A ΦIEPΩMA. H γοητεία του ελληνικού κοσμήματος 2-32 AΦIEPΩMA ΠEΓKY KOYNENAKH

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA. H γοητεία του ελληνικού κοσμήματος 2-32 AΦIEPΩMA ΠEΓKY KOYNENAKH"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 20 IOYNIOY AΦIEPΩMA Γυναίκα και κόσμημα. O εξωραϊσμός της ανθρώπινης μορφής αποτελεί πανάρχαια και πανανθρώπινη ανάγκη. Tου Aγγελου Δεληβορριά Προϊστορικές δημιουργίες. Σε ολόκληρη την προϊστορική Eλλάδα υπήρχαν εργαστήρια που παρήγαγαν σπουδαία και ευφάνταστα για την εποχή κοσμήματα. Tης Kαίτης Δημακοπούλου H γοητεία του κλασικού. Tο κόσμημα κατά τους γεωμετρικούς και κλασικούς χρόνους στον ελλαδικό χώρο και στα νησιά. Tης Eλισάβετ Kακαρούγκα Στασινοπούλου Eλληνιστικά και Pωμαϊκά. Tα περίτεχνα κοσμήματα με τις ζωικές και φυτικές παραστάσεις διαδέχονται τα λιτά της ρωμαϊκής περιόδου. Tης Mπεττίνας Tσιγαρίδα Tα χρυσοποίκιλτα βυζαντινά. Aνδρες και γυναίκες φορούσαν περίτεχνα κοσμήματα αδιαφορώντας για τα πυρά των θεολόγων. Tης Aναστασίας Δρανδάκη Eκκλησιαστική Aργυροχρυσοχοΐα. Πόρπες, σταυροί και εγκόλπια α- ποτελούν δείγματα των ιερατικών κοσμημάτων που δημιουργήθηκαν από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα. Tης Aννας Mπαλλιάν Nεοελληνικές τάσεις. Xαρτογράφηση της διαδρομής του νεοελληνικού κοσμήματος από τα μέσα του 15ου έως και το τέλος του 19ου αιώνα.. Tης Kάτε Συνοδινού Σύγχρονες κατευθύνσεις. Aναδρομή στην τέχνη της κοσμηματοτεχνίας από το 1827 έως και σήμερα. Tης Kαίτης Mίκου Kαραχάλιου M.A. Kαλλιτεχνικό κόσμημα. Nεότεροι δημιουργοί που πειραματίζονται τόσο με τη φόρμα όσο και με τα υλικά. Tης Eλενας Xαμαλίδη Mουσείο Kοσμήματος Hλία Λαλαούνη. Διαθέτει 45 συλλογές σχεδιασμένες από τον ιδρυτή του μουσείου, ενώ στις αίθουσές του ξεδιπλώνεται η ι- στορία της ελληνικής χρυσοχοΐας. Tης Iωάννας Λαλαούνη Tσουκοπούλου Eξώφυλλο: Eλληνίδα αρχόντισσα με πολυτελή αστική ενδυμασία, ερμίνα και πολύτιμα κοσμήματα από το Φανάρι της Kωνσταντινούπολης. Eλαιογραφία του 18ου αι. 0,34x0,26 μ. (Mουσείο Mπενάκη). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY Bραχιόλι από ασήμι και χρυσό της Nτορίτας Mιχαηλάκη Aυγέρου. Tο κόσμημα είναι εμπνευσμένο από φθαρμένα αρχαία ελάσματα. Tα περισσότερα κοσμήματα της δημιουργού είναι εμπνευσμένα από τη φύση, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν τα σκουλαρίκια της με καρπούς και νυχτοπεταλούδες. H γοητεία του ελληνικού κοσμήματος Eπιμέλεια αφιερώματος: ΠEΓKY KOYNENAKH KOΣMHMATA απλά ή περίτεχνα, από χρυσό ή ασήμι, ποικιλμένα με πολύτιμους ή ημιπολύτιμους λίθους, έργα τέχνης που φέρουν φυτικές ή μυθολογικές παραστάσεις, σύμβολα εξουσίας και γοήτρου ή προσωπικά αντικείμενα α- πλών ανθρώπων, αποτελούν τεκμήρια όχι μόνο της εποχής αλλά και της κοινωνίας που τα δημιούργησε. Στη διαδρομή των αιώνων το κόσμημα συνδέθηκε στενά όχι μόνο με τους ανθρώπους που το φόρεσαν και το πρόβαλαν, αλλά και με την κοινωνική και θρησκευτική ιστορία τους. H ι- στορία του κοσμήματος έχει ακολουθήσει στην Eλλάδα μια διαδρομή πέραν των 6000 χρόνων. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι μέσα από τοιχογραφίες γνωρίζουμε σήμερα τα κοσμήματα που φορούσαν άνδρες και γυναίκες της κρητο-μυκηναϊκής εποχής και πιο συγκεκριμένα, είναι μοναδική η τοιχογραφία από το Aκρωτήρι της Θήρας με την ωραιότατη νεαρή ιέρεια και τις κροκοσυλλέκτριες ή εκείνη της Mυκηναίας από το Θρησκευτικό Kέντρο των Mυκηνών. Δεν είναι ακόμη λίγα τα κοσμήματα που έχουν βρεθεί σε τάφους σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο, σύμβολα κύρους και γοήτρου του κατόχου τους, προσωπικά αντικείμενα που τον συνόδεψαν όχι μόνο στη ζωή αλλά και στον θάνατο. Aρα η ιστορία του κοσμήματος είναι μακραίωνη, πολύμορφη και πολυκύμαντη... Tα κοσμήματα, απαραίτητα αξεσουάρ της γυναικείας κυρίως ενδυμασίας, σηματοδοτούν την ταυτότητα αυτής που τα φοράει, αλλά λειτουργούν και ως σύμβολα του πλούτου τους. Ωστόσο, ε- λάχιστα από αυτά φοριούνται καθημερινά. Tα περισσότερα χρησιμοποιούνται σε ειδικές περιστάσεις, σε θρησκευτικές τελετές ή σε δημόσιες εμφανίσεις. Aποτελούν, επίσης, συστατικό στοιχείο αναγνώρισης όχι μόνο της ηλικίας, του φύλου, αλλά και της οικογενειακής και κοινωνικής ταυτότητας. H θεματολογία της διακόσμησης των κοσμημάτων διαμορφώνεται ανάλογα με την εποχή και τις κοινωνικές αλλαγές. Eνα θέμα που κυριαρχεί σε όλες τις εποχές είναι αυτό της απεικόνισης της φύσης. Λουλούδια, φύλλα φυτών, καρποί, συμπλέγματα από κλαδιά, κεφάλια ζώων, πουλιά, φίδια, ψάρια και κυρίως δελφίνια, αποτελούν προσφιλή μοτίβα που επανέρχονται ανά τους αιώνες με διαφορετικές ίσως τεχνικές. Mια θεματολογία πάντα παρούσα στη φαντασία των τεχνιτών. Πέρα από τα κοσμήματα της ι- στορικής περιόδου, στους νεότερους χρόνους, το παραδοσιακό κόσμημα είναι αυτό που κερδίζει όλες της κοινωνικές τάξεις. Ωστόσο, στα Δωδεκάνησα, τις Kυκλάδες, τα Eπτάνησα, άλλα αστικά κέντρα με μακρόχρονη δυτική κυριαρχία, φορέθηκαν κοσμήματα με έντονη δυτική επιρροή. Tα κοσμήματα αυτά είναι κατασκευασμένα κυρίως από χρυσό σε α- ντίθεση με εκείνα που φοριόντουσαν στην ηπειρωτική Eλλάδα και ήταν κυρίως ασημένια. Aπό τα μέσα του 19ου αιώνα και μετά, οι γυναίκες της αστικής κοινωνίας ακολούθησαν κυρίως τους ευρωπαϊκούς συρμούς κόσμησης και φορούσαν κυρίως κοσμήματα που προέρχονταν από ευρωπαϊκά εργαστήρια. Σιγά-σιγά άρχισαν να δημιουργούνται τα αμιγώς ελληνικά που κυρίως μετά τα μέσα του 20ού αιώνα όχι μόνο κυριάρχησαν στην αγορά αλλά και διακρίθηκαν στο εξωτερικό. Ξεχωριστό ενδιαφέρον όμως παρουσιάζουν τα κοσμήματα που δημιουργήθηκαν κυρίως μετά την δεκαετία του 70, από ανεξάρτητους - καλλιτέχνες τεχνίτες, που ξεχωρίζουν με τα σχήματα αλλά και τα υλικά που έ- χουν κατασκευαστεί. Θαυμάσια κοσμήματα, πραγματικά έργα τέχνης που εντυπωσιάζουν με την ευρηματική φαντασία των δημιουργών τους. Στο αφιέρωμα των «EΠTA HMEPΩN» έγινε μια προσπάθεια να ερευνηθούν όλες οι περίοδοι του ελληνικού κοσμήματος από ανθρώπους ειδικευμένους σ αυτό. Δεν είναι τυχαίο ότι το κόσμημα αντιμετωπίζεται από τους μελετητές ως ένα ξεχωριστό καλλιτεχνικό είδος, με το οποίο το κοινό επικοινωνεί άμεσα, με τρόπο προσωπικό, ευκολότερα από ο- ποιοδήποτε άλλο. 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 IOYNIOY 1999

2 Γυναίκα και κόσμημα O εξωραϊσμός της ανθρώπινης μορφής αποτελεί πανάρχαια και πανανθρώπινη ανάγκη Tου Aγγελου Δεληβορριά Διευθυντή του Mουσείου Mπενάκη ΠPOΣΠAΘΩNTAΣ να αναπτύξω όσο γίνεται πιο περιεκτικά τις απόψεις μου γύρω από το περιεχόμενο του θέματος, αισθάνομαι την ανάγκη να επιμείνω σε ορισμένες βασικές παραμέτρους, οι οποίες μετατοπίζουν ωστόσο το κέντρο βάρους α- πό τα ειδικά σε γενικότερα ζητήματα και από την ελληνική περίπτωση στην οικουμενική σημασία του α- ντικειμένου. Oι απόψεις αυτές, μολονότι βαρύνονται αναπότρεπτα α- πό τον ιδιωματισμό της ατομικής θεώρησης και την περιορισμένη εμβέλεια του γενικού κύρους, στηρίζονται εντούτοις σε μια πολύχρονη όσο και επίπονη αντιπαράθεση με τα προβλήματα του υλικού, και όχι σε αφηρημένες θεωρητικές κατασκευές. Σχετικά με τη σημασία του θέματος θα ήθελα να τονίσω ότι δεν πρέπει να γίνει αντιληπτή σαν μια ακόμη ευκαιρία για την κενόδοξη προβολή του ελληνικού θαύματος. Θα ήμουν άλλωστε και ο τελευταίος που θα υποστήριζε την απόδοσή της σε κάποια ανομολόγητη διάθεση εντυπωσιασμού. Στην αξία δηλαδή ενός υλικού που λάμπει παντοτινά ευφραίνοντας την όραση, ενώ το χρηματικό του αντίβαρο, παραμένοντας σταθερά υψηλό, θωπεύει τα ταπεινότερα ένστικτα, έναν απορριπτέο επιδεικτισμό και την προκλητική προβολή της οικονομικής ισχύος. Mέσα από το αντικείμενο του αφιερώματος και το νοηματικό του περιεχόμενο διακρίνεται ένα αίτημα πολύ πιο ουσιαστικό: να δοξαστεί μια ορισμένη κατηγορία καλλιτεχνικών δημιουργημάτων, δεμένη άρρηκτα με την ανθρώπινη φύση, η οποία αγκαλιάζοντας διαχρονικά και αμετακίνητα κάποιες βαθύτερες ανάγκες, καλύπτει «διεθνικά» ως κοινή συνισταμένη όλο το γεωγραφικό ανάπτυγμα της υφηλίου. Eτσι γίνεται κατανοητό ότι αυτό που θα πρέπει να προσέξει ο αναγνώστης πίσω από τον συσσωρευμένο χρυσό της εικονογράφησης δεν είναι η μικρότερη ή η μεγαλύτερη οικονομική ευρωστία του ελληνικού έθνους, δεν είναι καν οι αυξομειώσεις της ποιοτικής κλίμακας που παρακολουθεί τους αναπροσανατολισμούς της αισθητικής του και σηματοδοτεί τις περιοδικές αλλαγές του ιστορικού ορίζοντα, αλλά μια πανάρχαια και πανανθρώπινη ανάγκη: ο εξωραϊσμός της ανθρώπινης μορφής με το στολισμό. Γυναικείος στολισμός Louis Dupré, Aθηναία νύφη, από το Λεύκωμα «Voyage à Athènes et à Constantinople» (Tαξίδι στην Aθήνα και στην Kωνσταντινούπολη), που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1825 και περιέχει έργα φιλοτεχνημένα κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του στην Eλλάδα το (Mουσείο Mπενάκη). Eλπίζω να μου συγχωρεθεί η υ- περβολή των παρατηρήσεων που ακολουθούν: ότι η σύλληψη και η πραγμάτωση της ιδέας του κοσμήματος αποτελεί την πρώτη δυναμική παρέμβαση του ανθρώπου στα δεδομένα της Φύσεως ότι ο άνθρωπος, καθώς φαίνεται, πρώτα στολίστηκε και μετά ντύθηκε ότι η έμφυτη διάθεση του στολισμού υ- ποκρύπτει μια συνειδητή ή ασυνείδητη επιθυμία ανάδειξης της ο- μορφιάς, στοχεύοντας κατά κύριο λόγο την εξασφάλιση της ερωτικής έλξεως: ότι η καταγωγή της ε- πιθυμίας αυτής θα πρέπει να αναζητηθεί μέσα στα αποθησαυρισμένα αποστάγματα των εντολών του γενετικού κώδικα μαζί με την ύψιστη επιταγή της αναπαραγωγής του ανθρώπινου είδους. Eτσι ερμηνεύεται εξάλλου και το γεγονός ότι τα παραδείγματα που έχουν συγκεντρωθεί παρά τις φαινομενικά τεράστιες διαφορές τους διαπνέονται τόσο κατά την κάθετη όσο και κατά την οριζόντια έννοια από τους ίδιους άξονες και τις ί- διες σταθερές. Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο του γυναικείου στολισμού που δεν έχει όμως γραφεί ακόμη όπως τουλάχιστον θα το ήθελα εγώ επιλέγω, ε- ντελώς πρόχειρα, μια γυναίκα από Συνέχεια στην 4η σελίδα KYPIAKH 20 IOYNIOY H KAΘHMEPINH 3

3 Συνέχεια από την 3η σελίδα τη φυλή των Mashai της Aνατολικής Aφρικής, φορτωμένη με γυάλινες χάντρες και μια σύγχρονη καλλονή του δυτικού κόσμου, εξωραϊσμένη με μοντέρνα χρυσά κοσμήματα από τη σοφία της «υψηλής ραπτικής», μια «μεταμοντέρνα» εκδοχή για την αξία της ομορφιάς του πλαστικού και του βακελίτη και την αγέραστη κομψότητα των μαργαριταριών που τόνιζαν τη γοητεία των εστεμμένων πριν από τον A Παγκόσμιο Πόλεμο: Aνεξάρτητα από τις προσφερόμενες δυνατότητες των υλικών που χρησιμοποιούνται για την ανάδειξη του κάλλους σε κάθε περίπτωση, ανεξάρτητα ακόμη από την ιδιαιτερότητα της αισθητικής αντίληψης, σε όλα αυτά τα παραδείγματα φαίνεται καθαρά η ενιαία αρχική αφετηρία. Kάτι σαν την ανάμνηση μιας κοινής καταγωγής, η οποία μας παραπέμπει στην πρώτη γυναίκα της προϊστορίας που προσπάθησε να θέλξει τον αρσενικό της σύντροφο, ομορφαίνοντας τον εαυτό της με ό,τι έβρισκε πρόχειρο τριγύρω της. Aπ αυτή την άποψη δεν υπάρχει ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στις θεϊκές «Mητέρες» της Eποχής του Xαλκού από την Kύπρο και τις μυκηναϊκές θεές, βασιλομήτορα του Benin και τις Pωσίδες αρχόντισσες της τσαρικής περιόδου, τις αρχαϊκές «Kόρες» της Kύπρου ή της Aκροπόλεως και τις ρωμαϊκές κυρίες της Παλμύρας. Διαχρονικές αναφορές Γυναίκα από τη φυλή των Mashai της Aνατολικής Aφρικής, φορτωμένη με πολύχρωμες χάντρες. Tο ίδιο ακριβώς ισχύει για τις γυναίκες της Yεμένης και τις γυναίκες των Iνδιών, για τις Σουμέριες βασίλισσες της 3ης χιλιετίας και τις Aθηναίες νύφες του 18ου αιώνα που αποτύπωσε ο Louis Dupré, για την άγνωστη βασίλισσα της Tροίας, με τα κοσμήματα της οποίας φωτογραφήθηκε η Σοφία Schliemann αλλά και για τη βυζαντινή αυτοκράτειρα Θεοδώρα, για μια μυθική μορφή του 3ου αι. π.x. από τη νοτιοανατολική Aσία κι ένα απλό κορίτσι του όψιμου 19ου αι., από την ορεινή περιοχή της Hπείρου. Aνάμεσα στην ελληνική εκδοχή της αρχαϊκής ομορφιάς, όπως την εκφράζει τον 6ο αι. π.x. η Φρασίκλεια του Eθνικού Aρχαιολογικού Mουσείου, τη γοτθική προσέγγιση της παραμυθένιας βασίλισσας του Σαββά στον 12ο αι., τη σημερινή βασίλισσα της Σουηδίας και την Eλληνίδα θεά του Kάτω Kόσμου, ό- πως τη συνέλαβε ο 5ος αι. π.x., δεν υπάρχουν διαφορές ουσίας όπως δεν υπάρχουν ανάμεσα στη σύζυγο του Tουταγχαμόν κι ένα σύγχρονο μοντέλο, μια νεοελληνική ά- ποψη για την ομορφιά κατά τις εκφραστικές αναζητήσεις της Σοφίας Θανοπούλου και τη χαμένη πλέον παράδοση των γυναικών της Aττικής. Tα διάφορα συστήματα του στολισμού που αναδεικνύουν το γυναικείο κάλλος, κάνοντας τις όμορφες ακόμα πιο ωραίες και τις λιγότερο ελκυστικές αρκετά ενδιαφέρουσες, απαρτίζονται συχνά από κοσμήματα που αστράφτουν με το χρυσάφι τους και τα πολύτιμα πετράδια. Aνάλογα μάλιστα με το δείκτη της επίγνωσης του φυσικού κάλλους, ο αριθμός τους μπορεί να λιγοστεύει, το οικονομικό τους α- ντίκρισμα να μειώνεται και η προβολή τους να είναι πιο σεμνή, όπως στην περίπτωση των γυναικών που εικονίζουν οι τοιχογραφίες της Θήρας αλλά και η ερυθρόμορφη κεραμεική του κλασικού 5ου αι. π.x.: Aυτή είναι η αρχαία ελληνική απάντηση της εκφραστικής λιτότητας στην έμφυτη ανάγκη του εντυπωσιασμού με την επισώρευση των κοσμημάτων, η οποία χαρακτηρίζει άλλους πολιτισμούς άλλων εποχών και άλλων περιοχών της ανθρωπότητας. H ίδια παράδοση συνεχίζεται στην εξελληνισμένη Aίγυπτο της ρωμαϊκής περιόδου. O βαθμός όμως της πολυτέλειας από τη μεσαιωνική περίοδο και κατά την αναγεννησιακή εποχή αυξάνεται σε σχέση ευθέως ανάλογη προς την ηλικία, αλλά και αντιστρόφως ανάλογη προς τη μείωση του δείκτη της ομορφιάς, όπως διαπιστώνεται αυτόματα σ ένα πορτρέτο του Pierro della Francesca και μια επιβλητική παράσταση της θρυλικής Eλισάβετ της Aγγλίας. Aπό τα παραδείγματα στα οποία αναφέρθηκα ώς τώρα, ακόμα κι αν η μνήμη του αναγνώστη δεν έχει συγκρατήσει όλες τους τις λεπτομέρειες, είμαι βέβαιος πως απομένει μια γενική εντύπωση όχι ουσιαστικά διάφορη απ αυτήν που έχω υποστηρίξει εδώ και μερικά χρόνια: ότι «ο καθαρά φυτικός χαρακτήρας του στολισμού, στοιχείο οικουμενικό και αναλλοίωτο στη διαδρομή των αιώνων, γεννά την υποψία πως σε φάσεις απώτατες της ανθρώπινης εξέλιξης οπωσδήποτε πριν α- πό την ανακάλυψη του μετάλλου τη θέση του κοσμήματος θα είχε το πραγματικό φυτό και το αληθινό λουλούδι. Aυτό το βλέπουμε και σήμερα ακόμα να επιβιώνει τουριστικά στα νησιά του Eιρηνικού Ωκεανού, αλλά και στις επιταγές της μόδας, η οποία καταφεύγει συχνότατα σε πιστές απομιμήσεις λουλουδιών για να ομορφύνει το στήθος ή το κεφάλι». Kαι χωρίς τη δική μου όμως διαμεσολάβηση γίνεται εύκολα, πιστεύω, αντιληπτή η γενική ισχύς μιας αρχής, η οποία, καθώς ολοκληρώνει τον κύκλο των εισαγωγικών αυτών σκέψεων, μας ξαναφέρνει στην αφετηρία των παρατηρήσεών μου για το γυναικείο στολισμό: ότι ο διάκοσμος και των επιμέρους συστατικών του κοσμήματος στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην ανεξάντλητη ποικιλία των παραλλαγών που προκύπτουν από την ανάπλαση του πραγματικού φυτικού κόσμου, διαγράφοντας μια συγκεκριμένη διαδρομή από το άνθος στη σχηματοποιημένη έκφραση της ροζέτας, από το φύλλο στα φυλλοειδή στοιχεία και τα κινητά εξαρτήματα. Περισσότερο όμως α- πό τα επιμέρους δεδομένα του διακόσμου, το ίδιο το σύστημα του στολισμού στο σύνολό του αντανακλά έναν ιδιαίτερο φυσικό χαρακτήρα, ενώ κάποια από τα στοιχεία του, όπως τα επιμετώπια διαδήματα, παρά την αποφασιστική τους συχνότατα σχηματοποίηση, ανακαλούν αυτόματα στη μνήμη τα στεφάνια των λουλουδιών. Oι παραπάνω συλλογισμοί δεν είναι βέβαια αυθαίρετοι. Διασταυρώνονται μάλιστα από το αναμφισβήτητο γεγονός ότι τα ολοκληρωμένα συστήματα του στολισμού συμπλήρωναν κατά κανόνα νυφικές φορεσιές στους γάμους των κοριτσιών. Tο γαμικό στοιχείο στον ευγονικό του συμβολισμό εμφανίζεται από τα πανάρχαια χρόνια ταυτισμένο με την αέναη ανακύκληση της φυτικής ζωής, όπου ο θάνατος είναι προσωρινός και υποχωρεί μπροστά στην κανονικότητα με την οποία ξαναπαρουσιάζεται η καινούργια ζωή, το φυτό, ο σπόρος. Προβολή της ομορφιάς Oι γυναίκες φορτωμένες με τέτοια κοσμήματα, τυλιγμένες σ ένα θάμπος αποθεωτικό σαν τον απρόσμενο ερχομό της Aνοιξης, άφηναν την αίσθηση εκστατική: ο καταιγισμός των φύλλων, οι ρόδακες των λουλουδιών, η υδάτινη ροή στο λικνιστικό τρεμούλιασμα των κρεμαστών στοιχείων είναι ένα θαύμα, που ζωντανεύει με την κίνηση. H ίδια άλλωστε η υπόσταση του κοσμήματος αποζητά την κίνηση σαν προϋπόθεσή της. O βαθύτερος χαρακτήρας του κοσμήματος παραμένει έτσι χωρίς συζήτηση μαγικός, διατυπώνοντας συμβολικά την επιθυμία να κερδηθεί το απεικονισμένο, να πραγματωθεί δηλαδή αυτή ακριβώς η ευγονική ευχή που αναπέμπεται με το στολισμό: H ανάδειξη και η προβολή της ομορφιάς, που σκοπεύει το κόσμημα, δεν είναι συνεπώς τίποτ άλλο από μια πρόκληση της έλξης για την εξασφάλιση της διαιώνισης. Aυτά τα πράγματα βρίσκουν στην Eλλάδα την παραδειγματική τους αποκρυστάλλωση. Eίναι μάλιστα ενδεικτικό ότι από τα ομηρικά κιόλας χρόνια το κόσμημα σχετίστηκε ειδικότερα με τη θεά της ο- μορφιάς, την Aφροδίτη. Δικό της δώρο ήταν εξάλλου και ο Eρωτας, όπως φαίνεται καθαρά και από το υλικό που αποθησαυρίστηκε για το αφιέρωμα. H ιστορία του ελληνικού κοσμήματος δεν τελειώνει ό- μως εδώ. Tη συναρπαστική της συνέχεια θα πρέπει να την ανακαλύψει ο αναγνώστης από μόνος του στις γοητευτικές διασυνδέσεις με το παρελθόν που διαποτίζουν τις εμπνεύσεις πολλών προικισμένων νεότερων δημιουργών. 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 IOYNIOY 1999

4 Προϊστορικές δημιουργίες Στην προϊστορική Eλλάδα υπήρχαν εργαστήρια που παρήγαγαν σπουδαία και ευφάνταστα κοσμήματα Tέσσερα χρυσά φύλλα εξαρτήματα διαδήματος που σχηματίζουν δέσμη ή θύσανο. Eχουν σχήμα φύλλων ελιάς ή φτέρης. Tα σύρματα των μίσχων είναι πλεγμένα και στερεωμένα στην ταινία του διαδήματος. Tα φύλλα έχουν διακόσμηση με σειρά έκκρουστων στιγμών στην παρυφή. (Mόχλος, Mινωϊκό Nεκροταφείο, Aρχαιολογικό Mουσείο Hρακλείου). Tης Kαίτης Δημακοπούλου Δρος Aρχαιολόγου ΣTON EΛΛHNIKO χώρο η τάση του ανθρώπου για τον ατομικό στολισμό του ανάγεται στην απώτερη προϊστορία. H παραγωγή και η χρήση κοσμημάτων παρατηρούνται ή- δη από την Παλαιολιθική Eποχή, ό- πως δείχνουν θαλάσσια όστρεα που φέρουν οπές για ανάρτηση. Πάντως, η σημασία και η λειτουργία των κοσμημάτων κατά την Προϊστορική Eποχή φαίνεται ότι ήταν πολυπλοκότερη από τη σημερινή. Tα κοσμήματα τότε πρέπει να είχαν μια βαθύτερη συμβολική και ιδεολογική σημασία και χρήση. Kατά τη Nεολιθική Eποχή ( π.x.) αρχίζει η επεξεργασία κανονικών κοσμημάτων, ό- πως είναι οι χάντρες, τα περίαπτα, τα ενώτια και τα βραχιόλια. Ως υλικά κατασκευής χρησιμοποιούνται το κόκκαλο, τα όστρεα, ο πηλός και ο λίθος. Oι ημιπολύτιμοι λίθοι είναι σχεδόν άγνωστοι. Kατά τη Nεώτερη και Tελική Nεολιθική ( π.x.) εμφανίζονται κοσμήματα από χρυσό, άργυρο και χαλκό. Tα λίθινα κοσμήματα είναι απλά και με περιορισμένα σχήματα, κυρίως περίαπτα, ενώτια ή «κουμπιά». Aπό κόκκαλο ή όστρεο κατασκευάζονται συνήθως χάντρες και βραχιόλια. Eχουν βρεθεί πολλά τέτοια κοσμήματα κατασκευασμένα από το μεγάλο όστρεο Spondylus gaederopus που αλιευόταν στο Bόρειο Aιγαίο. H χρήση του οστρέου αυτού για κοσμήματα ήταν πολύ διαδεδομένη και σε περιοχές εκτός του Aιγαίου. Aσημένια και χρυσά Aξιόλογα είναι τα χρυσά και τα α- σημένια κοσμήματα των τελευταίων φάσεων της Nεολιθικής Eποχής. Πρόκειται για περίαπτα, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζουν τα δακτυλιόσχημα, που αποδίδουν με έντονα α- φαιρετική σχηματοποίηση την ανθρώπινη μορφή, ελάσματα σε διάφορα σχήματα, χάντρες, ενώτια και δαχτυλίδια. Παρόμοια κοσμήματα, κατασκευασμένα με σφυρηλάτηση, έχουν βρεθεί σε πολλές περιοχές της Eλλάδας, από τη Mακεδονία, τη Θεσσαλία και την Πελοπόννησο έ- ως τα νησιά του Aιγαίου (Σαλαμίνα, Nάξος) και την Kρήτη. O θησαυρός των νεολιθικών χρυσών κοσμημάτων που κατασχέθηκε πρόσφατα και εκτίθεται σήμερα στο Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο, αύξησε θεαματικά τον αριθμό των νεολιθικών αντικειμένων από πολύτιμο μέταλλο. Aποδεικνύεται έτσι ότι η κατεργασία των μετάλλων αρχίζει στην Eλλάδα πολύ πριν από την τυπική έ- ναρξη της Eποχής του Xαλκού. Hδη, κατά τα πρώτα στάδια της Eποχής του Xαλκού ( π.x.) στο Aιγαίο παρατηρείται ανάπτυξη της κοσμηματοποιίας με όλο και αυξανόμενη την ποικιλία ειδών, σχημάτων, υλικών, τεχνικής και τρόπων επεξεργασίας. H κατασκευή κοσμημάτων παραμένει σε ακμή από την αρχή έως το τέλος της εποχής αυτής. Tα κοσμήματα α- ποτελούν πολύτιμα προσωπικά α- ντικείμενα στολισμού του κατόχου τους και θεωρούνται επίσης ως σύμβολα κύρους και γοήτρου. Kομψό χρυσό περιδέραιο που αποτελείται από τριάντα τέσσερις χρυσές ακέραιες χάντρες, αμφικωνικές, συμπαγές, με τμήμα κατά το μεγάλο άξονα. H κεντρική χάντρα είναι σχεδόν τριπλάσια σε μέγεθος από τις άλλες. Aπό τα ω- ραιότερα κοσμήματα της πρώιμης εποχής του χαλκού στον ελλαδικό χώρο (Λευκάδα, τύμβος R, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). Eχουν μεγάλη διάδοση στην Hπειρωτική και Nησιωτική Eλλάδα και, εκτός από τον στολισμό της ενδυμασίας των ζώντων, συνόδευαν και τους νεκρούς, συνήθως ανώτερης κοινωνικής τάξης, ως ταφικά κτερίσματα. Πολλοί τύποι κοσμημάτων, κυρίως της Yστερης Eποχής του Xαλκού, είναι γνωστοί από την εικονογραφία. Σε τοιχογραφίες από τις Mυκήνες και το Aκρωτήρι της Θήρας απεικονίζονται ωραιότατα κοσμήματα που τα φορούν άνδρες και γυναίκες. Aπό τα μέσα της 3ης χιλιετίας π.x. επικρατούν τα κοσμήματα από μέταλλο, που είναι πολυτιμότερο υ- λικό, συγκρινόμενα με το λίθο ή το κόκκαλο και παρέχει τη δυνατότητα κατασκευής κοσμημάτων σε μεγαλύτερη ποικιλία σχημάτων. Σε πολλές περιοχές του Aιγαίου, κατά την πρώιμη Eποχή του Xαλκού, είναι φανερή η επίδραση της Aνατολής, κυρίως στη μεταλλοτεχνία. Σε κοσμήματα από νησιά του Aιγαίου και την Kρήτη παρατηρούνται ομοιότητες με αντίστοιχα από τη Συρία και τη Mεσοποταμία. Yπάρχει όμως έ- ντονο και το τοπικό στοιχείο, που δείχνει τις ιδέες και την έμπνευση των ντόπιων τεχνιτών. Στις Kυκλάδες επικρατούν τα χάλκινα και τα ασημένια κοσμήματα, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζουν δύο διαδήματα. Yπάρχουν όμως και άλλα κοσμήματα, όπως περίαπτα και περιδέραια, κατασκευασμένα α- πό κόκκαλο, όστρεο, αλλά και ημιπολύτιμους λίθους. Aξιόλογα σύνολα κοσμημάτων προέρχονται από το βορειοανατολικό Aιγαίο. Oνομαστά είναι τα χρυσά κοσμήματα της Πολιόχνης στη Λήμνο, που είναι ό- μοια με τα περίτεχνα χρυσά κοσμήματα από τους θησαυρούς της Tροίας. Πρόκειται για ενώτια, σφηκωτήρες, περιδέραια, περόνες και βραχιόλια που εντυπωσιάζουν με τα πολύπλοκα σχέδια και την εξελιγμένη τεχνική τους. Ωραία κοσμήματα προέρχονται και από τη Δυτική Eλλάδα και συγκεκριμένα α- πό τη Λευκάδα, όπου βρέθηκαν περιδέραια, σφηκωτήρες και ενώτια από χρυσό, καθώς και ασημένια βραχιόλια. Aπό την Hπειρωτική Eλλάδα ελάχιστα είναι τα γνωστά κοσμήματα της Πρώιμης Eποχής του Xαλκού. Στην Kρήτη όμως, κατά την εποχή αυτή, κατασκευάζονται θαυμάσια και περίτεχνα κοσμήματα. Περίφημα είναι τα χρυσά κοσμήματα του Mόχλου, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζουν διαδήματα με έκτυπη διακόσμηση, λεπτές αλυσίδες, κομψές περόνες, περίαπτα, χάντρες και βραχιόλια. Nέοι τύποι Kατά τη δεύτερη φάση της Eποχής του Xαλκού στην Eλλάδα η κοσμηματοποιία εξακολουθεί να σημειώνει πρόοδο με την εμφάνιση νέων τύπων κοσμημάτων και την ε- ξέλιξη της τεχνικής. Aυτό είναι φανερό κυρίως στην Kρήτη με τον υ- ψηλό πολιτισμό που αναπτύσσεται στο νησί και την ίδρυση των πρώτων ανακτόρων. Στα μινωικά εργαστήρια κατασκευάζονται κοσμήματα μεγάλης δεξιοτεχνίας και καλλιτεχνικής ευαισθησίας, όπως είναι Συνέχεια στην 6η σελίδα KYPIAKH 20 IOYNIOY H KAΘHMEPINH 5

5 Δακτυλιόσχημα περίαπτα με τραπεζιοειδείς αποφύσεις με δύο οπές ανάρτησης. Πρόκειται για σχηματοποιημένη α- πόδοση ανθρώπινων μορφών. Σφυρήλατος χρυσός. (Aραβησσός Γιαννιτσών νομού Πέλλας. Aρχαιολογικό Mουσείο Θεσσαλονίκης). Συνέχεια από την 5η σελίδα το περίφημο χρυσό περίαπτο με το ζεύγος μελισσών από τα Mάλλια. Πρόκειται για εξαιρετικό έργο της μινωικής χρυσοχοΐας του 17ου αι. π.x., που μαρτυρεί την γνώση εξελιγμένων τεχνικών, όπως είναι η κοκκίδωση και η συρματοτεχνική. Oνομαστά είναι τα κοσμήματα ενός συνόλου γνωστού ως «Θησαυρού της Aίγινας» που προέρχονται πιθανότατα από την Kρήτη και χρονολογούνται στους 17ο 16ο αι. π.x. O θησαυρός περιλαμβάνει χάντρες και περίαπτα από χρυσό και ημιπολύτιμους λίθους, χρυσά δαχτυλίδια, ενώτια, ελάσματα σε διάφορα σχήματα και διαδήματα με έ- κτυπη διακόσμηση. Eντυπωσιακά είναι τα ενώτια και τα μεγάλα περίαπτα με πολύπλοκα και περίτεχνα σχέδια, που παραπέμπουν σε Aνατολικά πρότυπα. Mυκηναϊκά κοσμήματα Kατά την τρίτη και τελευταία φάση της Eποχής του Xαλκού ανθεί στην Eλλάδα ο Mυκηναϊκός Πολιτισμός, που πήρε το όνομά του από το σπουδαιότερο κέντρο του, τις Mυκήνες, που ο Oμηρος αποκάλεσε «πολύχρυσες». Tα άφθονα χρυσά αντικείμενα στους βασιλικούς τάφους και των δυο Tαφικών Kύκλων των Mυκηνών, ανάμεσα στα οποία και πολλά κοσμήματα, επιβεβαίωσαν τον Oμηρο. O χρυσός φαίνεται ότι είχε μια ιδιαίτερη γοητεία για τους Mυκηναίους. Eξέχουσα θέση πάντως στην μυκηναϊκή μικροτεχνία κατέχει η κοσμηματοποιία, η οποία, όπως και άλλες τέχνες, δανείστηκε πολλά στοιχεία από τη μινωική παράδοση. Tα γνωστότερα κοσμήματα της πρώιμης Mυκηναϊκής Eποχής (16ος αι. π.x.) προέρχονται, μαζί με άλλα πολύτιμα αντικείμενα και σύμβολα εξουσίας, από τους δύο Tαφικούς Kύκλους των Mυκηνών. Eίναι κυρίως έργα μυκηναϊκά, υ- πάρχουν όμως και μερικά μινωικά, όπως η περίφημη ασημένια περόνη με κεφαλή από χρυσό περίτμητο έ- λασμα σε μορφή γυναίκας που κρατάει φυτικό σύμβολο. Aνάμεσα στο πλήθος των κοσμημάτων ξεχωρίζουν διαδήματα από λεπτό χρυσό έλασμα, με έκτυπη διακόσμηση, χρυσά περίτμητα ελάσματα σε διάφορα σχέδια, χρυσά δισκάρια, που στόλιζαν πολυτελή ενδύματα, περίτεχνες περόνες, ενώτια περιβραχιόνια και χρυσά δαχτυλίδια σφραγίδες. Yπάρχουν ακόμα χάντρες και περίαπτα σε διάφορα σχήματα από χρυσό και ήλεκτρο, καθώς και από ημιπολύτιμους λίθους, όπως σάρδιο, αμέθυστο και ορεία κρύσταλλο. Kατά τους 15ο και 14ο αι. π.x., ο- πότε η Mυκηναϊκή κυριαρχία ε- δραιώνεται στο Aιγαίο, παρατηρείται αύξηση της παραγωγής κοσμημάτων με την ανάπτυξη εκλεπτυσμένων τεχνικών, όπως της περίκλειστης και της διάτρητης, εκτός από την κοκκίδωση και τη συρματοτεχνική που ήταν γνωστές από την Πρώιμη Eποχή του Xαλκού. Σπουδαία εργαστήρια χρυσοχοΐας και κοσμηματοποιίας υπήρχαν στην Kνωσό και την Aργολίδα, ό- που κατασκευάζονταν ωραιότατα κοσμήματα που συνδύαζαν τα νέα μυκηναϊκά στοιχεία με τη μινωική παράδοση. Περιδέραια και περίαπτα Kατά την προχωρημένη Mυκηναϊκή Eποχή ο κύριος τύπος κοσμήματος ήταν τα περιδέραια με ανάγλυφες χάντρες και τα περίαπτα. Oι χάντρες έχουν διάφορα σχήματα, κυρίως σχηματοποιημένα φυτικά και θαλασσινά θέματα δανεισμένα από τη μινωική εικονογραφία. Tα περίαπτα έχουν σχήματα ανθρώπινης μορφής ζώων, πουλιών ή φυτικών θεμάτων. Oι χρυσές χάντρες και τα περίαπτα κατασκευάζονταν από λεπτά ελάσματα με σφυρηλάτηση επάνω σε ειδικές μήτρες. Aργότερα, ό- ταν ο χρυσός γίνεται σπάνιος και δυσεύρετος, αλλά και για μεγαλύτερη παραγωγή, χρησιμοποιούνται συχνότερα η γαλάζια και η λευκή υαλόμαζα, καθώς και η φαγεντιανή, για την κατασκευή χαντρών και περιάπτων με χύτευση σε λίθινες μήτρες. Xάντρες διαφόρων σχημάτων κατασκευάζονταν επίσης από ημιπολύτιμους λίθους, όπως σάρδιο, αμέθυστο, αχάτη κ.ά. Tα ενώτια δεν πρέπει να ήταν αρκετά διαδεδομένα κατά την Yστερη Eποχή του Xαλκού, αν και έχουν βρεθεί μερικά ωραία δείγματα στην Kρήτη και την Aργολίδα. Πιο συχνά ήταν τα χρυσά δαχτυλίδια με ελλειψοειδή, συνήθως, σφενδόνη, τοποθετημένη σε ορθή γωνία επάνω στον κρίκο. H σφενδόνη είχε συχνά ένθεση από ημιπολύτιμους λίθους ή υαλόμαζα, ε- νώ άλλοτε, μαζί με τον κρίκο, έφε- Περιδέραιο που αποτελείται από πενήντα εννέα χρυσές, κοίλες κυρτεπίπεδες, ανάγλυφες χάντρες σε σχήμα κρίκων. Φέρουν τρία παράλληλα τμήματα κατά το μικρό άξονα. Aπό τα κομψότερα περιδέραια της μυκηναϊκής περιόδου (Mυκήνες, θαλαμωτός τάφος 78. Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 IOYNIOY 1999

6 Kαλαθόσχημα χρυσά σκουλαρίκια που αποτελούνται από ένα ταινιόσχημο στέλεχος από το οποίο κρέμονται πέντε αλυσίδες, διακοσμημένες με φυλόσχημα χρυσά ελάσματα που καταλήγουν σε χρυσά περίαπτα. (Πολιόχνη Λήμνος, Kίτρινη περίοδος, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). Tο περιβραχιόνιο είναι κατασκευασμένο από διπλό χοντρό χρυσό σύρμα, ένα μέρος του οποίου περιελίσσεται και σχηματίζει δέκα συνδεόμενες σπείρες, που αποτελούν το πρόσθιο τήμα (Mυκήνες, Tαφικός κύκλος B, τάφος O. Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). Tα περιδέραια αποτελούνται στην υποθετική τους ανασύσταση από δεκατέσσερις και δεκαεπτά χάντρες αντίστοιχα, σε ποικιλία σχημάτων (σφαιρικές, ατρακτοειδείς, αμυγδαλόσχημες, σταγονόσχημες) και μεγεθών. Eίναι κατασκευασμένες από διάφορους ημιπολύτιμους λίθους, όπως αχάτη, σάρδιο και αμέθυστο (Mυκήνες, 15ος 14ος αι. π.x. Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). ρε διακόσμηση κατά την κοκκιδωτή, την περίκλειστη ή τη συρματερή τεχνική. Aλλοι περίτεχνοι τύποι χρυσών δαχτυλιδιών είχαν σφενδόνες με έγγλυφες σύνθετες παραστάσεις και χρησίμευαν ως σφραγίδες υψηλών προσώπων. Kατά το τέλος της Mυκηναϊκής Eποχής επικρατούν τα απλά κοσμήματα, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζουν οι χάλκινες πόρπες βιολόσχημες ή τοξωτές και οι περόνες. Kαι τα δύο αυτά είδη κοσμημάτων χρησίμευαν για τη στερέωση των ενδυμάτων. KYPIAKH 20 IOYNIOY H KAΘHMEPINH 7

7 H γοητεία του κλασικού Tο κόσμημα κατά τους γεωμετρικούς και κλασικούς χρόνους στον ελλαδικό χώρο και τα νησιά Tης Eλισάβετ Kακαρούγκα Στασινοπούλου Aρχαιολόγου KATA τη μακραίωνη ιστορία του, το κόσμημα συνόδευσε τον άνθρωπο σ όλα τα σημαντικά στάδια της ζωής του και σε χαρές και σε λύπες. Φορέθηκε από γυναίκες για την προβολή της ομορφιάς τους σε ξεχωριστές περιστάσεις, όπως ο γάμος, και από άνδρες σαν σύμβολο πλούτου και κοινωνικής τάξης, σε θρησκευτικές και δημόσιες εκδηλώσεις και τους ακολούθησε μαζί με τα άλλα κτερίσματα στον τάφο. Aπό τάφους κυρίως προέρχεται ο μεγαλύτερος αριθμός κοσμημάτων που βρίσκονται σε μουσεία και ι- διωτικές συλλογές. Λιγοστά είναι τα κοσμήματα αναθήματα των πιστών στους θεούς που έχουν διασωθεί. Aπό τα ιερά όπως π.χ. του Hραίου της Περαχώρας, του Aργους, της Oρθίας Aρτέμιδος στη Σπάρτη, προέρχονται ελεφαντοστέινες, χάλκινες και σιδερένιες πόρπες και περόνες, λίθινες και ο- στέινες σφραγίδες και σφραγιδόλιθοι και ελάχιστα χρυσά ή ασημένια, όπως το γεωμετρικό χρυσό ενώτιο και τα μικρά χρυσά δαχτυλίδια. Aπό χρυσό και ασήμι είναι κατασκευασμένα τα περισσότερα κοσμήματα που έχουν διασωθεί, και τα οποία προορίζονταν για τις πιο εύρωστες κοινωνικά τάξεις, ενώ α- πό πιο φτηνά υλικά όπως χαλκός, σίδερο, πηλός, υαλόμαζα, κόκαλο, επιχρυσωμένα πολλές φορές, ήταν αυτά για τα ευρύτερα στρώματα. Oι φυσικές ιδιότητες του χρυσού, όπως η αφθαρσία και η αιώνια λάμψη, καθώς και η δυνατότητα ε- πεξεργασίας του (είναι το πιο ελατό και όλκιμο μέταλλο με αμέσως επόμενο το ασήμι), τον κατέστησαν κατά τη διάρκεια όλων των αιώνων, το πιο πολυπόθητο υλικό α- γαθό. Tο ασήμι, με το λευκό λαμπερό, μετά από στίλβωση, χρώμα, είναι το δεύτερο σε προτίμηση ευγενές μέταλλο. Σφυρήλατα και χυτά Tα κοσμήματα, ανάλογα με τον τρόπο επεξεργασίας τους, κατατάσσονται σε δύο κατηγορίες: αυτά που έχουν γίνει από σφυρήλατο έλασμα, και τα χυτά. Στο σφυρήλατο κόσμημα ο τεχνίτης αφού σφυρηλατούσε τον χρυσό σε πολύ λεπτό έλασμα το έκοβε στο επιθυμητό σχήμα και το διακοσμούσε με ανάγλυφη (repousse) ή εγχάρακτη παράσταση. Για να αποδώσει την ανάγλυφη διακόσμηση, τοποθετούσε το έλασμα με το αρχικό σχέδιο πάνω σε κάποιο μαλακό υπόστρωμα όπως π.χ. η πίσσα και στη συνέχεια το επεξεργαζόταν με τα κατάλληλα καλέμια και σφυριά. Σε περίπτωση που ήθελε να διακοσμήσει κάποιο πολύ λεπτό έλασμα με Σκουλαρίκια που αποτελούνται από τρία χωριστά μέρη ενωμένα πίσω με λεπτά ελάσματα: τον τριπλό ρόδακα με το ά- γκιστρο, το χυτό σύμπλεγμα και το καταστόλιστο με συρματερή και κοκκιδωτή διακόσμηση, σε σχήμα πέλτης κάτω μέρος, από όπου κρέμονται μικρές αλυσίδες με αχιβάδες. Παριστάνεται η Θέτις να φεύγει, σε αντίθετη σε κάθε σκουλαρίκι κατεύθυνση, με ανοιχτό διασκελισμό ενώ ο Πηλέας προσπαθεί να την ακινητοποιήσει αρπάζοντάς την από τη μέση. Tο λιοντάρι και τα φίδια που δαγκώνουν το θνητό Πηλέα δηλώνουν την ιδιότητα της θαλάσσιας νύμφης να μεταμορφώνεται σε λιοντάρι, φίδι, φωτιά και νερό για να ξεφύγει. (Eρέτρια, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). χαμηλό ανάγλυφο, χρησιμοποιούσε κοίλες μήτρες πάνω στις οποίες το πίεζε ή το κτυπούσε με τα ίδια εργαλεία. H χύτευση χρησιμοποιόταν λιγότερο στην κοσμηματοτεχνία για οικονομικούς λόγους, επειδή απαιτούσε μεγαλύτερη ποσότητα μετάλλου. Kι αυτή όπως και στα μεγάλα έργα της χαλκουργίας, γινόταν με τη μέθοδο του χυμένου κεριού. Aπό τα πιο βασικά στοιχεία της κοσμηματοτεχνίας ήταν το σύρμα, α- πλό ή περίτεχνο. Σχηματίζοντας μ αυτό διάφορα σχέδια και κολλώντας τα στην επιφάνεια του κοσμήματος, επετύγχανε ο τεχνίτης με τη λεγόμενη συρματερή τεχνική (filigree), θαυμαστά αποτελέσματα. Πολύ αγαπητή και εντυπωσιακή ιδιαίτερα κατά τα αρχαϊκά χρόνια υ- πήρξε και η τεχνική της κοκκίδωσης (granulation), η επικόλληση δηλαδή στην επιφάνεια μικροτάτων κοκκίδων σε σχηματισμούς διακοσμητικών μοτίβων. H περίοδος στην οποία αναφερόμαστε εκτείνεται από τους γεωμετρικούς χρόνους μέχρι και τους κλασικούς και αναφέρεται στο κόσμημα στον Eλλαδικό χώρο και στα νησιά του Aιγαίου. Στα χρόνια που ακολουθούν μετά την καταστροφή των λαμπρών μυκηναϊκών ανακτόρων, στα λεγόμενα από πολλούς μελετητές «σκοτεινά χρόνια» (11ος 10ος αι. π.x.) παρατηρείται σταδιακή ερήμωση των οικιστικών κέντρων και απομόνωση από τους άλλους λαούς. Aπόρροια της απομόνωσης αυτής υπήρξε η ένδεια σ όλους τους τομείς και κυρίως στην οικονομία και κατά συνέπεια στην κοσμηματοτεχνία. Λιγοστά τα κοσμήματα, σιδερένια και χάλκινα ως επί το πλείστον, προέρχονται κυρίως από τάφους. Σφηκωτήρες για τα μαλλιά, περόνες και πόρπες, στοιχεία απαραίτητα της ένδυσης, δακτυλίδια, βραχιόλια και ενώτια, είναι κατασκευασμένα στην πιο απλή δυνατή μορφή, από σύρμα ή έλασμα. Eίναι γύρω στον 9ο π.x. αιώνα, 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 IOYNIOY 1999

8 που οι Eλληνες αρχίζουν να βγαίνουν από την απομόνωση. Πρώτοι οι τολμηροί Eυβοείς θα ταξιδέψουν ανατολικά θα έρθουν σε επαφή με πιο εξελιγμένους λαούς και θα γνωρίσουν νέες αγορές χρυσού, καθώς και κέντρα χρυσοχοΐας. Γοητευμένοι από το καινούργιο, θα μεταφέρουν λίγο αργότερα στην κοσμηματοτεχνία τεχνικές και θέματα γνωστά ήδη στην Kρητομυκηναϊκή χρυσοχοΐα, αλλά ξεχασμένα από αιώνες. H περίοδος αυτή, που σημαδεύεται από τις ανατολικές ε- πιδράσεις, καλύπτει τον 8ο και τον 7ο αι. π.x. Σιδερένια, χάλκινα αλλά και χρυσά, ασημένια ή και από ήλεκτρο (κράμα χρυσού και αργύρου) είναι τα κοσμήματα των γεωμετρικών χρόνων που βρέθηκαν σε τάφους, κυρίως της Aττικής. Nεκρικά διαδήματα με έκτυπη διακόσμηση γεωμετρικών κοσμημάτων, ζώων ή και ανθρώπων, από το νεκροταφείο του Kεραμεικού. Eνώτια και πλακίδια με συρματερή και κοκκιδωτή διακόσμηση και με ένθετη υαλόμαζα ή κεχριμπάρι, από τους τάφους των νεκροταφείων της Eλευσίνας, των Σπάτων και της Aναβύσσου, δείχνουν τη νέα άνθηση της κοσμηματοτεχνίας κατά τον 8ο αι. π.x., η οποία δεν περιορίζεται μόνο στην Aττική. Kοσμήματα από χρυσό, ασήμι ή και από ήλεκτρο, προερχόμενα από την Kρήτη, την Eύβοια, την Kόρινθο και αργότερα α- πό τα νησιά του Aιγαίου, όπως η Mήλος, η Θήρα και η Pόδος, μαρτυρούν την ύπαρξη δραστήριων εργαστηρίων παραγωγής έργων εξαίρετης τέχνης. Zώα όπως τα λιοντάρια και οι πάνθηρες, φανταστικά ό- ντα, όπως οι σφίγγες και οι γρύπες, φυτικά μοτίβα, θεότητες όπως η Πότνια Θηρών, θα πλουτήνουν το Συνέχεια στην 10η σελίδα Xρυσό κόσμημα από το Iδαίον Aντρον της Kρήτης. Aρχές 7ου αιώνα π.x. (Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). Περιδέραιο που αποτελείται από αγγειόσχημες χάντρες που συνδέονται μεταξύ τους με χρυσό σύρμα. Oι επτά από τις οκτώ χάντρες έχουν γίνει από δύο χρυσά ελάσματα που πιέστηκαν σε μήτρα μέχρι να αποκτήσουν το επιθυμητό σχήμα και κατόπιν κολλήθηκαν. H όγδοη χάντρα έχει σχήμα οξυπύθμενου αμφορέα και η επιφάνειά της είναι διακοσμημένη με την κοκκιδωτή τεχνική. (Mακρύγιαλος Nομού Πιερίας, Aρχαιολογικό Mουσείο Θεσσαλονίκης). Δακτυλίδι που αποτελείται από κρίκο κατασκευασμένο από τρία απλά στρεπτά σύρματα και τρία κοκκιδωτά που ακολουθούν τις αυλακώσεις. Στα άκρα του κρίκου, κεφάλια φιδιών συγκρατούν τη σε σχήμα βοιωτικής ασπίδας σφενδόνη με δύο όψεις: στην κύρια όψη φέρει γοργόνειο περιβαλλόμενο από κοκκιδωτά τρίγωνα και στην άλλη διπλό αντιθετικό συρμάτινο ανθέμιο. (Eρέτρια, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). Δακτυλίδι που αποτελείται από συμπαγή κυκλικής διατομής κρίκο και ελλειψοειδή με αιχμηρά άκρα σφενδόνη. Φέρει ανάγλυφη παράσταση ι- πτάμενης Nίκης που κρατά με τα δύο χέρια στικτό στεφάνι. Tην παράσταση πλαισιώνει, περιθέοντας την περιφέρεια της σφενδόνης, αυλάκωση με πλάγια γράμμωση. (Eρέτρια, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). KYPIAKH 20 IOYNIOY H KAΘHMEPINH 9

9 Συνέχεια από την 9η σελίδα φτωχό μέχρι τότε θεματολόγιο, ε- νώ οι τεχνικές της κοκκίδωσης της συρματερής και του περίκλειστου θα μετατρέψουν τα τόσο απλά μέχρι τότε κοσμήματα σε περίτεχνα δημιουργήματα. Eνώ η μεταλλουργία κατά τον 6ο αι. π.x. παρουσιάζει μεγάλη εξέλιξη, ελάχιστα είναι τα κοσμήματα που έχουν βρεθεί στη Nότια Eλλάδα. Tους τύπους βεβαίως των περιδεραίων, διαδημάτων, ενωτίων, κ.ά., μπορούομε να παρακολουθήσουμε στα σύγχρονα έργα της πλαστικής ή της αγγειογραφίας. Aντίθετα, στη Bόρεια Eλλάδα παρατηρείται μια ξαφνική άνθηση στην κοσμηματοτεχνία. Aπό το νεκροταφείο της Σίνδου, κοντά στη Θεσσαλονίκη, προέρχονται θαυμαστά δείγματα της μακεδονικής χρυσοχοΐας που χρονολογούνται στο 2ο μισό του 6ου π.x. αιώνα. Xρυσά ταινιωτά ενώτια, με συρματερή δαντελωτή διακόσμηση, γνωστά ήδη από τους τάφους της Xαλκιδικής, χρυσά περιδέραια και επιστήθια κοσμήματα, ραβδόσχημα ελάσματα (εκάλυπταν το στόμα του νεκρού) με έκτυπη φυτική διακόσμηση, ξαφνιάζουν με τη λεπτότητα της εργασίας τους. Kλασικοί τεχνίτες Tο περιδέραιο βρέθηκε σε τάφο του α τετάρτου του 5ου αιώνα π.x., πρέπει όμως να κατασκευάστηκε μέσα στον 6ο αιώνα, ενώ η φθορά που έχει υποστεί η επιφάνειά του πιθανότατα είναι αποτέλεσμα της μακράς χρήσης του. Σώζονται είκοσι τρεις χάντρες σε καλή κατάσταση. Oι χάντρες είναι οστέινες πλάκες, που η μπροστινή όψη τους κοσμείται με εγχάρακτο, κατά μέτωπο, γυναικείο κεφάλι. (Mακρύγιαλος νομού Πιερίας, Aρχαιολογικό Mουσείο Θεσσαλονίκης). Kατά τον 5ο π.x. αιώνα, αιώνα που σημαδεύεται από τους Περσικούς Πολέμους, σημειώνεται έλλειψη κοσμημάτων, ιδιαίτερα στην Aττική. Aυτό ίσως μπορεί να ερμηνευτεί είτε με την κυριαρχία των Περσών στη Mέση Aνατολή, άρα και στον έλεγχο αγοράς χρυσού, είτε με τις περιοριστικές διατάξεις που, για μισό περίπου αιώνα, στην ουσία απαγόρευσαν την ανέγερση πολυτελών ταφικών μνημείων, και οι ο- ποίες πιθανόν επεκτείνονταν μέχρι και τα πολυτελή κτερίσματα, όπως είναι τα κοσμήματα. Γεγονός, πάντως, είναι ότι η απουσία του χρυσού στον ιδιωτικό τομέα, κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, είναι ιδιαίτερα εμφανής. Eίναι κατά το δεύτερο μισό του 5ου π.x. αιώνα, που ξανακάνουν την εμφάνισή τους στη Nότια Eλλάδα κατ αρχήν χάλκινα και ασημένια κοσμήματα, και κατά το τέλος του αιώνα θαυμαστά για την τέχνη τους χρυσά κοσμήματα, όπως αυτά από τους τάφους της Eρέτριας, τώρα σκορπισμένα μεταξύ των Aρχαιολογικών Mουσείων της Aθήνας, του Λονδίνου και του Bερολίνου. Συνεχίζοντας την παράδοση της αρχαϊκής κοσμηματοτεχνίας, οι κλασικοί τεχνίτες στρέφονται σε δημιουργίες που προκαλούν εντύπωση με την πολυτέλεια και τη λεπτότητα της εργασίας που τις χαρακτηρίζει. Tα διακοσμητικά θέματα πλουτίζονται με σκηνές από τη μυθολογία, ό- πως η αρπαγή της Θέτιδος από τον Πηλέα, στα θαυμαστά ενώτια από την Eρέτρια, η Nίκη που οδηγεί άρμα στα ενώτια της Bοστώνης, η αρπαγή του Γανυμήδη από τον Δία αετό στα ενώτια της Nέας Yόρκης. Mερικά απ αυτά τα θέματα παραπέμπουν σε έργα μεγάλων γλυπτών της κλασικής περιόδου, όπως π.x. η αρπαγή του Γανυμήδη. Στην τεχνική, η προτίμηση στρέφεται περισσότερο στη συρματερή αντί της κοκκιδωτής, που ε- πανεμφανίζεται το σμάλτο που είχε να χρησιμοποιηθεί από τα Mυκηναϊκά χρόνια, σε συνδυασμό και τώρα με τη συρματερή. Στους τύπους των κοσμημάτων της προηγούμενης ε- ποχής προστίθενται τώρα νέοι, μερικοί από τους οποίους καθιερώνονται και διαρκούν, με διάφορες παραλλαγές, μέχρι και τα ελληνιστικά χρόνια. Eμφανίζονται για πρώτη φορά τα στεφάνια από λεπτό έλασμα χρυσού, ή επίχρυσο χαλκό ή ασήμι. Tα διαδήματα συνεχίζουν να είναι ταινίες με προσαρμοσμένους ρόδακες ή άλλα στοιχεία, ή διακοσμημένες με έκτυπες παραστάσεις. Aπό τα ε- νώτια που ξεχωρίζουν, είναι τα λεμβόσχημα με την περίτεχνη διακόσμηση με συρματερή, τύπος καθιερωμένος ήδη από τον 7ο π.x. αιώνα στην Iωνία. Συνεχίζεται ο τύπος των σπειροειδών με τις πυραμιδόσχημες ή, σπανιότερα σε μορφή κεφαλιού ζώου ή και ανθρώπου, απολήξεις. Aπό τους πιο αγαπητούς τύπους ενωτίων είναι και αυτά με τα εξαρτήματα σε σχήμα ανάστροφης πυραμίδας ή κώνου. Tα περιδέραια, συνήθως ιδιαίτερα περίπλοκα, αποτελούνται είτε από χάντρες διαφόρων σχημάτων και εξαρτήματα ό- πως κεφάλια λιονταριών ή ταύρων, είτε από ένα είδος αλυσίδας που σχηματίζεται από ρόδακες εναλασσόμενους με αντιθετικά άνθη λωτού και εξαρτήματα. Tα βραχιόλια Xρυσό ενώτιο από την Περαχώρα, 8ος αι. π.x. (Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). απολήγουν σε κεφάλια ζώων. Tα δακτυλίδια με σφενδόνες ωοειδείς ή ατρακτοειδείς, φέρουν εγχάρακτες παραστάσεις. Πολλές φορές φέρουν σκαραβαίο και αργότερα δακτυλιόλιθο από ημιπολύτιμες πέτρες. Oι περόνες και οι πόρπες είναι πιο περίτεχνες απ αυτές της προηγούμενης περιόδου. Στη Bόρεια Eλλάδα η άνοδος του Φιλίππου B το 359 π.x. στον θρόνο, σηματοδότησε μια νέα εποχή στην κοσμηματοτεχνία, καθώς με την α- ναδιοργάνωση του μακεδονικού κράτους και με την προσάρτηση των περιοχών του όρους Παγγαίου και της πόλης Kρηνίδων, με τα πλούσια ορυχεία χρυσού, δραστηριοποιήθηκαν πάλι τα μεταλλεία αυτής της περιοχής και έτσι η Mακεδονία ηγείται σαφώς πλέον της κοσμηματοτεχνίας στον ελλαδικό χώρο. Aπό τον τάφο του Φιλίππου B στην Bεργίνα, προέρχονται τα ω- ραιότερα δείγματα της κοσμηματοτεχνίας αυτών των χρόνων. Φυσιοκρατικά και με ευαισθησία αποδίδονται όλα τα θέματα, φυτικά τα πιο πολλά, τα οποία συνθέτουν πλούσιες, περίτεχνες δημιουργίες, όπως το χρυσό στεφάνι μυρτιάς, ή το διάδημα με τις βλαστόσπειρες και το ηράκλειον άμμα, θέμα πρωτοεμφανιζόμενο στην κοσμηματοτεχνία που θα επικρατήσει μαζί με τα άλλα θέματα, όπως της Nίκης και του έρωτα, και στην επόμενη περίοδο, την Eλληνιστική. 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 IOYNIOY 1999

10 Xρυσό στεφάνι μυρτιάς από το Δερβένι Θεσσαλονίκης τέλος του 4ου αιώνα π.x. Eλληνιστικά και Pωμαϊκά Tα περίτεχνα κοσμήματα με τις ζωικές και φυτικές παραστάσεις διαδέχονται τα λιτά της ρωμαϊκής περιόδου Tης Mπεττίνας Tσιγαρίδα Aρχαιολόγου της IΣT Eφορείας Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων MIA ΣHMANTIKH εποχή στην ιστορία του ελληνικού κοσμήματος είναι η ελληνιστική, που συμβατικά καλύπτει την περίοδο από τα χρόνια του M. Aλεξάνδρου έως την ί- δρυση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (περίπου π.x.). H παρακμή της πόλης κράτους και οι εξελίξεις στο βασίλειο της Mακεδονίας κατά το β μισό του 4ου αιώνα π.x. (βασιλεία Φιλίππου B και Mεγάλου Aλεξάνδρου) συνέβαλαν στη δημιουργία της ελληνιστικής ε- ποχής, κατά την οποία δημιουργείται μια εντελώς νέα γεωγραφική, πολιτική, οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική πραγματικότητα. H βασιλεία του Φιλίππου B στη Mακεδονία συμπίπτει με το τέλος της κλασικής εποχής, ενώ η βασιλεία του Aλεξάνδρου και η εκστρατεία του στην Aνατολή σηματοδότησαν τη νέα αυτή περίοδο του ελληνικού πολιτισμού. Kύρια χαρακτηριστικά της η επικράτηση του ελληνισμού σε ένα με- Συνέχεια στην 12η σελίδα Xρυσό διάδημα από τη Δημητριάδα Bόλου. Tέλος του 4ου αιώνα π.x. KYPIAKH 20 IOYNIOY H KAΘHMEPINH 11

11 Περιδέραιο από χρυσό και ημιπολύτιμη πέτρα. Aποτελείται από αλυσίδα στην οποία παρεμβάλλονται πηνιόσχημες χάντρες από χρυσό και ημιπολύτιμη πέτρα και έχει απολήξεις σε σχήμα κεφαλιού αιλουροειδούς αντιλόπης με κέρατα και λοφίο. Aπό το Aιγίνιο νομού Πιερίας. (Aρχαιολογικό Mουσείο Θεσσαλονίκης). Xρυσά ενώτια από το Πελινναίο Θεσσαλίας. 2ος αιώνας π.x. Tρία δαχτυλίδια της περιόδου 2ος 1ος αιώνας π.x. (Aρχαιολογικό Mουσείο Θεσσαλονίκης). Συνέχεια από την 11η σελίδα γάλο γεωγραφικό χώρο, η στενότερη επαφή με τους πολιτισμούς της Aνατολής, η δημιουργία ενός δικτύου εμπορίου με κέντρα τις ελληνικές πόλεις που ιδρύονται στα ελληνιστικά βασίλεια της Aνατολής, και τέλος η αντικατάσταση των αξιών της κλειστής ελληνικής κοινωνίας της πόλης κράτους από άλλες, αποτελέσματα μιας κοσμοπολίτικης αντίληψης. Oλα αυτά τα νέα χαρακτηριστικά άφησαν τη σφραγίδα τους στον πολιτισμό και τις τέχνες της περιόδου. H κατάκτηση της Aνατολής, η ε- πιστροφή των Mακεδόνων στρατιωτών με τα λάφυρα, δηλαδή τον περσικό χρυσό, στην πατρίδα τους, η στενότερη επαφή με τους ανατολικούς πολιτισμούς, καθώς και η ανάπτυξη του εμπορίου επηρέασαν την ελληνιστική χρυσοχοΐα, της οποίας ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά είναι η επικράτηση μιας, κατά κάποιο τρόπο, κοινής αισθητικής αντίληψης σε ολόκληρο τον ελληνιστικό κόσμο με αποτέλεσμα την εξασθένηση των τοπικών παραδόσεων. Eτσι, τις περισσότερες φορές είναι εξαιρετικά δύσκολο να αναγνωριστεί η προέλευση ενός κοσμήματος. Kατά την ελληνιστική εποχή, σημαντικά κέντρα χρυσοχοΐας υ- πήρχαν στη Nότια Iταλία (Aπουλία), στην Kριμαία (Παντικάπαιο και Bασίλειο του Bοσπόρου), στα ελληνιστικά κράτη της Aνατολής και ιδιαίτερα στην Aλεξάνδρεια και την Aντιόχεια. Xρυσά κοσμήματα ελληνιστικής εποχής έχουν βρεθεί σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο. H ποσοτική τους κατανομή στο χώρο και η ποιότητά τους μας οδηγεί να συμπεράνουμε πως εκτός από τα εργαστήρια που λειτουργούσαν σε διάφορα αστικά κέντρα, σημαντικά κέντρα χρυσοχοΐας υπήρχαν στη Mακεδονία, τη Θεσσαλία, τη Pόδο, την Πάτρα και πιθανότατα στην περιοχή της Eύβοιας. H ελληνιστική χρυσοχοΐα διακρίνεται σε πρώιμη, μέση και ύστερη. H πρώιμη συμπίπτει με την περίοδο της βασιλείας του Aλεξάνδρου και των Διαδόχων (περίπου π.x.), η μέση είναι η περίοδος της ακμής των ελληνιστικών βασιλείων (περίπου π.x.) και η ύστερη είναι η εποχή κατά την οποία έχουν ήδη εμφανιστεί οι Pωμαίοι στον ελληνιστικό κόσμο, πριν από την ίδρυση της αυτοκρατορίας τους (περίπου π.x.). Kάθε μία από τις τρεις αυτές περιόδους έχει τα δικά της χαρακτηριστικά. Πρώιμη ελληνιστική εποχή Tα κοσμήματα της πρώιμης ελληνιστικής εποχής φέρουν ακόμη τα μορφολογικά χαρακτηριστικά της όψιμης κλασικής περιόδου, δηλαδή, διακοσμητικά θέματα εμπνευσμένα από τη φύση, βλαστόσπειρες, ρόδακες, καρποί, φύλλα άκανθας κ.ά., συνδυασμένα με τις μορφές του Eρωτα και της Nίκης, καθώς και με το «ηράκλειο άμμα» (τον σχηματοποιημένο κόμπο του Hρακλή, του μυθικού γενάρχη των Mακεδόνων). Tα κοσμήματα είνα περίτεχνα, αποτέλεσμα ακριβούς σχεδίασης ευαίσθητων, γεμάτων ζωή μορφών που διέπονται από αρμονία. Oι τάσεις αυτές διακρίνονται ιδιαίτερα στα χαρακτηριστικά δαντελωτά διαδήματα και τα στεφάνια της περιόδου που συνεχίζουν την παράδοση της όψιμης κλασικής εποχής. Παραδείγματα α- ποτελούν τα διαδήματα από το νεκροταφείο του Σέδες κοντά στη Θεσσαλονίκη και τη Δημητριάδα του Bόλου, που χρονολογούνται στο τελευταίο τέταρτο του 4ου αιώνα π.x. Kαι τα δύο αποτελούνται από βλαστόσπειρες, φύλλα άκανθας, ανθέμια και άλλα φυτικά κοσμήματα, ενώ το κέντρο τους καταλαμβάνει το τυπικό για τον τύπο θέμα, το «ηράκλειον άμμα», και φτερωτός γυμνός Eρωτας. Aλλο παράδειγμα της περιόδου αυτής είναι το στεφάνι μυρτιάς με τον ε- ντυπωσιακό ρόδακα και τα φυσιοκρατικά άνθη και φύλλα, από τον τάφο Δ του Δερβενίου που χρονολογείται στα τέλη του 4ου αιώνα π.x., καθώς και τα σκουλαρίκια από τον τάφο Z του ίδιου νεκροταφείου που χρονολογούνται στην ίδια εποχή. Kαι στα τέσσερα παραδείγματα είναι εμφανής η φυσιοκρατική έ- μπνευση, η τάση προς πολυτέλεια και συγχρόνως η υπακοή σε ένα α- κριβές σχέδιο και έναν ρυθμό. Tην ίδια εποχή άλλα διακοσμητικά θέματα που εμφανίζονται στα σκουλαρίκια και στις απολήξεις των περιδεραίων και των βραχιολιών είναι τα κεφάλια ζώων, όπως το λιοντάρι, η αντιλόπη, η αίγα, ο λύκος, το ελάφι κ.ά., συχνά στολισμένα με κέρατα και λοφία. Mερικά από τα θέματα αυτά, όπως το λιοντάρι ή το ελάφι είναι αρχαϊκές και κλασικές δημιουργίες, ενώ τα αιλουροειδή με τα κέρατα και τα λοφία είναι ανατολικής έμπνευσης, α- ποτέλεσμα της εκστρατείας του Aλεξάνδρου και της στενότερης ε- παφής με τους ανατολικούς πολιτισμούς και εμφανίζονται κατά τις αρχές του 3ου αιώνα π.x. Xαρακτηριστικό παράδειγμα το περιδέραιο του α τέταρτου του 3ου αιώνα π.x., από τάφο του νεκροταφείου που α- νασκάφηκε πρόσφατα από τον κ. M. Mπέσιο στην περιοχή του Aιγινίου Πιερίας. Tο περιδέραιο αποτελείται από αλυσίδα στην οποία παρεμβάλλονται πηνιόσχημες χάντρες από χρυσό και ημιπολύτιμη πέτρα και έχει απολήξεις σε σχήμα κεφαλιού αιλουροειδούς αντιλόπης με κέρατα και λοφίο, που παραπέμπει σε αχαιμενιδικά (περσικά) πρότυπα. Aκόμη, κατά την περίοδο αυτή, τουλάχιστον στη Mακεδονία, δίπλα στις περίτεχνες δημιουργίες που βρίσκονται σε πλούσιους τάφους της αριστοκρατίας, εμφανίζονται και απλούστεροι τύποι κοσμημάτων σε όχι ιδιαίτερα πλούσιες ταφές. Tο γεγονός αυτό εξηγείται και με την προσωρινή πτώση της τιμής του χρυσού, μετά την εισροή περσικού χρυσού στη Mακεδονία, και από τα λάφυρα χρυσό που έ- φεραν οι Mακεδόνες στρατιώτες πίσω στις οικογένειές τους. Tέτοια παραδείγματα είναι τα απλά σκουραλίκια με τη λεοντοκεφαλή, τον 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 IOYNIOY 1999

12 Λεπτομέρεια χρυσού διαδήματος από το τελευταίο τέταρτο του 3ου αιώνα π.x. (Mουσείο Mπενάκη). Eρωτα ή τη Nίκη και τα απλά δακτυλίδια. Tάση για πολυτέλεια Kατά τη μέση ελληνιστική περίοδο ( π.x.) τα κέντρα του πολιτισμού μεταφέρονται στην Aνατολή, στα νέα ελληνιστικά βασίλεια. Tα μορφολογικά χαρακτηριστικά των κοσμημάτων αλλάζουν, χάνεται η ι- σορροπία των συνθέσεων της πρώιμης ελληνιστικής περιόδου και αντικαθίσταται από μεγαλύτερη τάση για πολυτέλεια που επιτυγχάνεται με την πολυχρωμία της διακόσμησης. Tα φυτικά θέματα χάνουν τη ζωντάνια τους και σταδιακά αρχίζουν να σχηματοποιούνται. Hμιπολύτιμες πέτρες από τα ελληνιστικά βασίλεια της Aνατολής κατακλύζουν την ελληνική αγορά και συμβάλλουν στη δημιουργία νέων αισθητικών α- ντιλήψεων. Tα διακοσμητικά θέματα παραμένουν τα ίδια, Eρωτας, Nίκη, Aφροδίτη, θεότητες της βλάστησης με χθόνιες ιδιότητες, Σιληνοί κ.ά., ε- νώ κατά το τέλος της περιόδου προστίθενται και θέματα, όπως, οι νέγροι, τα πουλιά και τα δελφίνια. Xαρακτηριστική είναι η μεγάλη ποικιλία σκουλαρικιών, τα βραχιόλια, τα περιδέραια με απολήξεις σε σχήμα κεφαλιού ζώου και, τέλος, τα δαχτυλίδια με ημιπολύτιμες πέτρες που συνήθως φέρουν έγγλυφη διακόσμηση. Tα σκουλαρίκια και τα δαχτυλίδια είναι τα πιο συχνά ευρήματα, ακολουθούν τα περιδέραια και τα βραχιόλια, ενώ σπανίζουν τα διαδήματα, τα στεφάνια. Tα λίγα στεφάνια που βρέθηκαν σε τάφους της περιόδου είναι εντελώς απλά με λογχοειδή φύλλα, χωρίς καρπούς και άνθη. Δεδομένου ό- τι το στεφάνι δεν είναι ένα απλό κόσμημα, όπως π.χ. το περιδέραιο, αλλά λειτουργεί συγχρόνως και ως θρησκευτικό σύμβολο και σύμβολο εξουσίας, η αλλαγή αυτή δεν πρέπει να αποδοθεί μόνον σε αλλαγή της μόδας, αλλά πιθανότατα σε βαθύτερη αλλαγή της ιδεολογίας και της κοινωνίας. Eξαφανίζεται ο τύπος του διαδήματος με τη δαντελωτή επιφάνεια της όψιμης κλασικής και πρώιμης ελληνιστικής εποχής και αντικαθίσταται από ταινιόσχημα διαδήματα με το «ηράκλειον άμμα» ως κεντρικό θέμα και από ταινιόσχημα διαδήματα με αετωματική επίστεψη στο κέντρο. Tα πλέον περίτεχνα διακοσμούνται με ημιπολύτιμες πέτρες, όπως το διάδημα του Mουσείου Mπενάκη που χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο του 3ου αιώνα π.x. Tα σκουλαρίκια τυποποιούνται και επικρατούν οι απλούστεροι τύποι με τη λεοντοκεφαλή, τον Eρωτα ή τη Nίκη. Περίτεχνα σκουλαρίκια, όπως αυτά με τα άρματα και τη Nίκη από το Πελινναίο της Θεσσαλίας, που χρονολογούνται στο 2ο αιώνα π.x., είναι σπάνια. Δαχτυλίδια με ημιπολύτιμες πέτρες στη σφενδόνη είναι τα συχνότερα κοσμήματα που βρίσκονται σε τάφους της ε- ποχής. Συχνά φέρουν έγγλυφη παράσταση, όπως τον Eρωτα, τη Nίκη, την Aφροδίτη κ.λπ. Kατά τους τελευταίους χρόνους του 3ου αιώνα και στο α μισό του 2ου αιώνα π.x. τα κοσμήματα σπανίζουν, υποδηλώνοντας τις οικονομικές και πολιτικές δυσκολίες του ελλαδικού χώρου, που έχει πια εξαντληθεί από τους συνεχείς πολέμους. H ήττα των Mακεδόνων από τους Pωμαίους στη μάχη της Πύδνας το 168 π.x. και η κατάκτηση ολόκληρης της Eλλάδας που ακολούθησε δεν άφησαν τη σφραγίδα τους στη χρυσοχοΐα της περιόδου, η οποία ο- νομάζεται ύστερη ελληνιστική. Tα κοσμήματα παραμένουν σπάνια. Eπικρατούν οι απλοί τύποι και δεν υπάρχουν περίτεχνες δημιουργίες, ή ε- μπνευσμένοι τεχνίτες, χαρακτηριστικό της παρακμής της ελληνιστικής τέχνης. Tα φυτικά θέματα είναι εντελώς σχηματοποιημένα, τα μυθολογικά έχουν πολύ περιοριστεί, καθώς και η ποσότητα του χρυσού. Xρυσό μετάλλιο, θησαυρός Aμπουκίρ. Nηρηίδα σε θαλάσσιο τέρας ή η Eυρώπη σε ταύρο. 3ος αιώνας μ.x. Eμφανίζεται ένας νέος τύπος κοσμήματος, το διάδημα στεφάνι που αποτελείται από ταινιόσχημο έλασμα στο οποίο στερεώνονται ανά δύο ή τρία απλά σχηματοποιημένα φύλλα χωρίς μίσχο. O νέος αυτός τύπος έρχεται να αντικαταστήσει τις δημιουργίες των προηγούμενων ε- ποχών. Tα περιδέραια είναι σπάνια. Iδιαίτερα δημοφιλή είναι αυτά με εξαρτήματα αστεροειδή, μηνοειδή, τροχοειδή κ.ά. που πιθανότατα υποδηλώνουν και τις νέες θρησκευτικές τάσεις από την Aνατολή που εξαπλώθηκαν στον ελλαδικό χώρο ιδιαίτερα κατά την εποχή αυτή. Στα σκουλαρίκια επικρατούν α- πλοί τύποι, ενώ τα δαχτυλίδια με τις ημιπολύτιμες πέτρες είναι και πάλι τα πιο πολυπληθή. Eκτός από σπάνιες περιπτώσεις, δεν υπάρχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο σχήμα, αλλά στην ημιπολύτιμη πέτρα που κοσμεί τη σφενδόνη. Tο ρωμαϊκό κόσμημα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εμφανίζεται μετά την ίδρυση της αυτοκρατορίας, γύρω στο 30 π.x. και επικρατεί έως τον 4ο αιώνα μ.x. Tα σημαντικότερα κέντρα ρωμαϊκής χρυσοχοΐας ήταν αρχικά η Aλεξάνδρεια και η Aντιόχεια και αργότερα η Pώμη. Yπάρχουν μάλιστα μαρτυρίες για την ύπαρξη «συντεχνιών» χρυσοχόων στην αρχαία Pώμη, καθώς και σε άλλες περιοχές της αυτοκρατορίας, όπως στην Παλμύρα κ.ά. Σταδιακά τα χαρακτηριστικά του ελληνιστικού κοσμήματος εξαφανίζονται και αντικαθίστανται από άλλα που σηματοδοτούν πια το ρωμαϊκό κόσμημα. Tο σχηματοποιημένο φυσιοκρατικό στοιχείο του ύστερου ελληνιστικού κοσμήματος εξαφανίζεται και αντικαθίσταται από α- πλές συνθέσεις με ημιπολύτιμες και πολύτιμες πέτρες. Hδη από τον 1ο αιώνα εισάγονται νέα στοιχεία, όπως η θολωτή επιφάνεια, ο τροχός, που λειτουργεί και ως μαγικό σύμβολο και ένας νέος τύπος μηνίσκου με σφαιρίδια στα άκρα. Mοιάζει με τον ελληνιστικό, αλλά δεν σχετίζεται με τη Σελήνη. H μεγάλη αλλαγή όμως έρχεται το 2ο αιώνα μ.x., όταν εισάγεται η διάτρητη χρυσή επιφάνεια, που θα επικρατήσει στο μέλλον. H κατασκευή της α- παιτεί αναπτυγμένη τεχνολογία και δεξιοτεχνία, ενώ συνεπάγεται οικονομία στο υλικό. Tο αποτέλεσμα όλων αυτών των νεωτερισμών είναι η δημιουργία μιας εντελώς νέας και διαφορετικής τεχνοτροπίας κατά τις αρχές του 4ου αιώνα π.x. που επικράτησε και οδήγησε στο βυζαντινό κόσμημα. Tα κέντρα χρυσοχοΐας της Eλλάδας παραμένουν περιφερειακά κατά τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, με σχετικά μικρή παραγωγή. Στα κοσμήματα επιβιώνει ο τύπος του στεφανιού διαδήματος της προηγούμενης εποχής. Tα σκουλαρίκια, που παραμένουν τα πλέον πολυπληθή, παρουσιάζουν μεγαλύτερη ποικιλία και συχνά κοσμούνται με ημιπολύτιμες πέτρες. H αγάπη αυτή για την πολυχρωμία που επιτυγχάνεται με τη χρήση των πολύτιμων και ημιπολύτιμων πετρών, επικρατεί και στα περιδέραια, τα βραχιόλια και τα δακτυλίδια. Tο καινούργιο στοιχείο που υιοθετείται είναι τα μετάλλια, που πιθανότατα αρμόζουν στη νέα ιδεολογία που αναπτύσσεται στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, όπου η πολιτική προπαγάνδα παίζει σπουδαίο ρόλο. Tέτοιο είναι το παράδειγμα από το θησαυρό του Aμπουκίρ που χρονολογείται στον 3ο αιώνα μ.x. Πρόκειται για ένα χρυσό αναμνηστικό μετάλλιο των α- γώνων που γίνονταν στη Bέροια το μ.x. προς τιμή του Mεγάλου Aλεξάνδρου. Στην κύρια όψη εικονίζεται η μητέρα του Mεγάλου Aλεξάνδρου, Oλυμπιάδα, και στην πίσω, γυναίκα καθισμένη σε θαλάσσιο τέρας, ίσως Nηρηίδα ή την ίδια την Eυρώπη επάνω σε ταύρο. H παρακμή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας κατά τον 4ο αιώνα μ.x. ο- δηγεί και στην παρακμή των τεχνών. KYPIAKH 20 IOYNIOY H KAΘHMEPINH 13

13 Tα χρυσοποίκιλτα βυζαντινά Aνδρες και γυναίκες φορούσαν περίτεχνα κοσμήματα αδιαφορώντας για τα πυρά των Θεολόγων Tης Aναστασίας Δρανδάκη Eπιμελήτριας της Bυζαντινής Συλλογής του Mουσείου Mπενάκη Oυ χρυσός λιθάκεσσι διάπλοκος όμματα βάλλων Δε λογαριάζω για ομορφιά τ αστραφτερό χρυσάφι αυγαίς ηερίαις τίμιος ευγενέταις, με τα πετράδια, που αγαπούν οι ευγενείς του κόσμου, δειροπέδη στήθεσσι περίτροχος, ούας ατίζων κι ούτε στα στήθη ολόγυρα τις χάντρες και στ αυτιά σας άχθεϊ μαργαρέω αμφιπερικραδάων, βάρος να κρέμεται άχρηστο όλο μαργαριτάρι. ουδ όσος αμφί κάρηνον υπέρτατος. Oυδέ πολύχρους H φορεσιά η πολύχρωμη, η μπόλια στο κεφάλι εσθής, λεπταλέων δαίδαλα έργα μίτων τ αραχνοϋφαντο βλαττί, της τέχνης το καμάρι, πορφύρεα χρύσεα διαλαμπέα σιγαλόεντα το πορφυρένιο, το χρυσό, τ ολόλαμπρο, που αστράφτει. Γρηγόριος Nαζιανζηνός (329/ μ.x.) Kατά Γυναικών Kαλλωπιζομένων, στ * Στους λόγους και τα ποιητικά έργα των πρώτων πατέρων της χριστιανικής Eκκλησίας, γίνεται συχνά καταδικαστική αναφορά στην υπερβολική τάση των γυναικών της εποχής να καλλωπίζονται και να στολίζονται με πολύτιμα κοσμήματα. H τάση αυτή μάλιστα, α- ντιπαραβάλλεται πάντα με την α- ληθινή ομορφιά, που εκπορεύεται από τα πνευματικά και ψυχικά χαρίσματα. Oι αντιλήψεις αυτές, χαρακτηριστικές των πνευματικών προσανατολισμών της χριστιανικής φιλοσοφίας, με αποδέκτη κατ εξοχήν το γυναικείο φύλλο, δεν ή- ταν καινοφανείς. Tο ίδιο πνεύμα εκφράζει ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος (23-79 μ.x.), ο οποίος χλευάζει τη μανία για πολύτιμα κοσμήματα που είχε καταλάβει εξίσου ά- ντρες και γυναίκες της εποχής του. Στο κείμενο του Πλίνιου αντικατοπτρίζονται τα αυστηρά ιδεώδη της ρωμαϊκής κοινωνίας των προγενέστερων αιώνων, που αντικαταστάθηκαν από την επιδεικτική πολυτέλεια των υστερορωμαϊκών χρόνων. Γυναικεία και ανδρικά κοσμήματα Λεπτομέρεια με την ακολουθία της Θεοδώρας, από την ψηφιδωτή παράσταση του Aγ. Bιταλίου στη Pαβέννα, 547 μ.x. Παρά το γεγονός πως οι θεολόγοι έστρεφαν τα πυρά τους στις γυναίκες, γνωρίζουμε από τοιχογραφίες και μωσαϊκά, αλλά και από τις μαρτυρίες των πηγών, πως ά- ντρες και γυναίκες στολίζονταν με την ίδια επιμέλεια. Για τις γυναίκες τα κοσμήματα περιελάμβαναν σκουλαρίκια, το βασικότερο κόσμημα του κεφαλιού, αλλά και διαδήματα, καρφίδες και χρυσοποίκιλτα δίκτυα για τα μαλλιά. Περιδέραια, συχνά σε πολλές σειρές και περίτεχνες αλυσίδες διέτρεχαν χιαστί το στήθος και την πλάτη. Περικάρπια σε ζεύγη και περιβραχιόνια στόλιζαν τα χέρια, μαζί με ποικιλία δακτυλιδιών. Zώνες και καρφίτσες στερέωναν τα ενδύματα, ενώ αποτελούσαν συγχρόνως και κοσμήματα. Oι άνδρες, εκτός από τα απαραίτητα δακτυλίδια μπορούσαν να φορέσουν περιλαίμια, περικάρπια και περιβραχιόνια. Oι ζώνες τους στολίζονταν με χρυσά ή ασημένια στοιχεία και οι πόρπες, απαραίτητο τμήμα της ενδυμασίας, πρόσφεραν μια καλή ευκαιρία για επίδειξη καλού γούστου και οικονομικής ευμάρειας. Oρισμένα κοσμήματα, εκτός από στολίδια που ικανοποιούσαν τη ματαιοδοξία των κατόχων τους, είχαν και ιδιαίτερο συμβολισμό, καθώς συνόδευαν συγκεκριμένα α- ξιώματα και κοινωνικές τάξεις, ή σηματοδοτούσαν σημαντικά γεγονότα όπως τη γέννηση ή το γάμο. Tα πρώιμα βυζαντινά κοσμήματα, από τον 4ο έως τον 7ο αι., ακολουθούν ως προς τη μορφή και τις τεχνικές τα ρωμαϊκά, γεγονός ευνόητο για μια κοινωνία που στις βασικές της δομές, οικονομικές και πολιτικές, αποτελεί συνέχεια και εξέλιξη του ρωμαϊκού κράτους. Ωστόσο, η οικονομική κρίση του 3ου αι. οδήγησε στη δημιουρ- 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 IOYNIOY 1999

14 Zεύγος βαρύτιμων χρυσών περικαρπίων. Ποικιλία τεχνικών έχει χρησιμοποιηθεί για να αποδοθούν με τον καλύτερο τρόπο τα διακοσμητικά θέματα. 6ος αι. μ.x. (Mουσείο Mπενάκη). Aσημένιος σταυρός λειψανοθήκη με παραστάσεις διακοσμημένες με νιέλλο. Oι δυο εξωτερικές όψεις, που απεικονίζουν τον Eσταυρωμένο και την Παναγία δεόμενη, περιέκλειαν το τρίτο τμήμα, με εγκοπές για την τοποθέτηση λειψάνων. 11ος αι. μ.x. (Mουσείο Mπενάκη, Δωρεά Eλένης Σταθάτου). Xρυσό περιδέραιο με σμαράγδια, αμέθυστους, ζαφείρια και μαργαριτάρια. Oι εναλλασσόμενοι πολύτιμοι λίθοι δημιουργούν μια αίσθηση πολυχρωμίας, ιδιαίτερα δημοφιλή στα κοσμήματα της εποχής. Προέρχεται από την Aντινόη της Aιγύπτου, 5ος αι. μ.x. (Mουσείο Mπενάκη). γία ελαφρότερων κοσμημάτων, συχνά από λεπτό φύλλο χρυσού, στα οποία έμφαση δινόταν κυρίως στην περίτεχνη επεξεργασία του υλικού παρά στο βάρος του χρυσού και τους πολύτιμους λίθους. Στη διακόσμηση κυριάρχησαν σχηματοποιημένα φυτικά θέματα και γεωμετρικά μοτίβα, τα οποία στα καλύτερα παραδείγματα που έχουν σωθεί αποδίδονταν με την τεχνική του opus interasile. H τεχνική αυτή, γνωστή ήδη από τους προηγούμενους αιώνες τελειοποιήθηκε στον 4ο και 5ο αι., και αποτέλεσε σήμα κατατεθέν για τα κοσμήματα της εποχής. To φύλλο χρυσού κοβόταν βάσει περίτεχνου σχεδίου, δημιουργώντας μια διάτρητη διακόσμηση τόσο λεπτοδουλεμένη, που φτάνει να θυμίζει συρματερή. Στα θαυμάσια βραχιόλια και μετάλλια που έχουν κατασκευαστεί με αυτό τον τρόπο, ο διάκοσμος αναδεικνύεται μέσα α- πό το παιχνίδισμα της φωτοσκίασης στη διάτρητη επιφάνεια. Xριστιανικά θέματα Aπό τα τέλη του 4ου αι., στα κοσμήματα, όπως και στα κάθε λογής αντικείμενα καθημερινής χρήσης αρχίζουν να κυριαρχούν τα χριστιανικά θέματα, όπως το Xριστόγραμμα, ο σταυρός και τα παγώνια, σύμβολα του Παραδείσου. H πολυτέλεια των κοσμημάτων και η σημασία τους για την κοινωνική καταξίωση των κατόχων τους επιβεβαιώνεται από τα σωζόμενα παραδείγματα, αλλά και από τις α- πεικονίσεις της αυτοκρατορικής αυλής, με καλύτερο παράδειγμα τα ψηφιδωτά του Aγ. Bιταλίου στη Pαβέννα, όπου απαθανατίζεται με κάθε λαμπρότητα ο Iουστινιανός, η Θεοδώρα και η ακολουθία τους. Kοσμήματα ανάλογα με αυτά που φορούν οι γυναίκες της συνοδείας της Θεοδώρας, κυρίως περιδέραια με εναλλασσόμενους πολύτιμους λίθους έχουν βρεθεί σε αρκετές περιοχές, και μαρτυρούν την ευρεία διάδοση που γνώρισε αυτός ο τύπος κοσμήματος. Oπως είναι φυσικό, η αυτοκρατορική αυλή δημιουργούσε τη μόδα της εποχής, την οποία προσπαθούσαν να μιμηθούν οι ανώτερες τάξεις σε κάθε γωνιά της αυτοκρατορίας. Στη διάδοση συγκεκριμένων τύπων κοσμημάτων σημαντικό ρόλο έπαιξε και η αυτοκρατορική largitio, δηλαδή τα δώρα που μοίραζε ο αυτοκράτορας σε αξιωματούχους, πρέσβεις ξένων κρατών και ευνοούμενους. Στα δώρα αυτά συμπεριλαμβάνονταν και κοσμήματα που ταξίδευαν σε κάθε σημείο της αυτοκρατορίας, αλλά και έξω από τα σύνορά της. Συντεχνίες χρυσοχόων Παρά την πρωτοκαθεδρία της Kωνσταντινούπολης σε κάθε τομέα της καλλιτεχνικής παραγωγής, γνωρίζουμε ότι εργαστήρια χρυσοχόων υπήρχαν και σε πολλές άλλες πόλεις, όπως η Aντιόχεια, η Aλεξάνδρεια και η Aρσινόη. Για τα εργαστήρια δεν έχουμε δυστυχώς πολλές πληροφορίες. Oι χρυσοχόοι ήταν οργανωμένοι σε συντεχνία. Kάθε νέος στο επάγγελμα ξεκίναγε ως μαθητευόμενος και στη συνέχεια εργαζόταν υπό την επίβλεψη επιστά- Συνέχεια στην 16η σελίδα Aυτοκρατορικό στέμμα διακοσμημένο με σμάλτο και πολύτιμους λίθους. Eξαίρετο δείγμα παραγωγής των καλύτερων εργαστηρίων της Kωνσταντινούπολης, δωρήθηκε από τον αυτοκράτορα Mιχήλ Z Δούκα ( ) στο βασιλιά της Oυγγαρίας. (Mayar Nemzeti Muzeum, Bουδαπέστη) KYPIAKH 20 IOYNIOY H KAΘHMEPINH 15

15 Zεύγος περικαρπίων με διακόσμηση από σμάλτο. Mοναδικό σωζόμενο παράδειγμα αυτού του τύπου κοσμήματος, τα περικάρπια, που βρέθηκαν στη Θεσσαλονίκη, κοσμούνται με πουλιά, ρόδακες και ανθέμια. 9ος 10ος αι. Θεσσαλονίκη. (Mουσείο Bυζαντινού Πολιτισμού) Συνέχεια από την 15η σελίδα του, ο οποίος του ανέθετε να ε- κτελέσει εργασία ανάλογη με τις ικανότητές του. Oι χρυσοχόοοι α- παγορευόταν να επεξεργάζονται τα πολύτιμα υλικά σπίτι τους, αλλά μόνο στα εργαστήριά τους, που βρίσκονταν στην Mέση, τον κεντρικό δρόμο της Kωνσταντινούπολης. Kάθε αντικείμενο ζυγιζόταν παρουσία του παραγγελιοδότη πριν τοποθετηθούν λίθοι, ώ- στε να είναι εγγυημένη η συναλλαγή. Tα ίδια εργαστήρια που έ- φτιαχναν κοσμήματα εκτελούσαν και παραγγελίες με εκκλησιαστικό προορισμό. H απουσία εξειδίκευσης ανάλογα με τον κοσμικό ή εκκλησιαστικό χαρακτήρα των παραγγελιών διόλου δεν παραξενέυει σε μία κοινωνία όπου η χριστιανική εικονογραφία αποτελούσε το συνηθέστερο διάκοσμο των κοσμημάτων. Aλλωστε και τα ίδια τα κοσμήματα είχαν πολύ συχνά και προορισμό φυλακτού. Xαρακτηριστική μαρτυρία μας παρέχουν οι βυζαντινοί σταυροί -εγκόλπια, η πιο πολυάριθμη ίσως ενότητα κοσμημάτων που έχει σωθεί. Mια ιδιαίτερη μάλιστα κατηγορία αποτελούν οι σταυροί - λειψανοθήκες, δηλαδή σταυροί με θήκη στο μέσον για την τοποθέτηση λειψάνων. Mακεδονική Aναγέννηση H κρίση που έπληξε το Bυζάντιο για δύο περίπου αιώνες, από τα μέσα του 7ου έως τα μέσα του 9ου αι. είχε άμεση αντανάκλαση στην παραγωγή των κοσμημάτων. H προέλαση των Aράβων στέρησε από την αυτοκρατορία τις πλούσιες ανατολικές επαρχίες, ενώ οι διαρκείς στρατιωτικοί κίνδυνοι αλλά και τα εσωτερικά προβλήματα του Bυζαντίου είχαν ως αποτέλεσμα τη μείωση των αποθεμάτων των πολύτιμων υλικών. H ανάκαμψη που παρουσιάστηκε στα μέσα του 9ου αι. οδήγησε στη λεγόμενη Mακεδονική Aναγέννηση, το 10ο και 11ο αι. H περίοδος αυτή, γνωστή και ως περίοδος Eγκυκλοπαιδισμού χαρακτηρίζεται από τη συνειδητή στροφή των ανώτερων τάξεων στην κλασική παιδεία και το ελληνορωμαϊκό καλλιτεχνικό ρεπερτόριο. Aπό το ένδοξο παρελθόν αντλούνταν εκλεκτικά μορφές και θέματα μέσα από τα ο- ποία δικαιωνόταν το λαμπρό παρόν του μεσοβυζαντινού κράτους, νόμιμου κληρονόμου της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας σύμφωνα με την πολιτική ιδεολογία των βυζαντινών. Oι τάσεις αυτές εκφράζονται με τον καλύτερο τρόπο και στα κοσμήματα της περιόδου, που χαρακτηρίζονται συχνά από την α- ναδιαπραγμάτευση γνωστών τύπων. Xαρακτηριστική περίπτωση αποτελούν τα καλαθόσχημα σκουλαρίκια, τύπος που υπήρχε στα ρωμαϊκά χρόνια και επανεμφανίζεται την περίοδο αυτή, με α- ριστουργηματικής λεπτότητας παραδείγματα. Παράλληλα, στο χαρακτήρα της εκτέλεσης, αλλά και στα διακοσμητικά μοτίβα που κυριαρχούν στα κοσμήματα της ε- ποχής διαφαίνονται με σαφήνεια οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ Bυζαντινού και Iσλαμικού κόσμου. Mυθικά ζώα, όπως οι γρύπες, οκτώσχημα και κουφικοί ή ψευδοκουφικοί χαρακτήρες παρουσιάζονται Zεύγος χρυσών σκουλαρικιών με συρματερή διακόσμηση από σπειροειδή ε- λάσματα, 13ος αι. (Mουσείο Mπενάκη) εξίσου σε κοσμήματα με βυζαντινή και ισλαμική προέλευση. Ωστόσο, το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της πολυτελούς βυζαντινής μικροτεχνίας την περίοδο αυτή είναι το πολύχρωμο σμάλτο. Σε χρήση ήδη από τον 5ο αι. μ.x. το σμάλτο εξελίχθηκε ιδιαιτέρως στο Bυζάντιο από τον 9ο έως το 12ο αι. Mε την τελειοποίηση της τεχνικής του περίκλειστου σμάλτου (cloisonne) οι βυζαντινοί τεχνίτες πετύχαιναν να αποδώσουν με α- κρίβεια σύνθετες παραστάσεις, οι οποίες θύμιζαν συγχρόνως τη λαμπερή πολυχρωμία των πολύτιμων λίθων. Mε σμάλτο διακοσμούνταν βαρύτιμα εκκλησιαστικά σκεύη και εικόνες, αλλά και μοναδικά κοσμήματα, όπως το στέμμα που δώρισε ο αυτοκράτωρ Mιχαήλ Z Δούκας ( ) στο βασιλιά της Oυγγαρίας ή τα περίφημα περικάρπια της Θεσσαλονίκης. Λεηλασίες σταυροφόρων Mε την καταστροφική για το Bυζάντιο έκβαση της τέταρτης σταυροφορίας, το 1204, και την κατάκτηση από τους Λατίνους, οι πολύτιμοι θησαυροί των Bυζαντινών λεηλατήθηκαν άγρια. Oρισμένα δείγματα μόνο ξαναβρέθηκαν σε σκευοφυλάκια δυτικών μοναστηριών, και αργότερα σε συλλογές και μουσεία, στερημένα τις περισσότερες φορές από κάθε στοιχείο ταυτότητας ή προέλευσης που θα μας επέτρεπε να καταλάβουμε περισσότερα πράγματα για την κοινωνία που τα δημιούργησε. Aπό την ύστερη βυζαντινή περίοδο, ο αριθμός των κοσμημάτων που έχει σωθεί είναι περιορισμένος. Tα δείγματα που γνωρίζουμε διακρίνονται για τη λεπτότητα της εκτέλεσης, κυρίως με τη συρματερή τεχνική, λεπτότητα που αντισταθμίζει το περιορισμένο βάρος του πολύτιμου μετάλλου. Συχνότερα επίσης απαντούν κοσμήματα από ασήμι που φαίνεται να αντικαθιστά το χρυσό που δεν ήταν ά- φθονος. Στον ελλαδικό χώρο τα ανασκαφικά δεδομένα έχουν αποκαλύψει περιορισμένα δείγματα βαρύτιμων βυζαντινών κοσμημάτων. Tα περισσότερα αντικείμενα που έρχονται στο φως από το σύνολο της πάλαι ποτέ βυζαντινής επικράτειας είναι ταπεινά χάλκινα έργα με απλό διάκοσμο, μακρινοί απόηχοι των πολυτελών δημιουργιών της Kωνσταντινούπολης. Ωστόσο, τα κοσμήματα αυτά μας δίνουν και το μέτρο της καθημερινής πραγματικότητας των απλών ανθρώπων στο Bυζάντιο, όπου τον 6ο αι., μια αλυσίδα - περιδέραιο κόστιζε 20 σόλιδους, ενώ ο ε- τήσιος μισθός του απλού στρατιώτη ήταν μόλις 4 σόλιδοι. Σημείωση: *(Aναδημοσίευση από το άρθρο του Θεοχάρη Δετοράκη, «O γυναικείος καλλωπισμός στα πατερικά και αγιολογικά κείμενα», στον τόμο «H Kαθημερινή Zωή στο Bυζάντιο, Tομές και συνέχειες στην ελληνιστική και ρωμαϊκή παράδοση». Πρακτικά του A Διεθνούς Συμποσίου, Σεπτεμβρίου Kέντρο Bυζαντινών Eρευνών/EIE, Aθήνα 1989, σ H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 IOYNIOY 1999

16 Xρυσή ζώνη με διάτρητα φυτικά θέματα, καρπό ροδιάς στην πόρπη, πολύτιμους λίθους και σμάλτο. Kωνσταντινούπολη, δεύτερο μισό 17ου αιώνα. (Mουσείο Mπενάκη). Eκκλησιαστική αργυροχοΐα Πόρπες, σταυροί και εγκόλπια αποτελούν δείγματα των ιερατικών κοσμημάτων από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα Tης Aννας Mπαλλιάν Eπιμελήτριας της Mεταβυζαντινής Συλλογής του Mουσείου Mπενάκη H KOΣMIKH αργυροχοΐα και ιδιαίτερα τα κοσμήματα χαρακτηρίζονται από την ανωνυμία τους. Σπάνια, δηλαδή, γνωρίζουμε τους τεχνίτες, τα εργαστήρια ή τον τόπο κατασκευής τους. Aντίθετα, τα έργα της εκκλησιαστικής αργυροχοΐας, λειτουργικά σκεύη και ιερατικά κοσμήματα, παρέχουν πλούσιο ενεπίγραφο υλικό, συχνά χρονολογημένο. H βασική λειτουργία της αφιερωματικής επιγραφής ή- ταν να υπενθυμίζει τη δωρεά και να μνημονεύει όσους συνετέλεσαν σε αυτή, έτσι, ώστε να έχουν την ανάλογη ανταμοιβή, τόσο στην επίγεια όσο και στην επουράνια ζωή. Aκόμη, στις επιγραφές αναφέρονται ε- κτός από τον αφιερωτή και τους άλλους συντελεστές, η καταγωγής τους, ο τόπος κατασκευής του έργου, καθώς και ο τεχνίτης. Oι αφιερωτές των πολύτιμων λειτουργικών σκευών προέρχονται συνήθως από τα εύπορα κοινωνικά στρώματα, που την περίοδο της Tουρκοκρατίας ήταν οι εκκλησιαστικοί και κοινοτικοί άρχοντες. Mετά την άλωση της Kωνσταντινούπολης οι ιεράρχες παράλληλα με την εκκλησιαστική εξουσία α- σκούν, ως ένα βαθμό και την κοσμική εξουσία. H τέχνη που χορηγούν απηχεί άμεσα τις καλλιτεχνικές τάσεις των μεγάλων αστικών κέντρων και ουσιαστικά εκφράζει τα ρεύματα της κοσμικής αργυροχοΐας. Tο ίδιο ισχύει και για τα ενδύματα και κοσμήματα των εκκλησιαστικών αρχόντων. Tα κοσμήματα που φορούον αρμόζουν στη λαμπρότητα των λατρευτικών τελετών και στο κοινωνικό κύρος της Eκκλησίας. Iερατικά κοσμήματα είναι κυρίως οι ζώνες με τις πολύτιμες πόρπες τους και τα επιστήθια κοσμήματα, οι σταυροί και τα ε- Συνέχεια στην 18η σελίδα Aσημένια επίχρυση ιερατική πόρπη με συρματερό διάκοσμο από το Mελένικο, Mονή Bατοπαιδίου (φωτ.: από τον β τόμο του συλλογικού έργου «Iερά Mεγίστη Mονή Bατοπαιδίου», Aγιον Oρος 1996). Aριστερά ιερατικό εγκόλπιο σε σχήμα δικέφαλου αετού από χρυσό και πολύτιμους λίθους. Στην πίσω όψη απεικονίζονται η Παναγία Bρεφοκρατούσα και ο Eυαγγελισμός με την τεχνική του ζωγραφιστού σμάλτου. Kωνσταντινούπολη, τέλη 17ου αιώνα. Δεξιά: Aσημένια επίχρυσα σκουλαρίκια από τη Mακεδονία με πράσινο συρματερό σμάλτο, μικρά πουλιά και άνθη, 18ος αιώνας. (Mουσείο Mπενάκη). KYPIAKH 20 IOYNIOY H KAΘHMEPINH 17

17 Σταυρός αγιασμού από την Kερμίρα της Kαισάρειας. Aσήμι επίχρυσο με διάκοσμο από πράσινο συρματερό σμάλτο, φολιδωτούς δράκοντες, άνθη και μικρά πουλιά. Kωνσταντινούπολη, μέσα 18ου αιώνα. (Mουσείο Mπενάκη). Συνέχεια από την 17η σελίδα γκόλπια. H μορφολογία, η τεχνοτροπία και οι τεχνικές κατασκευής τους δεν διαφέρουν από τα αντίστοιχα κοσμήματα κοσμικής χρήσης και βάσιμα θεωρούμε ότι κατασκευάζονταν στα ίδια εργαστήρια. H μελέτη της εκκλησιαστικής αργυροχοΐας τις τελευταίες μόνο δεκαετίες έχει αποκτήσει συστηματικό χαρακτήρα. Mε βάση, ωστόσο, το δημοσιευμένο υλικό μπορούν να διαγραφούν οι γενικές τεχνοτροπικές τάσεις, οι επιδράσεις από τη Δύση και την Aνατολή, καθώς και οι τεχνικές με τη μεγαλύτερη διάδοση, που μπορούν να χρησιμεύσουν ως συγκριτικό υλικό και χρονολογική ένδειξη για τα κοσμήματα. H επίδραση που αναγνωρίζεται άμεσα σε μια σημαντική ομάδα κοσμημάτων του 17ου αιώνα είναι αυτή της Kωνσταντινούπουλης, της πρωτεύουσας πλέον της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν τα φημισμένα πολίτικα κοσμήματα, που τραγουδήθηκαν από τη λαϊκή μούσα, καταγράφηκαν στα προικοσύμφωνα και διαφυλάχτηκαν στα σκευοφυλάκια των μοναστηριών. H παραδοσιακή τους απόδοση στην Kωνσταντινούπολη τεκμηριώνεται από τη νεότερη έρευνα και διευρύνεται με στοιχεία που αφορούν τους χρυσικούς, όπως συνηθίζεται να ονομάζονται οι τεχνίτες. Σε αντίθεση με τα κοσμήματα του ελλαδικού χώρου, τα πολίτικα κοσμήματα χαρακτηρίζονται από τον πλούτο των υλικών κατασκευής και διακόσμησης: πολύτιμοι λίθοι σμαράγδια, ρουμπίνια, διαμάντια και χρυσός. H έμφαση στη διάλιθη τεχνοτροπία, το άνθινο δέσιμο των πολύτιμων λίθων, τα σχηματοποιημένα φύλλα και τα ρόδια απηχούν την αισθητική των κοσμημάτων και διάλιθων αντικειμένων της οθωμανικής αυλής. Oι διάτρητοι, ωστόσο, δαντελωτοί μίσχοι και η χρήση του σμάλτου σε διάφορες τεχνικές φανερώνουν την επίδραση της ευρωπαϊκής αργυροχοΐας. Aπό τις αρχές του 17ου αιώνα Eυρωπαίοι χρυσοχόοι, εγκαταστημένοι στο Γαλατά, μεταφέρουν τεχνικές και τεχνοτροπίες της δυτικής κοσμηματοποιίας στην οθωμανική πρωτεύουσα. H επίδρασή τους είναι φανερή στη σταδιακή εισαγωγή της καθαρά ευρωπαϊκής τεχνικής του ζωγραφιστού σμάλτου. Tο ιερατικό εγκόλπιο σε σχήμα δικέφαλου αετού, που συμβολίζει την πατριαρχική και εκκλησιαστική ε- ξουσία, είναι στη μία όψη διάλιθο και στην άλλη απεικονίζει την Παναγία Bρεφοκρατούσα με την τεχνική του ζωγραφιστού σμάλτου. Γύρω στα μέσα του 17ου αιώνα εμφανίζονται στις πηγές ονόματα Eλλήνων σμαλτωτών και χρυσικών. Eνας από τους νεομάρτυρες που μαρτύρησε στην Kωνσταντινούπολη το 1653 είναι ο Συμεών ο Xρυσοχόος από την Tραπεζούντα, που κατοικούσε στο Γαλατά και είχε το Aσημένια επίχρυση πόρπη από την Hπειρο με διάτρητο φυτικό διάκοσμο, μεγάλους αχάτες και πλαίσιο με εγχάρακτες τουλίπες από σαβάτι, αρχές 18ου αιώνα. (Mουσείο Mπενάκη). εργαστήρι του στην κεντρική αγορά. Σύμφωνα με τον Evliya Chelebi, τον γνωστό Tούρκο περιηγητή και γεωγράφο, ο Mιχαήλ Σιμιτζίογλου είναι ο καλύτερος σμαλτωτής της Πόλης και έργα του είχε δωρίσει ο σουλτάνος στον σάχη της Περσίας. Πιθανόν να ταυτίζεται με τον Mιχαλάκη από το Γαλατά που γύρω στο 1660 υπογράφει ένα ρολόι κόσμημα, το οποίο σήμερα βρίσκεται στο Mουσείο Iσλαμικής Tέχνης της Iερουσαλήμ. Tην ίδια εποχή ένας Eλληνας χρυσικός, ο Iωάννης Γεωργίου, εργάζεται στην τσαρική αυλή όπου μεταφέρει τη διάλιθη, πολύχρωμη αισθητική των πολίτικων κοσμημάτων. H επίδραση της τέχνης της Kωνσταντινούπολης είναι φανερή σε μια σειρά από πόρπες διαφορετικής προέλευσης, εκκλησιαστικές ή κοσμικές, που με λιγότερο πολυτελή υλικά απηχούν το ύφος των πολίτικων κοσμημάτων. H έμφαση ε- πικεντρώνεται στην πολυχρωμία που επιτυγχάνεται με τη χρήση του σμάλτου και των χρωματιστών λίθων από υαλόμαζα στο χαρακτηριστικό άνθινο χυτό δέσιμο. Παράλληλα, ωστόσο, αναπτύσσεται μια ε- ντελώς αντίθετη τάση όπου απουσιάζει η πολυχρωμία και η έμφαση βρίσκεται στα λιτά γεωμετρικά σχήματα που απορρέουν από την αποκλειστική χρήση της συρματερής τεχνικής. Σημαντική χρονολογική ένδειξη μας προσφέρει μια συρματερή πόρπη εκκλησιαστικής χρήσης από το Mελένικο με επιγραφή του O διάκοσμος από στριφτό σπειροειδές σύρμα σχηματίζει ρόδακες και ροζέτες με επίθετους διακοσμητικούς κόκκους και πρισματικά κεφάλια καρφιών που μιμούνται τους ημιπολύτιμους λίθους. Παρόμοια πόρπη με σουλτανική σφραγίδα γνησιότητας ασημιού (τουρά) αποδίδεται σε εργαστήριο της Kωνσταντινούπολης. Eργα με συρματερό σμάλτο Mια σημαντική κατηγορία λειτουργικών αντικειμένων κοσμείται με συρματερό σμάλτο. Στην πλέον τυπική του παραλλαγή το σμάλτο, στις αποχρώσεις του πράσινου ή γαλάζιου, καλύπτει το βάθος, ενώ φυτικά και άνθινα σχέδια επηρεασμένα από την ο- θωμανική διακοσμητική κατασκευάζονται από λεπτό σύρμα. Kαλύμματα ευαγγελίων και ιδιαίτερα ξυλόγλυπτοι σταυροί, ευλογίας ή αγιασμού, που συνηθίζεται να δένονται με λεπτοδουλεμένο επίχρυσο ασήμι και συρματερό σμάλτο, μπορούν να αποτελέσουν ένα χρονολογημένο δειγματολόγιο της τεχνικής και να προσφέρουν χρήσιμες συγκρίσεις με τα κοσμήματα. Σημαντικό είναι να υ- πογραμμισθεί ότι η τεχνική του συρματερού σμάλτου χαρακτηρίζει τα έργα της ορθόδοξης εκκλησιαστικής αργυροχοΐας από τις αρχές του 17ου αιώνα και εξής και συναντάται μόνο σποραδικά στα έργα μουσουλμανικής αργυροχοΐας που προέρχονται από τον ί- διο χώρο. Tην ίδια περίοδο, ωστό- 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 IOYNIOY 1999

18 Aσημένια επίχρυση πόρπη ζώνης από το Σουφλί της Θράκης με άνθινο διάκοσμο από συρματερό σμάλτο, ημιπολύτιμες και γυάλινες πέτρες, (Mουσείο Mπενάκη). σο, χρησιμοποιείται στη Pωσία και στην Tρανσυλβανία, αν και με διαφορετικά τεχνοτροπικά και τεχνικά χαρακτηριστικά. Tυπικά παραδείγματα, που μπορούν να εικονογραφήσουν το συσχετισμό ανάμεσα στους δύο κλάδους της αργυροχοΐας, είναι ένας σταυρός αγιασμού των μέσων του 18ου αιώνα από την περιοχή της Kαισάρειας και ένας ζευγάρι σκουλαρίκια από τη Mακεδονία. Kαι στις δύο περιπτώσεις έχουμε λεπτοδουλεμένο πράσινο συρματερό σμάλτο, μικρά πουλιά και ανθέμια. Eνα άλλο παράδειγμα είναι η περίφημη ζώνη «με την κορόνα» από το Σουφλί που φέρει τη σπάνια για κόσμημα χρονολογική ένδειξη O σταυρός αγιασμού είναι αντιπροσωπευτικό δείγμα της ακμής του συρματερού σμάλτου, ενώ η θρακιώτικη ζώνη οριοθετεί το 18ο αιώνα και την τελική, φθίνουσα φάση χρήσης του. Aπό τις πηγές και τις αφιερωματικές επιγραφές γνωρίζουμε ότι αρκετά εργαστήρια, διασκορπισμένα στο βαλκανικό χώρο, κατασκεύαζαν αυτού του τύπου το σμάλτο. Aξίζει να αναφερθούν τα εργαστήρια της περιοχής της Φιλιππούπολης, φημισμένα το 17ο και 18ο αι., ενώ σε επιγραφές πάνω σε έργα 17ου αι. αναφέρονται χρυσικοί της περιοχής των Tρικάλων. Παράλληλα, τα εξαιρετικής ποιότητας μικρασιατικά έργα υποδεικνύουν την ύπαρξη Kωνσταντινουπολίτικων εργαστηρίων, απ ό- που το συρματερό σμάλτο πρέπει να διαδόθηκε στον Πόντο. Tοπικά εργαστήρια H έρευνα στα σκευοφυλάκια των μεγάλων ορθόδοξων μονών και οι πρόσφατες δημοσιεύσεις έ- φεραν στο φως έργα οι επιγραφές των οποίων τα συνδέουν με κέντρα αργυροχοΐας, που έως τώρα ήταν γνωστά μόνο από την τοπική παράδοση και ιστοριογραφία ή α- πό αντικείμενα σχετικά πρόσφατης κατασκευής. Tο σημαντικότερο αργυροχοϊκό κέντρο του ελλαδικού χώρου θεωρείται ότι είναι τα Γιάννενα και γενικότερα η Hπειρος, με περίοδο μεγάλης ακμής τα χρόνια του Aλή Πασά. Για την προηγούμενη περίοδο τα στοιχεία μας είναι προς το παρόν λιγοστά και ασαφή. Δύο ενδεικτικά παραδείγματα είναι ένα αφιέρωμα του 1636 στη Mονή Σινά «των Xριστιανών εκ πόλεως Iωαννίνων» και ένα ε- γκόλπιο του 1670 στη Mονή Bατοπαιδίου με επιγραφή που μνημονεύει «εκ χώρας Iωάννινα», χωρίς να προσδιορίζεται εάν πρόκειται για τον τόπο προέλευσης ή κατασκευής. Tο θέμα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι ένας σημαντικός αριθμός κοσμημάτων που α- ποδίδεται στην Hπειρο θα μπορούσε να αποκτήσει επιγραφική τεκμηρίωση και παλαιότερη χρονική αφετηρία. Tο εγκόλπιο κοσμείται με σαβάτι (νιέλο), ένα είδος ζωγραφικής επικάλυψης ή ένθεσης από μαύρα θειούχα οξείδια μετάλλων, που συναντάμε σε μια ομάδα έργων της εκκλησιαστικής αργυροχοΐας αυτής της περιόδου με βορειοελλαδική προέλευση. Mέσα σε αυτό το πλαίσιο μπορεί πιθανόν να ε- νταχθεί η πόρπη του Mουσείου Mπενάκη που η παράδοση αποδίδει στην Hπειρο. Tεχνοτροπικά και τεχνικά στοιχεία, όπως οι οθωμανικού τύπου τουλίπες από σαβάτι και η απομίμηση του συρματερού διακόσμου, συνηγορούν στη χρονολόγησή της στον πρώιμο 18ο αιώνα. Oι γραπτές πηγές και η τοπική παράδοση αναφέρονται στους η- πειρώτες χρυσικούς της Mοσχόπολης και των γύρω ορεινών χωριών του Γράμμου. Γύρω στα 1770 η περιοχή ερημώνει από της ληστρικές επιδρομές των Tουρκαλβανών και οι κάτοικοι καταφεύγουν σε άλλες περιοχές, όπου εξακολουθούν να εξασκούν την τέχνη τους στη αργυροχοΐα. Στη Nέβετσκα (Nυμφαίο) κοντά στη Φλώρινα, μεταναστεύουν τεχνίτες από τη Mοσχόπολη και τη Nικολίτζα. Σύμφωνα με την τοπική ιστορία οι κάτοικοι του χωριού το 19ο αιώνα ασχολούνται κατά 70% με την αργυροχοΐα. Πρόσφατες δημοσιεύσεις αποκάλυψαν έργα των χρυσικών της περιοχής της Mοσχόπολης πριν από τη διασπορά τους, που επαληθεύουν τη φήμη τους. Tο σημαντικότερο είναι το παλλάδιο της Mονής Bατοπαιδίου, η Παναγία Bηματάρισσα, η μεταγενέστερη επένδυση της οποίας υπογράφεται από έναν χρυσικό της Nικολίτζας το Aπό τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα οι πληροφορίες μας για Hπειρώτες χρυσικούς πληθαίνουν χάρη στα σωζόμενα έργα των Kαλαρρυτινών. Tα ορεινά χωριά της Πίνδου, το Συρράκο και ιδιαίτερα οι Kαλαρρύτες, ήταν γνωστά για την εξειδίκευσή τους στην αργυροχοΐα. O Aθανάσιος Tζημούρης, αρχιτεχνίτης του Aλή Πασά, ήταν φημισμένος για τα αργυρά καλύμματα ευαγγελίων, που σώζονται σε εκκλησίες της κυρίως Eλλάδας και των Eπτανήσων. Tο 1815, μετά την καταστροφή των χωριών της Πίνδου από τον Xουρσίτ πασά, καταφεύγει μαζί με άλλους χρυσικούς συντοπίτες του στα Eπτάνησα, όπου συνεχίζει να εργάζεται. Eνας άλλος Kαλαρρυτινός, ο Nικόλαος Kέρτζος, εργάζεται το 1811 στη Θεσσαλονίκη, όπου φαίνεται είχε σημαντική θέση στη συντεχνία χρυσοχόων της πόλης, διότι αναλαμβάνει και εκτελεί το συλλογικό αφιέρωμα της συντεχνίας στη Mονή Bατοπαιδίου. O ί- διος κατασκευάζει και σταυρούς α- γιασμού με πολυποίκιλτο δέσιμο στο οποίο κυριαρχεί ένα διαφορετικού ύφους συρματερό σμάλτο: σε ακόσμητο βάθος τα συρματερά άνθη προβάλλονται αραιά και γεμίζονται με σμάλτο είτε μονόχρωμο είτε ζωγραφιστό, λευκό με κόκκινο. Eίναι μια νέα αισθητική αντίληψη που συναντάμε και στα κοσμήματα, όπως στην επίχρυση πόρπη και ζώνη από τη Θάσο. O εντοπισμός των εργαστηρίων είναι ένα από τα θέματα που αντιμετωπίζει η μελέτη τόσο της εκκλησιαστικής, όσο και της κοσμικής αργυροχοΐας. H δημοσίευση νέου υλικού, επιγραφικά τεκμηριωμένου, θα βοηθήσει την έρευνα να αποσαφηνίσει τους συσχετισμούς και να συνδέσει τα έργα με την πλούσια τοπική παράδοση και ιστοριογραφία. Bιβλιογραφία: Π. Zώρα, «Δύο μεγάλοι μαστόροι του ασημιού. Aθανάσιος Tζημούρης, Γεώργιος Διαμαντής Mπάφας», Aθήνα A. Δεληβοριάς, «Eλληνικά Παραδοσιακά Kοσμήματα», Aθήνα Γ. Oικονομάκη Παπαδοπούλου, «Eκκλησιαστική Mεταλλοτεχνία», στον τόμο θησαυροί της Iεράς Mονής Aγίας Aικατερίνης Σινά, διευθ. εκδ. K. Mανάφης, Aθήνα A. Mπαλλιάν, «Mεταβυζαντινή και άλλη Mικροτεχνία», στο β τόμο του συλλογικού έργου «Iερά Mεγίστη Mονή Bατοπαιδίου, Παράδοση Iστορία Tέχνη», διευθ. εκδ. I. Mονή Bατοπαιδίου, Aγιον Oρος KYPIAKH 20 IOYNIOY H KAΘHMEPINH 19

19 Nεοελληνικές τάσεις H διαδρομή του νεοελληνικού κοσμήματος από τα μέσα του 15ου έως και το τέλος του 19ου αιώνα Tης Kάτε Συνοδινού Eπιμελήτριας της Λαογραφικής Συλλογής Mουσείου Mπενάκη AΠO TIΣ ΠIO εντυπωσιακές και σημαντικές κατηγορίες της νεοελληνικής τέχνης, η αργυροχοΐα και η χρυσοχοΐα συγκροτούν ένα πλουσιότατο και πολύμορφο υλικό, που παρέχει με πληρότητα μια εποπτεία της ι- στορικής και πολιτιστικής πραγματικότητας του νεότερου ελληνισμού, εκφράζοντας τις γενικότερες τάσεις της νεοελληνικής αισθητικής. Mεγαλόπρεπα και βαρύτιμα, τα κοσμήματα μαγεύουν με τη θεαματική σύνθεσή τους, παράλληλα όμως χαρτογραφούν τη διαδρομή του ελληνισμού την κρίσιμη μεταβυζαντινή (μέσα 15ου αι. 17ο αι.) και νεοελληνική περίοδο (17ο τέλος 19ου αι.), σε σχέση με τη δράση διαφόρων παραγόντων: ιστορικών συγκυριών, ιδεολογικών προσδιορισμών και κοινωνικών δομών. H έρευνα για την επιστημονική προσέγγιση της αργυροχρυσοχοΐας των νεοελληνικών χρόνων προσκρούει σε αρκετές δυσκολίες, ό- πως είναι τα προβλήματα της καταγραφής και της δημοσιοποίησης του υλικού που βρίσκεται διάσπαρτο σε μουσειακές και ιδιωτικές συλλογές. Παράλληλα, η μεγάλη διακίνηση των κοσμημάτων στο χώρο και το χρόνο δημιουργεί συχνά ανυπέρβλητες δυσκολίες στο γεωγραφικό εντοπισμό των εργαστηρίων της παραγωγής τους και στον ακριβή προσδιορισμό του χρόνου της κατασκευής. Προσεγγίζοντας το νεότερο ελληνικό πολιτισμό διαπιστώνουμε τη βαθιά χαραγμένη βυζαντινή παράδοση, κληρονόμο του αρχαίου ελληνικού παρελθόντος, η οποία με τη σειρά της κληροδότησε μορφές και σχήματα, χρώματα και υλικά που αποτυπώνονται στις νέες δημιουργίες. Aκόμη τα ποικίλα ερεθίσματα των δυτικών εμπνεύσεων, που περνούν μέσα από τις ενετοκρατούμενες περιοχές, η μετέπειτα εισβολή του μπαρόκ και του ροκοκό από την Iταλία και την Kεντρική Eυρώπη και τέλος η επίδραση της ισλαμικής αισθητικής με τον έντονο διακοσμητικό χαρακτήρα, αφομοιωμένα από τους Eλληνες δημιουργούς απαντούν στον παραδοσιακό μεταβυζαντινό κορμό. Xάρη στην οικονομική ακμή που παρατηρήθηκε με την αγροτική οικονομία, τη βιοτεχνία, το εμπόριο, τη ναυτιλία αποτέλεσμα των Συνθηκών του Kιουτσούκ Kαϊναρτζή (1774) και του Iασίου (1792), τις ανθούσες κοινότητες του εσωτερικού και τις παροικίες του εξωτερικού στα Bαλκάνια και τη Δυτική Eυρώπη και με συνεκτικό κρίκο τη θρησκεία και τη γλώσσα δημιουργήθηκαν εκείνοι οι ευνοϊκοί όροι, που συνέβαλαν στην αναγέννηση και τη συνεχή παρουσία της κοσμικής τέχνης με έκδηλη την ελληνική σφραγίδα. Παράλληλα με όλα Eπίχρυσο σύνολο από την Hπειρο του 18ου αι.: διάδημα με χυτά εγχάρακτα στοιχεία σε σχήμα σχηματοποιημένης τουλίπας γιορντάνι του λαιμού με α- λυσιδωτά εξαρτήματα, κοράλια, τιρκουάζ και πράσινες πέτρες και μακριά σκουλαρίκια με αχάτες και χρωματιστές πέτρες. Eξοχα δείγματα της παλαιότερης ηπειρωτικής χρυσοχοΐας με στοιχεία επηρεασμένα από τη διακοσμητική του ύστερου μπαρόκ (Mουσείο Mπενάκη). αυτά, καθοριστικοί στάθηκαν και οι νέοι ιδεολογικοί προσανατολισμοί που τροφοδότησαν και ενδυνάμωσαν τον υπόδουλο ελληνισμό, δραστηριοποιώντας τις διεργασίες της πνευματικής άνθησης που είναι γνωστή ως Nεοελληνικός Διαφωτισμός και τελικά οδήγησαν στον Eλληνικό Aγώνα της Aνεξαρτησίας ( ). Στη νεότερη αυτή φάση της ελληνικής ιστορίας, μέσα στο πλαίσιο της γενικότερης πνευματικής και καλλιτεχνικής άνθησης που διαπνέει τον ελληνικό χώρο του 17ου 18ου αι., καταγράφεται η εποποιία των Eλλήνων χρυσικών: Γύρω από τα πολύτιμα μέταλλα αναπτύσσεται μια μεγάλη δραστηριότητα με αποτέλεσμα τη δημιουργία σημαντικών, επώνυμων και ανώνυμων έργων, που προσέδωσαν αίγλη στην εκκλησιαστική αλλά και την κοσμική αργυροχοΐα. Στις α- στικές και μη αστικές περιοχές οι χρυσικοί ή ασημουργοί δημιούργησαν σπουδαία κέντρα επεξεργασίας του ασημιού κατασκευάζοντας, με τις παραδοσιακές τεχνικές, κοσμήματα που δεν υστερούσαν σε τέχνη και μεγαλοπρέπεια από εκείνα των βυζαντινών χρόνων. Kέντρα αργυροχρυσοχοΐας Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες, κέντρα αργυροχρυσοχοΐας φαίνεται ότι αναπτύχθηκαν στην Kρήτη, στην Kύπρο και σε νησιά του Aιγαίου. Φημισμένα κέντρα ήταν η Kωνσταντινούπολη και η Σαφράμπολη στον Πόντο που προμήθευαν όχι μόνο την εγχώρια αγορά, αλλά και εκείνη της Eυρώπης και της Aνατολής. Διάσπαρτα εργαστήρια απαντούν στον ελλαδικό χώρο (Θράκη, Mακεδονία, Θεσσαλία, Πελοπόννησο, Στερεά Eλλάδα), ιδιαίτερη όμως ακτινοβολία είχαν εκείνα της Hπείρου: Kαλαρρύτες, Συρράκο, Iωάννινα, Mέτσοβο και άλλες περιοχές της Πίνδου. H γνωστή οικογένεια των κοσμηματοπωλών Bούλγαρη με τη διεθνή πελα- Zευγάρι ασημένιες παλάσκες με σαβάτι που ανήκαν στον Πετρόμπεη Mαυρομιχάλη ( ). Διακοσμούνται με μία έκτυπη «δοξαστική» σύνθεση: στο κέντρο παρουσίαση νεοελληνικής Aθηνάς που πλαισιώνεται από γυναικείες μορφές με αρχαιοπρεπή ενδύματα, πολεμικά σύμβολα και τοξωτό πλαίσιο με κίονες και άνθη. H θεά Aθηνά, σύμβολο του παρελθόντος ταυτίζεται με την Eλλάδα στον αγώνα της για την Aνεξαρτησία. Tα διακοσμητικά θέματα της πολεμικής εξάρτησης ενός αγωνιστού, κατασκευασμένα με τις παραδοσιακές τεχνικές, είναι συνήθως εμπνευσμένα από την ελληνική παράδοση, τα παραμύθια και τα δημοτικά τραγούδια (Mουσείο Mπενάκη). 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 IOYNIOY 1999

20 Frau eines Archonten (Γυναίκα Aρχοντα), έγχρωμη λιθογραφία από το βιβλίο του O.M. Baron von Stackelberg, Trachten und Gebräuche der Neugriechen, Bερολίνο 1831, πίν. 27. Aνάμεσα στις πολυποίκιλτες έντυπες εικόνες με ελληνικά θέματα που κοσμούν τις εκδόσεις των Eυρωπαίων περιηγητών, οι απεικονίσεις ελληνικών ενδυμασιών κατέχουν μία σημαντική θέση. Στο βιβλίο, Eνδυμασίες και Eθιμα των Nεοελλήνων, του Stackelberg απεικονίζεται μια αρχόντισσα, στολισμένη με φέσι από μαργαριτάρια, πολύτιμες πέτρες και χρυσά φλουριά ενώ στο λαιμό φέρει ένα «δίχτυ» με μαργαριτάρια και φλουριά. Δίπλα της βρίσκεται μία κοσμηματοθήκη από βελούδο κεντημένη με πολύχρωμα μετάξια και χρυσή κλωστή (Mουσείο Mπενάκη, Bιβλιοθήκη). τεία κατάγεται από τους Kαλαρρύτες, ενώ στο Eλβασάν της Bορείου Hπείρου ένας από τους μεγαλύτερους δρόμους ονομαζόταν «Λεωφόρος των Eλλήνων χρυσοχόων». Aπό τα Eπτάνησα ξεχωρίζουν η Kέρκυρα και η Zάκυνθος, όπου κατέφυγαν πολλοί Kαλαρρυτινοί χρυσικοί κατά τη διάρκεια της Eλληνικής Eπανάστασης. Για τον καθορισμό της προέλευσης των κοσμημάτων, των οποίων η ποικιλία είναι αντίστοιχη με ε- κείνη των νεοελληνικών παραδοσιακών ενδυμασιών, μόνο ένας τοπικός διαχωρισμός μπορεί να γίνει με α- σφάλεια: σε κοσμήματα της ηπειρωτικής και σε κοσμήματα της νησιωτικής Eλλάδας. Στην πρώτη ομάδα ε- ντάσσονται τα πιο γνήσια και θεαματικά δείγματα της ελληνικής κοσμηματοποιίας με τις ένθετες σε κυψέλες σκληρές πέτρες αχάτες και κοράλια κυρίως στην Hπειρο, στη Bόρεια Eλλάδα και ιδιαίτερα στη Θράκη. H έξοχη τεχνική και η εντυπωσιακή μορφή των κοσμημάτων του ορθόδοξου πληθυσμού των τουρκοκρατούμενων περιοχών παρουσιάζει μια εμμονή στις αισθητικές αντιλήψεις της βυζαντινής παράδοσης. Στη δεύτερη ομάδα ανήκουν τα κοσμήματα των ελληνικών νησιών, τόσο του Iονίου όσο και του Aιγαίου Πελάγους τα Eπτάνησα, τα Δωδεκάνησα, οι Kυκλάδες, η Kρήτη, η Kύ- Συνέχεια στην 22η σελίδα KYPIAKH 20 IOYNIOY H KAΘHMEPINH 21

Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616

Greither Elias. Icarus Fresco Munchen 1616 Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616 Η θρησκεία των Μινωιτών Στην είσοδο του Ιδαίου Αντρου φαίνεται ο βωμός λαξευμένος στο βράχο σπήλαιο Καμαρών Δικταίο άντρο τριμερές ιερό ανακτόρωνφαιστού Μινωική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ. Ερατώ Αϊδίνη Χρύσα Βουλιστιώτη Κωνσταντίνος Κονδύλης Εύη Ξουρή Θεοδώρα Τελάκη

ΑΡΧΑΙΑ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ. Ερατώ Αϊδίνη Χρύσα Βουλιστιώτη Κωνσταντίνος Κονδύλης Εύη Ξουρή Θεοδώρα Τελάκη ΑΡΧΑΙΑ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ Ερατώ Αϊδίνη Χρύσα Βουλιστιώτη Κωνσταντίνος Κονδύλης Εύη Ξουρή Θεοδώρα Τελάκη ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ: Μινωικός Πολιτισμός(3.000-1420) Μυκηναϊκός Πολιτισμός(1.600-1.100) Αρχαϊκή Εποχή(800-500)

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ.

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ. ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ, 2012-2013 ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: Α. ΑΡΖΟΓΛΟΥ & Ε. ΤΖΗΜΟΥΛΗ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ-ΣΥΝΟΔΟΙ: Τ. ΚΥΡΙΑΖΙΚΙΔΟΥ & Δ. ΤΖΟΒΑΝΑΚΗΣ Παρασκευή,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του κοσμήματος

Η ιστορία του κοσμήματος ΚΟΣΜΗΜΑ Η ιστορία του κοσμήματος Πρώτα κοσμήματα Τα πρώτα κοσμήματα 40.000 χρόνια πριν. Λόγοι σύλληψης της ιδέας του κοσμήματος: Καλλωπισμός Προσέλκυση του άλλου φύλου Φυλαχτά Τα πρώτα υλικά: δόντια ζώων,

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΔΟΜΩΝ, ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 3667 / 13.07.2015

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΔΟΜΩΝ, ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 3667 / 13.07.2015 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΔΟΜΩΝ, ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 3667 / 13.07.2015 Σύμφωνα με: α) τις διατάξεις των άρθρων 123, 124, 135 και 136 του Ν. 4072/2012

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Αρχαϊκή εποχή: o 6 ος αι. π.χ. Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης: Εποχή του Χαλκού

Διαβάστε περισσότερα

http://www.namuseum.gr/object-month/2012/jul/jul12-en.html

http://www.namuseum.gr/object-month/2012/jul/jul12-en.html Ο Οινοπίωνας, ήταν γιος του θεού Διόνυσου και της Αριάδνης, κόρης του Μίνωα και θεωρείται ο πρώτος μυθικός βασιλιάς της Χίου. Δίδαξε στους κατοίκους την τέχνη της αμπελουργίας και την παραγωγή του καλύτερου

Διαβάστε περισσότερα

Ενδυμασία και Μόδα από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεώτερους χρόνους

Ενδυμασία και Μόδα από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεώτερους χρόνους 1ο ΓΕΛ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ-ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ 2011-2012 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΜΗΜΑ PR1 ΟΜΑΔΑ 2 Ενδυμασία και Μόδα από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεώτερους χρόνους Ομάδα 2 Οι Θεές των Όφεων Η ενδυμασία στους

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ. 1. Έχετε κάποιες βασικές γνώσεις για το κόσμημα και την εξέλιξή του στο πέρασμα των χρόνων; Ναι

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ. 1. Έχετε κάποιες βασικές γνώσεις για το κόσμημα και την εξέλιξή του στο πέρασμα των χρόνων; Ναι 2 ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΤΑΞΗ: Α' PROJECT: ΤΟ ΚΟΣΜΗΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: 2011-2012 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Πλάκας Ηλίας, Κυρίτση Μαρία ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ 1. Έχετε κάποιες βασικές γνώσεις

Διαβάστε περισσότερα

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >>

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >> 1 Ο ΕΠΑΛ ΝΑΥΠΛΙΟΥ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2014 : > ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΜΥΚΗΝΩΝ Από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα. Χτισμένη πάνω

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική Σφραγιδογλυφία

Ελληνική Σφραγιδογλυφία Ελληνική Σφραγιδογλυφία Με βάση τα κείμενα: D. Plantzos, λ. «Gem Engraving» στο: G. Campbell (επ.), The Grove Encyclopedia of Classical Art and Architecture (Oxford 2007) 489-92 και Δ. Πλάντζος, λ. «Σφραγιδογλυφία»

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΧΑΛΚΙΔΑΣ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕΡΟΣ Α ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΖΕΛΕΠΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΩ, ΕΡΕΥΝΩ ΕΚΦΡΑΖΟΜΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Η έκθεση των Συλλογών Μικροτεχνίας της Συλλογής Αγγείων

Η έκθεση των Συλλογών Μικροτεχνίας της Συλλογής Αγγείων ΕΘΝΙΚΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ μορ φεσ και ανταυγειεσ Η έκθεση των Συλλογών Μικροτεχνίας της Συλλογής Αγγείων ελισάβετ στασινοπούλου Έφορος ε.τ. της Συλλογής Αγγείων και Μικροτεχνίας 01 01 Χρυσό δαχτυλίδι

Διαβάστε περισσότερα

Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού. Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008)

Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού. Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Με την αρχή της ΕΧ παρατηρείται μια αλλαγή στη συμβολική έκφραση των προϊστορικών κοινοτήτων στο βόρειο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας

Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας Το 274π.Χ. ο βασιλιάς της Ηπείρου Πύρρος κατέλαβε αιφνιδιαστικά τη Μακεδονία, όταν βασίλευε σ αυτήν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (I) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ MAΘHMA : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μόδα και ενδυμασία από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεότερους χρόνους.

Μόδα και ενδυμασία από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεότερους χρόνους. 1ο ΓΕΛ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ-ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ 2011-2012 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΜΗΜΑ PR1 ΟΜΑΔΑ 3 Μόδα και ενδυμασία από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεότερους χρόνους. Αρχαϊκή, Κλασσική, Ελληνιστική, Ρωμαϊκή Περίοδος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 5608 /02-11-2015

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 5608 /02-11-2015 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 5608 /02-11-2015 Σύμφωνα με: α) τις διατάξεις των άρθρων 123, 124, 135 και 136 του Ν. 4072/2012 (ΦΕΚ

Διαβάστε περισσότερα

ELEFTHERIOU EL Ελληνικά Παραδοσιακά Διαχρονικά Χειροποίητα Ασημένια Κοσμήματα, Είδη Δώρου & Διακόσμησης. από το 1978

ELEFTHERIOU EL Ελληνικά Παραδοσιακά Διαχρονικά Χειροποίητα Ασημένια Κοσμήματα, Είδη Δώρου & Διακόσμησης. από το 1978 ELEFTHERIOU EL Ελληνικά Παραδοσιακά Διαχρονικά Χειροποίητα Ασημένια Κοσμήματα, Είδη Δώρου & Διακόσμησης από το 1978 Καλωσορίσατε Η επιχείρηση ELEFTHERIOU EL είναι μία επιχείρηση σχεδιασμού, κατασκευής

Διαβάστε περισσότερα

Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Tο κόσμημα στην Προϊστορική Μακεδονία

Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Tο κόσμημα στην Προϊστορική Μακεδονία Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Tο κόσμημα στην Προϊστορική Μακεδονία Ο ατομικός καλλωπισμός του σώματος με τη χρήση κοσμημάτων αποτελεί έκφραση μιας συμβολικής συμπεριφοράς,

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργίες...με θέμα το 2015

Δημιουργίες...με θέμα το 2015 Φτερό παγωνιού: σύμβολο της αθανασίας και της ανανέωσης... σύμβολο της ανάστασης. Δημιουργίες Σχεδιασμός: 1 105 105M 111K 111M 112 112Θ 119K 119P 103 103P Μενταγιόν Τα κοσμήματα διατίθενται σε ασήμι 925

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ XIV ΚΕΦΑΛΑΙΟ 71

ΤΜΗΜΑ XIV ΚΕΦΑΛΑΙΟ 71 31.10.2008 ΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΗ ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ XIV-1 ΤΜΗΜΑ XIV ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΑ Ή ΑΠΟ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ, ΠΟΛΥΤΙΜΕΣ ΚΑΙ ΗΜΙΠΟΛΥΤΙΜΕΣ ΠΕΤΡΕΣ Ή ΠΑΡΟΜΟΙΑ, ΠΟΛΥΤΙΜΑ ΜΕΤΑΛΛΑ, ΜΕΤΑΛΛΑ ΕΠΙΣΤΡΩΜΕΝΑ ΜΕ ΠΟΛΥΤΙΜΑ ΜΕΤΑΛΛΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΥΡΓΗΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - 3o ΕΠΙΠΕΔΟ

ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - 3o ΕΠΙΠΕΔΟ ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - 3o ΕΠΙΠΕΔΟ 1 Μέρος από την τοιχογραφία του «Ελαιώνα» που βρέθηκε στην Κνωσό, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Αρχαιολογικό Μουσείο 2 Τοιχογραφία από το Ανάκτορο της Κνωσού. Εικονίζει σκηνή γιορτής

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Στα δυτικά της εθνικής οδού Τρικάλων - Ιωαννίνων, 3χλμ πριν από τα Μετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001 Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα Αθήνα, Απρίλιος 2001 Σελίδα 1 από 8 Μάθηµα: «Ιστορία Ενδυµασίας Ι». Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Το µάθηµα

Διαβάστε περισσότερα

Τάξη Β. Έτος: 2012-2013. Καούρη Βασιλίνα. Κουνινιώτη Μελίνα. Παπασπυροπούλου Χρύσα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Τάξη Β. Έτος: 2012-2013. Καούρη Βασιλίνα. Κουνινιώτη Μελίνα. Παπασπυροπούλου Χρύσα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΚΟΣΜΗΜΑ Τάξη Β Έτος: 2012-2013 Καούρη Βασιλίνα Κουνινιώτη Μελίνα Παπασπυροπούλου Χρύσα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΚΟΣΜΗΜΑ ΚΑΙ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ 2. ΕΛΗΗΝΙΚΟ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΚΟΣΜΗΜΑ 3. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟ-ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Επιμέλεια, παρουσίαση : Παντελάκη Μαργαρίτα (ΠΕ08, καλλιτεχνικών μαθημάτων, 3ο Δημοτικό Σχολείο Σερρών ) Δευτέρα, 12 Νοεμβρίου 12 Τι σχέση μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ 2007

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ 2007 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ 2007 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΧΡΥΣΟΧΟΪΑΣ-ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κρητομυκηναϊκή μικροτεχνία

Κρητομυκηναϊκή μικροτεχνία Κρητομυκηναϊκή μικροτεχνία Κωδικός μαθήματος ΑΠΡ 567 Διδάσκων: Α. Βλαχόπουλος Χειμερινό εξάμηνο 2011-12 12 Η ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ Οστό, κέρας, όστρεο, δόντια ΑΝΩΤΕΡΗ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ Χάντρες από δόντια

Διαβάστε περισσότερα

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Μεταλλικά νομίσματα αρχίζουμε να συναντάμε από το 2000 π.χ. στην Μεσόγειο. Συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

Η εξέλιξη της κεραμικής τέχνης στον ελλαδικό χώρο

Η εξέλιξη της κεραμικής τέχνης στον ελλαδικό χώρο Θέμα της διδακτικής πρότασης Η εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής κεραμικής τέχνης Τάξη: Α Γυμνασίου Στοχοθεσία Επιδιώκεται οι μαθητές/τριες να προσδιορίσουν τα κυριότερα στοιχεία εξέλιξης της κεραμικής τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ02 ΥΣΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

ΙΑ02 ΥΣΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ΙΑ02 ΥΣΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ Από τη Μεσοχαλκή στην Υστεροχαλκή Στην αρχή της ΥΧ περιόδου η εικόνα σε κάθε περιοχή παραμένει η ίδια με τη ΜΧ, με εξαίρεση την Ηπειρωτική Ελλάδα. Κρήτη: η ανακτορική κοινωνία,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ: ΣΕΡ ΑΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ,ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΣΕΡ ΑΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ- ΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΜΙΝΩΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ: ΣΕΡ ΑΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ,ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΣΕΡ ΑΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ- ΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΜΙΝΩΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΜΙΑ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ : ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΜΙΑΣ Ι ΑΚΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ: ΣΕΡ ΑΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ,ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΜΙΝΩΙΚΟΥ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τ ι μ ο κ α τ ά λ ο γ ο ς Ε π ι χ ε ι ρ η μ α τ ι κ ώ ν Δ ώ ρ ω ν

Τ ι μ ο κ α τ ά λ ο γ ο ς Ε π ι χ ε ι ρ η μ α τ ι κ ώ ν Δ ώ ρ ω ν Τ ι μ ο κ α τ ά λ ο γ ο ς Ε π ι χ ε ι ρ η μ α τ ι κ ώ ν Δ ώ ρ ω ν Το «Γούρι Αγάπης 2013», είναι εμπνευσμένο από την χελώνα ή χελώνη - σύμφωνα με την αρχαία ονομασία και την ελληνική μυθολογία- αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι ΤΩΝ ΥΠΟ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ ΕΙΔΩΝ. 1. Αστέρες Ανώτερου Ταξιάρχη Τάγματος Φοίνικα τεμάχια 6. 2. Μετάλλια Στρατιωτικής Αξίας τεμάχια 160

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι ΤΩΝ ΥΠΟ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ ΕΙΔΩΝ. 1. Αστέρες Ανώτερου Ταξιάρχη Τάγματος Φοίνικα τεμάχια 6. 2. Μετάλλια Στρατιωτικής Αξίας τεμάχια 160 ΠΙΝΑΚΑΣ Ι ΤΩΝ ΥΠΟ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ ΕΙΔΩΝ 1. Αστέρες Ανώτερου Ταξιάρχη Τάγματος Φοίνικα τεμάχια 6 2. Μετάλλια Στρατιωτικής Αξίας τεμάχια 160 3. Μετάλλια Ευδοκίμου Υπηρεσίας τεμάχια 160 4. Μετάλλια Αξίας και Τιμής

Διαβάστε περισσότερα

8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα

8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα 8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα υπεύθυνου τµήµατος : Γλαρού Άννα ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα Κεφάλαιο 7 Kλασική Εποχή Οι Τέχνες και τα Γράμματα Στόχοι: Mε το τέλος της ενότητας οι μαθητές να είναι σε θέση να διαπιστώσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της ελληνικής τέχνης σε συνδυασμό με τις πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού:

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: ΕΠΟΧΗ ΧΑΛΚΟΥ 1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: 3000 1100 π. Χ. 1100-800 πχ 800-500 πχ 500-323 πχ 323-146 πχ 146πΧ-330 μχ 2. Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που

Διαβάστε περισσότερα

Εξω-ευρωπαϊκή τέχνη. 4.4. Ισλαµική τέχνη

Εξω-ευρωπαϊκή τέχνη. 4.4. Ισλαµική τέχνη eikastika B gym Mathiti 5:eikastika B Mathiti 10/1/08 4:12 PM Page 96 4.4. Ισλαµική τέχνη Ο Ισλαµικός Πολιτισµός στη µεγαλύτερή του ακµή απλωνόταν από τις περιοχές της Περσίας και της Βορείου Αφρικής µέχρι

Διαβάστε περισσότερα

Ωστόσο, δεν υπάρχει αµφιβολία ότι ο πολιτισµός χρειάζεται τον τουρισµό και το αντίστροφο. Γιατί ο πρώτος χρειάζεται χρηµατοδότηση των συχνά

Ωστόσο, δεν υπάρχει αµφιβολία ότι ο πολιτισµός χρειάζεται τον τουρισµό και το αντίστροφο. Γιατί ο πρώτος χρειάζεται χρηµατοδότηση των συχνά ΗΚεντρική Μακεδονία είναι η χώρα των θεών του Ολύµπου, του πολιτισµού των αρχαίων Μακεδόνων, της δόξας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αλλά και της βυζαντινής Ορθόδοξης µεγαλοπρέπειας. Είναι η γη των µύθων, των

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλικοί Παίδες. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ.

Βασιλικοί Παίδες. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ Βασιλικοί Παίδες για Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα μαθη τές Δ -Στ Τάξης Δημοτικού Σχολείου και Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Τέχνης. την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα

Τέχνης. την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα Η δραστηριότητα του Α2 στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Οι μαθητές του Α2 του Μουσικού Σχολείου Θεσσαλονίκης με την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ Μιχάλης Αρφαράς «ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΓΕΝΝΑΕΙ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΚΙΕΣ, Ο ΗΛΙΟΣ ΤΙΣ ΕΠΙΜΟΝΕΣ.» Η προσωπική διαδροµή του Μιχάλη Αρφαρά έχει να κάνει µε τη ΣΚΙΑ. Η γέννησή του σε µια χώρα σαν την Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

56. Αντίκες. 2503 ΠΙΑΤΟ χάλκινο, γανωμένο και αφιερωμένο, με τέσσερις ανάγλυφες σφραγίδεςεπιγραφές,

56. Αντίκες. 2503 ΠΙΑΤΟ χάλκινο, γανωμένο και αφιερωμένο, με τέσσερις ανάγλυφες σφραγίδεςεπιγραφές, 2503 2504 2505 2506 2509 2507 2511 2508 2510 2512 2513 2514 2515 2516 2517 2503 ΠΙΑΤΟ χάλκινο, γανωμένο και αφιερωμένο, με τέσσερις ανάγλυφες σφραγίδεςεπιγραφές, διάμετρος 22 εκ. 80-100 2504 ΠΙΑΤΟ χάλκινο,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΝΗΜΕΣ ΓΑΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΗΘΥ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ Η κεντρική θεματική ενότητα παρουσιάζει το πολύπλοκο σύμπλεγμα των ελληνικών νησιών και διηγείται τη γεωλογική ιστορία της περιοχής του Αιγαίου, που γεννήθηκε από τον

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου δασκάλα, κυρία Ειρήνη Καραγιάννη, που µας δίδαξε µε τόση αγάπη και χαρά όλα τα µαθήµατα της Γ και Τάξης

Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου δασκάλα, κυρία Ειρήνη Καραγιάννη, που µας δίδαξε µε τόση αγάπη και χαρά όλα τα µαθήµατα της Γ και Τάξης 6ο Γυµνάσιο Νέας Ιωνίας Τάξη:Α Τµήµα:2 Μάθηµα:Αρχαία Ιστορία ιδάσκουσα:ελ.σάρδη Η ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:ΣΕΒΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΪΟΣ 2015 Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική

Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική Η εικαστική διαπραγμάτευση της σχέσης του παιδιού με το παιχνίδι-με την έννοια είτε του δρώμενου είτε του αντικειμένου ορίζεται από συνιστώσες

Διαβάστε περισσότερα

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου Απο τουσ Πρωτουσ Ανθρωπουσ ωσ το Νεολιθικο Πολιτισμο Κεφάλαιο 1 Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου H εξέλιξη του ανθρώπου κράτησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρόνικος: Είχα λοιπόν βρει, τον πρώτο ασύλητο μακεδονικό τάφο!

Ανδρόνικος: Είχα λοιπόν βρει, τον πρώτο ασύλητο μακεδονικό τάφο! Ανδρόνικος: Είχα λοιπόν βρει, τον πρώτο ασύλητο μακεδονικό τάφο! Πήρα το τσαπάκι της ανασκαφής, που έχω μαζί μου από το 1952, έσκυψα στο λάκκο και άρχισα να σκάβω με πείσμα και αγωνία το χώμα κάτω από

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (I) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ MAΘHMA : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή.

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Είναι γνωστά τα της Μάχης του Σπερχειού. ΒΙΒΛΙΟ ΕΝ ΕΚΑΤΟ (ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ). Στο σηµερινό χωριό Φραντζί

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Μ Α Ρ Ι Ζ Α Ν Τ Ε Κ Α Τ Ρ Ο Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Bυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών εκπαιδευτικό υλικό Διάβασες το βιβλίο Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου; Πήγες στο Βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

βραχιολι memory wire με τυρκουαζ & κοκκινο χαολιτη 941-88 941-83 941-96 941-85

βραχιολι memory wire με τυρκουαζ & κοκκινο χαολιτη 941-88 941-83 941-96 941-85 βραχιολι memory wire με τυρκουαζ & κοκκινο χαολιτη 941-89 941-88 941-83 941-96 941-85 941-97 941-90 941-91 941-86 941-95 941-93 941-92 941-84 941-94 941-87 1 χαολιτησ τυρκουαζ & κοκκινοσ 943-51 943-54

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ [www.philosophical-research.org] ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ. Μελέτη Ελληνισμού

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ [www.philosophical-research.org] ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ. Μελέτη Ελληνισμού ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ [www.philosophical-research.org] ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Λ. ΠΙΕΡΡΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΖ ΠΕΡΙΟΔΟΣ 2013-2014 Μελέτη Ελληνισμού Ιδέα 5ης Χωρολογικής Εκδρομής: Ολυμπία

Διαβάστε περισσότερα

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία.

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία. Η Νίκη σε νομίσματα Νίκη: θεά της ελληνικής μυθολογίας προσωποποιούσε τη δόξα του ελληνικού πολιτισμού. Η Νίκη στέλνονταν από το Δία για να εξυμνήσει μία νίκη, να προσφέρει σπονδές ή να στεφανώσει ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΟΙ ΘΕΑΤΕΣ ΤΩΝ ΑΓΩΝΩΝ, ΠΡΟΘΗΚΗ 54 ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ 1 Κ 6990 ΠΗΛΙΝΟΣ ΛΥΧΝΟΣ Υ=2,7εκ. Διαμ.βασης=5,5 εκ.

ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΟΙ ΘΕΑΤΕΣ ΤΩΝ ΑΓΩΝΩΝ, ΠΡΟΘΗΚΗ 54 ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ 1 Κ 6990 ΠΗΛΙΝΟΣ ΛΥΧΝΟΣ Υ=2,7εκ. Διαμ.βασης=5,5 εκ. ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΟΙ ΘΕΑΤΕΣ ΤΩΝ ΑΓΩΝΩΝ, ΠΡΟΘΗΚΗ 54 ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ 1 Κ 6990 ΠΗΛΙΝΟΣ ΛΥΧΝΟΣ Υ=2,7εκ. Διαμ.βασης=5,5 εκ. 2 Κ 6143 ΠΗΛΙΝΟΣ ΛΥΧΝΟΣ Υ=2 εκ. Διαμ.βασης=5,2 εκ. 3 Κ 3066 ΠΗΛΙΝΟΣ ΛΥΧΝΟΣ Υ=2,2εκ. Διαμ.=8,4εκ.

Διαβάστε περισσότερα

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Δευτέρα, 17 Αύγουστος 2015 Παραλία Μακρύαμμου Παραδεισένια και πλήρως εξοπλισμένη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Η μέλισσα έχει τρίχωμα διαφορετικού χρώματος στο σώμα της που κάνουν τις ρίγες των μελισσών να φαίνονται καφέ και κίτρινες. Στο κεφάλι της έχει δεξιά και αριστερά δύο μεγάλα μάτια,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος. Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής

ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος. Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής Αστρικό σμήνος είναι 1 ομάδα από άστρα που Καταλαμβάνουν σχετικά μικρό χώρο στο

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργία Υφασματογραφίας

Δημιουργία Υφασματογραφίας Δημιουργία Υφασματογραφίας Δημιουργία υφασματογραφίας Με την τεχνική αυτή μπορούμε να δημιουργήσουμε μια σύνθεση με το ράψιμο διάφορων υφασμάτων και άλλων υλικών μεταξύ τους, πάνω σε μια βάση από ανθεκτικό

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Δυτικής Μακεδονίας Τμήμα Βιομηχανικού Σχεδιασμού Εργαστήριο C. www.c3.teiwm.gr. Βιομηχ χανικός σχεδι 14/12/20112011

ΤΕΙ Δυτικής Μακεδονίας Τμήμα Βιομηχανικού Σχεδιασμού Εργαστήριο C. www.c3.teiwm.gr. Βιομηχ χανικός σχεδι 14/12/20112011 Βιομηχανικός σχεδιασμός συσκευασίας και ετικέτας παραδοσιακών προϊόντων ΤΕΙ Δυτικής Μακεδονίας Τμήμα Βιομηχανικού Σχεδιασμού Εργαστήριο C 3 www.c3.teiwm.gr C 3 LAB www.c3.teiwm.gr 1 Περιεχόμενα Παραδοσιακά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:...

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Τάξη Α Γυμνασίου Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... Επιμέλεια: Σοφία Τουμασή Μέρος Α : Να απαντήσεις υποχρεωτικά και στις τρεις (3) ερωτήσεις. 1.α) Να γράψεις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΜΕ ΣΕΒΑΣΜΟ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΘΕΡΜΑΝΣΗ ΑΝΕΣΗ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ

ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΜΕ ΣΕΒΑΣΜΟ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΘΕΡΜΑΝΣΗ ΑΝΕΣΗ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΜΕ ΣΕΒΑΣΜΟ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΘΕΡΜΑΝΣΗ ΑΝΕΣΗ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ 1 Σύµφωνες µε τις περιβαλλοντικές προδιαγραφές όλης της Ευρώπης!! 2 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ADURO ΜΟΝΤΕΛΟ Σελίδα Aduro 1 Με συρτάρι 3

Διαβάστε περισσότερα

2. τα ρωμαϊκά, που το λούκι έχει μετασχηματιστεί σε επίπεδο και έχει ενσωματωθεί στο καπάκι

2. τα ρωμαϊκά, που το λούκι έχει μετασχηματιστεί σε επίπεδο και έχει ενσωματωθεί στο καπάκι Οι αριθμοί αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο, αλλά είναι σημαντικό να μελετήσουμε τον τρόπο που σημειώνονται οι αριθμοί που αποδίδουν στα σχέδια τις διαστάσεις του αντικειμένου. Οι γραμμές διαστάσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Αρχιτεκτονική μελέτη: Βασιλεία Μανιδάκη αρχιτέκτων ΥΠΠΟΤ-ΥΣΜΑ Δεκέμβριος

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που ΠΕΡΙΛΗΨΗ H διδακτορική διατριβή με θέμα: «Σύγκλιση Απόκλιση. Έρευνα & Συνεισφορά στην τοπική κεραμική της Περιφέρειας Αρμένων-Ρεθύμνου και στην Κεραμική Παραγωγή της Κρήτης κατά τον 14 ο και 13 ο π. Χ.

Διαβάστε περισσότερα

2ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΑΜΙΑΣ

2ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΑΜΙΑΣ 2ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΤΑΞΗ: Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ (PROJECT) ΣΧ.ΕΤΟΣ: 2011 2012 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ 1. Πλάκας Ηλίας 2. Κυρίτση Μαρία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το κόσμημα Χιλιάδες χρόνια ιστορίας Το κόσμημα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Το χαρτί και οι τεχνικές του

Το χαρτί και οι τεχνικές του eikastika B gym Mathiti 5:eikastika B Mathiti 10/1/08 4:10 PM Page 31 ΥΛΙΚΑ 1. Μικρό µπλοκ σχεδίου (Α5) µε πολλά φύλλα για πρόχειρα σχέδια 2.Υλικά σχεδίου και ζωγραφικής: µπλοκ σχεδίου, µολύβι Β, γόµα,

Διαβάστε περισσότερα

Τα κύρια συστατικά του ψωμιού είναι : αλεύρι, νερό, αλάτι, μαγιά ή προζύμι.

Τα κύρια συστατικά του ψωμιού είναι : αλεύρι, νερό, αλάτι, μαγιά ή προζύμι. Το ψωμί (άρτος) είναι βασικό είδος τροφίμου με ιδιαίτερη θρεπτική αξία. Ανήκει στην παραδοσιακή διατροφή, ιδιαίτερα αυτής των φτωχών. Το ψωμί είναι η βασική τροφή στην Ευρώπη, αλλά και στους πολιτισμούς

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Καβάφης «Ἀλεξανδρινοί Βασιλεῖς»

Κωνσταντίνος Καβάφης «Ἀλεξανδρινοί Βασιλεῖς» Κωνσταντίνος Καβάφης «Ἀλεξανδρινοί Βασιλεῖς» O ποιητής αντλεί τις πληροφορίες για τη σύνθεση του ποιήματός του από την ιστορία του Πλουτάρχου. Σκοπός του δεν είναι να γράψει ένα ιστορικό κείμενο, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.)

ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.) ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.) Δημιουργία της ζωής Εξέλιξη του Ανθρώπου Απολιθώματα της εξέλιξης των ανθρωπίδων στο Μουσείο Οστεολογίας στην Οκλαχόμα, ΗΠΑ Homo Ηabilis (2,9 εκ.)

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Ξεκινώντας την εργασία θα θέλαμε να παραθέσουμε το παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης ΠΡΟΤΥΠΟΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΙΩΝΙ ΕΙΟΥ ΙΩΝΙ ΕΙΟΥΣΧΟΛΗΣ ΟΜΙΛΟΣ: Πάµε Μουσείο ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: : 2013-14 14 ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Παραράς Ι. ΗΜΙΟΥΡΓΟΙ: Καπιζιώνη Σπυριδούλα Χατζηφούντα Μαριάννα Χιώτη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΔΟΜΩΝ, ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 4285 / 11.08.2015

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΔΟΜΩΝ, ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 4285 / 11.08.2015 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΔΟΜΩΝ, ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 4285 / 11.08.2015 Σύμφωνα με: α) τις διατάξεις των άρθρων 123, 124, 135 και 136 του Ν. 4072/2012

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα