της Χερσονήσου, μακριά από το στόλο τους αφήνοντας τα πλοία τους απροστάτευτα γιατί αναζητούσαν εφόδια και τρόφιμα, στα οποία δεν είχαν εύκολη πρόσβαση αφού ο χώρος όπου διέμεναν απείχε πολύ από πόλη που θα μπορούσε να τους εξασφαλίζει τα αναγκαία για την καθημερινή παραμονή και διαβίωση, και γιατί, συγχρόνως, περιφρονούσαν το Λύσανδρο που δεν ξανοιγόταν για ναυμαχία, έδωσε την εξής διαταγή: τα πλοία που θα παρακολουθούσαν τους Αθηναίους μόλις τους έβλεπαν να αποβιβάζονται και να διασκορπίζονται, όπως συνήθιζαν, να επιστρέψουν και στο μέσο της διαδρομής να κάνουν ναυτικό σήμα και να σηκώσουν ψηλά ασπίδα. Πράγματι, οι στρατιώτες του Λύσανδρου ακολούθησαν πιστά τις διαταγές του αρχηγού τους. Ο Λύσανδρος μόλις είδε το σήμα πρόσταξε να πλεύσουν ο στόλος του όσο γίνεται πιο γρήγορα. Η στρατηγική του ικανότητα φάνηκε στο σχέδιο αιφνιδιασμού του εχθρικού στόλου. Ο Κόνωνας, ένας από τους στρατηγούς και αρχιστράτηγος των Αθηναίων, αμέσως μόλις αντιλήφθηκε την επίθεση των αντιπάλων σήμανε να μπουν στα πλοία και να βοηθήσουν όσο μπορούσαν για να αντιμετωπίσουν την επίθεση. Ωστόσο, το ότι ένα μεγάλο τμήμα των στρατιωτών ήταν διασκορπισμένο ακολουθώντας τη συνήθη τακτική προς αναζήτηση εφοδίων, δεν επέτρεψε την πλήρη επάνδρωση ολόκληρου του στόλου. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα οι περισσότερες τριήρεις να καλυφθούν με δυο σειρές από στρατιώτες, άλλες από μια και άλλες να παραμείνουν κενές. Μόνο η ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥΣ - ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 91

7 τριήρης του Κόνωνα μαζί με άλλες επτά και η Πάραλος, ένα από τα ιερά πλοία των Αθηναίων που δεν ήταν πολεμικό, κατάφεραν να αντιπαραταχθούν με πλήρη επάνδρωση. Έτσι, ο Λύσανδρος πέτυχε να συλλάβει το μεγαλύτερο μέρος του στόλου και των στρατιωτών στην ξηρά, ενώ κάποιοι κατάφεραν να διαφύγουν σε κάποια οχυρά. Ο Κόνωνας βλέποντας την εξέλιξη των πραγμάτων και την καταστροφή των Αθηναίων, μαζί με τα εννέα υπόλοιπα πλοία από το σύνολο των 180 τριηρών του αθηναϊκού πολεμικού στόλου, έπλευσε στην Αβαρνίδα στο ακρωτήριο της Λαμψάκου. Ανάμεσα στις πλήρως επανδρωμένες τριήρεις που τον ακολουθούσαν και που διέφυγαν μαζί του, πληροφορούμαστε πως τριήραρχοι ήταν ο ρήτορας Λυσίας, Αθηναίος μέτοικος, που συμμετείχε στο αθηναϊκό στράτευμα και έτσι είχε άμεση γνώση των γεγονότων, και σε κάποια άλλη τριήρη κάποιος Ερυξίμαχος, πληροφορία που μας τη δίνει ο ίδιος ο ρήτορας σε λόγο του. Από την Αβαρνίδα ο Κόνωνας πήρε τα μεγάλα ιστία των πλοίων του Λύσανδρου για να μην μπορέσει ο Σπαρτιάτης στρατηγός να τους ακολουθήσει. Στη συνέχεια και από την τοποθεσία της Αβαρνίδας, αυτός με οκτώ πλοία έπλευσε για το βασιλιά Ευαγόρα στην Κύπρο, σύμμαχο των Αθηναίων, ενώ η Πάραλος απέπλευσε για την Αθήνα για να αναγγείλει τα νέα. Πιθανότατα, ο Κόνωνας δεν επέλεξε την επιστροφή στην Αθήνα για να αποφύγει τις τυχόν σκληρές συνέπειες από την κατατρόπωση και το διασυρμό που υπέστησαν από το Λύσανδρο. Η νίκη και η πλήρης επικράτηση των Λακεδαιμονίων και των συμμαχικών στρατευμάτων τους έναντι της ναυτικής υπερδύναμης της εποχής ήταν γεγονός. Ο Λύσανδρος για να αναγγείλει τα ευχάριστα νέα στη Σπάρτη έστειλε τον πειρατή Θεόπομπο τον Μιλήσιο, ο οποίος έφτασε και διεμήνυσε τη νίκη στους Σπαρτιάτες τρεις μέρες μετά. Εδώ, επισημαίνουμε πως το φαινόμενο της πειρατείας κατά την αρχαιότητα ήταν διαδεδομένο, και ακόμα περισσότερο σε περιόδους πολέμου και αναταραχής. Η χρησιμοποίηση του πειρατή δε γνωρίζουμε αν έγινε «εθελοντικά» ή «αναγκαστικά». Πάντως οι Σπαρτιάτες είχαν αρκετά χρήματα λόγω της περσικής χρηματοδότησης και οικονομικής αρωγής προς τη Σπάρτη για να πληρώσουν μισθοφόρους και να εξαγοράσουν τα άτομα που θα τους ήταν ωφέλιμα και χρήσιμα στα σχέδιά τους και να αγοράσουν επί πληρωμή υπηρεσίες και εκδουλεύσεις. Ο Λύσανδρος στη συνέχεια, έχοντας μεταφέρει τα πλοία και τους αιχμαλώτους και όλα τα άλλα στη Λάμψακο, συγκάλεσε τους συμμάχους σε συνέλευση όπου τέθηκε το ζήτημα του τι θα αποφασίσουν σχετικά με όσους είχαν αιχμαλωτίσει. Και οι Σπαρτιάτες μαζί με τους συμμάχους τους, από τους συλληφθέντες άφησαν ελεύθερους όσους δεν ήταν Αθηναίοι αλλά σύμμαχοι και μισθοφόροι, ενώ προχώρησαν στην εκτέλεση των Αθηναίων κατηγορώντας τους για καταπάτηση των άγραφων θεϊκών νόμων που αφορούσαν τη συμπεριφορά προς τους ομήρους και τους αιχμαλώτους πολέμους. Τους κατηγόρησαν, ανάμεσα στους υπόλοιπους Αθηναίους και τον Αθηναίο στρατηγό Φιλοκλή, ο οποίος ήταν ο στρατηγός που είχε καταγκρεμίσει τους ναύτες από τις τριήρεις της Κορίνθου και της Άνδρου, τον οποίο σκότωσε ο ίδιος ο Λύσανδρος, για παρανομίες και για εγκληματίες πολέμου. 92 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

8 ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥΣ - ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 93

9 Η σκληρή αυτή απόφαση και η βιαιότητα των εκτελέσεων χιλιάδων Αθηναίων αιχμαλώτων βασίσθηκε σε απόφαση που είχαν προηγουμένως λάβει οι Αθηναίοι να προχωρήσουν σε κόψιμο του δεξιού χεριού των αιχμαλώτων ή σε «αντιχειρία», δηλ. κόψιμο του δεξιού αντίχειρα των αιχμαλώτων, ώστε αυτοί να μην ξαναμπορέσουν να πιάσουν στα χέρια τους δόρυ αλλά να είναι σε θέση να κρατούν κουπί επανδρώνοντας τα αθηναϊκά πλοία ως κωπηλάτες, είτε να δουλεύουν σε καταναγκαστικά έργα. Για το ψήφισμα της Εκκλησίας του δήμου στην Αθήνα για «αντιχειρία» μάς πληροφορεί ο Πλούταρχος από τη Χαιρώνεια της Βοιωτίας (1 ος -2 ος αι. μ.χ.), ο μεγαλύτερος βιογράφος της αρχαιότητας στον «Παράλληλο Βίο» του «Λύσανδρος», το έτερο ήμισυ του ζεύγους είναι ο «Σύλλας», τμήμα από το έργο του «Παράλληλοι Βίοι». Στόχος των Αθηναίων πολιτών με αυτήν τους την απόφαση ήταν να καταστήσουν τους συλληφθέντες αιχμαλώτους πολεμικά, και όχι μόνο, ανίκανους να ενταχθούν σε στρατιωτική δύναμη και να ξαναπολεμήσουν εναντίον τους, εφόσον το εφάρμοζαν αυτό το ψήφισμα όντας νικητές. Ουσιαστικά η προαναφερόμενη απόφαση της συνέλευσης της Εκκλησίας του δήμου ήταν ψήφισμα που αποσκοπούσε στον εκφοβισμό των λιποτακτών από τις στρατιωτικές τάξεις των Αθηναίων και όσων εισχωρούσαν σ αυτές των Σπαρτιατών ύστερα από την οικονομική πρόκληση των χρημάτων του Κύρου προς ενίσχυση της Σπάρτης, όπως προαναφέραμε. Επίσης, οι Αθηναίοι αφού κατέλαβαν τις δύο τριήρεις της Κορίνθου και της Άνδρου, συμμάχων των Λακεδαιμονίων, διέπραξαν και άλλη ανόσια και ασεβή πράξη και γκρέμισαν από αυτές όλους τους άνδρες που βρήκαν πάνω τους. Αυτή η απόφαση όπως και η πράξη καταγκρίμνησης των πληρωμάτων αντέβαιναν στους πανελλήνιας αποδοχής άγραφους νόμους και ήταν ασέβεια και προσβολή προς το θεϊκό νόμο. Αυτό έφεραν και ως το επιχείρημα οι Σπαρτιάτες. Ο μόνος Αθηναίος που είχε αντιταχθεί στη σκληρή απόφαση των συμπολιτών του ήταν ο στρατηγός, ρήτορας και πολιτικός Αδείμαντος λόγω του απάνθρωπου χαρακτήρα της. Ο Αδείμαντος επιδεικνύοντας αυτήν την ανθρώπινη στάση δεν εκτελέστηκε από τους Σπαρτιάτες και ήταν ο μόνος Αθηναίος αιχμάλωτος που σώθηκε μετά την ήττα στους Αιγός ποταμούς. Κατηγορήθηκε από κάποιους, ωστόσο, ότι πρόδωσε το στόλο των Αθηναίων στους Σπαρτιάτες με την εξαγορά του από το Λύσανδρο, και γι αυτό και σώθηκε. Η άποψη ότι η ήττα και η πανωλεθρία των Αθηναίων από τους Λακεδαιμονίους στους Αιγός ποταμούς οφειλόταν σε προδοσία διαδόθηκε και βρήκε μεγάλη απήχηση στην αθηναϊκή κοινή γνώμη και στους επόμενους αιώνες. Ο Παυσανίας ο περιηγητής μάς αναφέρει στο έργο του «Παυσανίου Περιήγησις» και στο Βιβλίο «Φωκικά, Λοκρών Οζόλων» πως οι Αθηναίοι ακόμα και το 2 ο αι. μ.χ. επικαλούνταν χρησμό της Πυθίας Σίβυλλας από το μαντείο των Δελφών, που προμήνυε την προδοσία από τους στρατηγούς των Αθηναίων Τυδέα και Αδείμαντο οι οποίοι θα δέχονταν τα δώρα του Λύσανδρου. Γίνεται δηλ. αναφορά σε δωροδοκία από δόλο και φαυλότητα και εξηγούσε πως αυτή η προδοσία θα επέφερε την ήττα στους Αθηναίους. Επίσης, ενίσχυαν και υποστήριζαν αυτήν την πεποίθησή τους 94 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

10 για ήττα από προδοσία και με έμμετρο χρησμό του μυθικού ποιητή και χρησμολόγου Μουσαίου, ο οποίος έδωσε ανάλογο χρησμό ως προς το περιεχόμενο με την Πυθία. Το θέμα της ηθικής των Αθηναίων στρατηγών που συμμετείχαν στη ναυμαχία των Αιγός ποταμών θίγεται από διάφορους συγγραφείς χωρίς να δίδονται οι απόλυτα διαφωτιστικές αποδείξεις. Η ΠΑΡAΔΟΣΗ ΤΗΣ ΑΘHΝΑΣ Μετά από την ταπεινωτική ήττα των Αθηναίων στους Αιγός ποταμούς ακολούθησε η πολιορκία και η παράδοση της Αθήνας με σύναψη ειρήνης με ταπεινωτικούς όρους για την ηγέτιδα Αθήνα, στα οποία γεγονότα πρωταγωνίστησε ο Λύσανδρος. Οι Σπαρτιάτες, παρόλο που υπήρχαν συμμαχικές φωνές με κυριότερες αυτές των Κορινθίων και των Θηβαίων που διαφωνούσαν με τη σύναψη ειρήνης και απαιτούσαν την καταστροφή της Αθήνας, σεβόμενοι την προσφορά των Αθηναίων κατά τους Περσικούς πολέμους, δε συμφώνησαν στην υποδούλωση της Αθήνας αλλά προτίμησαν τη σύναψη ειρήνης, με την οποία ως νικητές επέβαλαν τις θέσεις τους. Το ότι η Σπάρτη δεν ταυτιζόταν με τις συμμαχικές γνώμες για τη στάση που έπρεπε να τηρήσουν απέναντι στους ηττημένους εχθρούς τους φαίνεται και από την απάντηση των εφόρων της Σπάρτης, δηλ. της κυβέρνησης των Σπαρτιατών, οι οποίοι μήνυσαν στο Λύσανδρο «Άρκει τό γε εαλώκειν», δηλ. ήταν αρκετό το ότι κατελήφθησαν οι Αθηναίοι, όταν εκείνος τους πληροφόρησε λακωνικά για την κατάληψη της πόλης των μεγάλων αντιπάλων. Αυτήν την πληροφορία περιλαμβάνει στο «Λύσανδρο» ο Πλούταρχος. Σύμφωνα με τον Ξενοφώντα στο έργο του «Ελληνικά» οι όροι παράδοσης των Αθηναίων ήταν: να γκρεμίσουν τα Μακρά Τείχη και τα τείχη του Πειραιά. να παραδώσουν το στόλο τους εκτός από δώδεκα πλοία. να επιτρέψουν να επιστρέψουν στην Αθήνα οι εξόριστοι ολιγαρχικοί. θεωρώντας τους ίδιους εχθρούς και φίλους οι Αθηναίοι να ακολουθούν τους Λακεδαιμονίους σε οποιαδήποτε εκστρατεία σε ξηρά και θάλασσα. Ο ιστορικός Πλούταρχος, αν και ο ίδιος δεν αποδεχόταν αυτό το χαρακτηρισμό για το έργο του, στο «Λύσανδρο» αναφέρει πως οι όροι που έθεσαν οι Σπαρτιάτες στους Αθηναίους ήταν: να γκρεμίσουν τα Μακρά Τείχη και τα τείχη του Πειραιά. να αποχωρήσουν από τις άλλες πόλεις που είχαν και να περιοριστούν στη δική τους. να επιτρέψουν στους εξόριστους να επιστρέψουν. για τον αριθμό των πλοίων ήταν υπεύθυνοι να αποφασίσουν ο Λύσανδρος και οι υπόλοιποι Σπαρτιάτες επί τόπου. ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥΣ - ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 95

11 Όροι, είτε όπως τους αναφέρει ο Ξενοφώντας είτε όπως ο Πλούταρχος, σαφώς ταπεινωτικοί και εξευτελιστικοί για την παλιά υπερδύναμη της Αθήνας. Είναι φανερό ότι με αυτές τις προϋποθέσεις που έθεταν οι Σπαρτιάτες για τη σύναψη της ειρηνευτικής συμφωνίας αποσκοπούσαν στον πλήρη έλεγχο της κατάστασης, στην αποτροπή επανάκαμψης της Αθήνας, στην εκμετάλλευση των οικονομικών προνομίων της και στη σταθερότητα της εφαρμογής της συνθήκης και στην επικύρωσή τους ως πρώτη δύναμη στον ελληνικό χώρο. Οι Αθηναίοι ύστερα από έντονη διπλωματική δραστηριότητα, που διακρίνεται και από στοιχεία προσωπικής φιλοδοξίας εναντίον των συμφερόντων της Αθήνας, στην Εκκλησία του δήμου που συγκάλεσαν, πείστηκαν να αποδεκτούν αυτούς τους όρους. Προηγουμένως και μετά την πληροφόρηση για τους Αιγός ποταμούς εντός της Αθήνας αναπτύχθηκαν διάφορες τάσεις σχετικά με το ποια εξωτερική πολιτική έπρεπε να επιλέξουν να εφαρμόσουν, οι οποίες εκφράζονταν από όσους απέκλειαν τον οποιοδήποτε συμβιβασμό και τη συνθηκολόγηση με τους Σπαρτιάτες, από όσους ήταν πιο διαλλακτικοί και ήταν έτοιμοι να συμβιβαστούν με τροποποιημένους όρους και από όσους ήταν έτοιμοι να παραδοθούν χωρίς αντίσταση και αντίδραση, άνευ όρων. Ο Λύσανδρος, όπως τεκμαίρεται, με τη μεγάλη επιτυχία του στους Αιγός ποταμούς έχει αναδειχθεί σε ρυθμιστή και διαμορφωτή των πολιτικών δεδομένων ακολουθώντας επιλεκτικές κινήσεις σκοπιμότητας ενταγμένες σε γενικότερο οργανωμένο σχέδιο και οι οποίες στόχευαν πέρα από την πρακτική απομόνωση και τον αποκλεισμό της Αθήνας και στην ψυχολογία των αντιπάλων, την οποία ήθελε να καταστήσει ευάλωτη και να κάμψει, για να πετύχει τον τελικό σκοπό, την παράδοση της Αθήνας. Άρχισαν, πράγματι, οι Αθηναίοι αφού αποφάσισαν την παράδοσή τους, με πολύ προθυμία να γκρεμίζουν τα Μακρά Τείχη υπό τη συνοδεία μουσικής αυλού, θεωρώντας ότι εκείνη η μέρα ήταν η αρχή της ελευθερίας για την Ελλάδα, καλώντας αυλητρίδες, όπως έκαναν σε συμπόσια και γιορτές. Ωστόσο, σημαντικό είναι πως η παράδοση της Αθήνας μετά την ήττα στους Αιγός ποταμούς δεν οφειλόταν σε οικονομική ανέχεια και φτώχια και λιμοκτονία, αλλά στην αρνητική ψυχολογία που επικράτησε στην πόλη από την πίεση της συνεχούς μείωσης των αποθεμάτων των τροφών και από την έλλειψη ξυλείας για τη ναυπήγηση και άλλου στόλου. Η απειλή του υποσιτισμού και του λιμού και η έλλειψη πλοίων και η αποστασία των συμμάχων από τη Δηλιακή Συμμαχία που θα μπορούσαν να αντιστρέψουν την κατάσταση σε πολεμικό επίπεδο ήταν οι συνιστώσες βάσει των οποίων η Εκκλησία του δήμου συμβιβάστηκε με τους ταπεινωτικούς όρους. Υπάρχουν μαρτυρίες, όπως αυτή του Ξενοφώντα, πως το 8 ο χρυσό άγαλμα - αφιέρωμα της Νίκης ρευστοποιήθηκε μετά την παράδοση της Αθήνας και ότι η πολιορκούμενη Αθήνα διέθετε ως οικονομικό αντίκρισμα και το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Παρθένου Αθηνάς στον Παρθενώνα, στην Ακρόπολη της πόλης - κράτους. Η καταρράκωση του ηθικού και ο πανικός μπροστά στην απειλητική εξολόθρευση από τους Σπαρτιάτες σε συνδυασμό με τις εσωτερικές φιλολακωνικές τάσεις, έτσι όπως αυτές εκφράζονται με τον Αθηναίο ολιγαρχικό Θηραμένη που με τη δράση του επιδίωξε και πέτυχε οι Αθηναίοι να συμβιβαστούν, διαδραμάτισαν εξέχοντα ρόλο. 96 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

12 ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥΣ - ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 97

13 αντικειμένων, ως προς τη συγκεκριμένη συμπεριφορά του Αλκιβιάδη, αλλά και των Αθηναίων στρατηγών και του στρατηγού της Λακεδαίμονας Λύσανδρου στη συνέχεια, μπορούμε να διαπιστώσουμε σημαντικά σημεία για τις στρατηγικές του ικανότητες. Η εμπειρία του ως στρατηγού και ο λογικός συλλογισμός των επιχειρημάτων του διαπερνά τις προθέσεις και τις προτάσεις του, καθώς φαίνεται να εξετάζει με αντικειμενικότητα την κατάσταση, επεξεργαζόμενος τα δεδομένα και τις απαιτούμενες προϋποθέσεις και σταθμίζοντας όλα όσα θα πρέπει να προνοήσουν οι Αθηναίοι, εφόσον έχουν ως στόχο την κατατρόπωση του εχθρού και την προστασία των πολεμικών δυνάμεών τους και της πόλης - κράτους τους. Οι στρατηγοί, όμως, τον έδιωξαν, κυρίως, όπως φαίνεται από το κείμενο, λόγω υπέρμετρου εγωισμού και αυτοπε- ΟΙ ΣΥΜΒΟΥΛEΣ ΤΟΥ ΑΛΚΙΒΙAΔΗ ΚΑΙ Η ΑΝΤIΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΑIΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΩΝ ΠΡΙΝ ΤΗ ΝΑΥΜΑΧIΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓOΣ ΠΟΤΑΜΟYΣ ΑΞΙΟΛOΓΗΣΗ Ο έμπειρος και ευφυής Αλκιβιάδης με την οξυδέρκεια και τη διορατικότητά τά του διέβλεψε ότι η τακτική των Αθηναίων να εγκατασταθούν στους Αιγός ποταμούς απέναντι από τη Λάμψακο, το λιμάνι όπου είχαν αράξει οι Σπαρτιάτες, στην περιοχή του Ελλησπόντου, τους καθιστούσε σε μειονεκτική θέση έναντι των Λακεδαιμονίων. Γι αυτό και συμβούλευσε σωστά τους στρατηγούς των Αθηναίων να αγκυροβολήσει ο αθηναϊκός στόλος στη Σηστό, έτσι ώστε να έχει ασφάλεια, άνετο ανεφοδιασμό και πλεονέκτημα κινήσεων και επιλογής του χρόνου που θα μάχονταν με τους Λακεδαιμόνιους. Σ αυτό το σημείο πρέπει να επισημάνουμε πως στα αρχαία χρόνια τα εκστρατευτικά σώματα δεν περιελάμβαναν και «σώμα εφοδιασμού», κατά τη σύγχρονη στρατιωτική και πολεμική οργάνωση. Η συντήρησή τους στηρίζονταν στην αρπαγή και στη λεηλασία, όπως έπραξαν οι Λακεδαιμόνιοι στη Λάμψακο, ή στην αγορά των τροφίμων από τον κάθε στρατιώτη, ο οποίος τα έβρισκε στην τοπική αγορά, τακτική που εφάρμοσαν οι Αθηναίοι στην βόρεια ακτή του Ελλησπόντου. Αυτή η τακτική επισιτισμού που επέλεξαν οι Αθηναίοι έπαιξε καθοριστικό ρόλο, όπως είδαμε, στις εξελίξεις των γεγονότων. Αξιολογώντας και εκφράζοντας την προσωπική μας κρίση, με βάση τα δεδομένα, με λογική και κριτική προσωπική σκέψη, με αντικειμενική και υπεύθυνη επιστημονική στάση, βασισμένη σε επιστημονική κατάρτιση και γνώση των Αλκιβιάδης 98 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

14 ποίθησης, θέλοντας να προστατεύσουν την προσωπική φήμη και το γόητρό τους, αλλά στην ουσία αποδεικνύοντας πόσο αδαείς και ακατάλληλοι, άπειροι και αλαζόνες ήταν, μη ικανοί να διακρίνουν και να υπηρετήσουν το αληθινό συμφέρον της πατρίδας τους εξασφαλίζοντάς το με οποιοδήποτε τρόπο και χαρίζοντάς της τη νίκη. Ας υπενθυμίσουμε πως, αυτήν τη στιγμή, οι στρατηγοί διοικούν το στόλο της ναυτικής υπερδύναμης της εποχής, της Αθήνας, που διέθετε και πλήθος πλοίων και έμπειρους ναύτες και, στην προκειμένη περίπτωση, ηγούνται και του συμμαχικού στόλου της, που τους ακολουθεί. Δε σκέφτηκαν με λογική και σύνεση, δεν έκριναν ούτε αξιολόγησαν τις συνθήκες και τις παραμέτρους σύμφωνα με το πραγματικό συμφέρον του αθηναϊκού στόλου και το κοινό συμφέρον την αθηναϊκής πολιτείας, ούτε εκτίμησαν σωστά το λόγο των κινήσεων του Σπαρτιάτη στρατηγού και ναυάρχου Λύσανδρου αλλά τον υποτίμησαν. Αντίθετα, αποφάσισαν χωρίς οξυδέρκεια και διεισδυτικότητα, με γνώμονα τα προσωπικά και πολιτικά συμφέροντα, τις αντιπάθειες και τις αντιπαλότητες καθώς και τον πρότερο βεβαρημένο βίο του Αλκιβιάδη, που δεν προκαλούσε αίσθημα εμπιστοσύνης ούτε καλοπιστίας. Άλλωστε, αυτήν την περίοδο ο Αλκιβιάδης έχει καθαιρεθεί από την ηγεσία του στόλου μετά την ήττα του Αντίοχου στο Νότιο (408 π.χ.), που βρισκόταν υπό τις διαταγές του αρχιστράτηγου Αλκιβιάδη, ο οποίος ήταν «στρατηγός - αυτοκράτωρ» με απόλυτη δικαιοδοσία, από το Λύσανδρο, τον αντίπαλο που έχουν και πάλι να αντιμετωπίσουν οι Αθηναίοι. Συνεπώς, δεν ήταν σε θέση να δίνει συμβουλές όταν ο ίδιος ηττήθηκε από το Λύσανδρο και όταν δεν μπόρεσε να αποδείξει ότι μπορούσε να τον νικήσει όταν συγκρούστηκαν οι δυο στόλοι. Μετά την ήττα αυτή ο Αλκιβιάδης είχε κατηγορηθεί για απόπειρα κατάλυσης της δημοκρατίας και επιβολής ολιγαρχικού πολιτεύματος στην Αθήνα και είχε δεχθεί μομφή ως φιλολάκωνας, κατηγορίες που ανάγκασαν τον Αλκιβιάδη να εξοριστεί στη Σηστό. Τώρα τη θέση του ως στρατηγού του στόλου την έχει πάρει ο Κόνωνας αμέσως μετά την καθαίρεση του Αλκιβιάδη και μαζί βέβαια και με τους άλλους συστρατήγους ετοιμάζονται για ναυμαχία. Σ αυτό το σημείο, πρέπει να επισημάνουμε ότι ο στρατηγός και πολιτικός Αλκιβιάδης ήταν μια αντιφατική προσωπικότητα που με τη συμπεριφορά του προκαλούσε αντίθετες και ακραίες αντιδράσεις. Συγκεκριμένα, τα θετικά στοιχεία του χαρακτήρα και της προσωπικότητάς του δεν αναδείκνυαν τις ικανότητές του στο βαθμό που θα μπορούσαν. Αυτό συνέβαινε καθώς το σκεπτικό του μαζί με τις πρακτικές που ακολουθούσε δεν άφηναν περιθώρια εμπιστοσύνης, αλλά αποδείκνυαν τις προσωπικές φιλοδοξίες του Αθηναίου στρατηγού και ότι ο Αλκιβιάδης δρούσε κατά το προσωπικό συμφέρον και χωρίς ηθικούς φραγμούς, πράγμα που έχει ήδη πράξει ο Αθηναίος στρατηγός. Επιπλέον, και ο προσωπικός παράγοντας πρέπει να διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο και μαζί με τα γεγονότα και τα δεδομένα συντέλεσε στη διαμόρφωση της στάσης και του σκεπτικού των στρατηγών, των επιλογών και της τακτικής τους. Ο Αλκιβιάδης, πρωταγωνιστής αυτής της περιόδου του Δεκελεικού πολέμου αλλά και της προηγηθείσας ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥΣ - ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 99

15 περιόδου της Σικελικής εκστρατείας κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, και όχι μόνο, εκφραστής των φιλοπόλεμων τάσεων, έπεισε τους συμπολίτες του ότι ήταν αναγκαίο να οργανώσουν εκστρατεία στη Σικελία. Το επιχείρημα που πρόβαλε ήταν ότι εφόσον επικρατούσαν στη Σικελία θα απέκλειαν τους Πελοποννησίους από τον κυριότερο σιτοβολώνα τους, απαραίτητο για την τροφοδοσία τους, και θα ενίσχυαν τη στρατιωτική τους ισχύ. Η Σικελική εκστρατεία πραγματοποιήθηκε ( π.χ.) με επικεφαλής τους στρατηγούς - αυτοκράτορες, δηλ. στρατηγούς με απόλυτη ελευθερία και δικαιοδοσία, Αλκιβιάδη, Νικία και Λάμαχο. Αρχικά, η επιχείρηση ήταν επιτυχημένη και οι Αθηναίοι νικούσαν. Στη συνέχεια, προέκυψε στην Αθήνα το θέμα των «ερμοκοπιδών», της κοπής των κεφαλών του Ερμή σε στήλες της πόλης που εξυπηρετούσαν ως δρομοδείχτες. Ο Αλκιβιάδης έπεσε σε δυσμένεια καθώς κατηγορήθηκε για την κοπή των ερμών, και κλήθηκε πίσω στην Αθήνα για να απολογηθεί. Αυτός ενώ έδωσε την εντύπωση ότι θα επέστρεφε στην Αθήνα για να δώσει εξηγήσεις υπακούοντας στην ανάκλησή του, απέδρασε και κατέφυγε στη Σπάρτη. Εκεί, συμβούλευσε τους Σπαρτιάτες και τους έπεισε πως έπρεπε να επέμβουν δραστικά στο σικελικό πόλεμο προτείνοντάς τους να αποστείλουν στρατό για βοήθεια στη Σικελία, να οχυρώσουν τη Δεκέλεια της Αττικής και να επιδιώξουν τη σύμπραξη με τους εχθρούς, τους Πέρσες. Αυτές οι προτάσεις όχι μόνο ήταν καταστροφικές για την πατρίδα του, αλλά επέτρεψαν στους Πέρσες να αναμειχθούν ύστερα από πρόσκληση των ίδιων των Ελλήνων στα εσωτερικά τους και να γίνουν ρυθμιστές των ελληνικών σχέσεων και συσχετισμών και της εξωτερικής πολιτικής τους. Το εκστρατευτικό σώμα της Αθήνας στη Σικελία βρισκόταν μέρα με τη μέρα σε πιο δυσχερή θέση και η πανωλεθρία ήρθε όταν πια καταστράφηκε ο στόλος, πράγμα το οποίο επέφερε και την καταστροφή του υπόλοιπου στρατεύματος. Οι Αθηναίοι έχασαν τα πάντα, και στρατό, και στόλο, και συμμάχους. Ο Θουκυδίδης έγραψε με συνοπτικό και επιγραμματικό τρόπο την ουσία: «ουδέν εστίν ό,τι ουκ απώλετο». Οι Σπαρτιάτες, από την άλλη, ακολουθώντας τις συμβουλές του Αλκιβιάδη εισέβαλαν στην Αττική με επικεφαλής το βασιλιά Άγι και οχυρώθηκαν στη Δεκέλεια. Ο Τυδέας, ο στρατηγός που ο Ξενοφώντας ξεχωρίζει και ονοματίζει πως μαζί με το Μένανδρο πρωταγωνίστησαν στο διωγμό του Αλκιβιάδη από το αθηναϊκό στρατόπεδο στους Αιγός ποταμούς, ήταν γιος του Λάμαχου, που συμμετείχε στη Σικελική εκστρατεία και χάθηκε σε αυτή. Ο Μένανδρος συμμετείχε και αυτός στη Σικελική εκστρατεία και βοήθησε μαζί με τον Ευθύδημο τον Νικία, που είχε αρρωστήσει και τον αντικατέστησε στη στρατηγία ο Δημοσθένης. Είχε αποτύχει διπλά σε πολεμικές επιχειρήσεις εκεί. Επίσης, είχε συνεργασθεί με το Αλκιβιάδη ως στρατηγό των αθηναϊκών δυνάμεων. Εκτός από τα παραπάνω, γνωρίζουμε πως ο Αλκιβιάδης καταγόταν από αριστοκρατικές γενιές από την πλευρά των γονιών του και λόγω καταγωγής και πεποιθήσεων ανήκε στην αριστοκρατική ολιγαρχική παράταξη της Αθήνας. Από προσωπική φιλοδοξία και φιλαρχία όταν αρχηγός των ολιγαρχικών έγινε ο 100 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

16 Νικίας, ο Αλκιβιάδης μεταπήδησε στη δημοκρατική παράταξη της οποίας έγινε αρχηγός και ακολούθησε σκληρή πολιτική στάση απέναντι στους ολιγαρχικούς και τη Σπάρτη. Ωστόσο, όπως είδαμε παραπάνω, στο θέμα των ερμοκοπιδών κατέφυγε στη Σπάρτη και στη συνέχεια έπραξε πολλά. Επανήλθε στην αρχηγία του στρατού αφού προηγουμένως είχε πείσει τους συμπολίτες του πως θα τους βοηθούσε απέναντι στους Σπαρτιάτες με τη συνδρομή των Περσών, πράγμα που και έγινε. Η τοποθέτηση του Κύρου ως σατράπη της Λυκίας, ο οποίος αντικατέστησε τον αδελφό του Τισσαφέρνη με τον οποίο είχε σχέσεις ο Αλκιβιάδης, και ο Λύσανδρος που ήρθε σε συμφωνία με τον Κύρο, άλλαξαν τη στάση των Περσών έναντι των Αθηναίων στερώντας τους από την οικονομική ενίσχυση που τους παρείχαν ως τότε, και η οποία ήταν αναγκαία στον πόλεμο. Επομένως, ίσως η μεταστροφή αυτή των Περσών και η εύνοιά τους προς τους αντιπάλους τους να καταλογίστηκε στον Αλκιβιάδη. Ο στρατηγός Φιλοκλής ήταν δημοκρατικός και είχε αρκετούς λόγους για να αντιταχθεί στον Αλκιβιάδη, όπως θα είχε ακούσει και δυσαρεστημένους ολιγαρχικούς. Ίσως να τέθηκε και θέμα πολιτικής αντιπαλότητας από εκπροσώπους των ολιγαρχικών και των δημοκρατικών της Αθήνας. Συνεπώς, η έλλειψη ενωτικού και ψύχραιμου πνεύματος τις κρίσιμες στιγμές πριν τη ναυμαχία και η επικράτηση της εγωπαθούς, αλαζονικής, υπεροπτικής και κατώτερης των περιστάσεων στάσης και θέσης και η ανεπαρκής εμπιστοσύνη προς το αγαθό των προθέσεων των συμβουλών του Αθηναίου στρατηγού εξηγούν την περιφρονητική και προσβλητική συμπεριφορά των στρατηγών προς τον Αλκιβιάδη. Σύμφωνα με όσα αναφέρει ο Ξενοφώντας, του επεσήμαναν ότι πλέον αυτοί ήταν οι στρατηγοί και όχι αυτός και του είπαν να φύγει. Έτσι, ο πρώην στρατηγός των Αθηναίων αποχώρησε. Εξάλλου, σε περίπτωση που τον άκουγαν και συμφωνούσαν να ακολουθήσουν τις προτάσεις του και τελικά νικούσαν, θα έπρεπε να δεχτούν από κοινού τα εύσημα και τους επαίνους και να παραδεχτούν την ανωτερότητα του Αλκιβιάδη. Με άλλα λόγια, θα έπρεπε να αναγνωρίσουν και να ομολογήσουν κάτι σαφώς ταπεινωτικό και εξευτελιστικό, που θα τους υποβίβαζε ως προσωπικότητες και ως στρατηγούς και θα μείωνε τις ικανότητες και το κύρος τους, ότι δηλ. ένας Αλκιβιάδης ήταν πιο ικανός από τους πολλούς Αθηναίους στρατηγούς. Επίσης, υπήρχε περίπτωση να καθαιρεθούν και να τοποθετηθεί ξανά στη θέση του στρατηγού ο Αλκιβιάδης. Πιθανότητα, αυτή η αποστασιοποίηση των Αθηναίων στρατηγών από τον Αλκιβιάδη μπορεί να έχει και μια ακόμα εξήγηση. Πρόκειται για τη μεγάλη νίκη των Αθηναίων στις Αργινούσες. Η θριαμβευτική νίκη επήλθε μετά την καθαίρεση από την ηγεσία του αθηναϊκού στόλου του Αλκιβιάδη λόγω των ηττών που υπέστη από τους Σπαρτιάτες. Στην κορυφή όλων των παραπάνω βρίσκεται η υπέρμετρη αυτοπεποίθηση ότι είναι οι κυρίαρχοι των θαλασσών, αυτοί που επικρατούν παραδοσιακά, και η υποτίμηση του αντιπάλου που απέτρεψε την ορθή αποκωδικοποίηση της τακτικής που αυτός εφάρμοζε και των επιλογών του, όταν αυτοί τον προκαλούσαν σε ναυμαχία και αυτός τηρούσε στάση αναμονής και πολεμικής επαγρύπνησης. Αντίθετα, οι Αθηναίοι έδειχναν υπερβολική άνεση στις κινήσεις τους. Πρέπει να επισημάνουμε και την ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ 101 Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥΣ - ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

17 έλλειψη της γνώσης της ψυχολογίας του στρατεύματος και της ορθής αξιολόγησης της ποιότητας και της ικανότητας του δυναμικού που διέθεταν οι στρατηγοί. Ο στόλος είχε επανδρωθεί κυρίως με μετοίκους και απελεύθερους στους οποίους είχε δοθεί η πόλη των Πλαταιών. Τονίζουμε πως οι τάξεις του στρατεύματος γνώριζαν σημαντική αραίωση από Αθηναίους πολίτες είτε λόγω του υψηλού μισθοφορικού μισθού των Σπαρτιατών είτε λόγω λιποταξίας. Με αυτό σχετίζεται και το ψήφισμα της «αντιχειρίας». Το ηθικό τέτοιου στρατεύματος ασφαλώς δε θα ήταν υψηλό και το φρόνιμα κατάλληλο για τις απαιτήσεις της αναμενόμενης ναυμαχίας. Ως προς την ποιότητα της ηγεσίας του αθηναϊκού στόλου η απόφαση των Αθηναίων να εκτελέσουν τους Αθηναίους στρατηγούς που συμμετείχαν στη νικηφόρα ναυμαχία των Αργινουσών επειδή δε συνέλεξαν ναυαγούς και νέκυες, οι στρατηγοί πήραν αυτή την απόφαση λόγω κακοκαιρίας, αποδεκάτισε τη στρατηγική ηγεσία. Έτσι, ο Κόνωνας δε διέθετε επικεφαλής ανάλογης απόδοσης. Αυτή η στάση και η θέση των Αθηναίων στρατηγών και οι αιτίες που τις εξηγούν έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ήττα των Αθηναίων στους Αιγός ποταμούς που δικαίωσε τον Αλκιβιάδη. Το πιο σημαντικό ήταν ότι προσδιόρισε την πορεία της Αθήνας στον Πελοποννησιακό πόλεμο, καθώς μετά από αυτήν την ταπεινωτική ήττα ο διασυρμός της Αθήνας ήταν απόλυτος και πλέον από την ηγετική θέση πέρασε σε θέση εξάρτησης και δεν μπόρεσε να επανακτήσει ποτέ την παλιά της δόξα, τη δύναμη, το κύρος και το μεγαλείο της. ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΙΑΦΟΡΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΑΘΗΝΑΙΩΝ - ΛΥΣΑΝΔΡΟΥ ΠΡΙΝ ΤΗ ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥΣ Στο κείμενο του Ξενοφώντα φαίνεται η διαφορά πολεμικής αντίληψης και τακτικής των δύο αντιμαχόμενων πλευρών. Οι Αθηναίοι με αλαζονεία φέρονται και μεταξύ τους και απέναντι στον εχθρό αντί να τηρούν στάση συνεχούς ασφαλούς αναμονής και επαρκούς προετοιμασίας προς την επικείμενη ναυμαχία, μέσα σ ένα κλίμα σύμπνοιας και ενότητας. Η πίστη στην ικανότητα του στόλου τους και στην ανωτερότητά τους έναντι του αντιπάλου ήταν ο ένας λόγος, ο οποίος στηριζόταν στο ότι ήταν η παραδοσιακή ναυτική υπερδύναμη της εποχής, πράγμα που οι Αθηναίοι γνώριζαν πάρα πολύ καλά και είχαν συνείδηση της δύναμής τους αυτής. Άλλοι λόγοι που ενίσχυαν αυτήν τη στάση τους ήταν ότι διέθεταν πολύ μεγάλο στόλο 180 πλοίων, ότι είχαν νικήσει προηγουμένως στις Αργινούσες και είχαν μετατρέψει την Αθηναϊκή Συμμαχία σε Αθηναϊκή Ηγεμονία. Επίσης, οι εσωτερικές προστριβές και αντιθέσεις και η υποτίμηση του αντιπάλου έδωσαν την ευκαιρία στο Λύσανδρο, ο οποίος είχε το στρατό του υπό απόλυτο έλεγχο, υπακοή και πειθαρχία, να οργανώσει σχέδιο κατασκοπείας και συγχρόνως να ασκήσει επίδραση στην ψυχολογία του αθηναϊκού στόλου και των ηγετών του και να τους παραπλανήσει. Κατά τα περιγραφόμενα από τον ιστορικό Ξενοφώντα και τα ασφαλώς τεκμαιρόμενα σύμφωνα με τα ιστορικά δεδομένα, ο Λύσανδρος περίμενε τη στιγμή που οι Αθηναίοι θα ήταν ευάλωτοι, καθώς ήταν ήδη ανοχύρωτοι γεωγραφικά και με δύσκολη τροφοδοσία και αποπροσανατο- 102 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

18 λισμένοι από τον αρχικό τους στόχο, την επιτυχή για αυτούς έκβαση της ναυμαχίας, να επιτεθεί όταν δεν τον ανέμεναν και να τους βρει ανέτοιμους να τον αντιμετωπίσουν. Παράλληλα, ο δικός του στόλος φρόντιζε να βρίσκεται σε ασφαλές λόγω γεωγραφικών χαρακτηριστικών κλειστό και οχυρωμένο λιμάνι και να τον διατηρεί οργανωμένο και έτοιμο για ναυμαχία ανά πάσα στιγμή. Ήθελε και πέτυχε να παραπλανήσει τους εχθρούς και να έχει με αυτόν τον τρόπο το πλεονέκτημα της ξαφνικής και απρόσμενης επίθεσης, της επιτυχούς τακτικής του αιφνιδιασμού του εχθρού. Άλλωστε, η μικρή απόσταση μεταξύ των δύο περιοχών των οχθών του Ελλησπόντου που λειτουργούσαν ως ναυτικές βάσεις των αντιμαχομένων δε θα άφηνε περιθώρια άμεσης αντίδρασης στους Αθηναίους ακόμα και αν δε χαλάρωναν τα μέτρα ασφάλειά τους. Υπό αυτές τις συνθήκες ήταν απολύτως φυσικό και δικαιολογημένο οι Αθηναίοι να διαπράξουν μια σειρά από άστοχες ενέργειες, όπως: Η έλλειψη στοιχειώδους προνοητικότητας και επαγρύπνησης έτσι ώστε να είναι ανά πάσα στιγμή προετοιμασμένοι για επίθεση, άμυνα και γενικά για ναυμαχία, και η αμέλεια της ηθικής και πολεμικής συνοχής των στρατιωτών, πράγματα που φρόντιζε ο Λύσανδρος και οι Αθηναίοι το γνώριζαν. Η αψυχολόγητη εμμονή τους να εκβιάσουν ναυμαχία και η τακτική αποφυγής από πλευράς του Λύσανδρου να μην εξετασθεί με τη δέουσα προσοχή ως ενδεχόμενο παραπλάνησης, αλλά να θεωρηθεί εσφαλμένα ως δείγμα κατωτερότητας και ανανδρίας από την πλευρά του Λύσανδρου. Η επιπόλαιη έλλειψη μέριμνας για τη φύλαξη του στρατοπέδου τους από τυχόν κατασκόπους ή εισβολείς. Η ακατανόητη ως και άπειρη θέση τους στην οποία δε συνηγορούσαν οι ρεαλιστικοί παράγοντες ότι αυτοί θα επιλέξουν τον τόπο και το χρόνο διεξαγωγής της ναυμαχίας και ότι, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε ασφαλώς, ο Λύσανδρος αποκλείεται να τους επιτεθεί πρώτος επειδή τους φοβάται. Όλα αυτά που προειπώθηκαν λειτούργησαν υπέρ του Σπαρτιάτη στρατηγού. ΕΙΔΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΤΑΚΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΑΝΤΙΠΑΛΩΝ ΔΕΩΝ Η εσφαλμένη τακτική των Αθηναίων και επιτυχής στρατηγική του Λύσανδρου Τα προαναφερόμενα αποτελούν τις αιτίες που εξηγούν τις λανθασμένες επιλογές και κινήσεις των Αθηναίων. Ήταν φυσικό και επόμενο επακόλουθο οι υπολογισμοί και οι επιλογές τους αυτές να επιφέρουν τη συντριπτική και ταπεινωτική ήττα τους στους Αιγός ποταμούς. Οι Αθηναίοι, για να αναλύσουμε και να κατανοήσουμε περισσότερο τα όσα έπραξαν, διέπραξαν τα εξής λάθη: Οι Αθηναίοι αγκυροβόλησαν: α) σε ένα γεωγραφικά ανοχύρωτο λιμάνι, β) πολύ κοντά στο στόλο των Σπαρτιατών σε απόσταση μόλις περίπου δεκαπέντε σταδίων, κάτι που δείχνει τόσο την ανάγκη να παρακολουθούν τις κινήσεις του εχθρού από πολύ κοντά, το οποίο δεν το επέτρεπε η απόσταση του λιμανιού της Σηστού, πράγμα που συγκαταλέγεται στην γενικότερη τακτική της καθημερινής πρόκλησης για ναυμαχία, αλλά δεν εξηγείται από την ανύπαρκτη λογική αντίληψη των διαμορφωμένων πραγματικών δεδομένων και των παραμέτρων που ίσχυαν και την ανάλογη προνοητικότητα πως όσο κοντά ήταν αυτοί στους εχθρούς αλλά τόσο ήταν και οι ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ 103 Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥΣ - ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

19 Σπαρτιάτες προς αυτούς, ούτε από τη χαλάρωση και την ολιγωρία στην αντίδραση απέναντι στην ξαφνική επίθεση του Λύσανδρου ούτε από τα ελλιπή μέτρα ασφάλειας του στρατοπέδου, όπως ασφαλώς τεκμαίρεται αυτό τη διήγηση, και γ) πολύ μακριά από πόλη που θα μπορούσε να τους εξασφαλίσει την καθημερινή τροφοδοσία των αναγκαίων για τη διατροφή του στρατεύματος. Αυτό σήμαινε, εκτός των άλλων, πως: α) ο εχθρός μπορούσε να τους παρακολουθεί και να μαθαίνει πληροφορίες για τις κινήσεις τους αμέσως, σχεδόν την ίδια στιγμή των πράξεών τους, πράγμα που τον συνέφερνε σ ό,τι τυχόν κι αν σχεδίαζε, β) οι Αθηναίοι για να εξασφαλίσουν τα αναγκαία για την καθημερινή διατροφή τους αναγκάζονταν να απομακρύνονται κάθε μέρα όλο και περισσότερο από τα πλοία τους αφήνοντάς τα απροστάτευτα και χωρίς ικανό αριθμό ναυτών για να τα επανδρώσει επαρκώς και να αντιμετωπίσουν ξαφνική επίθεση των εχθρών και γ) σε αιφνιδιαστική επίθεση του εχθρού δεν είχαν τον ανάλογο χρόνο ώστε να ανασυντάξουν οργανωμένες τις στρατιωτικές τάξεις τους και να αντικρούσουν με όσο το δυνατόν καλύτερες προϋποθέσεις την επίθεση, πολύ περισσότερο, βέβαια, με τη χαλάρωση και το διασκορπισμό του στρατεύματος για ανεφοδιασμό. Αυτές τις παραμέτρους τις εκμεταλλεύτηκε και τις αξιοποίησε με τον καλύτερο τρόπο ο Λύσανδρος. Αγνόησαν και παρέβλεψαν χωρίς ουσιαστικό και αντικειμενικό λόγο το γεγονός ότι ο εχθρός, και πιο συγκεκριμένα ο Λύσανδρος φρόντιζε να έχει το δικό του στόλο σε παράταξη επιθέσεως, έτοιμο για ναυμαχία κάθε στιγμή σε καθημερινή βάση, ενώ αυτοί δεν έδειχναν με τις κινήσεις τους να συμβαδίζουν με την ποιότητα του στρατεύματός τους και δεν ενίσχυαν το ηθικό και το φρόνημά τους κρατώντας τα σε ύψιστο και ακμαιότατο βαθμό, όπως απαιτούσε η σημασία του πολεμικού εγχειρήματος της ναυμαχίας. Αν και ανυπομονούσαν, σχεδόν εκβίαζαν και προκαλούσαν φανερά για ναυμαχία, ωστόσο, οι ίδιοι δεν αναλάμβαναν την πρωτοβουλία - ευκαιρία να επιτεθούν πρώτοι. Αντιθέτως, επέτρεψαν στο Λύσανδρο, παρακολουθώντας άπραγοι και παθητικοί, σχεδόν άβουλοι και χωρίς οξυδέρκεια, τις διαθέσεις και τις κινήσεις του αντιπάλου, να επιλέξει αυτός το χρόνο επίθεσης, προφανώς κατάλληλο κατά το συμφέρον του στόλου του, κάτι που έπραξε με απόλυτη επιτυχία και κατάφερε να σύρει στον απόλυτο διασυρμό και την ολοκληρωτική, ταπεινωτική ήττα τους Αθηναίους και να αναχθεί κυρίαρχος. Όταν επέστρεφαν στη ναυτική τους βάση αντί να έχουν περιπολίες και φύλακες για να τους προειδοποιούν εγκαίρως και για να αποτρέπουν οτιδήποτε, είτε κατασκοπεία από τον αντίπαλο, είτε αιφνιδιαστική επίθεση, είτε κάτι άλλο, αυτοί έκαναν ακριβώς το αντίθετο. Με τις επαναλαμβανόμενες κινήσεις, που δεν είχαν απώτερο σκοπό να παραπλανήσουν και να παγιδεύσουν τους Σπαρτιάτες, έγιναν απολύτως προβλέψιμοι για το Λύσανδρο, ο οποίος τόσο με την κατασκοπεία όσο και με το χρόνο κατάστρωσης λεπτομερειακού σχεδίου επίθεσης που του επέτρεψαν να έχει οι ίδιοι οι Αθηναίοι, μπόρεσε να πετύχει το στόχο του, αφού οι Αθηναίοι κατέστησαν τους εαυτούς τους - το στράτευμά τους ευάλωτο, καθώς το 104 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

20 άφηναν ακάλυπτο και φανέρωναν με τη στάση τους τα μυστικά τους στον εχθρό. Δεν είχαν καταστρώσει εφεδρικό σχέδιο αντιμετώπισης για νίκη επί του εχθρού, δεν υπάρχει τέτοια μαρτυρία σε κείμενο, αλλά επέμεναν χωρίς δείγμα προσαρμοστικότητας και ευλύγιστης σκέψης σε επαναλαμβανόμενη πρακτική δράσης, που σαφώς δεν απέβλεπε σε σύγχυση της αντίληψης της πραγματικότητας των προθέσεών τους από τον αντίπαλο, ώστε να παρερμηνεύσει και να διαπράξει σφάλματα, τα οποία θα εκμεταλλεύονταν προς δικό τους όφελος, δημιουργώντας κατάσταση προσαρμοσμένη στα δικά τους κίνητρα. Αυτές οι επαναλαμβανόμενες κινήσεις μαζί με το αίσθημα της υπεροχής και του ανίκητου του αθηναϊκού στόλου επέφεραν μια επιπόλαιη και ακατανόητη χαλάρωση στην ετοιμότητα και στην παράταξη των στρατιωτών. Το στράτευμα αποπροσανατολίστηκε από τον αρχικό του στόχο και δημιουργήθηκε η αίσθηση ότι η ναυμαχία ήταν όχι απλώς αναβαλλόμενη και απροσδιόριστη ως προς το χρόνο διεξαγωγής της, αλλά πιθανότητα να μην πραγματοποιούταν, αφού ο Λύσανδρος δεν ανταποκρινόταν και δεν ξανοιγόταν με το στόλο για να τους αντιμετωπίσει. Για όλα αυτά σαφώς ευθύνονται οι Αθηναίοι στρατηγοί που δε φρόντιζαν ο στόλος τους να παραμείνει σε πολεμική εγρήγορση με την ανάλογη ψυχολογία και την αυξανόμενη επιθυμία της προσδοκίας της ναυμαχίας και της επικράτησής τους έναντι των αντιπάλων. Αυτό ακριβώς από την πλευρά τους δεν αμέλησαν οι Σπαρτιάτες τόσο εξαιτίας της παρατεταμένης και συνεχούς, αδιάλειπτης ετοιμοπόλεμης τακτικής, όσο και εξαιτίας της στενής και καθημερινής παρακολούθησης των εχθρών, που μαζί με την πειθαρχία και την πίστη στον αρχηγό τους, δημιούργησαν τις κατάλληλες προϋποθέσεις ώστε να επιτευχθεί η άψογη εκτέλεση του αρχικού σχεδίου του Λυσάνδρου από το στράτευμά του. Ο ευφυής και ικανός Αλκιβιάδης αγνοήθηκε όταν συμβούλευσε τους Αθηναίους να αλλάξουν λιμάνι διότι οι Αιγός ποταμοί ήταν ακατάλληλο σημείο για ναυτική βάση, λόγω του ότι ήταν γεωγραφικά ανοχύρωτο και δεν εξασφάλιζε ασφαλή διαμονή και παραμονή, δεν προσέφερε εύκολη και γρήγορη τροφοδοσία, αφού δεν ήταν κοντά σε πόλη, πράγμα που ανάγκαζε τους Αθηναίους να απομακρύνονται συνεχώς όλο και περισσότερο από τα πλοία, με ό,τι αυτό σήμαινε, ενώ αντιθέτως, οι Σπαρτιάτες είχαν εξασφαλίσει ιδανικές συνθήκες για τη διαμονή και την παραμονή του στόλου τους, και δεν επέτρεπαν στους Αθηναίους να έχουν επιλογή του χρόνου επίθεσης και της διεξαγωγής της ναυμαχίας. Γενικά, αυτή τους η επιλογή τους καθιστούσε τους Αθηναίους σε μειονεκτική θέση έναντι των Σπαρτιατών. Αυτό, μαζί με τη γενικότερη αντιμετώπιση του Αλκιβιάδη, δείχνει την έλλειψη πνεύματος ψυχραιμίας και ενότητας μεταξύ των Αθηναίων αλλά και εμπιστοσύνης, αλλά και αδυναμία κριτικής και λογικής σκέψης και πράξης σύμφωνη με την ορθή επεξεργασία των δεδομένων και των προσδοκιών. Η συνεχής και αυξανόμενη μέρα με τη μέρα αδιαφορία για την ασφάλεια του αθηναϊκού στόλου, η μετατόπιση του ενδιαφέροντος από την πολεμική ετοιμότητα για ναυμαχία και επικράτηση έναντι των Σπαρτιατών στην τροφοδοσία του αθηναϊκού στρατεύματος και η περιφρόνηση και η υποτίμηση των ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ 105 Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥΣ - ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

21 ικανοτήτων του Λύσανδρου, κάτι σαφώς λανθασμένο, έδωσε την ευκαιρία στο Σπαρτιάτη στρατηγό και ναύαρχο να επιτεθεί στους Αθηναίους σε μη αναμενόμενο χρόνο και από τα 180 πλοία που διέθετε ο αθηναϊκός στόλος να μπορέσουν να αντιπαραταχθούν πλήρως επανδρωμένα και ετοιμοπόλεμα με όλη την πολεμική τους εξάρτηση μόνο οκτώ και η Πάραλος. Εδώ, πρέπει να αναφέρουμε ότι η Πάραλος ήταν ένα από τα ιερά πλοία των Αθηναίων που εξυπηρετούσε ανάγκες μεταφοράς, όπως αποστολές σημαινόντων προσώπων και επίσημων αντιπροσωπιών, διπλωματών, μηνυμάτων, κ.τλ., και δεν είχε πολεμικό ρόλο. Αυτά τα ελάχιστα πλοία μόνο στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων και σώθηκαν, ενώ τα υπόλοιπα πλοία αγκυροβολημένα στη στεριά μαζί με τους περισσότερους πολεμιστές ήλθαν στην κυριαρχία του Λύσανδρου. Υπερίσχυσε δηλαδή η παραδοσιακά ηπειρωτική στρατιωτική δύναμη της παραδοσιακά πολεμικής ναυτικής δύναμης στο πεδίο όπου οι Αθηναίοι υπερείχαν και κατείχαν σημαντικότατες διακρίσεις και νίκες. Μεγαλύτερο διασυρμό και ταπείνωση, εξευτελισμό και υποβιβασμό δεν μπορούσαν να υποστούν οι Αθηναίοι. Η απαράδεκτη συμπεριφορά των στρατηγών απέναντι στους επιτιθέμενους και η λιποταξία. Από το ρήτορα Λυσία πληροφορούμαστε πως ο ρήτορας κατηγορεί τον Ερατοσθένη, ο οποίος μετέπειτα συμμετείχε στην εξουσία των Τριάκοντα, ότι αντί να παραμείνει και να αντιμετωπίσει τους Σπαρτιάτες, διέφυγε μαζί με τον Ιατροκλή από τη μάχη. Όλοι, λοιπόν, οι παραπάνω λόγοι εξηγούν την πανωλεθρία και την ολοκληρωτική και ταπεινωτική ήττα των έμπειρων Αθηναίων. Η απόλυτη επιτυχία του σχεδίου του Σπαρτιάτη στρατηγού Λύσανδρου Η απόλυτη επιτυχία στην επινόηση, στο σχεδιασμό, στην οργάνωση και στην εκτέλεση του αρχικού σχεδίου του Λύσανδρου, που χαρακτηρίζεται άψογο σε όλη του την έκταση, οφείλεται σε πολλούς παράγοντες. Οι πιο σημαντικοί από αυτούς τους παράγοντες που θα μπορούσαμε να αναφέρουμε είναι οι εξής: Οι στρατηγικές και ηγετικές αρετές και ικανότητες του Λύσανδρου: Η εστίαση στο στρατηγικό - πολεμικό του σχέδιο και στόχο, δηλ. τη νίκη του απέναντι στους Αθηναίους και τους συμμάχους τους, η οποία θα ήταν καταλυτική για τη μετέπειτα εξέλιξη του πολέμου. Η ικανότητα έμπνευσης και σύλληψης, οργάνωσης ως την τελευταία λεπτομέρεια και επιτυχούς διεκπεραίωσης του στρατηγικού σχεδίου ασφαλούς επίθεσης, που θα εξασφάλιζε την απόλυτη και ολοκληρωτική νίκη. Διατηρώντας ασφαλή το στόλο του κατασκοπεύει τον εχθρό, τον αιφνιδιάζει με την ξαφνική επίθεσή του και με το μέγεθος της επίθεσης με συντονισμό ναυτικών δυνάμεων και δυνάμεων ξηράς. Οι ατραποί του μυαλού του αποκαλύπτουν την ανωτερότητά του. Η προνοητικότητα, η νηφαλιότητα, η υπομονή και η επιμονή, η μεθοδικότητα και η αποφασιστικότητα, η ευστροφία και η ευφυΐα, η αυτοπεποίθηση και η εμπιστοσύνη στον εαυτό του και στις ικανότητές του, η σκόπιμη και μεθοδευμένη παραπλάνηση του εχθρού και της ορθής κρίσης και ψυχολογίας του. Σ αυτά μπορούμε επιπλέον να προσθέσουμε την πιθανή προσπάθεια εξαγοράς και δωροδοκίας του αντιπάλου βασισμένος σε πονηρό σκεπτικό, γιατί ο στρατηγός πίστευε εκτός από τη γενναιότητα και στην πονηριά και στην πανουργία για 106 ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

Ερωτήσεις ανοικτού τύπου

Ερωτήσεις ανοικτού τύπου 3. Ξενοφών Γρύλλου Ερχιεύς Ερωτήσεις ανοικτού τύπου 1. Η ΖΩΗ ΤΟΥ 1. Να δώσετε βασικές πληροφορίες για την καταγωγή του Ξενοφώντα και για το οικογενειακό περιβάλλον µέσα στο οποίο µεγάλωσε. 2. Σε ποια εποχή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 479 323 π.χ.

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 479 323 π.χ. ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 479 323 π.χ. Α. Η ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΤΗΣ ΔΗΛΟΥ Ή Α ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ (478 431 π.χ.) ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 1. Οι ελληνικές πόλεις παραμέρισαν τις διαφορές τους και συμμάχησαν για την αντιμετώπιση

Διαβάστε περισσότερα

Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία

Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία Θέμα της διδακτικής πρότασης Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία Τάξη: Α Γυμνασίου Στοχοθεσία Επιδιώκεται οι μαθητές/τριες να προσδιορίσουν την πορεία που οδήγησε την Αθήνα σε ρόλο ηγεμόνα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr. Έλεγχος προόδου (Ενότητες 4 5)

Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr. Έλεγχος προόδου (Ενότητες 4 5) Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr 1. Ποια από τις ακόλουθες μάχες δεν έχει σχέση με τους Μηδικούς Πολέμους; α. η μάχη της Μυκάλης β. η μάχη

Διαβάστε περισσότερα

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ 600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ ΠΛΗΣΙΑΣΕ, ΝΥΞΕ ΜΕ ΤΗ ΜΑΚΡΙΑ ΛΟΓΧΗ Ή ΤΟ ΞΙΦΟΣ ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ ΚΑΙ ΦΟΝΕΥΣΕ ΕΝΑΝ ΑΝΔΡΑ. ΑΝΤΙΤΑΞΕ ΠΕΛΜΑ ΣΤΟ ΠΕΛΜΑ, ΘΕΣΕ ΑΣΠΙΔΑ ΣΤΗΝ ΑΣΠΙΔΑ, ΠΡΟΤΑΞΕ ΛΟΦΙΟ ΣΤΟ ΛΟΦΙΟ, ΚΡΑΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Οι Συρακούσες μέσα από τον Πλάτωνα και το Θουκυδίδη. Οβαλίδη Μελίνα Κατερίνα Νέζη

Οι Συρακούσες μέσα από τον Πλάτωνα και το Θουκυδίδη. Οβαλίδη Μελίνα Κατερίνα Νέζη Οι Συρακούσες μέσα από τον Πλάτωνα και το Θουκυδίδη. Κάντε Μία εργασία κλικ για των να επεξεργαστείτε : τον υπότιτλο του υποδείγματος Οβαλίδη Μελίνα Κατερίνα Νέζη 24/5/2011 Λατομεία και Ιστορία Τι μας

Διαβάστε περισσότερα

Ξενοφῶντος Ἑλληνικά. Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι. Το θέμα Εισαγωγή Στόχοι Διαδικασία. Αξιολόγηση Πηγές. Σελίδα του καθηγητή

Ξενοφῶντος Ἑλληνικά. Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι. Το θέμα Εισαγωγή Στόχοι Διαδικασία. Αξιολόγηση Πηγές. Σελίδα του καθηγητή Εισαγωγή Στόχοι Διαδικασία Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Αξιολόγηση Πηγές Ξενοφῶντος Ἑλληνικά Ιστοεξερευνητική προσέγγιση για τους μαθητές της Α Λυκείου Σελίδα του καθηγητή Γιώργος Γιαννικόπουλος Αιγός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΕΠ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ 2009. Κλάδος: ΠΕ 02 Φιλολόγων ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

ΑΣΕΠ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ 2009. Κλάδος: ΠΕ 02 Φιλολόγων ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΣΕΠ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ 2009 Κλάδος: ΠΕ 02 Φιλολόγων ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Ερώτημα 1 Ο α) Στόχοι - να γνωρίσουν οι μαθητές το στρατηγικό σχέδιο του Περικλή και να το εντάξουν στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

Η Ναυμαχία στο Νότιον (407 π.χ.) Η λανθασμένη τακτική

Η Ναυμαχία στο Νότιον (407 π.χ.) Η λανθασμένη τακτική PART D: Humanities and Political Sciences Η Ναυμαχία στο Νότιον (407 π.χ.) Η λανθασμένη τακτική Κρίστυ Εμίλιο Ιωαννίδου Συγγραφεύς Ερευνήτρια Ναυτικής Ιστορίας Μέλος Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών

Διαβάστε περισσότερα

Αίγυπτος, Βαβυλωνία : επιγραφές, έγγραφα. Σκοπός : απαθανάτιση : κατορθώµατα/επιτεύγµατα ηγεµόνων.

Αίγυπτος, Βαβυλωνία : επιγραφές, έγγραφα. Σκοπός : απαθανάτιση : κατορθώµατα/επιτεύγµατα ηγεµόνων. Ιστοριογραφία (περιγραφικός ορισµός): Επιστήµη γεγονότα : χρονολογική σειρά χρονική περίοδος κριτικός έλεγχος των πηγών ανάλυση αιτίων και συνθηκών Ιστορική αναδροµή Αίγυπτος, Βαβυλωνία : επιγραφές, έγγραφα.

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Η Σπάρτη ήταν πόλη- κράτος στην Αρχαία Ελλάδα, χτισμένη στις όχθες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ ΟΛΟΡΟΥ ΑΛΙΜΟΥΣΙΟΣ (460-395 π.χ.)

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ ΟΛΟΡΟΥ ΑΛΙΜΟΥΣΙΟΣ (460-395 π.χ.) ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ ΟΛΟΡΟΥ ΑΛΙΜΟΥΣΙΟΣ (460-395 π.χ.) Ο ΙΔΡΥΤΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Ο Μεγάλος επιστήμων, ιστορικός, πολιτικός και στρατηγός, γεννήθηκε στον Δήμο Αλλιμούντα (Άλιμος) της Αττικής. Ήταν γιος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ. Σελίδα 1

ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ. Σελίδα 1 ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΑΝΘ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: ΘΕΜΑ 162ον (17691) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 11/12/14 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ 1. Φ.Β. Σελ. 86 Ήδη όμως, κύριοι βουλευτές...για τα συμφέροντα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 480-323 π.χ. (5ος + 4ος αι.)

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 480-323 π.χ. (5ος + 4ος αι.) ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 480-323 π.χ. (5ος + 4ος αι.) Ονομασία Υπεροχή συντελεστών & επιτευγμάτων Διαχρονική επιβίωση & πνευματική επιβολή στα μεταγενέστερα δημιουργήματα Διαμόρφωση αξιών- θεμελίων δυτικού πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Γ. ΕΡΓΑΣΙΕΣ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Με βάση τα στοιχεία που παρέχει το κεφάλαιο ΚΒ του σχολικού σας βιβλίου (σσ. 73-119) να συντάξετε έναν χρονολογικό πίνακα

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ»

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» «H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΘΑΛΑΣΣΑ Οι χρησιμότητες της θάλασσας είναι πολλές όπως πολλές είναι κι οι ωφέλειες που η θάλασσα παρέχει στον άνθρωπο. Ο ι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ α. η αραβική εξάπλωση με την καθοδήγηση των δύο πρώτων χαλιφών οι Άραβες εισέβαλαν και κατέκτησαν σε σύντομο χρονικό διάστημα τις πλούσιες χώρες της Εγγύς

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΘΕΜΑ 104ο: Ξενοφῶντος Ἑλληνικά, 2, 1, 28-29 1. Μόνο το πλοίο του Κόνωνα και άλλα επτά, που ήταν κοντά του με τα πληρώματά

Διαβάστε περισσότερα

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ H ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ Στην εποχή του Θουκυδίδη πραγματοποιείται ένα σπουδαίο γεγονός που έγινε βασική αιτία να εξασθενίσουν οι Αρχαίες Ελληνικές πόλεις καθώς να συντριβή το πολιτισμικό μεγαλείο της αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ 02 ΤΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ 02 ΤΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ 02 ΤΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ Άρθρο 0201: Ορισµός του Πολεµικού Ναυτικού 1. Ο όρος "Πολεµικό Ναυτικό", όπως χρησιµοποιείται στο κείµενο των ιατάξεων, δηλώνει το σύνολο των Ναυτικών και Αεροναυτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά):

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά): Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ Θετικά: μας ηρεμεί μας χαλαρώνει μας ψυχαγωγεί (ταξίδια, εκδρομές, συναντήσεις) μας παρέχει τα βασικά είδη διατροφής και επιβίωσης (αέρας, νερό, τροφή) Σήμερα (αρνητικά): Ο άνθρωπος:

Διαβάστε περισσότερα

Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος

Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος ...... Δημοσθένης Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος 2010 ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΜΕΛΑ & EKΔOΣEIΣ «AΓKYPA» Δ.A. ΠAΠAΔHMHTPIOY A.B.E.E. Λάµπρου Κατσώνη

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο εργασίας E ομάδας

Φύλλο εργασίας E ομάδας Φύλλο εργασίας E ομάδας «δημοκρατικὸν μὲν εἶναι τὸ κληρωτὰς εἶναι τὰς ἀρχάς, τὸ δ αἰρετὰς ὀλιγαρχικόν» (Η ανάδειξη στα αξιώματα με κλήρωση θεωρείται δημοκρατική, ενώ με εκλογή ολιγαρχική ) Αριστοτέλους,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 6 Ο 7 Ο ΑΠΟΔΟΣΗ ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 30 ο

ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 6 Ο 7 Ο ΑΠΟΔΟΣΗ ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 30 ο ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ ΒΙΒΛΙΑ 6 Ο 7 Ο ΑΠΟΔΟΣΗ ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 30 ο Ύστερα από αυτά, στα μέσα του καλοκαιριού, άρχισε η αναχώρηση (του στόλου) για τη Σικελία. Στους περισσότερους λοιπόν από τους συμμάχους

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α1 α. σχολικό βιβλίο, σελ. 46. Φεντερασιόν: ήταν μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοικτή σε νέες ιδέες

Διαβάστε περισσότερα

TAK TAK ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΕΡΣΕΣ! Σ ΕΦΑΓΑ, ΠΑΛΙΟΒΑΡΒΑΡΕ! Σ ΕΜΕΝΑ ΜΙΛΑΣ, ΣΚΟΥΛΗΚΙ ΑΘΗΝΑΙΕ;

TAK TAK ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΕΡΣΕΣ! Σ ΕΦΑΓΑ, ΠΑΛΙΟΒΑΡΒΑΡΕ! Σ ΕΜΕΝΑ ΜΙΛΑΣ, ΣΚΟΥΛΗΚΙ ΑΘΗΝΑΙΕ; ΕΝΑ ΗΛΙΟΛΟΥΣΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟ ΠΡΩΙΝΟ ΤΟΥ 490 Π.Χ., ΣΕ ΚΑΠΟΙΟ ΡΟΜΑΚΙ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ. TAK TAK Σ ΕΦΑΓΑ, ΠΑΛΙΟΒΑΡΒΑΡΕ! Σ ΕΜΕΝΑ ΜΙΛΑΣ, ΣΚΟΥΛΗΚΙ ΑΘΗΝΑΙΕ; ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΕΡΣΕΣ! ΛΕΝΕ ΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΠΕΛΩΡΙΟΙ ΣΑΝ ΤΟΥΣ ΚΥΚΛΩΠΕΣ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. Οι φορείς της αγωγής στην Αθήνα Βαθμίδες αγωγής Παιδευτικά μέσα A).. α).......

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαία Ελληνική Ιστορία

Αρχαία Ελληνική Ιστορία Αρχαία Ελληνική Ιστορία Ενότητα 10: Ανάκαμψη της Αθήνας - Αγησίλαος Αγγελική Σύρκου Τμήμα Φιλολογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1ο: Ξενοφῶντος Ἑλληνικά, 2, 1, 16-19

ΘΕΜΑ 1ο: Ξενοφῶντος Ἑλληνικά, 2, 1, 16-19 ΘΕΜΑ 1ο: Ξενοφῶντος Ἑλληνικά, 2, 1, 16-19 Α. ΚΕΙΜΕΝΟ 2. Τι γνωρίζετε για την καταγωγή (γέννηση, οικογενειακό περιβάλλον), τη μόρφωση του Ξενοφώντα και τις πολιτικές συνθήκες της εποχής του; 3. α) ὁρμώμενοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ. Οδυσσέας Περαντζάκης

ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ. Οδυσσέας Περαντζάκης ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ Οδυσσέας Περαντζάκης Α 2 Η Σπάρτη ήταν πόλη-κράτος στην Αρχαία Ελλάδα. Ήταν χτισμένη στις όχθες του ποταμού Ευρώτα στη Λακωνία. Η Σπάρτη έχει μείνει γνωστή στην παγκόσμια ιστορία για τη στρατιωτική

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΩΛΗΣΕΩΝ

Μάθημα: ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΩΛΗΣΕΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΙΙ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΩΛΗΣΕΩΝ Παρασκευή

Διαβάστε περισσότερα

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο «Φιλολογικό» Φροντιστήριο 2 ο Διαγώνισμα στη Νεοελληνική Γλώσσα Α Λυκείου Επιμέλεια: Μάνθου Άρτεμις [Ο διαδικτυακός διάλογος] Δεν μπορεί, ασφαλώς, να αμφισβητηθεί ότι ο διάλογος αποτελεί απαραίτητο στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009 ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 2 Ιουνίου 2009 ΩΡΑ: 07:45 10:15 Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από τρία μέρη και

Διαβάστε περισσότερα

Κωπηλατώντας προς τη Δημοκρατία

Κωπηλατώντας προς τη Δημοκρατία Κωπηλατώντας προς τη Δημοκρατία «Η Αθήνα θα είναι αβύθιστη, μια πόλη που θα δαμάζει τα κύματα της θάλασσας» Μαντείο των Δελφών Το αθηναϊκό ναυτικό γεννιέται! Η αττική γη, περιτριγυρισμένη από θάλασσα,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΕ 02 ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΕ 02 ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΕ 02 ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ 1. Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραμματεία ΕΡΩΤΗΜΑ 1 ο Θουκυδίδης, Ιστορίαι Ζ,48 («Αλκιβιάδης δε κατοικίζειν») ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Ο δε Αλκιβιάδης είπε ή [:ισχυρίστηκε ] ότι οι (Αθηναίοι),

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΚΑΙ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΜΑΡΑΘΩΝΑ 490 π.χ. Στην Ανατολική κεντρική Ελλάδα, στον κόλπο του Μαραθώνα έγινε μια μάχη το 490 π.χ που θεμελίωσε τον

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ 1. Να γράψετε ένα κείµενο, όπου θα αναφέρετε τα στοιχεία που συναγάγουµε για τη δοµή και τη λειτουργία της αθηναϊκής πολιτείας από τον «Ὑπὲρ Μαντιθέου» λόγο.

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού:

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: ΕΠΟΧΗ ΧΑΛΚΟΥ 1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: 3000 1100 π. Χ. 1100-800 πχ 800-500 πχ 500-323 πχ 323-146 πχ 146πΧ-330 μχ 2. Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαία Ελληνική Ιστορία

Αρχαία Ελληνική Ιστορία Αρχαία Ελληνική Ιστορία Ενότητα 11: Θήβα (Επαμεινώνδας, Πελοπίδας) Αγγελική Σύρκου Τμήμα Φιλολογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

1. Να συσχετίσεις τους όρους της Στήλης Α με αυτούς της Στήλης Β, γράφοντας στα φύλλα

1. Να συσχετίσεις τους όρους της Στήλης Α με αυτούς της Στήλης Β, γράφοντας στα φύλλα ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΜΑΘΗΜΑ: Ιστορία ΤΑΞΗ: Α ΒΑΘΜΟΣ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 5. 6. 2013 ΥΠΟΓΡ. ΚΑΘ/ΤΗ:... ΧΡΟΝΟΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 2 ώρες ΕΠΩΝΥΜΟ ΚΑΙ ΟΝΟΜΑ...Τμήμα...Αρ...

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς International Conference Facilitating the Acquisition and Recognition of Key Competences ΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Προβληματισμός αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

Η αγορά τροφίμων ακολουθεί τη ζήτηση και η ζήτηση τις ενισχύσεις

Η αγορά τροφίμων ακολουθεί τη ζήτηση και η ζήτηση τις ενισχύσεις >> ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Φράντς Φίσλερ, πρώην Επίτροπος Γεωργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης Η αγορά τροφίμων ακολουθεί τη ζήτηση και η ζήτηση τις ενισχύσεις Επενδύσεις και συνεργασίες τα αντίδοτα στην κρίση Με την αποσύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 Θέμα Α1 Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α) Με τη βιομηχανική επανάσταση καθώς η κατοχή γης έπαυε προοδευτικά να είναι πηγή εξουσίας

Διαβάστε περισσότερα

3 O ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Η συμβολή της Κύπρου στη νέα Ευρωπαϊκή Ενεργειακή Στρατηγική»

3 O ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Η συμβολή της Κύπρου στη νέα Ευρωπαϊκή Ενεργειακή Στρατηγική» 3 O ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Η συμβολή της Κύπρου στη νέα Ευρωπαϊκή Ενεργειακή Στρατηγική» ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΟ HILTON PARK 28 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ κ. ΔΗΜΗΤΡΗ ΣΥΛΛΟΥΡΗ 1 Αγαπητέ κύριε

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 3: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι κατά την Αρχαϊκή Εποχή;

Διδακτική πρόταση 3: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι κατά την Αρχαϊκή Εποχή; Διδακτική πρόταση 3: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι κατά την Αρχαϊκή Εποχή; Ερωτήματα κλειδιά: 2 Ποιες ήταν οι σχέσεις ανάμεσα στις ομάδες; Ποιοι ήταν οι αρχηγοί των ομάδων; Σύνδεση με προηγούμενα μαθήματα

Διαβάστε περισσότερα

Λυσίου Κατὰ Φίλωνος οκιµ ασίας

Λυσίου Κατὰ Φίλωνος οκιµ ασίας Λυσίου Κατὰ Φίλωνος οκιµ ασίας 26 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Το πρόγραµµα της Β Ενιαίου Λυκείου Θεωρητικής Κατεύθυνσης για την Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραµµατεία, όπως αυτό ορίστηκε από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο,

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

Ποδόσφαιρο, τι είναι?

Ποδόσφαιρο, τι είναι? ΟΜΑΔΙΚΗ ΤΑΚΤΙΚΗ Ποδόσφαιρο, τι είναι? επίθεση Κύκλος τεσσάρων φάσεων σκοράρισμα εναλλαγή + - παρεμπόδιση ανάπτυξης άμυνα ανάπτυξη + - εναλλαγή αποσόβηση σκοραρίσματος Στόχος του παιχνιδιού: Νίκη Ομαδικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΓΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΕΣΤΙΑΣΗ ΣΕ ΠΕΛΑΤΗ & ΑΓΟΡΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΓΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΕΣΤΙΑΣΗ ΣΕ ΠΕΛΑΤΗ & ΑΓΟΡΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΗΓΕΣΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΣΤΙΑΣΗ ΣΕ ΠΕΛΑΤΗ & ΑΓΟΡΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΠΡΩΤΕΣ ΥΛΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΜΗΧΑΝΕΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΧΡΗΜΑΤΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΥΠΕΛ, ΧΡΗΣΤΟΥ ΖΑΛΟΚΩΣΤΑ. Ονοματεπώνυμο: Χρήστος Αριστείδου Τάξη: Γ 6

ΡΟΥΠΕΛ, ΧΡΗΣΤΟΥ ΖΑΛΟΚΩΣΤΑ. Ονοματεπώνυμο: Χρήστος Αριστείδου Τάξη: Γ 6 ΡΟΥΠΕΛ, ΧΡΗΣΤΟΥ ΖΑΛΟΚΩΣΤΑ Ονοματεπώνυμο: Χρήστος Αριστείδου Τάξη: Γ 6 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ.. Τι είναι το Ρούπελ; Το Ρούπελ είναι οχυρό και πρόκειται για το μεγαλύτερο συγκρότημα της οχυρωμένης τοποθεσίας κατά μήκος

Διαβάστε περισσότερα

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις 7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις πώς διαχειρίστηκε ο Ηράκλειος τόσο τους κινδύνους που απειλούσαν τα σύνορα του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους όσο και τα σοβαρά προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου.

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου. ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΤΙΠΟΡΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΕΔΕ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΣΕ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΣΤΙΣ ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ (Βρυξέλλες 4/12/2013) Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ.

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Ποιες ήταν οι αιτίες της διάσπασης του φυλετικού κράτους; Η αύξηση του πληθυσμού και η έλλειψη καλλιεργήσιμης γης. Η καταπίεση που ασκούσαν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Παρέμβαση Α/ΓΕΕΘΑ στο Συμπόσιο «Energy Security and Defense»

Παρέμβαση Α/ΓΕΕΘΑ στο Συμπόσιο «Energy Security and Defense» Παρέμβαση Α/ΓΕΕΘΑ στο Συμπόσιο «Energy Security and Defense» ΘΕΜΑ: Η Θέση των Ενόπλων Δυνάμεων στο Νέο Περιβάλλον Ασφαλείας της Ανατολικής Μεσογείου Προκλήσεις και Απαντήσεις Κύριε Υπουργέ, κύριε πρόεδρε,

Διαβάστε περισσότερα

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία.

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία. Η Νίκη σε νομίσματα Νίκη: θεά της ελληνικής μυθολογίας προσωποποιούσε τη δόξα του ελληνικού πολιτισμού. Η Νίκη στέλνονταν από το Δία για να εξυμνήσει μία νίκη, να προσφέρει σπονδές ή να στεφανώσει ένα

Διαβάστε περισσότερα

5. Στίχοι 100-161 (από µετάφραση)

5. Στίχοι 100-161 (από µετάφραση) 5. Στίχοι 100-161 (από µετάφραση) 5.1. Ερµηνευτικές ερωτήσεις ανοικτού τύπου (ανάπτυξης και σύντοµης απάντησης) 1. Μετά τον πρόλογο ακολουθεί η είσοδος του χορού, η πάροδος. α) Με ποια διάταξη και από

Διαβάστε περισσότερα

Οι ανατροπές και η λογική τους.

Οι ανατροπές και η λογική τους. Sotiris Drikos Οι ανατροπές και η λογική τους. Αν θέλαμε να έχουμε ένα ενιαίο κριτήριο για την αξιολόγηση 2 ομάδων στο πλαίσιο μίας διοργάνωσης πριν από μία μεταξύ τους αναμέτρηση θα μπορούσαμε να το αναζητήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ISBN 978-960-484-159-2

ISBN 978-960-484-159-2 Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ Ο Μέγας Αλέξανδρος Κείμενο: Φίλιππος Μανδηλαράς Επιμέλεια κειμένου: Ράνια Ζωίδη Εικονογράφηση: Ναταλία Καπατσούλια Διόρθωση: Αντωνία Κιλεσσοπούλου 2010, Εκδόσεις Κυριάκος Παπαδόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Τοµπάζης /Τουµπάζης - Γιακουµάκης

Τοµπάζης /Τουµπάζης - Γιακουµάκης Επώνυµο Τοµπάζης /Τουµπάζης - Γιακουµάκης Όνοµα Υπογραφή Μανώλης Σφραγίδα Υπογραφές Αγωνιστών της Ελληνικής Επαναστάσεως, ΙΕΕΕ, Αθήνα, 1984 Σφραγίδες Ελευθερίας, ΙΕΕΕ, Αθήνα, 1983 Ιδιότητα Γέννησης Χρόνος

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες.

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ Μάθημα: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Τάξη: Β Γυμνασίου Ενότητα: Οι πρώτοι αιώνες του Βυζαντίου Χρόνος εξέτασης: 45 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΤΑ: α. Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι της Κύπρου κατά την Αρχαϊκή Εποχή; Ποιοι μετακινούνταν; Πού μετακινούνταν; Πώς μετακινούνταν;

ΚΑΡΤΑ: α. Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι της Κύπρου κατά την Αρχαϊκή Εποχή; Ποιοι μετακινούνταν; Πού μετακινούνταν; Πώς μετακινούνταν; ΚΑΡΤΑ: α Πηγή 1: Κείμενο αρχαιολόγου Χιλιάδες ειδώλια, μικρά και μεγάλα, βρέθηκαν σε διάφορα ιερά της Κύπρου. Οι προσκυνητές αφιέρωναν τα ειδώλια στους θεούς και τις θέες τους. Πολλοί άνθρωποι όπως αγρότες,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟ ΜΑΘΗΤΗ. υο λόγια για το βιβλίο σου

ΙΣΤΟΡΙΑ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟ ΜΑΘΗΤΗ. υο λόγια για το βιβλίο σου ΙΣΤΟΡΙΑ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟ ΜΑΘΗΤΗ ΑΡ. ΣΕΛΙ ΑΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ & ΣΤΙΧΟΣ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑ ΙΑΤΥΠΩΣΗ ΙΟΡΘΩΣΗ 5 Εισαγωγικό σημείωμα για το μαθητή 6 3 η παράγραφος 3 ος ισθμό 7 Παράθεμα 1 ο Α 8 Παράθεμα 2 Α 11 2 η παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή.

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή. Ομιλία Αντιπεριφερειάρχη Δυτικής Αττικής κ. Γ. Βασιλείου στην ανοικτή σύσκεψη-παρουσίαση του στρατηγικού σχεδίου ΔΥΤΙΚΗ ΑΤΤΙΚΗ 2020+ Πνευματικό Κέντρο Ασπροπύργου 25-5-2015 Σας καλωσορίζουμε σε μια ιδιαίτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΥΜΑΘ ΣΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ECONOMIST ΜΕ ΘΕΜΑ «ΕΠΙΤΑΧΥΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ» (07-02-2013)

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΥΜΑΘ ΣΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ECONOMIST ΜΕ ΘΕΜΑ «ΕΠΙΤΑΧΥΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ» (07-02-2013) 1 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΥΜΑΘ ΣΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ECONOMIST ΜΕ ΘΕΜΑ «ΕΠΙΤΑΧΥΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ» (07-02-2013) Κύριε Υπουργέ Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, φίλε Θανάση Τσαυτάρη, Υψηλοί προσκεκλημένοι,

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικά η ανακοίνωση του Ιωνά Νικολάου:

Αναλυτικά η ανακοίνωση του Ιωνά Νικολάου: Αναλυτικά η ανακοίνωση του Ιωνά Νικολάου: Επειδή όμως φαίνεται ότι η εκστρατεία εκτόξευσης ανυπόστατων καταγγελιών από τον κ. Παπαγεωργίου τυγχάνει κομματικής εκμετάλλευσης, θα σχολιάσω ορισμένα ζητήματα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου 1 Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου Στο διεθνές σύστηµα δεν υπάρχουν µόνο οι µεγάλες δυνάµεις αλλά επίσης υπάρχουν µεσαίες, µικρές ή και πολύ µικρές δυνάµεις. Βέβαια η διαµόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του διαιτητή στο γήπεδο: Μια ψυχολογική προσέγγιση

Ο ρόλος του διαιτητή στο γήπεδο: Μια ψυχολογική προσέγγιση Ο ρόλος του διαιτητή στο γήπεδο: Μια ψυχολογική προσέγγιση Tσαγκαμίλης Ανδρέας Είναι σε όλους γνωστό ότι οι απαιτήσεις στον αθλητικό χώρο είναι αυξάνονται συνεχώς, απαιτήσεις που έχουν αναφορά σε όλους

Διαβάστε περισσότερα

Με ιδιαίτερη χαρά και συγκίνηση διοργανώνουμε τη σημερινή εκδήλωση, για να τιμήσουμε τα 100 χρόνια ζωής της Αεροπορίας Στρατού.

Με ιδιαίτερη χαρά και συγκίνηση διοργανώνουμε τη σημερινή εκδήλωση, για να τιμήσουμε τα 100 χρόνια ζωής της Αεροπορίας Στρατού. Κυρίες και Κύριοι, Με ιδιαίτερη χαρά και συγκίνηση διοργανώνουμε τη σημερινή εκδήλωση, για να τιμήσουμε τα 100 χρόνια ζωής της Αεροπορίας Στρατού. Όταν το 1912 δειλά συγκροτείτο ο πρώτος αεροπορικός στόλος

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της έρευνας

1. Σκοπός της έρευνας Στατιστική ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των εξετάσεων πιστοποίησης ελληνομάθειας 1. Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι κυριότατα πρακτικός. Η εξέταση των δεκτικών/αντιληπτικών

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Κεφάλαιο 5 Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Έφτασε μια μισάνοιχτη πόρτα, ένα μικρό κενό στο χώρο και το χρόνο, σαν ένα ασήμαντο λάθος της Ιστορίας για να πέσει η Πόλη. Εκείνο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο Η ενδυμασία αποτελείται από κάθε τι με το οποίο ο άνθρωπος καλύπτει και στολίζει το σώμα του. Περιλαμβάνει δηλαδή τα ρούχα και

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαία Ελληνική Ιστορία. Ενότητα 9: Σικελική εκστρατεία Τριάκοντα τύραννοι Αγγελική Σύρκου Τμήμα Φιλολογίας

Αρχαία Ελληνική Ιστορία. Ενότητα 9: Σικελική εκστρατεία Τριάκοντα τύραννοι Αγγελική Σύρκου Τμήμα Φιλολογίας Αρχαία Ελληνική Ιστορία Ενότητα 9: Σικελική εκστρατεία Τριάκοντα τύραννοι Αγγελική Σύρκου Τμήμα Φιλολογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ Στην Αττική οι Αρβανίτες κατοικούσαν στο μεγαλύτερο μέρος της υπαίθρου. Ουσιαστικά την ελληνική γλώσσα την διατηρήσαν οι κλειστές ελληνικές κοινωνίες των Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Φιλολογική Επιμέλεια : Σεβαστή Ε. Δριμαροπούλου ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ. Ξενοφώντας Θουκυδίδης

Φιλολογική Επιμέλεια : Σεβαστή Ε. Δριμαροπούλου ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ. Ξενοφώντας Θουκυδίδης Φιλολογική Επιμέλεια : Σεβαστή Ε. Δριμαροπούλου ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ Ξενοφώντας Θουκυδίδης 1 Σεβαστή Ε. Δριμαροπούλου ΞΕΝΟΦΩΝΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ : 16-32 ΞΕΝΟΦΩΝΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ 16-21 Και οι Αθηναίοι εξορμώντας

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών είναι από τα σημαντικότερα κοινωνικά προβλήματα.

Η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών είναι από τα σημαντικότερα κοινωνικά προβλήματα. Η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών είναι από τα σημαντικότερα κοινωνικά προβλήματα. Το ΚΕΣΑΝ - Κέντρο Πρόληψη Ηρακλείου, σε συνεργασία με τον ΟΚΑΝΑ, λειτουργεί με σκοπό την πρόληψη της χρήσης ψυχοδραστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ-ΚΕΦ. 37 Θέμα: Έπαινος της πολιτείας και των τρόπων ζωής του Αθηναίου πολίτη.

ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ-ΚΕΦ. 37 Θέμα: Έπαινος της πολιτείας και των τρόπων ζωής του Αθηναίου πολίτη. ΕΡΚΛΕΥΣ ΕΑΦΣ-ΚΕΦ. 37 Θέμα: Έπαινος της πολιτείας και των τρόπων ζωής του Αθηναίου πολίτη. Λ Ε Α το αθηναϊκό πολίτευμα δεν είναι μόνο πρωτότυπο αλλά και πρότυπο (πολιτείᾳ οὐ ζηλούσῃ παράδειγμα δὲ μᾶλλον

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ 2.1 Εισαγωγή Η έρευνα διεξήχθη κατά την χρονική περίοδο Φεβρουαρίου έως και Ιουνίου του 2003. Ο συνολικός αριθµός των ευρωπαίων πολιτών που απάντησε

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Επιχειρηματικότητας ΙΙ

Στοιχεία Επιχειρηματικότητας ΙΙ Στοιχεία Επιχειρηματικότητας ΙΙ Νικόλαος Μυλωνίδης Απρίλιος 2007 1 Η έννοια του Επιχειρηματία Αναλαμβάνει δράση Συνδυάζει καινοτομικά και δημιουργικά τους συντελεστές της παραγωγής Παράγει προϊόντα και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 θεμα: Ιστορικη Εξελιξη Αγωγης και Προαγωγης Υγειας. Η προαγωγη υγειας είναι συνδεδεμενη με τις αλλαγες που

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΕΠΙΤΕΛΩΝ ΠΝ Σ Ι.ΕΠ.Ν 13/10

ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΕΠΙΤΕΛΩΝ ΠΝ Σ Ι.ΕΠ.Ν 13/10 ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΕΠΙΤΕΛΩΝ ΠΝ Σ Ι.ΕΠ.Ν 13/10 «ΘΟΥΚΥ Ι ΗΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΕΠΙ ΤΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΙΣΧΥΟΣ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ.» οκίµιο Από τον Υποπλοίαρχο Ν. Χρυσοχοΐδη Π.Ν. ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 I ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΟΚΙΜΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ 3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστό) ή µε Λ (λάθος) καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις. 1. Ένα ιδιωτικό

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ Α) ΕΚΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΚΩΔΙΚΑ

Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ Α) ΕΚΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΚΩΔΙΚΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ Α) ΕΚΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΚΩΔΙΚΑ Ο Κώδικας αφορά όλες τις διαφημίσεις για κάθε είδους προϊόντα και υπηρεσίες. Ο Κώδικας ορίζει τους κανόνες επαγγελματικής δεοντολογίας και

Διαβάστε περισσότερα

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 S E L E C T D E V E L O P L E A D H O G A N D E V E L O P C A R E E R ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 Ημερομηνία: Αύγουστος 02, 2012 2

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη του Νίκου Λυγερού στο LEGACY MAGAZINE

Συνέντευξη του Νίκου Λυγερού στο LEGACY MAGAZINE Συνέντευξη του Νίκου Λυγερού στο LEGACY MAGAZINE 1) Κύριε Λυγερέ, παρά την δυσχερή οικονομική κατάσταση στην οποία βρίσκεται η Κύπρος, επικρατεί ακόμα μια νότα αισιοδοξίας λόγω των υδρογονανθράκων... Με

Διαβάστε περισσότερα

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, «ΠΛΑΤΩΝΑ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ» ΤΑΞΗ: Γ, ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Αρετή Πότσιου, ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗΣ: Νίκος Κοκκινάκης

Διαβάστε περισσότερα