Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας ( ) Tο κόσμημα στην Προϊστορική Μακεδονία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Tο κόσμημα στην Προϊστορική Μακεδονία"

Transcript

1 Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας ( ) Tο κόσμημα στην Προϊστορική Μακεδονία Ο ατομικός καλλωπισμός του σώματος με τη χρήση κοσμημάτων αποτελεί έκφραση μιας συμβολικής συμπεριφοράς, το νόημα της οποίας διαμορφώνεται μέσα από τις κοινωνικές και ιδεολογικές δομές που προσδιορίζουν κάθε κοινωνική ομάδα. Η αξία της κόσμησης συνοψίζοντας όλες τις κοινωνικές και συμβολικές αντιλήψεις της ομάδας μπορεί να είναι πολυεπίπεδη, αισθητική, οικονομική και ιδεολογική. Σε γενικές γραμμές μπορούμε να πούμε ότι η προβολή και ο τρόπος ατομικού καλλωπισμού σχετίζεται με την ανάγκη για ταύτιση, σηματοδότηση και τυποποίηση διαπροσωπικών σχέσεων και κοινωνικών καταστάσεων ανάμεσα στα μέλη της κάθε κοινότητας. Το κόσμημα, ως μέσον κοινωνικής έκφρασης, μπορεί να δηλώνει την κοινωνική θέση του ατόμου και το ρόλο του στην κοινότητα, να προβάλλει το φύλο ή την ηλικία ή να υπονοεί άλλους κοινωνικούς ρόλους δυσδιάγνωστους σ εμάς. Ετσι το στολισμένο σώμα γίνεται ένα πολυσήμαντο σύμβολο που δηλώνει την κοινωνική ενότητα και ταυτόχρονα την κοινωνική διαφοροποίηση. Με βάση πάλι τα εθνογραφικά παράλληλα το κόσμημα μπορεί να εμπεριέχει ποικίλες μεταφυσικές και μαγικοθρησκευτικές αντιλήψεις και συμβολισμούς, τους οποίους είναι αδύνατο να προσδιορίσουμε. Πέρα όμως απ αυτά, δεν μπορούμε ν αγνοήσουμε την αισθητική διάσταση και την προσωπική επιλογή του ατόμου που θα πρέπει να υποκρύπτεται ακόμα και σ αυτά τα τόσο πρώιμα παραδείγματα. Παράλληλα η τεχνολογία τους, δηλαδή ο τρόπος κατασκευής καθώς και η επιλογή των πρώτων υλών αποτελεί μια άλλη σημαντική παράμετρος στη μελέτη και κατανόηση αυτών των συμβολικών τέχνεργων που μπορεί να σχετίζεται με την οικονομία, το ανταλλακτικό δίκτυο, τις εμπορικές συναλλαγές και με άλλες κοινωνικές παραμέτρους. Τα κοσμήματα είναι δυνατό να διακοσμούν διάφορα μέλη του σώματος ή ενδύματα. Η επιμέρους χρήση τους γίνεται κατανοητή από την ίδια τη μορφή τους αλλά κυρίως από την εύρεση τους σε ταφές δηλαδή από τη θέση τους σε σχέση με το νεκρό. Βέβαια σ αυτή την περίπτωση η χρήση τους είναι ενδεικτική, εφόσον αφορά κυρίως στο ταφικό τελετουργικό.

2 Παλαιολιθική-Νεολιθική Εποχή Ο προϊστορικός τροφοσυλλέκτης και κυνηγός ήδη από την Ανώτερη Παλαιολιθική χρησιμοποιεί όστρεα και δόντια ζώων για να στολίσει το σώμα του. Ειδικότερα στον ελλαδικό χώρο τα πρωϊμότερα μέχρι στιγμής κοσμήματα είναι διάτρητα δόντια ελαφιού, προέρχονται από το σπήλαιο της Θεόπετρας στη Θεσσαλία και πιθανότατα χρονολογούνται χρόνια πριν από σήμερα. Είναι λίγο παλιότερα από ανάλογα που βρέθηκαν σε Παλαιολιθικές θέσεις της Ηπείρου, στην Καστρίτσα και στο Ασπροχάλικο. Αυτά τα τόσο πρώιμα αντικείμενα προσωπικού στολισμού υποδηλώνουν, όπως έχει υποστηριχθεί, όχι μόνο τη συμβολική διάσταση στη ζωή του Παλαιολιθικού ανθρώπου αλλά και την αυξανόμενη σημασία που αποκτάει το άτομο στις ομάδες των τροφοσυλλεκτών και κυνηγών, πιθανόν, εξαιτίας της κατανομής των παραγωγικών ρόλων και της ανάπτυξης των ατομικών δεξιοτήτων. Η απουσία τέτοιων αντικειμένων από την Μακεδονία αναμφίβολα οφείλεται στην περιορισμένη αρχαιολογική έρευνα στην περιοχή. Κατά τη Νεολιθική Εποχή, όταν διαμορφώνονται οι πρώτοι μόνιμοι οικισμοί και η γεωργία και η κτηνοτροφία εντάσσονται στις παραγωγικές διαδικασίες,τότε η χρήση των κοσμημάτων παρουσιάζει ευρεία διάδοση. Σε πολλούς Νεολιθικούς οικισμούς του ελλαδικού χώρου έχουν βρεθεί κοσμήματα που παρουσιάζουν ποικιλία στο υλικό και τη μορφή τους. Ειδικότερα οι νεολιθικοί οικισμοί της Μακεδονίας, όπως το Δισπηλιό, η Κίτρινη Λίμνη, η Τούμπα Κρεμαστής Κοιλάδας στη Δυτική Μακεδονία, τα Σέρβια, η Νέα Νικομήδεια και η Ολυνθος στην Κεντρική Μακεδονία, το Ντικιλί Τας, η Δήμητρα και οι Σιταγροί στην Ανατολική Μακεδονία έχουν δώσει αξιόλογες σειρές κοσμημάτων. Λίγα όμως από αυτά είναι συστηματικά δημοσιευμένα. Περιδέραια από χάνδρες, βραχιόλια, δακτυλίδια, περίαπτα κ.α. φτιαγμένα από λίθο, όστρεο, κόκαλο, πηλό και σπανιότερα από μέταλλο αποτελούν τα πιο κοινά είδη σ αυτές τις Νεολιθικές κοινότητες. Οι πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή τους δεν είναι πάντα εύκολα προσβάσιμες. Μερικές φορές απέχουν αρκετά χιλιόμετρα από τους οικισμούς, πράγμα που η απόκτηση τους παίρνει μια ιδιαίτερη κοινωνική και ιδεολογική αξία και μπορεί ν αποτελέσει παράγοντα

3 κοινωνικής διαφοροποίησης ανάμεσα σε άτομα ή σε κοινότητες. Από την άλλη μεριά ο τρόπος επεξεργασίας των πρώτων υλών απαιτεί προγραμματισμό, επιδεξιότητες,τεχνική υποδομή και εξειδικευμένες γνώσεις ακόμα και αν πρόκειται για εξειδίκευση μερικής απασχόλησης σε επίπεδο νοικοκυριού ή κοινότητας. Ετσι το τελειωμένο προϊόν πολλές φορές γίνεται αντικείμενο κύρους και εντάσσεται σ ένα γεωγραφικά ευρύ δίκτυο ανταλλαγών, το οποίο είναι σε λίγα άτομα προσβάσιμο. Στη Νεολιθική κοσμηματοτεχνία ο λίθος παρουσιάζει ευρεία διάδοση λόγω των ποικίλων χρωματισμών του και της δυνατότητας που προσφέρει στην κατεργασία του. Βότσαλα ή πέτρες με ποικίλους χρωματισμούς, μερικές φορές ακατέργαστα, με απλή μόνο διάτρηση, αλλά και λίθοι, όπως ίασπις, στεατίτης, μάρμαρο, σχιστόλιθος κατεργασμένοι με ιδιαίτερη δεξιοτεχνία σε ποικίλα σχήματα μας δίνουν μια σειρά εξαιρετικών κοσμημάτων. Τα κόκαλα ζώων εξαιτίας των μαλακής υφής τους ήταν εύκολα στην κατεργασία και προσφέρονται για τη δημιουργία περίτεχνων κοσμημάτων. Συνήθως χρησιμοποιούνται οστά αίγας, προβάτου και άλλων εξημερωμένων ειδών και δευτερευόντως οστά αγρίων ζώων. Συχνή είναι και η χρήση δοντιών με προτίμηση στα δόντια των κυνιδών ή των αγρίων ζώων από τα οποία επιλέγονται κυρίως οι κυνόδοντες. Η χρωματική και μορφολογική ποικιλία των όστρεων προσείλκυσε πολύ πρώϊμα το νεολιθικό άνθρωπο. Τα χρησιμοποιούσε άλλοτε ακατέργαστα και άλλοτε κατεργασμένα. Τα συνηθέστερα είδη ήταν αχιβάδα, πεταλίδα, κώνος, δεντάλια,σπόνδυλος (Spondylus Gaederopus Linne), Glycimeris κ.α. Η κατεργασία των όστρεων και ιδιαίτερα του σπονδύλου φαίνεται ότι ήταν περισσότερο συστηματική και έντονη στο χώρο της Μακεδονίας σε σύγκριση με τη Νότια Ελλάδα. Ειδικότερα μάλιστα ο σπόνδυλος θα πρέπει να είχε ιδιαίτερη αξία και σημασία στις νεολιθικές κοινότητες, όπως θα αναφέρουμε και πιο κάτω. Τέλος τα μέταλλα και κυρίως ο χρυσός και ο χαλκός, υλικά απαιτητικά στην κατεργασία τους, εμφανίζονται έστω και σποραδικά σε μορφή κοσμημάτων σε κάποιους οικισμούς του βόρειου ελλαδικού χώρου (Δήμητρα, Σιταγρούς, Ντικιλί Τας κ.α.). Από τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι ο νεολιθικός άνθρωπος χρησιμοποιεί ως κοσμήματα υλικά που συλλέγει από τη φύση (π.χ. όστρεα, βότσαλα) χωρίς να επεμβαίνει στη μορφή τους, εκτός βέβαια από την απαραίτητη οπή για κρέμασμα. Αλλοτε πάλι δίνει ο ίδιος το σχήμα που θέλει στο φυσικό υλικό μετά από ειδική επεξεργασία. Στην

4 τελευταία αυτή κατηγορία μπορούμε ν αναγνωρίσουμε ορισμένες μορφολογικές ομάδες με κάποια, αν και περιορισμένη, τυποποίηση. Ο πιο κοινός τύπος κοσμήματος που βρίσκουμε στις νεολιθικές κοινότητες είναι οι χάνδρες οι οποίες παρουσιάζουν ποικιλία στο σχήμα και το υλικό τους. Εχουν βρεθεί χάνδρες σφαιρικές, κυλινδρικές, δισκοειδείς, αμφικωνικές από πηλό, πέτρα, κόκαλο, όστρεο ή μέταλλο. Όμως το σχήμα και το υλικό τους δεν μπορεί να συσχετιστεί με συγκεκριμένο χρόνο και τόπο. Στις περισσότερες θέσεις έχουν εντοπιστεί χάνδρες από ποικίλα υλικά. Στη Κίτρινη Λίμνη π.χ. εντοπίζονται σε στρώματα της Τελικής Νεολιθικής χάνδρες από πέτρα και πηλό. Στο Δισπηλιό έχουμε χάνδρες από όστρεο, πηλό, λίθο, οστό και στεατίτη. Συνήθως οι χάνδρες είναι απλές, όπως η πήλινη σφαιρική από τη Σταυρούπολη (Α/Α 339. Π 2026). Σε μερικές περιπτώσεις όμως εντοπίστηκαν σωληνοειδείς με αυλακιές, όπως οι πήλινες από το Δισπηλιό,οι λίθινες από τους Σιταγρούς και μερικές από πηλό, οστό, όστρεο και λίθο από τη Δήμητρα. Χαρακτηριστικό είναι το σχήμα της οστέϊνης σωληνοειδούς χάνδρας από τη Σταυρούπολη (Α/Α 340). Όμως πολύ συνηθισμένες είναι οι χάνδρες από διάφορα είδη όστρεων, όπως δεντάλιο και κυρίως σπόνδυλο, οι οποίες βρέθηκαν σε πολλές θέσεις της Μακεδονίας της ΜΜ και της ΝΝ-ΤΝ ( Δισπηλιό, Ντικιλί Τας, Δήμητρα, Παράδεισο, Σιταγροί κ.α.). Στις περισσότερες θέσεις συνυπήρχαν και τα δυο είδη αλλά υπερτερούν αριθμητικά τα κοσμήματα από σπόνδυλο. Στα Λιμενάρια της Θάσου τα κοσμήματα από όστρεο υπερτερούν αριθμητικά σε σχέση με τις λίθινες χάνδρες., ενώ στο Μεγάλο Νησί Γαλάνης χάνδρες κυρίως από σπόνδυλο διαφόρων διαστάσεων εντοπίζονται σε όλες τις φάσεις του οικισμού. Στο Μάνδαλο σε στρώματα της ΤΝ βρέθηκαν μικρές χάνδρες από όστρεο διάτρητες στο κέντρο, μερικές από τις οποίες έφεραν ίχνη κόκκινης βαφής. Τέλος θα πρέπει να αναφερθεί το περιδέραιο από χάνδρες σπονδύλου που ήταν τοποθετημένο πάνω σε μια τράπεζα, δίπλα σε ταφή, στο προδιμηνιακό νεκροταφείο στην Τούμπα Κρεμαστής Κοιλάδας του νομού Κοζάνης. Αποτελεί μοναδική περίπτωση για τον ελλαδικό χώρο ταφής που συσχετίζεται όχι μόνο με αγγεία αλλά και κοσμήματα. Η χρήση του χαλκού σε φυσική κατάσταση- και όχι με προσμείξεις- για την κατασκευή χανδρών είναι πολύ περιορισμένη και σποραδική. Χάνδρες από χαλκό σε μεμονωμένα παραδείγματα βρέθηκαν στο Ντικιλί Τας, στην Αμφίπολη, στους Σιταγρούς και στη Δήμητρα, ενώ οι δύο τελευταίες θέσεις έδωσαν και από μια χρυσή. Μια πολύ μικρών

5 διαστάσεων χάνδρα από τη Σταυρούπολη ( Α/Α 342 ΜΕ 90? ) είναι από μαλαχίτη, ένα χαλκούχο πέτρωμα από το οποίο εξάγεται ο χαλκός. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι σε πολλές περιπτώσεις, όπως στην ανασκαφή των Σιταγρών, οι χάνδρες βρέθηκαν σε ομάδες και όχι μεμονωμένες υποδηλώνοντας ότι ανήκαν σε περιδέραιο. Είναι ενδιαφέρον ότι τα κοσμήματα αυτού του είδους αποτελούνται από χάνδρες ποικίλων υλικών και σχημάτων. Ενδεικτικά αναφέρουμε το περιδέραιο από τους Σιταγρούς με 56 χάνδρες από πηλό, όστρεο και πέτρα, τα δυο από τα Βασιλικά ( π.χ. Α/Α 328.ΜΚ 43) καθώς και ένα από τα Σέρβια με χάνδρες από τυρκουάζ μαλαχίτη και μάρμαρο μαύρο, γκρί με νερά, κόκκινο, άσπρο και φαιό. Οι χάνδρες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν όχι μόνο σε περιδέραια αλλά και σε βραχιόλια, περισφύρια, διαδήματα ακόμα και σε υφάσματα, ραμμένες ή υφασμένες σ αυτά. Ένα άλλο συνηθισμένο νεολιθικό κόσμημα ήταν τα περίαπτα, δηλαδή το κεντρικό εξάρτημα ενός περιδεραίου. Το περίτεχνο πολλές φορές σχήμα, το μέγεθος και η ποιότητά τους αποτελούν τα στοιχεία που τα διαφοροποιούν από τις χάνδρες και τα εντάσσουν σε μια ξεχωριστή κατηγορία. Στην πλειοψηφία τους τα περίαπτα παρουσιάζουν σχήμα γεωμετρικό και είναι φτιαγμένα από ποικίλες πέτρες. Εχουν τη μορφή επίπεδων ορθογώνιων χαλικιών ή είναι δισκοειδή, κυλινδρικά ή σφαιροειδή. Επίσης χρησιμοποιείται όστρεο ή οστό για την κατασκευή τους. Στο Δισπηλιό βρέθηκαν περίαπτα λίθινα, οστρέινα, οστέινα και μικρός αριθμός από πήλινα. Χαρακτηριστικά είναι τα δύο περίαπτα από όστρεο της ΜΝ από τη Θεσσαλονίκη, το ένα δισκοειδές και το άλλο σταυρόσχημο (Α/Α 326 αρ και Α/Α 327 Π 1649 ). Το πρώτο παρουσιάζει ομοιότητες στο σχήμα με ανάλογα από το Σέσκλο με τη διαφορά ότι τα τελευταία είναι λίθινα. Στα Λιμενάρια βρέθηκε ένα περίαπτο από μαλαχίτη, που χρονολογείται στη ΜΝ. Αυτό ενδεχομένως θα πρέπει να συσχετιστεί και με τις μάζες μεταλλευμάτων που εντοπίστηκαν στον οικισμό. Επίσης ολιγάριθμα είναι και τα παραδείγματα των ανθρωπόμορφων περιάπτων. Ξεχωρίζει το μαρμάρινο από τη Σταυρούπολη της ΝΝ (Α/Α 337 αρ ),το οποίο βρέθηκε μαζί με 7 χάνδρες περιδεραίου (Α/Α 338 Π 2081 α-η,αρ.13), και ένα βιολόσχημο από το Σάλιαγκο στην Αντίπαρο. Είναι ενδιαφέρον ότι η χρήση τέτοιων

6 περιάπτων βεβαιώνεται και εικονογραφικά σ ένα κυπριακό γυναικείο ειδώλιο της Χαλκολιθικής, από το λαιμό του οποίου κρέμεται ένα ανάλογο ανθρωπόμορφο κόσμημα. Στην κατηγορία των περιάπτων θα πρέπει να εντάξουμε και έναν τύπο που παρουσιάζει ιδιαίτερη διάδοση σ όλο τον ελλαδικό χώρο. Είναι τα λεγόμενα ring idols. Πρόκειται για δακτυλιόσχημα κοσμήματα φτιαγμένα από ποικίλα υλικά, κυρίως χρυσό, λιγότερο ασήμι και πέτρα και σπανιότερα πηλό. Εχουν τη μορφή επίπεδου ή κυρτού δακτύλιου που στη μια άκρη προεξέχει ορθογώνιο ή τραπεζιόσχημο έξαρμα με μια ή δύο οπές στο πάνω άκρο του. Σ αυτόν τον τύπο ανήκουν τα δυο χρυσά περίαπτα ( Α/Α 344.Μ.Θ , ) από το θησαυρό της Αραβησσού, τυχαίο εύρημα που προφανώς αποτελεί ταφικό σύνολο από νεκροταφείο, το οποίο δεν έχει ερευνηθεί. Δακτυλιόσχημα περίαπτα εμφανίζονται και σε άλλες θέσεις του Αιγαιακού χώρου, όπως το πήλινο περίαπτο από τη Μαγούλα Πευκάκια Μαγνησίας, το χρυσό από τη θέση Πλατομαγούλες Μαγνησίας, το ασημένιο με μια οπή από το σπήλαιο του Διρού και πιθανόν τέσσερα λίθινα από το Δισπηλιό. Τον τύπο αυτόν αλλά κάπως παραλλαγμένο αποδίδει και το οστέϊνο από τα Βασιλικά ( Α/Α 329. Π ). Για τα παραπάνω περίαπτα έχει υποστηριχθεί ότι παριστάνουν ανθρωπόμορφα ειδώλια έντονα σχηματοποιημένα, άποψη που δύσκολα μπορεί να γίνει αποδεκτή. Ωστόσο αυτά που είναι φτιαγμένα από πολύτιμα υλικά αναμφίβολα αποτελούν αντικείμενα γοήτρου και θα πρέπει να είχαν μια ιδιαίτερη κοινωνική αξία και συμβολισμό. Αυτός ο συμβολισμός υποδηλώνεται από την ευρεία γεωγραφική εξάπλωση του τύπου. Εντοπίζεται από τις κεντρικές περιοχές της λεκάνης των Καρπαθίων μέχρι τα ανατολικά όρια της Ανατολίας. Τα παραδείγματα που αναφέρονται φθάνουν τα 220 περίπου. Από αυτά τα 160 είναι από χρυσό και τα υπόλοιπα από ασήμι, χαλκό, μόλυβδο, πέτρα, ορείχαλκο πηλό. Έχουν καταταχθεί σε έξι μεγάλες τοπικές ομάδες. Τα περίαπτα από τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία παρουσιάζουν άμεσα παράλληλα με την ομάδα της Βάρνας στο Δ. Πόντο. Όμως υπάρχουν δυσκολίες στο χρονολογικό τους συσχετισμό. Ανεξάρτητα με τα προβλήματα ερμηνείας, τα περίαπτα του ελλαδικού χώρου φαίνεται ότι ήταν ενταγμένα σ ένα ευρύ δίκτυο ανταλλαγών κατά το τέλος της Νεολιθικής. Τα βραχιόλια από όστρεο και λίθο είναι κοινά στους οικισμούς της Μακεδονίας αλλά και βορειότερα,όπως στο νεκροταφείο κοντά στη Βάρνα στο Durankulak. Το πιο κοινό υλικό για την κατασκευή τους,

7 ιδιαίτερα κατά τη ΝΝ και την ΤΝ, στη Μακεδονία είναι ο σπόνδυλος, ενώ περιορισμένη είναι η χρήση της πέτρας και των μετάλλων. Στα Σέρβια βρέθηκαν βραχιόλια από πέτρα, όστρεο και πηλό. Βραχιόλια από μάρμαρο εντοπίστηκαν από τη ΜΝ στα Σέρβια και τους Σιταγρούς και στις επόμενες περιόδους στο Ντικιλί Τας, τη Δήμητρα, τη Νέα Νικομήδεια, την Ολύνθο, τα Βασιλικά (Α/Α 330.Π ) κ.α. Λίθινα βραχιόλια σε αρκετά μεγάλη ποσότητα βρέθηκαν στο Δισπηλιό. Τα βραχιόλια αυτά έχουν τομή συνήθως κυκλική ή τριγωνική με επίπεδες επιφάνειες. Ωστόσο στη Μακεδονία η πιο μεγάλη παραγωγή είναι τα βραχιόλια από όστρεα κυρίως από σπόνδυλο. Για παράδειγμα στους Σιταγρούς χρησιμοποιήθηκε παχύ όστρεο για 186 βραχιόλια, ενώ μάρμαρο μόνο για 3 βραχιόλια. Από τα οστρέινα, τα 170 ήταν από σπόνδυλο και τα 16 από Glycιmerus. Πρόκειται για ένα είδος που τουλάχιστον στους Σιταγρούς μειώνεται η χρήση του κατά την ΝΝ και χρησιμοποιείται κυρίως για περίαπτα. Αξιοσημείωτο είναι ότι κατά τη ΝΝ και την ΤΝ επικρατούν τα βραχιόλια από σπόνδυλο σ όλο το Αιγαίο και τα Βαλκάνια. Σπόνδυλος π.χ. έχει χρησιμοποιηθεί για τα βραχιόλια που βρέθηκαν σε στρώματα της ΜΜ και ΝΝ στο Δισπηλιό, στα Λιμενάρια της Θάσου, στα Σέρβια, στο Μακρύγιαλο, στα Βασιλικά, και στα παραδείγματα από την Ολυνθο (A/A 333 Π 299-8) τη Θέρμη Β (A/A 334,Π , A/A 335, ,A/A 336, ). Ειδικότερα στο Ντικιλί Τας βρέθηκαν 83 κομμάτια, στη Δήμητρα 30, ενώ από το Δισπηλιό προέρχονται 49 οστρέϊνα βραχιόλια από σπόνδυλο και Glycimeris. Η διάμετρος τους ποικίλει και σε όσες περιπτώσεις μπορεί να υπολογιστεί είναι ενδεικτική για τη χρήση τους. Η διάμετρος από 6,5-8,7 εκ. που υπολογίζεται για τα λίθινα βραχιόλια από τους Σιταγρούς και το Ντικιλί Τας είναι αρκετά μεγάλη για να φορεθεί στον καρπό ή στο βραχίονα ενός ενήλικα ή να χρησιμοποιηθεί ως περισφύριο, όπως δείχνουν τα παραδείγματα των Βαλκανίων. Τα περισσότερα βραχιόλια και ιδιαίτερα αυτά από Glycimeris είναι πολύ μικρά( 3,5-5 εκ.) για να φορεθούν από ενήλικες και θεωρήθηκαν ότι μπορεί να ήταν παιδικά δακτυλίδια, ή περίαπτα ή κοσμήματα για τα μαλλιά. Τα βραχιόλια από όστρεο της έκθεσης έχουν εσωτερική διάμετρο από 0,034-0,065μ.,ενώ το λίθινο θα πρέπει η διάμετρος του να φθάνει πάνω από 0,05μ. Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι σύγχρονα βραχιόλια έχουν διάμετρο που μπορεί να κυμανθεί από 0,06-0,07 μ.

8 Τα βραχιόλια είναι ελλειπτικά στο σχήμα με τομή κυρτή ως τετραγωνισμένη σε διάφορα σημεία της περιμέτρου. Οι 4 οπές στο βραχιόλι από την Ολυνθο ( Α/Α 333,Π 299-8) μπορεί να έγιναν για να προσαρμοστούν σ αυτό και άλλα κομμάτια, οπότε σ αυτή την περίπτωση το βραχιόλι δεν είναι μονοκόμματο. Το ίδιο παρατηρείται και σε τμήματα βραχιολιών από τους Σιταγρούς που φέρουν μονή ή διπλή διάτρηση στο ένα σωζόμενο άκρο. Όμως στο παράδειγμα από την Ολυνθο προβληματική είναι η οπή στο μέσον της μακριάς πλευράς. Ωστόσο δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο οι οπές να είχαν χρησιμοποιηθεί για να περαστεί σχοινί ή άλλο υλικό, ώστε το βραχιόλι να στερεωθεί καλύτερα στον καρπό. Αυτή η προσεκτική και επίμονη παραγωγή βραχιολιών από σπόνδυλο θεωρήθηκε ένδειξη μιας εξειδικευμένης παραγωγής. Πράγματι η κατεργασία του σπονδύλου επισημαίνεται από τη ΜΝ αλλά εξαπλώνεται κυρίως στη ΝΝ και την ΤΝ. Σε θέσεις της Μακεδονίας και συγκεκριμένα στο Μακρύγιαλο, στη Δήμητρα, στους Σιταγρούς και στο Ντικιλί Τας υπάρχουν ενδείξεις για επιτόπια παραγωγή κοσμημάτων, επειδή βρέθηκαν ολόκληρα ή ημιτελή κομμάτια που δείχνουν τις διάφορες φάσεις κατεργασίας. Ωστόσο οι ενδείξεις αυτές από άλλους ερευνητές θεωρήθηκαν ότι δεν είναι επαρκείς για να τεκμηριώσουν την ύπαρξη εργαστηρίων, όπως στην περίπτωση της οικίας Ν στο Διμήνι της Θεσσαλίας,το οποίο θεωρήθηκε ότι είναι εργαστήριο. Επιπλέον θα πρέπει να τονίσουμε ότι τα αντικείμενα αυτά παρουσιάζουν μεγάλη διάδοση όχι μόνο στο Αιγαίο αλλά και βορειότερα. Ειδικότερα συναντώνται σε θέσεις της Θεσσαλίας ( Σέσκλο, Διμήνι, στο Σπήλαιο της Θεόπετρας ), της Πελοποννήσου (στο σπήλαιο του Φράγχθι και της Αλεπότρυπας), στο Σάλιαγκο της Αντιπάρου και αλλού. Αξιοσημείωτο είναι ότι ισοτοπικές αναλύσεις οξυγόνου σε βραχιόλια που εντοπίστηκαν σε θέσεις της Κ. Ευρώπης και κυρίως των Βαλκανίων, έδειξαν ότι είχαν προέλευση αιγαιακή. Πράγματι το όστρεο Spondylus gaederopus αλιευόταν στο βόρειο Αιγαίο. Δεν υπάρχει αμφιβολία λοιπόν ότι αυτά τα κοσμήματα, όπως και μερικά άλλα τέχνεργα (π.χ. τα λίθινα αγγεία και οι σφραγίδες) εντάσσονται σ ένα δίκτυο ανταλλαγών ειδικευμένης επεξεργασίας. Γενικά θεωρούνται αντικείμενα κοινωνικού γοήτρου και η παρουσία τους κυρίως κατά τη ΝΝ θα μπορούσε να συσχετιστεί με τις ανερχόμενες κοινωνικές ιεραρχίες. Μια άλλη κατηγορία κοσμημάτων αποτελούν οι δακτύλιοι. Αυτοί ανάλογα με την εσωτερική τους διάμετρο μπορεί να ήταν δακτυλίδια για ενήλικες ή παιδιά, περίαπτα, σφηκωτήρες για τα μαλλιά ή ακόμα ν αποτελούσαν ενώτια. Π.χ. ο λίθινος δακτύλιος από τη Θέρμη Β ( Α/Α 331,Π ) της ΝΝ με εσωτερική διάμετρο 0,013 παρουσιάζει

9 τέτοιες διαστάσεις και μορφή που φαίνεται ότι θα ήταν μάλλον ακατάλληλος για δακτυλίδι. Μικρή διάμετρο, γύρω στο 0,008 μ. έχει ο οστέϊνος δακτύλιος από τη Σταυρούπολη (Α/Α 341 ΜΕ ) της ΝΝ, οποίος θα μπορούσε να ήταν ένα μικρό δακτυλίδι. Από το Δισπηλιό προέρχονται 54 οστέινοι δακτύλιοι από κέρατο ελαφιού που θα μπορούσαν να είχαν χρησιμοποιηθεί είτε ως δακτυλίδια είτε ως άλλα εξαρτήματα κόσμησης. Σπάνιο εύρημα αποτελεί το δακτυλίδι από σφυρήλατο έλασμα χρυσού που προέρχεται από την Αραβησσό (Α/Α 346-ΜΘ ) και έχει διάμετρο εσωτερική 0,015, μια διάμετρο κατάλληλη για δακτυλίδια, εφόσον τα σύγχρονα δακτυλίδια έχουν συνήθως διάμετρο που κυμαίνεται από 0,01 μέχρι 0,025 μ. Διάμετρος.---- Τέλος στο θησαυρό της Αραβησσού περιλαμβάνονται ταινιόσχημα ελάσματα από χρυσό που προφανώς χρησιμοποιήθηκαν για τη διακόσμηση των νεκρικών ενδυμάτων ή άλλων εξαρτημάτων του νεκρού. Πρόκειται δηλαδή για επιρράμματα. Τα δύο ελάσματα (Α/Α 347 ΜΘ και Α/Α 348, ) είχαν ελλειψοειδές σχήμα και ίδιες διαστάσεις, με τη διαφορά ότι το ένα έφερε μια οπή στο κάθε άκρο, ενώ το άλλο δύο. Το τρίτο χρυσό έλασμα παρουσιάζει διαφορετικό σχήμα είναι σχεδόν δισκοειδές με μια οπή (Α/Α 343,ΜΘ ) και διάμετρο 0,045μ. Αυτό θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιηθεί και ως περίαπτο. Αξιοσημείωτο είναι ότι τα τρία ελάσματα έχουν το ίδιο πάχος (0,001 εκ.) και τα δύο μακρόστενα το ίδιο μήκος, στοιχεία που υποδηλώνουν ότι είχαν κατασκευαστεί στο ίδιο εργαστήριο και προφανώς για την ίδια νεκρική χρήση. Παρόμοια ελάσματα με οπές, της Τελικής Νεολιθικής, βρέθηκαν στο Σπήλαιο Ζα της Νάξου καθώς και στο νεκροταφείο της Βάρνας στη Βουλγαρία. Τα τελευταία κάλυπταν το στόμα και το μέτωπο πήλινων προσωπείων. Οι οπές προφανώς χρησίμευαν για τη στερέωση του ελάσματος πάνω σε υφασμάτινη ή δερμάτινη ταινία. Για τα ελλαδικά παραδείγματα, με βάση τα αρχαιολογικά δεδομένα, δε γνωρίζουμε αν ήταν απλά επιρράμματα του ενδύματος ή είχαν την παραπάνω εξειδικευμένη χρήση. Κοσμήματα της Εποχής του Χαλκού Κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού στη Μακεδονία παρατηρείται μια αξιοσημείωτη μείωση των κοσμημάτων κυρίως στους οικισμούς, όπως π.χ. στους Σιταγρούς. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε τυχόν μείωση της διαθεσιμότητας των πρώτων υλών ή στη φθορά των ίδιων των αντικειμένων από τη συνεχή χρήση ακόμα και ως οικογενειακών κειμηλίων. Τέλος δεν πρέπει ν αποκλειστεί η περίπτωση

10 τα κοσμήματα να μη έχουν διασωθεί ή αποκαλυφθεί εξαιτίας μετααποθετικών παραγόντων ή περιορισμένης ανασκαφικής έρευνας. Από την άλλη μεριά το έθιμο της τοποθέτησης κοσμημάτων σε τάφους δε φαίνεται ακόμα ότι έχει καθιερωθεί στη Μακεδονία σε αντίθεση με τη Νότια Ελλάδα, όπου εκεί τα νεκροταφεία ιδιαίτερα των Κυκλάδων και της Κρήτης (Μόχλος) έδωσαν πολύτιμα κοσμήματα. Στο βορειοελλαδικό χώρο η παρουσία κοσμημάτων σε ταφές επισημαίνεται σε κάποια νεκροταφεία του τέλους της ΠΕΧ και στην αρχή της ΜΕΧ. Συγκεκριμένα εννοούμε τα νεκροταφεία στον Αγια Μάμα της Χαλκιδικής και στον Αλιάκμονα, στο Ξεροπήγαδο και στη θέση Τούρλα Γουλών του νομού Κοζάνης. Οσον αφορά τις πρώτες ύλες, κατά την ΠΕΧ, παρατηρήθηκε μια δραματική μείωση της χρήσης κοσμημάτων από όστρεο και κυρίως από σπόνδυλο, υλικό με μεγάλη διάδοση στο Αιγαίο και στα Βαλκάνια κατά την ΝΝ και ΤΝ, όπως ήδη αναφέρθηκε. Στους Σιταγρούς π.χ. αριθμούνται 441 και 494 κοσμήματα από όστρεο στις παραπάνω περιόδους αντίστοιχα, ενώ κατά την ΠΕΧ, στη φάση ΙV μόνο 37 και στη φάση V 16. Αυτό αναμφίβολα δηλώνει, εκτός των άλλων, μια αλλαγή στην επιλογή της συγκεκριμένης πρώτης ύλης για την κατασκευή κοσμημάτων. Ωστόσο τα κοσμήματα από σπόνδυλο δεν εξαφανίζονται τελείως αλλά απαντώνται σε κάποια καλά στρωματογραφημένα δάπεδα, γεγονός που δείχνει ότι είχαν περιορισμένη χρήση και είτε είχαν κατασκευαστεί τότε είτε είχαν αποκτηθεί από κληρονομιά. Γενικά όμως η εικόνα των κοσμημάτων αυτή την εποχή στη Μακεδονία, δεν παρουσιάζεται πολύ διαφοροποιημένη από την προηγούμενη περίοδο. Εκτός από το όστρεο, τα άλλα υλικά που χρησιμοποιούνται τώρα, με κάποιες ποσοτικές διαφοροποιήσεις, είναι σχεδόν τα ίδια με αυτά της Νεολιθικής, η πέτρα, ο πηλός, το κόκαλο, τα μέταλλα. Στους Σιταγρούς π.χ. ο πηλός δε χρησιμοποιείται πολύ, ενώ αυξάνονται τα οστέϊνα και λίγο περισσότερο τα μεταλλικά. Ειδικότερα ο χρυσός χρησιμοποιείται σπάνια σε αντίθεση με μερικά σχεδόν σύγχρονα νεκροταφεία των Κυκλάδων ή της Κρήτης. Οι τύποι των κοσμημάτων που συναντάμε είναι χάνδρες, βραχιόλια, δακτύλιοι, περόνες και περίαπτα τα οποία τώρα εμφανίζουν μεγαλύτερη διάδοση, ενώ ορισμένοι νεολιθικοί τύποι, όπως π.χ. τα λεγόμενα δακτυλιόσχημα περίαπτα, εξαφανίζονται. Κατ αρχάς διαπιστώνεται η χρήση χανδρών από πηλό, όπως οι μικρές χάνδρες από τα Σέρβια ή η αμφικωνική χάνδρα από τη

11 Μεσημεριανή Τούμπα (Α/Α350,Π ). Αρκετά συχνή είναι και η παρουσία λίθινων χανδρών. Το νεκροταφείο στη Τούρλα Γουλών έδωσε μικρές λίθινες χάνδρες. Το πιο ενδιαφέρον όμως εύρημα αποτελούν οι 25 χάνδρες από φαγεντιανή που βρέθηκαν τοποθετημένες μέσα σε αγγείο στον τάφο 6 του νεκροταφείου στον Αγιο Μάμα. Αποτελεί το πρωϊμότερο παράδειγμα που εντοπίζεται στη Μακεδονία. Η φαγεντιανή ως υλικό εμφανίζεται στην Κρήτη ήδη από το τέλος της 4 ης και αρχή της 3 ης χιλιετίας και από εκεί διαδίδεται στον ελλαδικό χώρο. Η τεχνολογία της κατασκευής της αποτελεί μεν δάνειο από την Εγγύς Ανατολή ή την Αίγυπτο αλλά στη συνέχεια αναπτύχθηκε και στο Αιγαίο. Ο προσδιορισμός της προέλευσης των κοσμημάτων από τον Αγιο Μάμα θεωρούμε ότι θα συμβάλλει, εκτός των άλλων, και στην ανασύνθεση των σχέσεων του οικισμού με το Νότο και το Αιγαίο γενικότερα. Μεγαλύτερη όμως συχνότητα παρατηρείται στις οστέϊνες χάνδρες. Αυτές είναι βαρελοειδείς ή σχηματίζουν οριζόντιες αυλακώσεις. Στον οικισμό του Αρχοντικού βρέθηκαν αρκετές φτιαγμένες κυρίως από τα κατώτερα τμήματα μεταταρσικών οστών αιγοπροβάτων. Επίσης τα διατρυπημένα δόντια ζώων χρησιμοποιούνται συχνά ως πρώτη ύλη για κοσμήματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το περιδέραιο από τον Αγιο Μάμα ( Α/Α 349,Π ) που αποτελείται από 26 δόντια σκύλου, χοίρου Αγριόχοιρο--- και γάτας, ----ενώ ανάμεσα τους μεσολαβούν οστέϊνες χάνδρες με αυλακιές που έγιναν με την απλή μέθοδο της τόρνευσης. Διατρυπημένα δόντια και νύχια άγριων και εξημερωμένων ζώων χρησιμοποιούνται ακόμα στα Σέρβια, στο Ντικιλί Τας αλλά και σε οικισμούς του ΒΑ Αιγαίου ( Θερμή, Εμποριό, Πολιόχνη). Κατά την ΠΕΧ υπάρχει μια προτίμηση στις περόνες από οστό και χαλκό, κόσμημα το οποίο εμφανίζεται ήδη από τη Νεολιθική. Στους Σιταγρούς συγκεκριμένα από τα στρώματα της ΠΕΧ προέρχονται 16 περόνες, 11 οστέινες και 5 χάλκινες, ενώ από στρώματα της Νεολιθικής 7 οστέινες και οι 2 χάλκινες. Οστέινες περόνες βρέθηκαν και στη Σκάλα Σωτήρος Θάσου. Οι περισσότερες περόνες αυτής της κατηγορίας είναι σχεδιασμένες προσεκτικά και με ιδιαίτερη καλαισθησία που τονίζει και τη διακοσμητική τους χρήση. Οι μεταλλικές περόνες εμφανίζονται σε περιορισμένα παραδείγματα. Στους Σιταγρούς οι 2 από τις 5 χάλκινες σχηματίζουν την κεφαλή με περίτεχνο τρόπο δηλαδή με δυο συστρεφόμενες σπείρες. Τον ίδιο τύπο, με μονή ή διπλή σπείρα, συναντάμε στη Βάρνα, το Εμποριό, την Πολιόχνη, τη Θερμή, την Τρωάδα κ.α. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι είχαν την ίδια χρήση με τις οστέινες με τη διαφορά ότι οι πρώτες

12 αποτελούν προϊόντα εξειδικευμένης εργασίας και πιθανόν κοινωνικά ελεγχόμενης παραγωγής. Με βάση αρχαιολογικά και εθνογραφικά παράλληλα οι περόνες θα μπορούσαν να συγκρατούν τα ενδύματα, τα μαλλιά ή τις κομμώσεις ή ακόμα να στερεώνουν κοσμήματα. Σε κάθε περίπτωση όμως λειτουργούσαν ως κοσμήματα. Η μεγάλη συγκέντρωση περονών στους Σιταγρούς, στη φάση Vb, θα πρέπει, κατά μια άποψη, να σχετίζεται με την υιοθέτηση μιας νέας ενδυμασίας προς το τέλος της ΠΕΧ. Δηλαδή ένα ένδυμα πιο βαρύ που χρειάζεται να στερεώνεται καλύτερα. Αυτό άλλωστε υποδηλώνει και η χρήση πιο βαριών σφονδυλιών που βρέθηκαν στον οικισμό. Ένα άλλο κόσμημα αρκετά διαδεδομένο αυτή την εποχή είναι οι δακτύλιοι από σύρμα ή από έλασμα χαλκού. Όμως είναι δύσκολο να ξεχωρίσουμε αν χρησίμευαν ως δακτυλίδια ή είχαν διαφορετική χρήση. Ένας μικρών διαστάσεων δακτύλιος ( 0,75χ 0,45 εκ.) από σύρμα χαλκού έχει βρεθεί στους Σιταγρούς ΙV, ο οποίος θα μπορούσε να ήταν χάνδρα ή ν αποτελούσε μέρος ενός ενωτίου. Δακτύλιοι βρέθηκαν στο Σαρατσέ και στην Πολιόχνη. Στο νεκροταφείο στην Τούρλα Γουλών εντοπίστηκαν, σε 8 από τους 41 τάφους, χάλκινοι δακτύλιοι από σύρμα ή έλασμα. Ειδικότερα στον πλουσιότερο τάφο 13, εκτός από αγγεία, βρέθηκαν 3 χάλκινοι δακτύλιοι και 3 μικροί χάλκινοι κρίκοι, προφανώς από ψήφους περιδεραίου, μαζί με λίθινες χάνδρες. Ενώτιο θα πρέπει να ήταν και ο χρυσός κρίκος από τον Καστανά (Α/Α 351. ΚΑ78/511) Παρόμοια κοσμήματα από σύρμα χαλκού, χρυσού, ασημιού ή μολύβδου σε διάφορα μεγέθη και διαστάσεις βρέθηκαν στα νεκροταφεία του Durankulak στη Βουλγαρία και είχαν συγκεκριμένους συσχετισμούς με την ηλικία και το φύλο των νεκρών. Όμως δεν είναι αυτονόητο ότι αυτοί οι συσχετισμοί ίσχυαν και για την περιοχή της Μακεδονίας ή του υπόλοιπου ελλαδικού χώρου, δηλαδή σε περιοχές με διαφορετικά κοινωνικά και ιδεολογικά συμφραζόμενα. Για να γίνει αποδεκτή μια τέτοια χρήση απαιτεί συστηματική μελέτη και ανάλυση των αρχαιολογικών δεδομένων. Από το νεκροταφείο στην Τούρλα Γουλών θα πρέπει να αναφέρουμε και δυο δισκοειδή, κυκλικά ελάσματα από χαλκό που βρέθηκαν σε δυο διαφορετικούς τάφους. Αυτά σχημάτιζαν έξεργο ημισφαιρικό κέντρο, ομόκεντρες αυλακώσεις και 4 μικρές οπές γύρω από το κέντρο. Επίσης από την ίδια θέση προέρχεται χάλκινο μηνοειδές κόσμημα με δυο οπές, διακοσμημένο με έκτυπες κουκκίδες, που

13 βρέθηκε στο πίσω μέρος του κρανίου μιας παιδικής ταφής. Αυτά δεν αποκλείεται να είχαν χρησιμοποιηθεί ως επιρράμματα. Λίγα αλλά ενδιαφέρονται ευρήματα έδωσε το άλλο νεκροταφείο στον Αλιάκμονα στη θέση Ξεροπήγαδο. Εδώ από τα λίγα κοσμήματα που είχαν εναποτεθεί τους τάφους ξεχωρίζουν δύο διαφορετικά ενώτια από μια γυναικεία ταφή, το ένα κατασκευασμένο από άργυρο, το άλλο από κράμα αργύρου και χρυσού, ενώ ένα τρίτο, από παρόμοιο κράμα, προέρχεται από άλλη ταφή. Τα υπόλοιπο ενώτια βρέθηκαν διασκορπισμένα. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στη Μακεδονία η χρήση του αργύρου σε αντίθεση με τις Κυκλάδες είναι ασυνήθιστη. Αξιοσημείωτη είναι η περίπτωση του χρυσού κομβιόσχημου κοσμήματος από τον οικισμό της προχωρημένης εποχής του χαλκού στη Σκάλα Σωτήρα στη Θάσο, αν λάβουμε υπόψη τη σπανιότητα των χρυσών αντικειμένων στις θέσεις της ΠΕΧ στη Μακεδονία. Πρόκειται για ένα κόσμημα με δυο αντικρυστές οπές και οδοντωτή περίμετρο, που πιθανότατα προσαρμόζονταν σε ένδυμα. Μεταλλειολογική μελέτη αναγνώρισε σ αυτό στοιχεία θασιακού χρυσού από τα μεταλλεία των Κοινύρων,γνωστών από τους ιστορικούς χρόνους. Όμως η μεγάλη αύξηση στη χρήση των κοσμημάτων παρατηρείται στην ΥΕΧ και τεκμηριώνεται ιδιαίτερα στα νεκροταφεία, όπου τα κοσμήματα εναποτίθενται ως κτερίσματα δίπλα στο νεκρό. Τώρα τα κοσμήματα διακρίνονται για την ποικιλία, όσον αφορά στους τύπους και τις πρώτες ύλες, ενώ παράλληλα εμφανίζονται και κοσμήματα μυκηναϊκά ή μυκηναϊκού τύπου. Είναι φανερό ότι η παραπάνω εικόνα διαμορφώνεται κάτω από την επίδραση του μυκηναϊκού πολιτισμού και τη διείσδυση μυκηναϊκών στοιχείων στο βορειοελλαδικό χώρο, πράγμα που συσχετίστηκε από μερικούς επιστήμονες με την εγκατάσταση Μυκηναίων σ αυτές τις περιοχές. Ζητήματα που θα πρέπει, ωστόσο, να μελετηθούν περισσότερο συστηματικά. Το νεκροταφείο του Αγίου Δημητρίου στις Σπάθες Ολύμπου έδωσε μια εκπληκτική σειρά κτερισμάτων και ειδικότερα κοσμημάτων μυκηναϊκού τύπου. Συγκεκριμένα βρέθηκαν χάνδρες που ανήκαν σε περιδέραια από διάφορα υλικά,γυαλί, ορεία κρύσταλλο, κόκαλο κ.α., η μορφή των οποίων προσιδιάζει στα μυκηναϊκά κοσμήματα. Ξεχωρίζουν οι χάνδρες από ήλεκτρο (κεχριμπάρι) εξαιτίας του μεγάλου αριθμού και της ποιότητας τους. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι το υλικό αυτό, που χρησιμοποιείται κυρίως στη μυκηναϊκή ηπειρωτική Ελλάδα ήταν επείσακτο και η προέλευση του τοποθετείται στη Βαλτική ή στη

14 Βρετανία. Αναφέρουμε ενδεικτικά τα δύο μυκηναϊκού τύπου περιδέραια που παρουσιάζονται στην έκθεση. (ΜΔ , ). Στο νεκροταφείο της Αιανής βρέθηκαν χάνδρες από ήλεκτρο, υαλόμαζα, λίθο, χάλκινες μικρού μεγέθους και βαρελοειδείς καθώς και πήλινες που μιμούνται καρπούς. Αξιοσημείωτο είναι ότι βρέθηκαν στο κεφάλι, στο στήθος και σ όλο το σώμα διάσπαρτες, πράγμα που υποδηλώνει ότι θα πρέπει να είχαν χρησιμοποιηθεί όχι μόνο σε περιδέραια αλλά και σε βραχιόλια, περίαπτα ακόμα και στη διακόσμηση των ενδυμάτων. Μια χάλκινη αμφικωνική χάνδρα έδωσε και η Τούμπα Θεσσαλονίκης (Α/Α352,ΚΕ ). Στον Καστανά σε στρώματα της προχωρημένης ΥΕΧ βρέθηκαν δυο λευκωπές χάνδρες από φαγεντιανή, ενώ γυάλινες από ανοιχτό γαλάζιο μέχρι γαλαζοπράσινο χρώμα περισυνελέγησαν σε στρώματα του τέλους της ΥΕΧ και αρχή της ΕΣ. Επίσης χρησιμοποιήθηκαν και άλλα υλικά, όπως δείχνει η σφαιρική χάνδρα από ορεία κρύσταλλο που παρουσιάζεται στην έκθεση (ΚΑ 76/112-30). Θα πρέπει να σημειωθεί ότι κατά το 13 ο αι.π.χ. η γαλάζια και η λευκή υαλόμαζα καθώς και η φαγεντιανή χρησιμοποιούνται από τους Μυκηναίους όλο και συχνότερα ως φθηνό υποκατάστατο του χρυσού για την κατασκευή χανδρών με χύτευση σε λίθινες μήτρες, συχνά από στεατίτη. Τα περίαπτα αυτής της εποχής παρουσιάζουν ποικιλία σχημάτων και υλικών. Ως περίαπτο θα είχε χρησιμοποιηθεί και η δισκοειδής πήλινη σφραγίδα με την έντονη εγχάρακτη σπείρα από την Τούμπα Θεσσαλονίκης (Α/Α 353,ΚΕ ) Αξιοσημείωτη είναι και η παρουσία μεταλλικών κοσμημάτων στις θέσεις της ΥΕΧ. Συγκεκριμένα στον Καστανά βρέθηκε ένα χρυσό έλασμα, πιθανόν ψέλιο, ένας χρυσός δακτύλιος, πιθανόν ενώτιο (Α/Α 351,ΚΑ 78/511), τρία ελάσματα-επιρράμματα και τρία χάλκινα επίχρυσα κουμπιά (tutuli),για τα οποία θα αναφερθούμε στη συνέχεια. Χημική ανάλυση στο βραχιόλι, το ένα έλασμα και το δακτυλίδι έδειξε ότι ο χρυσός παρουσιάζει μικρή περιεκτικότητα σε κασσίτερο, όπως συχνά διαπιστώνεται σε αντίστοιχα μυκηναϊκά. Αλλωστε χαρακτηριστική είναι και η ομοιότητα του χρυσού ψέλιου με αντίστοιχο που βρέθηκε στο λακκοειδή Ξ του ταφικού περιβόλου Β των Μυκηνών. Επιπλέον ο Καστανάς έδωσε και ψέλια από χαλκό. Το ένα είναι κυκλικής τομής και

15 το άλλο συρματοειδές με τριπλή περιέλιξη. Και οι δύο τύποι βρίσκουν τα αντίστοιχα τους στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια. Τέσσερα χάλκινα ταινιόσχημα δακτυλίδια εντοπίστηκαν στην ίδια θέση σε στρώματα που χρονολογούνται από τη μεταβατική φάση, ΥΕΧ ΕΣ, μέχρι το 700 π.χ. Πρόκειται για ένα σχήμα συνηθισμένο στην Ελλάδα κατά τους Υστερομυκηναϊκούς χρόνους. Επίσης από το στρώμα της μεταβατικής φάσης προέρχονται δυο δακτυλίδια κυλινδρικής τομής, τύπος συχνός στη ΝΑ Ευρώπη κατά την ΥΕΧ. Οι περόνες, κόσμημα γνωστό και από πρωϊμότερες εποχές, εμφανίζονται σε θέσεις της ΥΕΧ. Στον Καστανά βρέθηκαν 2 περόνες με πλατιά σφαιρική κεφαλή, τύπος διαδεδομένος κατά την ΠΕΧ και ΜΕΧ. Επίσης εντοπίστηκε περόνη με τριπλή σπειροειδή περιέλιξη στην κεφαλή. Η πολλαπλή περιέλιξη είναι σπάνια αλλά υπάρχουν παραδείγματα της ΥΕ ΙΙΙ Β από την Πελοπόννησο. Μια χάλκινη περόνη βρέθηκε και σ ένα τάφο της Αιανής μαζί μ έναν αμαυρόχρωμο κάνθαρο και ένα μυκηναϊκό αλάβαστρο, που προσδιορίζει τη χρονολόγηση της. Επίσης 13 χάλκινες περόνες της ΥΕ ΙΙΙ Α-Β προέρχονται από τάφους παιδιών, ανδρών και γυναικών του νεκροταφείου στα Λειβάδια της ίδιας θέσης. Επιπλέον στο ίδιο νεκροταφείο βρέθηκαν σε 8 παιδικές ταφές χάλκινες σύριγγες - κοσμήματα της κεφαλής- καθώς και κομβιόσχημα κοσμήματα, δυο λίθινα και δυο από ήλεκτρο. Στα Κρανίδια,στη θέση Κρυόβρυση, αποκαλύφθηκαν 8 κιβωτιόσχημοι τάφοι. Στον πλουσιότερο τάφο, της πρώιμης ΥΕ ΙΙΙ Γ, βρέθηκαν δυο τρήματα χρυσών κοσμημάτων, ένα χάλκινο δακτυλίδι, μια χάνδρα από ήλεκτρο και 4 σφονδύλια μαζί με μια μυκηναϊκή κύλικα. Τέλος στον Καστανά βρέθηκε πόρπη, που το τοξωτό τμήμα της σχηματίζεται από φυλλόσχημο έλασμα. Ο τύπος είναι διαδεδομένος σ όλη την Ελλάδα και τη Ν. Βαλκανική ιδιαίτερα από την ΥΕ ΙΙΙΒ μέχρι την Πρωτογεωμετρική. Όμως η χρήση του κοσμήματος φαίνεται ότι καθιερώθηκε στην επόμενη περίοδο. Κοσμήματα της Εποχής του Σιδήρου Στη στρωματογραφία του Καστανά αποτυπώνονται με σαφήνεια οι αλλαγές που συνέβησαν στον υλικό πολιτισμό κατά τη μεταβατική φάση από την ΕΧ στην ΕΣ καθώς και οι σχέσεις που διαμόρφωσε η Μακεδονία

16 κατά τη διάρκεια της ΕΣ με το Νότο και το Βορρά, σχέσεις που αντικατοπτρίζονται ακόμα και στα κοσμήματα. Πράγματι κατά την περίοδο της ΥΕΧ διαπιστώνονται έντονες επαφές σχεδόν αποκλειστικά με το μυκηναϊκό κόσμο. Κατά την επόμενη μεταβατική φάση, από το τέλος της ΕΧ και την αρχή της ΕΣ, μετατοπίζεται το ενδιαφέρον από το Νότο στο Βορρά δηλαδή στο Βαλκανικό χώρο και την Α. Ευρώπη. Στις επόμενες φάσεις, που συμπίπτουν με τη γεωμετρική εποχή, οι σχέσεις αυτές ενισχύονται, ενώ αντίθετα οι επαφές με το Νότο χαλαρώνουν μέχρι να σταματήσουν εντελώς την περίοδο από το 700 π.χ. μέχρι το 400 π.χ. H αρχή της ΕΣ, που χαρακτηρίζεται με τη στροφή προς το Βορρά, συνδέεται με αλλαγές στο εμπόριο, την ενδυμασία, την παρασκευή φαγητού αλλά και τα κοσμήματα. Συγκεκριμένα η συχνότητα και η τυπολογική ποικιλία με την οποία εμφανίζονται οι περόνες και οι πόρπες, δηλαδή κοσμήματα που χρησιμοποιήθηκαν κυρίως για να στερεώνουν και να συγκρατούν τα ενδύματα, υποδηλώνει νεωτερισμούς και αλλαγές στην ενδυμασία, πράγμα που διαπιστώνεται όχι μόνο στον Καστανά αλλά και σε άλλες θέσεις. Η εποχή του Σιδήρου στη Μακεδονία χαρακτηρίζεται, εκτός των άλλων, από το μεγάλο αριθμό χάλκινων κοσμημάτων που διασώθηκαν σε οικισμούς, όπως στον Καστανά, την Τούμπα Θεσσαλονίκης και την Ασσηρο αλλά κυρίως στα μεγάλα νεκροταφεία, στη Βεργίνα, το Γυναικόκαστρο, την Τσαουσίτσα, τον Αγιο Παντελεήμονα, τη Νέα Φιλαδέλφεια, τη Θέρμη κ.α. Στα νεκροταφεία αυτά βρέθηκε σημαντική ποικιλία κοσμημάτων από χαλκό, τα οποία αποτελούν κτερίσματα κυρίως γυναικείων ταφών. Οι τύποι των κοσμημάτων για πρώτη φορά εμφανίζονται στο βορειοελλαδικό χώρο και ανάγονται στην ευρωπαϊκή παράδοση της ΕΧ,όμως φαίνεται ότι ήταν προϊόντα ντόπιας παραγωγής. Τα κοσμήματα αυτά είναι, συγκριτικά, συνηθέστερα σε ταφές της Μακεδονίας παρά της Νότιας Ελλάδας. Το νεκροταφείο των τύμβων στη Βεργίνα, το οποίο είναι δημοσιευμένο, μας δίνει μια ολοκληρωμένη εικόνα για τις ταφικές πρακτικές της εποχής, για τους τύπους των χάλκινων κοσμημάτων καθώς και σημαντικά στοιχεία για τη χρήση τους σε σχέση με το φύλο και την κοινωνική θέση του νεκρού. Αυτήν την εποχή, εκτός από το χαλκό, χρησιμοποιείται πολύ περιορισμένα ο χρυσός, ο σίδηρος και ο μόλυβδος. Τα χάλκινα κοσμήματα κατασκευάζονταν δι ελάσεως αλλά στα μέσα του 8 ου η

17 πρόοδος τεχνικών χύτευσης επέτρεψε την παραγωγή μεγάλης ποικιλίας περιάπτων και άλλων κοσμημάτων. Οι τύποι των κοσμημάτων παρουσιάζουν πολύ μεγάλη ποικιλία. Περιλαμβάνουν κοσμήματα που στολίζουν συγκεκριμένα μέρη του σώματος, περιδέραια, περιλαίμια, περίαπτα, ψέλια, δακτυλίδια, ενώτια, διαδήματα. Κοσμήματα που διακοσμούν τα μαλλιά,σύριγγες και σφηκωτήρες, και άλλα που συγκρατούν την ενδυμασία και τα εξαρτήματα της, περόνες πόρπες, ομφάλια και κουμπιά. Βέβαια μερικά κοσμήματα, ανάλογα με το μέγεθος τους και τη θέση που βρέθηκαν, φαίνεται ότι είχαν και άλλες χρήσεις π.χ. οι περόνες διακοσμούσαν όχι μόνο τα ενδύματα αλλά και τα μαλλιά ή οι δακτύλιοι μπορεί να ήταν δακτυλίδια, εξαρτήματα της κόμμωσης ακόμα και περίαπτα. Αυτή την εποχή τα περιδέραια δεν κατασκευάζονταν μόνο από ημιπολύτιμες πέτρες, όπως στην ΥΕΧ, αλλά από χάλκινες χάνδρες διαφόρων σχημάτων. Χαρακτηριστικά είναι τα δυο περιδέραια από την Τσαουσίτσα (Α/Α 359,ΜΘ 5558 και Α/Α 358,ΜΘ ) που σχηματίζονται από χάλκινες χάνδρες τετραγωνικής τομής το ένα και αμφικωνικές το άλλο. Αμφικωνικές χάνδρες βρέθηκαν και σε γυναικείες ταφές στη Θέρμη. Ο τύπος είναι γνωστός κατά τους γεωμετρικούς χρόνους στην Ελλάδα και κατά την πρώιμη ΕΣ σε άλλες περιοχές της Ευρώπης. Στο νεκροταφείο της Βεργίνας ο τύπος είναι σπάνιος και αναφέρονται μόνο δύο παραδείγματα που ανήκουν στο τέλος του 8 ου αι. π.χ. Ωστόσο χρησιμοποιούνται και χάνδρες από άλλα υλικά. Για παράδειγμα στη Βεργίνα βρέθηκαν 250 χάνδρες κατανεμημένες σε όλους σχεδόν τους τάφους, εκτός από μερικούς (6) που είτε ήταν πτωχοί είτε περιέκλειαν πολλές ανδρικές ταφές. Οι περισσότερες χάνδρες ήταν από σάρδιο σε σχήμα πεπλατυσμένης σφαίρας, σχεδόν κυλινδρικό, ενώ λίγες είχαν ατρακτοειδές σχήμα με καλά επεξεργασμένη την επιφάνεια, προφανώς για το μέσον του περιδεραίου. Οι χάνδρες από σάρδιο συναντώνται από την ΠΕΧ και κατά την ΥΕΧ εντοπίζονται σε μυκηναϊκούς τάφους. Επίσης στην ίδια θέση βρέθηκαν χάνδρες κυκλικές, πλακοειδείς οστέϊνες, συνήθως σε πτωχές ταφές, καθώς και χάνδρες από πέτρα πορτοκαλέρυθρη, ενώ σε 3-4 περιπτώσεις στο κέντρο του περιδεραίου θα πρέπει να κρέμονταν χάνδρες από υαλόμαζα διακοσμημένες με γραμμές από λευκή ύλη. Αυτή την εποχή τα περιλαίμια κατασκευάζονται από στριφτό σύρμα με συνεστραμμένα τα άκρα. Στη Βεργίνα βρέθηκαν 5 περιλαίμια αυτού του τύπου, τα οποία, με βάση τη διαμόρφωση των άκρων, δεν θα πρέπει να στερεώνονταν απ ευθείας στο λαιμό αλλά σε ύφασμα, ίσως

18 στο ένδυμα. Παρόμοια βρέθηκαν Φιλαδέλφεια. στο Γυναικόκαστρο και στη Νέα Χαρακτηριστικά κοσμήματα αυτής της εποχής είναι τα χάλκινα βαριά ψέλια, όπως το σπειροειδές από την Τσαουσίτσα ( Α/Α 360,ΜΘ 5653) ή τα ανάλογα από το Γυναικόκαστρο, τη Νέα Φιλαδέλφεια και τη Θέρμη. Το νεκροταφείο στη Βεργίνα έδωσε 45 ψέλια που κατατάσσονται σε 5 τύπους : Ψέλια με 6-15 σπείρες, με 4-5 σπείρες, με ένα δακτύλιο κλειστό ή με άκρα που δεν ενώνονται, ψέλια από λεπτό σύρμα ή με πλατύ έλασμα. Το ψέλιο από την Τσαουσίτσα ανήκει στον τρίτο τύπο που χαρακτηρίζεται από ψέλια ενός κύκλου κλειστού που τα άκρα του εφάπτονται παράλληλα. Τα βαριά αυτά ψέλια είναι άγνωστα στον ελλαδικό χώρο. Αντίθετα στην περιοχή της Κ. Ευρώπης έχουν μακρά και παλιά παράδοση και απαντώνται από την ΠΕΧ μέχρι την ΕΣ. Ενας άλλος τύπος κοσμημάτων ήταν οι δακτύλιοι. Στο νεκροταφείο της Βεργίνας, του Γυναικόκαστρου, της Νέας Φιλαδέλφειας και των άλλων θέσεων βρέθηκαν διάφοροι τύποι, όπως δακτύλιοι με διπλή σπειροειδή περιέλιξη. Στη Βεργίνα ο τύπος αποτελεί ένα από τα ελάχιστα κοσμήματα που εντοπίζεται σε τρεις ανδρικές ταφές στη θέση του χεριού, ενώ σε πλούσια γυναικεία ταφή εμφανίζονται δίδυμοι δακτύλιοι, όπου από ένα δακτύλιο εξαρτάται ένας δεύτερος που φέρει παρόμοια περιέλιξη. Ο παραπάνω τύπος που βρέθηκε και στον Καστανά παρουσιάζει ευρεία διάδοση και εμφανίζεται από τους Υστερομυκηναϊκούς χρόνους μέχρι τον 5 ο αι π.χ. Αλλοι τύποι είναι δακτύλιοι με μη εφαπτόμενα άκρα, ταινιωτοί ή κανονικοί δακτύλιοι τριγωνικής ή επίκυρτης τομής. Οι δακτύλιοι χρησιμοποιούνται άλλοτε ως κοσμήματα των δακτύλων και άλλοτε ως κοσμήματα των μαλλιών ανάλογα με τη θέση που βρέθηκαν. Ένα κόσμημα για τα μαλλιά ήταν οι χάλκινες σύριγγες σαν αυτές που παρουσιάζονται στην έκθεση από την Τσαουσίτσα ( Α/Α ,Π 5731 α,β). Πρόκειται για σπειροειδή ελάσματα που σχηματίζονταν από πολλούς κύκλους (π.χ ), και είχαν διάμετρο 0,005-0,007μ. ή και μικρότερη. Θα πρέπει να διαχωριστούν από τους σφηκωτήρες, που σχημάτιζαν 2-3 σπείρες, είχαν μεγαλύτερη διάμετρο (0,013-0,023) και κοσμούσαν και έσφιγγαν τους πλοκάμους στα άκρα τους, συνήθως ένας σε κάθε ώμο. Τη χρήση των σφηκωτήρων διατήρησαν οι Ελληνες μέχρι τα κλασικά χρόνια. Οι σύριγγες κατά μια άποψη θα πρέπει να στερεώνονταν σε κάποιο κάλυμμα της κεφαλής, όπως δείχνει η συνεύρεση τους με χρυσούς σφηκωτήρες, ένας σε κάθε ώμο, στις πλουσιότερες γυναικείες ταφές της Βεργίνας. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι τα σπειροειδή ελάσματα αποτελούσαν το συνηθέστερο και τυπικότερο

19 χάλκινο κόσμημα αυτού του νεκροταφείου, το οποίο βρέθηκε σε όλες τις γυναικείες ταφές ακόμα και στις πιο πτωχές. Τμήματα από σφηκωτήρες και σύριγγες σώθηκαν στα νεκροταφεία της Νέας Φιλαδέλφειας, στη Θέρμη και στο Γυναικόκαστρο, πολύ αποσπασματικά, ενώ στην Ανατολική Μακεδονία οι σύριγγες δεν παρουσιάζουν ιδιαίτερη συχνότητα συγκριτικά με τη Βεργίνα. Η χρήση των σπειροειδών ελασμάτων περιορίζεται σε λίγες θέσεις του ελλαδικού χώρο. Όμως αυτό ήταν κόσμημα σύνηθες στην Ευρώπη από την ΠΕΧ. Κοσμήματα που συνδέονταν με την ενδυμασία ήταν οι πόρπες και οι περόνες. Οι οκτώσχημες πόρπες (π.χ. Α/Α 361,ΜΘ 5586, Α/Α 362,5720, Α/Α 363,5721), αποτελούσαν χαρακτηριστικό κόσμημα της ΕΣ και της Γεωμετρικής εποχής. Στη Μακεδονία συγκεκριμένα ήταν το τυπικότερο και συνηθέστερο κόσμημα στους τάφους. Από την Βεργίνα προέρχονται 104 πόρπες χάλκινες και μια σιδηρένια. Ο τύπος εμφανίζεται και στο νεκροταφείο της Θέρμης αλλά απουσιάζει από το Γυναικόκαστρο, που χρονολογείται από την ΥΕ ΙΙΙ Γ μέχρι τις πρώϊμες φάσεις της ΕΣ, επειδή αποτελεί νεότερο εύρημα. Οι πόρπες αυτού του τύπου παρουσιάζουν διάδοση σ ολόκληρη την Ευρώπη κατά την ΠΕΣ. Περισσότερο εμφανίζονται στο βαλκανικό χώρο, ενώ στον ελλαδικό χώρο και ιδιαίτερα στη Μακεδονία και Θεσσαλία είναι συνηθέστερες στα γεωμετρικά στρώματα. Ενας άλλος τύπος είναι οι τοξωτές πόρπες. Αυτές έχουν καταταχθεί σε 4 κατηγορίες : Πόρπες που σχηματίζουν 2 κόμβους στο τόξο συμμετρικά, πόρπες με συνεστραμμένο τόξο, οι απλές και αυτές που σχηματίζουν το τόξο από πλατύ έλασμα. Οι πόρπες που βρέθηκαν στο Γυναικόκαστρο έχουν διογκωμένο το μέσο του τόξου ή ανήκουν στον τύπο με στριφτό σύρμα και μεγάλο οφθαλμό έλικας, ο οποίος είναι υπομυκηναϊκός με μεγάλη εξάπλωση. Σύμφωνα με τα δεδομένα της Βεργίνας, οι πόρπες συνήθως ήταν τοποθετημένες στη θέση των ώμων, πράγμα που βεβαιώνει ότι χρησιμοποιήθηκαν για την πόρπωση του ενδύματος, κυρίως μάλιστα οι μεγαλύτερες σε μέγεθος. Οι μικρότερες όμως εντοπίζονται άλλοτε στους ώμους, σε τάφους κορασίδων, και άλλοτε σε άλλα σημεία. Οι περισσότερες πόρπες ήταν μικρού μεγέθους, είχαν λεπτό στέλεχος και δεν ήσαν κατάλληλοι για την στερέωση του ενδύματος. Η θέση τους κοντά στη μέση ή στο κεφάλι,όπου βρέθηκαν σε μερικές περιπτώσεις, μαρτυρεί ότι στερέωναν το ένδυμα ή το κάλυμμα της κεφαλής σε σημεία που χρειαζόταν για να μην ανοίγουν οι συνεχόμενες παρυφές αυτών. Η πιθανή προέλευση του τύπου είναι βόρεια όμως δεν

20 αποκλείεται και η εισαγωγή τους στη Μακεδονία από τη Ν. Ελλάδα, εφόσον υπάρχουν προγενέστερα παραδείγματα εκεί. Οι τρείς περόνες που παρουσιάζονται στην έκθεση( Α/Α ,ΜΘ 5739,5617,5826) αποτελούν ένα άλλου είδους διακοσμητικό εξάρτημα του ενδύματος. Είναι αξιοσημείωτο ότι στη Βεργίνα αποτελεί ένα από τα σπανιότερα χάλκινα κοσμήματα. Εκεί το γυναικείο ένδυμα το συγκρατούσαν κυρίως οι οκτώσχημες πόρπες. Σε ελάχιστες περιπτώσεις στη θέση των πορπών υπήρχαν περόνες. Από το νεκροταφείο της Βεργίνας δημοσιεύονται δώδεκα, εκ των οποίων οι έξι βρέθηκαν ανά ζεύγη στη θέση των ώμων και οι άλλες μεμονωμένες και ενίοτε μετατοπισμένες. Περόνες εμφανίζονται και σε άλλες θέσεις και παρουσιάζουν ποικίλους τύπους. Πρόκειται για περόνες με κεφαλή δισκόμορφη, κυρτή ή κωνική, όπως αυτή από την Τσαουσίτσα ( Α/Α365, Π 5617),τη Βεργίνα, τον Καστανά, το Γυναικόκαστρο, και περόνες με κεφαλή που σχηματίζει μικρή σπείρα ή διπλή σπείρα. Οι τελευταίες ανήκουν στους πρωϊμότερους τύπους της ΕΣ. Μερικές περόνες,όπως π.χ. από τη Βεργίνα πλαταίνουν λίγο κάτω από την κεφαλή και σε εκείνο το σημείο φέρουν εγχάρακτη διακόσμηση. Οι 6 χάλκινες περόνες που δημοσιεύονται από τον Καστανά εμφανίζονται σε στρώματα της μεταβατικής φάσης και της προχωρημένης ΕΣ. Πρόκειται για περόνες με αναδιπλούμενο άκρο που σχηματίζει θηλιά. Τύπος αγαπητός στη Β. Ελλάδα και τη Μικρά Ασία από τους ΥΕ μέχρι τους ελληνιστικούς χρόνους. Οι δύο περόνες από την Τσαουσίτσα (Α/Α 365,5732,Α/Α 367,5826) έχουν διπλό στέλεχος και η κεφαλή σχηματίζει Ω με 2 ή 4 μικρές περιελίξεις στη βάση του. Ο τύπος της διπλής περόνης με περιέλιξη τύπου Ω βρίσκει ένα παράλληλο στον Καστανά,το οποίο συσχετίστηκε όμως με αντίστοιχες του 6 ου αι. π.χ.---- Η σπανιότητα των περονών στη Βεργίνα ερμηνεύτηκε ότι αυτές αποτελούσαν τα τελευταία δείγματα ενός παλιού συρμού που αντικαταστάθηκαν από τις πόρπες και αυτό ενισχύει την προτεραιότητα των ταφικών τύμβων, όπου βρέθηκαν περόνες. Πρόκειται για έναν τύπο γνωστό στην Ευρώπη κατά την ΕΧ. Κατά το τέλος αυτής της εποχής περόνες αυτού του τύπου εμφανίζονται στη Βαλκανική, τη Μακεδονία και την Πελοπόννησο, τα Ιόνια νησιά και την Κρήτη κατά την ΥΕ ΙΙΙ Γ- ΠρΓ. Ο τύπος της περόνης με την κωνική κεφαλή (Α/Α 366.Π 5617) εμφανίζεται στον Καστανά στο στρώμα 8 ( π.χ. ) και σχετίζεται με αντίστοιχες του 9 ου από την Ν. Βαλκανική, ενώ έχει προδρόμους στην Ευρώπη κατά την ΕΧ.

Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού. Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008)

Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού. Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Με την αρχή της ΕΧ παρατηρείται μια αλλαγή στη συμβολική έκφραση των προϊστορικών κοινοτήτων στο βόρειο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ. Ερατώ Αϊδίνη Χρύσα Βουλιστιώτη Κωνσταντίνος Κονδύλης Εύη Ξουρή Θεοδώρα Τελάκη

ΑΡΧΑΙΑ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ. Ερατώ Αϊδίνη Χρύσα Βουλιστιώτη Κωνσταντίνος Κονδύλης Εύη Ξουρή Θεοδώρα Τελάκη ΑΡΧΑΙΑ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ Ερατώ Αϊδίνη Χρύσα Βουλιστιώτη Κωνσταντίνος Κονδύλης Εύη Ξουρή Θεοδώρα Τελάκη ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ: Μινωικός Πολιτισμός(3.000-1420) Μυκηναϊκός Πολιτισμός(1.600-1.100) Αρχαϊκή Εποχή(800-500)

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια ΠΡΟΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΚΡΗΤΗ Πριν από τις επιφανειακές έρευνες στην περιοχή του Πλακιά και της Πρεβέλης στη νότια Κρήτη, τα μόνα γνωστά προνεολιθικά ευρήματα προέρχονταν από το εσωτερικό του σπηλαίου Ασφέντου στο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου Απο τουσ Πρωτουσ Ανθρωπουσ ωσ το Νεολιθικο Πολιτισμο Κεφάλαιο 1 Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου H εξέλιξη του ανθρώπου κράτησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΧΑΛΚΙΔΑΣ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕΡΟΣ Α ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΖΕΛΕΠΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΩ, ΕΡΕΥΝΩ ΕΚΦΡΑΖΟΜΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Δευτέρα, 17 Αύγουστος 2015 Παραλία Μακρύαμμου Παραδεισένια και πλήρως εξοπλισμένη

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ02 ΥΣΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

ΙΑ02 ΥΣΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ΙΑ02 ΥΣΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ Από τη Μεσοχαλκή στην Υστεροχαλκή Στην αρχή της ΥΧ περιόδου η εικόνα σε κάθε περιοχή παραμένει η ίδια με τη ΜΧ, με εξαίρεση την Ηπειρωτική Ελλάδα. Κρήτη: η ανακτορική κοινωνία,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.)

ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.) ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.) Δημιουργία της ζωής Εξέλιξη του Ανθρώπου Απολιθώματα της εξέλιξης των ανθρωπίδων στο Μουσείο Οστεολογίας στην Οκλαχόμα, ΗΠΑ Homo Ηabilis (2,9 εκ.)

Διαβάστε περισσότερα

Λέκτορας Τομέα Αρχαιολογίας Α.Π.Θ.

Λέκτορας Τομέα Αρχαιολογίας Α.Π.Θ. ΤΑΦΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΣΙΔΗΡΟΥ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ 1 ΣΕΒΑΣΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ Λέκτορας Τομέα Αρχαιολογίας Α.Π.Θ. Η γνώση μας για τις προϊστορικές ταφικές

Διαβάστε περισσότερα

Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616

Greither Elias. Icarus Fresco Munchen 1616 Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616 Η θρησκεία των Μινωιτών Στην είσοδο του Ιδαίου Αντρου φαίνεται ο βωμός λαξευμένος στο βράχο σπήλαιο Καμαρών Δικταίο άντρο τριμερές ιερό ανακτόρωνφαιστού Μινωική

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Κείµενα επιµέλεια: Μαρίνα Πλατή, Ελένη Μάρκου

Κείµενα επιµέλεια: Μαρίνα Πλατή, Ελένη Μάρκου Κείµενα επιµέλεια: Μαρίνα Πλατή, Ελένη Μάρκου Θερµές ευχαριστίες για την παραχώρηση υλικού και τη συνεργασία σε όλα τα στάδια προετοιµασίας του εκπαιδευτικού προγράµµατος στον επιµελητή της έκθεσης, αρχαιολόγο

Διαβάστε περισσότερα

Ενδυμασία και Μόδα από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεώτερους χρόνους

Ενδυμασία και Μόδα από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεώτερους χρόνους 1ο ΓΕΛ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ-ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ 2011-2012 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΜΗΜΑ PR1 ΟΜΑΔΑ 2 Ενδυμασία και Μόδα από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεώτερους χρόνους Ομάδα 2 Οι Θεές των Όφεων Η ενδυμασία στους

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που ΠΕΡΙΛΗΨΗ H διδακτορική διατριβή με θέμα: «Σύγκλιση Απόκλιση. Έρευνα & Συνεισφορά στην τοπική κεραμική της Περιφέρειας Αρμένων-Ρεθύμνου και στην Κεραμική Παραγωγή της Κρήτης κατά τον 14 ο και 13 ο π. Χ.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ.

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ. ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ, 2012-2013 ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: Α. ΑΡΖΟΓΛΟΥ & Ε. ΤΖΗΜΟΥΛΗ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ-ΣΥΝΟΔΟΙ: Τ. ΚΥΡΙΑΖΙΚΙΔΟΥ & Δ. ΤΖΟΒΑΝΑΚΗΣ Παρασκευή,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ:

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 2009 11-13 ΜΑΡΤΙΟΥ 2010, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΧΩΡΟΣ ΤΑΦΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΣΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΟΙΚΙΣΜΟ ΑΥΓΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Γεωργία Στρατούλη, Σέβη Τριανταφύλλου,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ)

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) Ίδρυση των πρώτων ανακτορικών κέντρων Κύριο χαρακτηριστικό στην κεραμική η εμφάνιση του καμαραϊκού ρυθμού, ο οποίοςαποτελεί προϊόν των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΙΣΤ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Μετρό Κατά το 2007-2008, η ανασκαφική έρευνα, που πραγματοποιήθηκε στο χώρο νότια της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΡΤΕΜΙΣ» ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΣΩΜΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

«ΑΡΤΕΜΙΣ» ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΣΩΜΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΣΩΜΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ «ΑΡΤΕΜΙΣ» ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΙΣΤΗΣ ΚΑΙ ΑΔΗΛΩΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: 15

Διαβάστε περισσότερα

Συμβολική και ιδεολογική ζωή.

Συμβολική και ιδεολογική ζωή. Συμβολική και ιδεολογική ζωή. Αικατερίνη Παπανθίμου, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Α.Π.Θ. Η ιδεολογία, που θεωρήθηκε συνώνυμη με τις πίστεις, τις κοσμολογικές αντιλήψεις και τη θρησκεία των κοινωνιών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ XIV ΚΕΦΑΛΑΙΟ 71

ΤΜΗΜΑ XIV ΚΕΦΑΛΑΙΟ 71 31.10.2008 ΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΗ ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ XIV-1 ΤΜΗΜΑ XIV ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΑ Ή ΑΠΟ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ, ΠΟΛΥΤΙΜΕΣ ΚΑΙ ΗΜΙΠΟΛΥΤΙΜΕΣ ΠΕΤΡΕΣ Ή ΠΑΡΟΜΟΙΑ, ΠΟΛΥΤΙΜΑ ΜΕΤΑΛΛΑ, ΜΕΤΑΛΛΑ ΕΠΙΣΤΡΩΜΕΝΑ ΜΕ ΠΟΛΥΤΙΜΑ ΜΕΤΑΛΛΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΥΡΓΗΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η Κεραμική της Εποχής του Χαλκού στη Μακεδονία

Η Κεραμική της Εποχής του Χαλκού στη Μακεδονία Η Κεραμική της Εποχής του Χαλκού στη Μακεδονία Κυριακή Ψαράκη, Ιωάννα Μαυροειδή Ιστορία της έρευνας Η συστηματική αρχαιολογική έρευνα για την προϊστορία της Μακεδονίας άρχισε κατά τις πρώτες δεκαετίες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΔΟΜΩΝ, ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 3667 / 13.07.2015

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΔΟΜΩΝ, ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 3667 / 13.07.2015 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΔΟΜΩΝ, ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 3667 / 13.07.2015 Σύμφωνα με: α) τις διατάξεις των άρθρων 123, 124, 135 και 136 του Ν. 4072/2012

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2012 παντέχνου πυρός σέλας: λαμπερές ιστορίες φωτιάς. Χρήστος Ν. Κλείτσας

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2012 παντέχνου πυρός σέλας: λαμπερές ιστορίες φωτιάς. Χρήστος Ν. Κλείτσας ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΙΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Νοέµβριος 12 2014 13:20 Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Τι ανακοίνωσε το υπουργείο Πολιτισµού για τις ανασκαφικές εργασίες στον τάφο της Αµφίπολης. Τι έδειξαν οι ανασκαφές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 26η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΕΣΣΗΝΙΑ Χριστιανούπολη, Ι.Ν. Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Σημαντικό οικοδομικό συγκρότημα του 11ου- 12ου αιώνα, που αποτελείται από τον οκταγωνικού τύπου ναό και το επισκοπικό

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΡΠΕΡΟΥ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΡΠΕΡΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΡΠΕΡΟΥ ΣΧ.ΕΤΟΣ: 2011-2012 Υπεύθυνοι/ες καθηγητές/τριες Τζιούφας Βασίλειος ΠΕ11 Φλόκας Αθανάσιος ΠΕ03 Κρομμύδα Δέσποινα ΠΕ09 Σωτήρη Χρυσούλα ΠΕ15 Νασιόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΕΙΟ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ. ΣΧΕΔΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Πολυτίδης Δημήτρης. 1 ο ΕΤΟΣ

ΣΧΟΛΕΙΟ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ. ΣΧΕΔΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Πολυτίδης Δημήτρης. 1 ο ΕΤΟΣ ΣΧΟΛΕΙΟ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ ΣΧΕΔΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Πολυτίδης Δημήτρης 1 ο ΕΤΟΣ 1 η φάση: Ερώτημα συζήτησης: Που χρησιμοποιείται τη γεωμετρία στην εργασία σας και στην καθημερινή σας ζωή. (Μια διδακτική ώρα).

Διαβάστε περισσότερα

Μάρτιος 2014. Λίγο μετά το αρχαιολογικό συνέδριο για την ανασκαφική δραστηριότητα στη Μακεδονία η επικεφαλής της ανασκαφής αποκαλύπτει:

Μάρτιος 2014. Λίγο μετά το αρχαιολογικό συνέδριο για την ανασκαφική δραστηριότητα στη Μακεδονία η επικεφαλής της ανασκαφής αποκαλύπτει: «Η αρχαιολογία είναι πάντα μαγεία και είναι πάντα το άγνωστο. Δεν ξέρουμε τι θα μας κρύψει και τι θα μας βγάλει η αυριανή μέρα. Ποτέ δεν πρέπει να απογοητευόμαστε, πάντα πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι ότι

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Στα δυτικά της εθνικής οδού Τρικάλων - Ιωαννίνων, 3χλμ πριν από τα Μετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά

Διαβάστε περισσότερα

Μόδα και ενδυμασία από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεότερους χρόνους.

Μόδα και ενδυμασία από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεότερους χρόνους. 1ο ΓΕΛ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ-ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ 2011-2012 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΜΗΜΑ PR1 ΟΜΑΔΑ 3 Μόδα και ενδυμασία από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεότερους χρόνους. Αρχαϊκή, Κλασσική, Ελληνιστική, Ρωμαϊκή Περίοδος

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας Σουέρεφ, Δρ. Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Δ/ντής Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων ΟΙ ΑΝΤΑΛΛΑΓΕΣ

Κώστας Σουέρεφ, Δρ. Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Δ/ντής Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων ΟΙ ΑΝΤΑΛΛΑΓΕΣ Κώστας Σουέρεφ, Δρ. Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Δ/ντής Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων ΟΙ ΑΝΤΑΛΛΑΓΕΣ Διώχνοντας στην άκρη άμμο χρόνων, τύρφη αιώνων, χρώμα και πετραδάκια πατημένα

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Μινωικοί ιεροί χώροι Ενδεχομένως από τη Νεολιθική, αλλά με βεβαιότητα από την Προανακτορική εποχή φαίνεται ότι οι μινωίτες ασκούσαν τις λατρευτικές τους πρακτικές στα σπήλαια.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 5608 /02-11-2015

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 5608 /02-11-2015 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΞ 5608 /02-11-2015 Σύμφωνα με: α) τις διατάξεις των άρθρων 123, 124, 135 και 136 του Ν. 4072/2012 (ΦΕΚ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ

Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ 1 Στη ΝΑ πλευρά του Διδυμοτείχου, ανάμεσα στη συμβολή των ποταμών Έβρου και Ερυθροποτάμου και το Σιδηροδρομικό σταθμό, υψώνεται ένας βραχώδης οχυρός λόφος γνωστός με

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Η Αρχιτεκτονική των οικισμών

Η Αρχιτεκτονική των οικισμών Η Αρχιτεκτονική των οικισμών Ιωάννης Ασλάνης, Δρ. Προϊστορικής Αρχαολογίας, ΚΕΡΑ Η εσωτερική οργάνωση των οικισμών με τον τρόπο διάταξης των σπιτιών και των άλλων κτισμάτων και η τεχνική κατασκευής τους

Διαβάστε περισσότερα

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ 1. ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 1.1 Πληθυσµός Κατά την εκπόνηση του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Κ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Από το 2000 έως το 2009 στην περιοχή αρμοδιότητας της Κ ΕΠΚΑ που περιλαμβάνει τα νησιά Λέσβο, Λήμνο, Χίο, Οινούσσες, Ψαρά και Άγιο Ευστράτιο, πραγματοποιήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ 3 Ιμάτιο-Εξωμίδα-Χλαμύδα. Κώστας Μπάρτζης και Έλενα Τασίου 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσ/νίκης Τμήμα Δ2 2013-2014

ΟΜΑΔΑ 3 Ιμάτιο-Εξωμίδα-Χλαμύδα. Κώστας Μπάρτζης και Έλενα Τασίου 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσ/νίκης Τμήμα Δ2 2013-2014 ΟΜΑΔΑ 3 Ιμάτιο-Εξωμίδα-Χλαμύδα Κώστας Μπάρτζης και Έλενα Τασίου 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσ/νίκης Τμήμα Δ2 2013-2014 Ιμάτιο, Από τι υλικό είναι; - Πώς είναι (σχήμα); 1) Το ιμάτιο είναι

Διαβάστε περισσότερα

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Μεταλλικά νομίσματα αρχίζουμε να συναντάμε από το 2000 π.χ. στην Μεσόγειο. Συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΙΓ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΑΓΝΗΣΙΑ Το ανασκαφικό έργο της ΙΓ ΕΠΚΑ κατά τα έτη 2000-2010 περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό σωστικών, αλλά και συστηματικών ερευνών. Οι έρευνες αυτές αφορούσαν

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα

Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα Θέμα της διδακτικής πρότασης Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα Τάξη: Α Γυμνασίου Στοχοθεσία Επιδιώκεται οι μαθητές/τριες να εξοικειωθούν με τους τύπους, τα ονόματα και τις χρήσεις των αγγείων της αρχαιότητας.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΙΒ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Έως πρόσφατα στη δικαιοδοσία της ΙΒ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, με έδρα τα Ιωάννινα, περιλαμβάνονταν οι Ν. Ιωαννίνων, Άρτας, Πρέβεζας

Διαβάστε περισσότερα

Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα. Αντώνης Πουλιάσης Φυσικός M.Sc. 12 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ

Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα. Αντώνης Πουλιάσης Φυσικός M.Sc. 12 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα Αντώνης Πουλιάσης Φυσικός M.Sc. 12 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ Πουλιάσης Αντώνης Φυσικός M.Sc. 2 Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα Γεωμετρική

Διαβάστε περισσότερα

Κρητομυκηναϊκή μικροτεχνία

Κρητομυκηναϊκή μικροτεχνία Κρητομυκηναϊκή μικροτεχνία Κωδικός μαθήματος ΑΠΡ 567 Διδάσκων: Α. Βλαχόπουλος Χειμερινό εξάμηνο 2011-12 12 Η ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ Οστό, κέρας, όστρεο, δόντια ΑΝΩΤΕΡΗ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ Χάντρες από δόντια

Διαβάστε περισσότερα

Γεωμετρική Εποχή Πώς περνούμε τη μέρα μας;

Γεωμετρική Εποχή Πώς περνούμε τη μέρα μας; Γεωμετρική Εποχή Πώς περνούμε τη μέρα μας; ΕΙΚΟΝΕΣ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ 0 Γνωρίζουμε από τα αγγεία σε τάφους ότι κατά την Γεωμετρική Εποχή, οι άνθρωποι στην Κύπρο έπιναν κρασί, χρησιμοποιούσαν ελαιόλαδο, έτρωγαν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ. 1. Έχετε κάποιες βασικές γνώσεις για το κόσμημα και την εξέλιξή του στο πέρασμα των χρόνων; Ναι

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ. 1. Έχετε κάποιες βασικές γνώσεις για το κόσμημα και την εξέλιξή του στο πέρασμα των χρόνων; Ναι 2 ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΤΑΞΗ: Α' PROJECT: ΤΟ ΚΟΣΜΗΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: 2011-2012 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Πλάκας Ηλίας, Κυρίτση Μαρία ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ 1. Έχετε κάποιες βασικές γνώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας στην Α τάξη Γυμνασίου, οι μαθητές μας

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΣΚΕΨΗ Οι τεράστια ανθρώπινη ικανότητα για μάθηση διακρίνει τον άνθρωπο από όλα τα άλλα γένη. Στην απώτερη Προϊστορία, η εξέλιξη της

Διαβάστε περισσότερα

Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες

Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες Διάλεξη 7α: Νοητικοί Χάρτες Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Πανεπιστήμιο Αιγαίου Ευανθία Μιχαηλίδου Στόχος εκπαίδευσης Κατανόηση γεωγραφικού χώρου Οπτική αντίληψη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Η' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΕΡΚΥΡΑ Γαρίτσα Οικόπεδο Μπούζη Ο χώρος που ερευνήθηκε κατά τις ανασκαφικές περιόδους 2005-2006 αποτελεί τμήμα του νεκροταφείου της αρχαίας πόλης της Κέρ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΦΑΝΣΗ ΚΑΙ ΓΝΕΣΙΜΟ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ

ΥΦΑΝΣΗ ΚΑΙ ΓΝΕΣΙΜΟ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ Ομάδα 5 Μαρία Στεφανία - Ευάγγελος Σχολικό έτος 2013 2014 1 Ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης Π.Τ.Δ.Ε. Α.Π.Θ. Tμήμα Δ2 Ερωτήσεις 1. Τί υλικά χρησιμοποιούσαν για την ύφανση και από ποιες

Διαβάστε περισσότερα

Η προϊστορική ακρόπολη στο Κορφάρι των Αμυγδαλιών του Πανόρμου της Νάξου

Η προϊστορική ακρόπολη στο Κορφάρι των Αμυγδαλιών του Πανόρμου της Νάξου Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας & Αρχαιολογίας Ακαδημαϊκό έτος 2014-2015 Η προϊστορική ακρόπολη στο Κορφάρι των Αμυγδαλιών του Πανόρμου της Νάξου Μάθημα: Το Νησιωτικό Αιγαίο κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ Όνομα: Χολέβα Βασιλική Εξάμηνο: Η Μάθημα: Το Αιγαίο κατά την 3η χιλιετία π.χ Διδάσκων: Βλαχόπουλος Ανδρέας ΠΑΛΑΜΑΡΙ I ΠΧ II ΠΑΛΑΜΑΡΙ

Διαβάστε περισσότερα

Εκτροφή μηρυκαστικών ζώων

Εκτροφή μηρυκαστικών ζώων Εκτροφή μηρυκαστικών ζώων Θεματική ενότητα 1 : ΕΚΤΡΟΦΗ ΠΡΟΒΑΤΩΝ & ΑΙΓΩΝ Ελληνικές φυλές προβάτων 1/2 ΚΥΡΙΑΡΧΕΣ ΦΥΛΕΣ Τμήμα: Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής & Υδατοκαλλιεργειών Διδάσκοντες: Μπιζέλης Ιωσήφ Αντικειμενικοί

Διαβάστε περισσότερα

Κατάλογος Εικόνων Π12993 Π12995

Κατάλογος Εικόνων Π12993 Π12995 Κατάλογος Εικόνων 1. Αεροφωτογραφία εντοπισμού κλίμακας 1:150000 του αρχαίου νεκροταφείου των Σαβαλίων (Google-Earth). 2. Αεροφωτογραφία εντοπισμού κλίμακας 1:50000 του αρχαίου νεκροταφείου των Σαβαλίων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΖ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΙΕΡΙΑ Μεθώνη (εικ. 1-4) Αμέσως βόρεια της Νέας Αγαθούπολης έχει ε ντο πιστεί, ήδη από τη δεκαετία του 1970, η θέ ση της αρχαίας Μεθώνης, της αρχαιότερης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι ΤΩΝ ΥΠΟ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ ΕΙΔΩΝ. 1. Αστέρες Ανώτερου Ταξιάρχη Τάγματος Φοίνικα τεμάχια 6. 2. Μετάλλια Στρατιωτικής Αξίας τεμάχια 160

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι ΤΩΝ ΥΠΟ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ ΕΙΔΩΝ. 1. Αστέρες Ανώτερου Ταξιάρχη Τάγματος Φοίνικα τεμάχια 6. 2. Μετάλλια Στρατιωτικής Αξίας τεμάχια 160 ΠΙΝΑΚΑΣ Ι ΤΩΝ ΥΠΟ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ ΕΙΔΩΝ 1. Αστέρες Ανώτερου Ταξιάρχη Τάγματος Φοίνικα τεμάχια 6 2. Μετάλλια Στρατιωτικής Αξίας τεμάχια 160 3. Μετάλλια Ευδοκίμου Υπηρεσίας τεμάχια 160 4. Μετάλλια Αξίας και Τιμής

Διαβάστε περισσότερα

της ΓΕΩΛΟΓΙΚΗΣ ΠΥΞΙΔΑΣ

της ΓΕΩΛΟΓΙΚΗΣ ΠΥΞΙΔΑΣ Οδηγίες Χρήσης της ΓΕΩΛΟΓΙΚΗΣ ΠΥΞΙΔΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ και ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΕΩΝ Αθήνα 2010-1- Με τη γεωλογική πυξίδα μπορούμε να μετρήσουμε τα στοιχεία των επιπέδων των γεωλογικών επιφανειών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΑΔΑ Β. Εικόνα 368. Κάτοψη των δύο τάφων της συστάδας Β. Εικόνα 369. Ο κιβωτιόσχημος Τ5 της συστάδας Β.

ΣΥΣΤΑΔΑ Β. Εικόνα 368. Κάτοψη των δύο τάφων της συστάδας Β. Εικόνα 369. Ο κιβωτιόσχημος Τ5 της συστάδας Β. 6 ΣΥΣΤΑΔΑ Β Στη ΝΔ γωνία του όμορου 153α και σε απόσταση περίπου 20 μ. βόρεια από την Α συστάδα, ανασκάφηκε ένας κιβωτιόσχημος και ένας καλυβίτης υστερορωμαϊκών επίσης χρόνων (ΕΙΚ. 368), που περιείχαν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (I) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ MAΘHMA : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Αρχαϊκή εποχή: o 6 ος αι. π.χ. Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης: Εποχή του Χαλκού

Διαβάστε περισσότερα

Κ.Α. 30-7332.009, 30-7332.301 30-7332,401, 30-7332.501 30-7332.502, 30-7332.701 30-7332.801, 30-7332.901. 40 LIT τεμ. 50. 35 LIT τεμ.

Κ.Α. 30-7332.009, 30-7332.301 30-7332,401, 30-7332.501 30-7332.502, 30-7332.701 30-7332.801, 30-7332.901. 40 LIT τεμ. 50. 35 LIT τεμ. ΔΗΜΟΣ ΒΟΛΟΥ Δ/ΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΥΝΤΗΡΗΣΕΩΝ ΈΡΓΟ: «Προμήθεια κάδων απορριμμάτων για κοινοχρήστους χώρους Κ.Α. 30-7332.009, 30-7332.301 30-7332,401, 30-7332.501 30-7332.502, 30-7332.701 30-7332.801,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ

ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΔΗΜΟΣ ΒΟΛΟΥ Δ/ΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΥΝΤΗΡΗΣΕΩΝ ΈΡΓΟ: «Προμήθεια κάδων απορριμμάτων για κοινοχρήστους χώρους Κ.Α. 30-7332.010 ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ Με την παρούσα μελέτη προβλέπεται η προμήθεια

Διαβάστε περισσότερα

Α Δ/νση Δ/θμιας Εκπ/σης Αθήνας 1ος Πειραματικός Διαγωνισμός Γυμνασίων στις Φυσικές Επιστήμες 2015 Πειραματίζομαι Ερευνώ και Ανακαλύπτω

Α Δ/νση Δ/θμιας Εκπ/σης Αθήνας 1ος Πειραματικός Διαγωνισμός Γυμνασίων στις Φυσικές Επιστήμες 2015 Πειραματίζομαι Ερευνώ και Ανακαλύπτω Α Δ/νση Δ/θμιας Εκπ/σης Αθήνας 1ος Πειραματικός Διαγωνισμός Γυμνασίων στις Φυσικές Επιστήμες 2015 Πειραματίζομαι Ερευνώ και Ανακαλύπτω Η Μαρία και ο Γιάννης είναι μέλη ερευνητικής ομάδας που υποστηρίζει

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας

Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας Το 274π.Χ. ο βασιλιάς της Ηπείρου Πύρρος κατέλαβε αιφνιδιαστικά τη Μακεδονία, όταν βασίλευε σ αυτήν

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ 2007

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ 2007 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ 2007 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΧΡΥΣΟΧΟΪΑΣ-ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

εφαρμόζεται ο γενικότερος κανόνας, ότι δηλ. ο νεκρός να είναι στραμμένος προς τα Β, Δ ή ΒΔ. Στο άμεσο περιβάλλον των τάφων της συστάδας Γ βρέθηκαν

εφαρμόζεται ο γενικότερος κανόνας, ότι δηλ. ο νεκρός να είναι στραμμένος προς τα Β, Δ ή ΒΔ. Στο άμεσο περιβάλλον των τάφων της συστάδας Γ βρέθηκαν 8 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η ανασκαφή του παραλιακού νεκροταφείου στη θέση Κασιδιάρης των Σαβαλιών πρόσθεσε μία ακόμη θέση στις ήδη γνωστές της ευρύτερης περιοχής και εμπλούτισε τις γνώσεις μας με νέα σημαντικά συγκριτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΛΥΣΕΙΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΛΥΣΕΙΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Τ.Σ. (ΙΙ) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Τεχνολογία Συγκολλήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1: ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ : Ι. ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΑΓΡΙΝΙΟ, 2015 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση μηκών και ακτίνων καμπυλότητας σφαιρικών επιφανειών

Μέτρηση μηκών και ακτίνων καμπυλότητας σφαιρικών επιφανειών Μ7 Μέτρηση μηκών και ακτίνων καμπυλότητας σφαιρικών επιφανειών 1. Σκοπός Τα διαστημόμετρα, τα μικρόμετρα και τα σφαιρόμετρα είναι όργανα που χρησιμοποιούνται για την μέτρηση της διάστασης του μήκους, του

Διαβάστε περισσότερα

Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών

Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών 1. Ιστορική αναδρομή στην τεχνολογία παρασκευής - χρήσης του υλικού στην αρχαιολογία και τέχνη (4 ώρες θεωρία) 2. Αναγνώριση - διάγνωση τεχνικών κατασκευής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:...

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Τάξη Α Γυμνασίου Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... Επιμέλεια: Σοφία Τουμασή Μέρος Α : Να απαντήσεις υποχρεωτικά και στις τρεις (3) ερωτήσεις. 1.α) Να γράψεις

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική Ευρυδίκη Κεφαλίδου Η κεραμική είναι το πολυπληθέστερο και πιο συχνό αρχαιολογικό αντικείμενο. Με τη βοήθεια της κεραμικής: α) εντοπίζουμε μια αρχαιολογική θέση β) χρονολογούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 19η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΤΡΙΚΑΛΑ Πλάτανος Θέση «Ομβριάσα» Η 19η ΕΒΑ διενεργεί ανασκαφική έρευνα στον αγρό ιδιοκτησίας Σ. και Α. Υφαντή, η οποία είναι συνέχεια αυτής που διενεργούσε η 7η ΕΒΑ,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι παλαιότερες ενδείξεις νεολιθικής κατοίκησης τοποθετούνται ήδη στην 9 η χιλ. π.χ., κατά την οποία υπάρχουν και οι κλιματολογικές προϋποθέσεις αλλά και οι άγριες μορφές ζώων και φυτών που θα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Κατά τη δεκαετία 2000-2010 η ΕΠΣΝΕ, παράλληλα προς τις σωστικές ανασκαφές και αυτοψίες της σε σπήλαια και θέσεις παλαιοανθρωπολογικού ενδιαφέροντος,

Διαβάστε περισσότερα

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ.

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. 1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. Ο σίδηρος πολύ σπάνια χρησιμοποιείται στη χημικά καθαρή του μορφή. Συνήθως είναι αναμεμειγμένος με άλλα στοιχεία, όπως άνθρακα μαγγάνιο, νικέλιο, χρώμιο, πυρίτιο, κ.α.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET04: ΕΠΙΠΕΔΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET04: ΕΠΙΠΕΔΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης προσδιορίζει το κατά κεφαλή Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (κκαεπ) ανά Περιφέρεια και Νομό. H σκοπιμότητα του δείκτη έγκειται στο γεγονός ότι το κατά

Διαβάστε περισσότερα

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης ΠΡΟΤΥΠΟΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΙΩΝΙ ΕΙΟΥ ΙΩΝΙ ΕΙΟΥΣΧΟΛΗΣ ΟΜΙΛΟΣ: Πάµε Μουσείο ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: : 2013-14 14 ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Παραράς Ι. ΗΜΙΟΥΡΓΟΙ: Καπιζιώνη Σπυριδούλα Χατζηφούντα Μαριάννα Χιώτη

Διαβάστε περισσότερα

8 ΓΕΛ Πατρών Σχολικό Έτος: 2012-2013 Ερευνητική Εργασία Τάξη Α Όνοµα καθηγήτριας : κα. Άννα Γλαρού Οµάδα : Αλουξάριστοι Μέλη Οµάδας : Μενύχτας

8 ΓΕΛ Πατρών Σχολικό Έτος: 2012-2013 Ερευνητική Εργασία Τάξη Α Όνοµα καθηγήτριας : κα. Άννα Γλαρού Οµάδα : Αλουξάριστοι Μέλη Οµάδας : Μενύχτας 8 ΓΕΛ Πατρών Σχολικό Έτος: 2012-2013 Ερευνητική Εργασία Τάξη Α Όνοµα καθηγήτριας : κα. Άννα Γλαρού Οµάδα : Αλουξάριστοι Μέλη Οµάδας : Μενύχτας Γιώργος,Σαψάνης Βασίλης,Χριστοδουλόπουλος ιονύσης Αίγυπτος

Διαβάστε περισσότερα

ELEFTHERIOU EL Ελληνικά Παραδοσιακά Διαχρονικά Χειροποίητα Ασημένια Κοσμήματα, Είδη Δώρου & Διακόσμησης. από το 1978

ELEFTHERIOU EL Ελληνικά Παραδοσιακά Διαχρονικά Χειροποίητα Ασημένια Κοσμήματα, Είδη Δώρου & Διακόσμησης. από το 1978 ELEFTHERIOU EL Ελληνικά Παραδοσιακά Διαχρονικά Χειροποίητα Ασημένια Κοσμήματα, Είδη Δώρου & Διακόσμησης από το 1978 Καλωσορίσατε Η επιχείρηση ELEFTHERIOU EL είναι μία επιχείρηση σχεδιασμού, κατασκευής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΟΣΤΑ Καθαρισμός και τακτοποίηση των οστών Την άνοιξη του 2008 (Μάρτιο-Απρίλιο), η κ. Ελευθερία Τσιχλή, μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα