Μ a Ν e t : Β ό ι ο. Τοπωνύμια των Μαστόρων της Πέτρας. Φωτεινή Γιαννουλίδη Θεοδοσία Μαρούτση Tetyana Strashevska Παρασκευή Ζαφείρη

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μ a Ν e t : Β ό ι ο. Τοπωνύμια των Μαστόρων της Πέτρας. Φωτεινή Γιαννουλίδη Θεοδοσία Μαρούτση Tetyana Strashevska Παρασκευή Ζαφείρη"

Transcript

1 Μ a Ν e t : Β ό ι ο Τοπωνύμια των Μαστόρων της Πέτρας Φωτεινή Γιαννουλίδη Θεοδοσία Μαρούτση Tetyana Strashevska Παρασκευή Ζαφείρη

2 Περιεχόμενα 1. Εισαγωγή Τοπωνύμια: Ταξίδι στο χώρο και το χρόνο των μαστόρων της πέτρας του Βοΐου Σκοπός της έρευνας Μεθοδολογικά εργαλεία 4 2. Οι διαδρομές των μαστόρων της πέτρας μέσα από την ονοματολογία του χώρου της βοϊακής κοινωνίας Τα Όρια της Κινητικότητας Τα Μονοπάτια Τα Γεφύρια Οι μύλοι Τα Δομικά Υλικά Βρύσες και Πηγάδια: Πηγή Υλικής και Άυλης Ζωής Η Συνδρομή των Γυναικών Συμπεράσματα Βιβλιογραφία 19 MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --II

3 Τοπωνύμια που αφορούν την οικονομική δραστηριότητα και υλικο-τεχνική υποδομή οικιακών και παραγωγικών μονάδων Βόιο. Τοπωνύμια των Μαστόρων της Πέτρας 1. Εισαγωγή Η άνιση ανάπτυξη του αστικού και αγροτικού τοπίου από τον 20ο αιώνα, την οποία ε- νίσχυσαν η τεχνολογική και βιομηχανική επανάσταση, ενίσχυσε την διπλά κεντρομόλο τάση του καπιταλισμού με την συγκέντρωση του κεφαλαίου και του πληθυσμού στα α- στικά κέντρα και τη συνακόλουθη αποδυνάμωση και περιθωριοποίηση της περιφέρειας (Λεοντίδου, 2009: ). Παρόλο που η διαφοροποίηση αυτή τείνει προς μια εξομάλυνση στις μέρες μας, καθώς τόσο το αστικό όσο και το αγροτικό αντιμετωπίζονται ως τόπια κατανάλωσης και τουρισμού, η περιφέρεια προσεγγίζεται επιφανειακά ως τόπος ανάπαυσης και φυσικής αφθονίας, με τον χαρακτήρα μιας βουκολικής ουτοπίας (Λεοντίδου, 2009: ). Με αυτόν τον τρόπο, οι αποκεντρωμένες περιοχές εξωραΐζονται από την πραγματική τους διάσταση. Οι κάτοικοί τους, που παραδοσιακά συμμετείχαν στην οικονομία και τις παραγωγικές διαδικασίες, ταυτόχρονα αποτελούσαν σημαντικούς παράγοντες στην εξέλιξη του πολιτισμού και της ιστορίας. Τα στοιχεία αυτά ήταν ζωτικά για τις ορεινές κοινότητες της υπαίθρου, που πλέον αυτοσυντηρούνται μέσα από τα αόρατα τοπία 1 (Λεοντίδου, 2009: 176) της μνήμης τους, τα οποία κινδυνεύουν να ξεθωριάσουν μαζί με τη φυσική φθορά της σάρκας και του πραγματικού τοπίου. Πολλά από αυτά τα χωριά της περιφέρειας έχουν εγκαταλειφθεί. Ο ολιγάριθμος και γηραιός πληθυσμός τους, αδύναμος να συνεχίσει να υφαίνει τον κοινωνικό ιστό [...] της συλλογικότητας και δημιουργίας, επιβιώνει μέσα από τις αναμνήσεις που βρίσκουν καταφύγιο, στα απειλούμενα από τον φθοροποιό χρόνο, υλικά απομεινάρια της πολιτιστικής τους δραστηριότητας (Νιτσιάκος, 1995: ). 1 Ο ψυχολόγος Stea ισχυρίζεται ότι οι άνθρωποι κατοικούν σε αόρατα τοπία. Τα αόρατα αυτά τοπία, που βρίσκονται στο νου των ανθρώπων, καθορίζουν την συμπεριφορά και τη δραστηριότητα τους και επηρεάζουν τη δομή του χώρου (Λεοντίδου, 2009: 176). MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --1

4 Ο χώρος και ο χρόνος είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι με τα αόρατα τοπία των ανθρώπων και αποτελούν τους πυρήνες γύρω από τους οποίους οι κοινότητες συγκροτούνται και οργανώνουν την καθημερινή τους δράση. Ως εκ τούτου, συνιστούν τις βασικές παραμέτρους για την επιστημονική μελέτη και ολιστική προσέγγιση των κοινωνιών. Η παραπάνω υπόθεση βασίζεται στις διεπιστημονικές προσεγγίσεις, όπου η συνένωση του χώρου και του χρόνου αποσκοπεί στην συνολική και συλλογική κατανόηση γεωγραφικών, κοινωνικών, οικονομικών, πολιτικών, ιστορικών και φυσικών φαινομένων (Λεοντίδου, 2009: , 185). Συνεπώς, η μελέτη και ανάλυση του χώρου φανερώνει τα αποτυπώματα της κοινωνικής ιστορίας, που άφησε η σχέση του με τον άνθρωπο. Η συνεχής προσπάθεια του ατόμου να οικειοποιηθεί τη φύση απορρέει, σύμφωνα με τη θεωρία του θετικισμού, από τις βιολογικές του ανάγκες. Έτσι φαίνεται ότι οι κοινωνίες οργανώνουν τον περιβάλλοντα χώρο τους με βασικό άξονα τις παραγωγικές τους δραστηριότητες. Η σημασία όμως του χώρου δεν περιορίζεται μόνο σε πρακτικούς σκοπούς. Η ελεύθερη βούληση και η προσωπική αντίληψη γεννούν κοινωνικές συνειδήσεις και προωθούν τη δημιουργικότητα καταλύοντας την αιτιοκρατία και πιθανοκρατία του θετικισμού (Λεοντίδου, 2009: ). Οι συναισθηματικοί δεσμοί του ατόμου με το χώρο τροφοδοτούν τη σύσταση μιας διαλεκτικής σχέσης, όπου η κοινωνία και η φύση αλληλεπιδρούν (Λεοντίδου, 2009: ). Η φύση μπορεί να υπαγορεύει με τους γεωμορφολογικούς της κανόνες την ανθρώπινη δράση και τα όρια της οικειοποίησής της, αλλά ταυτόχρονα υποδέχεται στους άμορφους κόλπους της την ανθρώπινη ελεύθερη έκφραση και μετασχηματίζεται σε πολιτισμικό τοπίο. Η διαλεκτική αυτή σχέση φύσης-ανθρώπου πυροδοτεί ακόμα πιο πολύ την ανάγκη των κοινοτήτων για ιδιοποίηση του χώρου, αποδίδοντάς του ταυτότητα και όνομα. Η ο- νοματολογία του χώρου δεν εξυπηρετεί μόνο τις απαιτήσεις του πρωτογενούς τομέα για χωροταξική οργάνωση. Εμπνέεται από τη σύνθετη χρήση του, ως τόπος κοινωνικών σχηματισμών και πολιτισμικής έκφρασης, όπου ήθη, έθιμα, παραδόσεις, θρησκεία, μύθοι, αξίες, νοήματα, ιδεολογίες, προτιμήσεις, σημασίες, νοοτροπίες, βιώματα, γεγονότα αποτυπώνονται στο φυσικό ή ανθρωπογενές περιβάλλον. Η ονοματολογία του χώρου στα πλαίσια της ιδιοποίησής του από τον άνθρωπο οδήγησε στη δημιουργία των επίσημων, ιστορικών και άτυπων τοπωνυμίων. Τα τοπωνύμια είναι η συμπαθητική μελάνη 2 των κοινωνιών, με την οποία γράφουν ανεπίσημα την ιστορία τους στον οικειοποιημένο χώρο. Για το λόγο αυτό, αναγνωρίζεται από την λαογραφική επιστήμη η καθοριστική συμβολή των νοητών αυτών κατασκευών στην καταγραφή της πολιτιστικής ταυτότητας των παραδοσιακών κοινωνιών. Στην ουσία, συνιστούν την αρχή του νήματος, από όπου ξεδιπλώνεται το σύνθετο πλέγμα των πολιτιστικών εκφράσεων, που ύφαναν οι κοινωνίες σε σύμπραξη με το χώρο. Υποκείμενο μελέτης δεν θεωρείται μόνο ο άνθρωπος αλλά και η φύση, στοιχεία με αυτοτελή υπόσταση που συνθέτουν όμως μια διαλεκτική ενότητα (Λεοντίδου, 2009: 195). 2 Συμπαθητική μελάνη: Αόρατη μελάνη γραφής, που χρήζει ειδικής επεξεργασίας (π.χ. θέρμανση) για να φανεί πάνω στο χαρτί (Μπαμπινιώτης, 2008). MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --2

5 1 1: Πεντάλοφος. Μνημείο α- φιερώμενο στον Ζουπανιώτη Μάστορα (Μαρούτση Θ. 2014) Τοπωνύμια: Ταξίδι στο χώρο και το χρόνο των μαστόρων της πέτρας του Βοΐου Επίκεντρο μελέτης της παρούσας έρευνας είναι οι παραδοσιακές κοινωνίες των χωριών της κοινότητας του Πενταλόφου (Πεντάλοφος, Βυθός, Δίλοφος, Αγ. Σωτήρα, Νέα Κοτύλη) στο νομό Κοζάνης. Η μορφολογία του όρους Βοΐου, με τις φυσικά προστατευμένες και πλούσιες σε νερό πλαγιές του, ευνόησε την ανάπτυξη ενός δικτύου ορεινών οικισμών. Το επικλινές και βραχώδες έδαφος του, έθεσε σημαντικές προϋποθέσεις οικειοποίησης περιορίζοντας τις κοινότητες στα πλαίσια της οικονομικής και κοινωνικής αυτοσυντήρησης. Η γεωργία και η κτηνοτροφία αναπτύχθηκαν στα στενά όρια του χώρου για να καλύψουν τις βασικές ανάγκες των ανθρώπων. Ως εκ τούτου το δημογραφικό και οικονομικό αδιέξοδο που αντιμετώπισαν οι κοινότητες, λόγω της επιτασσόμενης από το χώρο περιορισμένης χρήσης των φυσικών πόρων, ήταν αναπόφευκτο. Ωστόσο, το οθωμανικό σύστημα διοίκησης και οι κοινωνικό-οικονομικές συνθήκες του 17ου και κυρίως του 18ου αιώνα ενθάρρυναν την ενασχόληση των κοινωνιών με περισσότερο προσοδοφόρες δραστηριότητες από αυτές του παραγωγικού τομέα, τις οποίες μπορούσαν να εξασκήσουν μακριά από τα χωριά τους. Μπορεί τα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά του Βοΐου να ώθησαν τις κοινωνίες να αναπτύξουν την οικονομική τους δραστηριότητα σε δια-τοπικό επίπεδο (Νάνου, 2008: 138; Νιτσιάκος, 1995: ), αλλά ταυτόχρονα τα ίδια φυσικά χαρακτηριστικά ήταν αυτά που καθοδήγησαν, όπλισαν με εφόδια και προετοίμασαν τους κατοίκους για την αναζήτηση μιας πιο βιώσιμης λύσης. Η στροφή των κατοίκων του Βοΐου προς τις τεχνικές δραστηριότητες βρήκε καταφύγιο στην πέτρα, αφού, όπως δηλώνουν οι κάτοικοι, πέτρα είχαμε, πέτρα δουλέψαμε (Πρόγραμμα Πίνδος, 2013). Μέσα από τη λιτότητα αυτής της παγιωμένης φράσης αναδύεται η βαθιά αλληλεπίδραση του ανθρώπου με τη φύση και ο τρόπος με τον οποίο ένας φαινομενικά ανέλπιδος τόπος μπορεί να μεταμορφωθεί σε πεδίο δημιουργικότητας και ευρηματικότητας. Έτσι, η κύρια μάζα του ανδρικού πληθυσμού των χωριών του Βοΐου ειδικεύτηκε στην τέχνη της πέτρας και του ξύλου. Οι μάστορες της πέτρας, πρωταγωνιστές της μαστορικής τέχνης, οργανώνονταν σε μπουλούκια και ταξίδευαν περιοδικά για να αναζητήσουν δουλειά τόσο στον ελλαδικό χώρο όσο και έξω από αυτόν. Η μετάβαση από την τοπική οικονομία στην οικονομία του ταξιδιωτισμού, επηρέασε την κοινωνική δυναμική [και] πολιτισμική εξέλιξη των κοινοτήτων. Η ζωή των μαστόρων της πέτρας και οι ιδιαιτερότητες της στιγμάτισαν έντονα τις κοινωνίες του Βοΐου. Παρόλο που η άσκηση της μαστορικής τέχνης εντοπίζεται μέχρι τη δεκαετία του 60, όταν ξεκίνησε το νέο ρεύμα μετανάστευσης και η αστικοποίηση, η παράλληλη και αλληλοεξαρτώμενη σχέση της με τις κοινωνίες και τον τόπο αποτυπώνεται άλλοτε έμμεσα και άλλοτε άμεσα στο χώρο γένεσης της και αναβιώνει ακόμα και σήμερα μέσα από την μαρτυρία των τοπωνυμίων (Νιτσιάκος, 1995: ). MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --3

6 1.2. Σκοπός της έρευνας Όπως αναφέρθηκε παραπάνω η μαστορική τέχνη χαρακτηρίζεται από την έντονη κινητικότητα του ανδρικού πληθυσμού των κοινωνιών. Με κεντρικό άξονα το φαινόμενο αυτό και την ανάλυση του Lynch, η οποία υποστηρίζει ότι τα φυσικά στοιχεία του τοπίου αναλύονται σε πέντε τύπους - όρια, περιοχές, ορόσημα, μονοπάτια, κόμβους- και παραλλάζουν ανάλογα με τη χρήση, η έρευνα θα προσεγγίσει τη μελέτη των τοπωνυμίων με βασικό εργαλείο της τις διαδρομές των μαστόρων της πέτρας και θα επιχειρήσει να αναζητήσει, αναδεύσει, ανιχνεύσει ή ακόμα και η ανασυγκροτήσει στοιχεία της ιστορίας των κοινωνιών των αποκεντρωμένων χωριών του Βοΐου για την καταγραφή και διατήρηση της πολιτιστικής τους ταυτότητας συνυφασμένη με τους μάστορες της πέτρας (Λεοντίδου, 2009: 171) Μεθοδολογικά εργαλεία Για την εκπόνηση της μελέτης απαιτήθηκε επιτόπια έρευνα η οποία είναι απαραίτητη για τη συλλογή στοιχείων και πληροφοριών. Κατά την παραμονή στον Πεντάλοφο Κοζάνης, επιτεύχθηκαν συναντήσεις με τους κατοίκους του χωριού, με παλιούς μαστόρους, με γέροντες που έχουν αποτυπώσει στη μνήμη τους με κάθε λεπτομέρεια όλα τα γεγονότα της ιστορίας του τόπου, αλλά και με ανθρώπους που έχουν αγαπήσει τον τόπο και τον έχουν οικειοποιηθεί ακόμα κι αν δεν είναι το μέρος της καταγωγής τους. Για τη διεξαγωγή μιας εθνογραφικής μελέτης, διάφοροι τύποι 3 συνεντεύξεων (κλειστή-ανοιχτή συνέντευξη, επίσημη-ανεπίσημη, αυστηρά δομημένη-ημιδομημένη) και διαφορετικοί τύποι καταγραφής (μαγνητοφώνηση ή σημειώσεις) μπορούν να χρησιμοποιηθούν, ωστόσο προτιμήθηκε ο ανοιχτός τύπος συνέντευξης -ανεπίσημη συζήτηση και η- μιδομημένη συνέντευξη-, όπου οι ερωτηθέντες είχαν την ευκαιρία να μιλήσουν ελεύθερα για τη ζωή τους χωρίς να κατευθύνονται από κλειστού τύπου ερωτήσεις (Thompson, 2000: 222). Άλλωστε, οι κάτοικοι αποτελούσαν το υποκείμενο της έρευνας και όχι το αντικείμενο, το οποίο ήταν η πολιτιστική ταυτότητα που είναι άμεσα συνυφασμένη με τους μάστορες της πέτρας (Βεκρής, 2014: 62). Κάθε συνέντευξη προορίζεται για ποιοτική ανάλυση των στοιχείων της. Αυτό που επιδιώκεται δεν έχει σχέση με την αντικειμενική αλήθεια αλλά με το βίωμα του γεγονότος. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο πως έζησαν οι ερωτώμενοι, στην εμπειρία και στη λογική της ζωής τους. Με τον συγκεκριμένο τρόπο έρευνας προσφέρεται η δυνατότητα να μελετηθεί σε βάθος το αντικείμενο, κι επιπλέον μέσω της συλλογικής μνήμης γίνεται η διάκριση των στοιχείων του παρελθόντος που παίζουν κρίσιμο ρόλο στο παρόν. Ακόμα και το στοιχείο που θα παραληφθεί, ξεχαστεί ή αποκρυφτεί είναι εξίσου σημαντικό με αυτό που θα ειπωθεί (Κυριακίδου-Νέστορος, 1987: , 183). Η μέθοδος της συνέντευξης είναι συμπληρωματικό μέσο και εργαλείο. Σημαντικό ρόλο είχε η συμμετοχική παρατήρηση, όπου παρατηρώντας και κατανοώντας τον τρόπο ζωής και λειτουργίας και παράλληλα συμμετέχοντας σε αυτό, λαμβάνοντας μέρος στις εξόδους, τις γιορτές 3 Από την προσωπική σχέση που θα δημιουργηθεί ανάμεσα στον ερωτών και ερωτώμενο ή πληροφορητή, εξαρτάται η ποιότητα του προϊόντος της συνέντευξης, που είναι η προσωπική αφήγηση (Κυριακίδου-Νέστορος, 1987: 178). MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --4

7 και τις συναντήσεις που προγραμματίστηκαν αλλά και προέκυψαν κατά τη διαμονή στον Πεντάλοφο, αποδείχθηκαν πηγές πολύτιμου υλικού. Κατά τη διάρκεια ορισμένων συνεντεύξεων πραγματοποιήθηκε ηχογράφηση ενώ στις υπόλοιπες κρατήθηκαν σημειώσεις. Σε καθημερινή βάση πραγματοποιούταν η καταγραφή των γεγονότων και των εμπειριών, παράλληλα με σχόλια και παρατηρήσεις προσωπικού ενδιαφέροντος. Δεν παραλήφθηκε και η λήψη πλούσιου φωτογραφικού υλικού που λειτούργησε αφενός ως οδηγός και αφετέρου ως εργαλείο παρατήρησης του τοπίου, μετά την απομάκρυνση από τον τόπο. Σύμφωνα με την αρχή του πληροφοριακού κορεσμού, θεωρήθηκε ικανοποιητικό το σώμα των δεδομένων όταν μια σειρά από αυτές υποστήριζαν η μία το περιεχόμενο της άλλης. Για αυτό τον λόγο παράλληλα με την έρευνα γινόταν η καταγραφή των πληροφοριών και η κατηγοριοποίησή τους, μαζί με μια προσπάθεια να ενταχθούν σε ένα σύνολο στοιχείων όπου θα αλληλοσυμπληρώνονται μεταξύ τους. Με τους παραπάνω τρόπους επιτεύχθηκε η παραγωγή της πληροφορίας, όπου στη συνέχεια διασταυρώθηκε, μελετήθηκε και καταγράφηκε (Νιτσιάκος, 1995: 81-82). Η έρευνα πραγματοποιήθηκε με αμέριστο σεβασμό στην κουλτούρα και τον τρόπο ζωής των κατοίκων της κοινότητας καθώς και την ιστορία τους. MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --5

8 2. Οι διαδρομές των μαστόρων της πέτρας μέσα από την ονοματολογία του χώρου της βοϊακής κοινωνίας Στην λαϊκή έκφραση των κοινοτήτων του Βοΐου, εντάσσεται ένα πλήθος άτυπων τοπωνυμίων, που προκύπτουν από την αλληλεπίδραση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων με το φυσικό χώρο. Τα τοπωνύμια που σχηματίστηκαν από την άμεση ή έμμεση σύνδεσή τους με τις τεχνικές δραστηριότητες του 17ου και 18ου αιώνα αναφύονται μέσα από τη μνήμη των μελών των κοινωνιών μαζί με τις προσωπικές τους αντιλήψεις και συμπεριφορές. Λαμβάνοντας υπόψη τον παραπάνω παράγοντα και τις ιδιαιτερότητες μεταχείρισης και επεξεργασίας των τοπωνυμίων για την προσέγγιση της αυθεντικότητας των φαινομένων και γεγονότων που οδήγησαν στο σχηματισμό τους, τα αποτελέσματα της παρούσας έρευνας προκύπτουν υπό το πρίσμα μιας ολιστικής προσέγγισης. Η ανάλυση των τοπωνυμίων, των συνυφασμένων με τους μαστόρους της πέτρας, προσπαθεί να αποδεσμεύσει τη μαστορική ζωή και τέχνη από τον αυστηρά οικονομικό και πρακτικό της χαρακτήρα και να αναδείξει τις πολύπλευρες πολιτιστικές της διαστάσεις. 2 2: Ο τελευταίος αποχωρισμός στον Κλαψόδεντρο (http://www.tovoion.com/ news/αποχαιρετισμός-στο-%22κλαψόδεντρο%22/) Τα Όρια της Κινητικότητας Η ζωή των μαστόρων του Βοΐου καθορίζεται από αέναες διαδρομές. Η απαρχή του σταθερού αυτού κύκλου της μαστορικής ζωής, η οποία ούτε στένευε ούτε πλάταινε στο πέρασμα του χρόνου, εντοπίζεται τόσο μέσα από ζωντανές μαρτυρίες όσο και από βιβλιογραφικές πηγές στο άτυπο ιστορικά τοπωνύμιο Κλαψόδεντρος (Ταρνανάς, 1998: 77). Ο Κλαψόδεντρος συμμετείχε στα δρώμενα της αναχώρησης των μαστόρων της πέτρας για την ξενιτιά και αποτελούσε το τελευταίο σημείο του περιοδικού χωρισμού των μπουλουκιών από τις οικογένειές τους. Σημεία Κλαψόδεντρων υπήρχαν πολλά, στη Τσιούκα, στην Κορτσιά, πέρα στο Ριάχοβο, στον αιωνόβιο πλάτανο ανατολικά του Πενταλόφου, σύμφωνα με την συγκεκριμένη ονομασία αναφοράς τους στη βιβλιογραφική αναζήτηση (Καραϊσκάκης, 1974; Σκαμπαρδώνης, 2011: 227; Ταρνανάς, 1998: 77; Καζαρίδης, χ.η.: 279). Πάντα όμως, βρίσκονται στην άκρη του χωριού, εκεί που τελειώνουν τα σύνορα της εντοπιότητας και αρχίζει το άμορφο πεδίο της ξενιτιάς, όπως χαρακτηριστικά περιγράφει ο Α. Ταρνανάς (1998: 77) με την ιδιότητα του Ζουπανιώτη στιχουργού, συγγραφέα και σκηνοθέτη. Ο τρόπος με τον οποίο οι τοποθεσίες, όπου γίνεται ο αποχαιρετισμός, αποτελούν οριακό σημείο στην οργάνωση του χώρου της κοινότητας και [αποκτούν] ξεχωριστή ιερότητα (Νιτσιάκος, 1995: 105), γίνεται εμφανής μέσα από τις πολυσήμαντες εκφάνσεις του τοπωνυμίου. Αν και κατά την ετυμολογική του προσέγγιση διαφαίνεται ότι η βοϊακή κοινωνία εναποθέτει τη δραματική διάσταση του αποχωρισμού σε ένα δέντρο, ωστόσο το κλάμα αυτό μοιάζει να είναι σιωπηλό. Μέσα στη σιωπή, χωρίς τραγούδια, κάτω από τον Κλαψόδεντρο διαδραματιζόταν η τελετουργική και συγκινησιακή διαδικασία του αποχωρισμού (Ταρνανάς, 1998: 77). MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --6

9 Για τις κοινωνίες του Βοΐου, ο Κλαψόδεντρος είναι το φευγιό 4, πολύτιμο αντάλλαγμα για αυτούς που υπηρετούν την πέτρα και την λαϊκή αρχιτεκτονική, αλλά και για αυτούς που μένουν πίσω (γυναίκες, παιδιά, ηλικιωμένοι). Στο τοπωνύμιο Κλαψόδεντρος αποτυπώνονται τα όρια των δύο κόσμων, του εδώ, του οικείου χώρου της κοινότητας και του εκεί, του ανοίκειου και απροσδιόριστου χώρου της ξενιτιάς (Νιστιάκος, 1995: ; Λεοντίδου, 2009: 173). Αλλά και οι κοινωνικές σχέσεις, όπου τα όρια της κινητικότητας αποτελούν αντιπροσωπευτικούς δείκτες τους. Για τις γυναίκες, αφοσιωμένες να υπηρετούν την οριοθετημένη γη των χωριών του Βοΐου, ο Κλαψόδεντρος αποτελεί το τελευταίο σύνορο της κινητικότητάς τους. Ενώ για τους άνδρες, οι οποίοι υπηρετούν τους νόμους της φυγής και της περιπλάνησης, αποτελεί την αφετηρία της μετακίνησης τους. Ήμασταν φευγάτ από την οικογένεια αφηγείται μάστορας του Πενταλόφου επιβεβαιώνοντας την υπόθεση του Α. Ταρνανά (1998: 77, 80), ότι οι μάστορες ήταν τελικά πέρα από την οικογένεια, καθώς η φύση της ξενιτιάς δεν τους άφηνε περιθώρια να δεθούν με πράγματα και ανθρώπους. Ο χρόνος που αποτυπώνεται έμμεσα σε αυτό το τοπωνύμιο συνιστά ένα ακόμα μέτρο ε- κτίμησης του κοινωνικού ρόλου των μελών της βοϊακής κοινότητας. Ο Κλαψόδεντρος ως οριακό σημείο της κινητικότητας των γυναικών, όπως περιγράφεται παραπάνω, μαρτυρά την οργάνωση των πολιτισμικών και παραγωγικών δραστηριοτήτων τους στα πλαίσια ενός κυκλικού χρόνου, όπου η έννοια της συνεχούς επανάληψης υπαγορεύεται από την άμεση εξάρτηση τους από τη φύση και τα φαινόμενά της. Σε αντίθεση, για τους άνδρες ο Κλαψόδεντρος αποκτά την ιδιότητα ορόσημου, όπου ο κυκλικός χρόνος του αποχωρισμόςδιάβαση-επανενσωμάτωση (Νιτσιάκος, 1995: 105), διακόπτεται από ένα είδος γραμμικού χρόνου, καθώς την περίοδο της διάβασης η περιοδική μετανάστευση και διαμονή στην ξενιτιά συνέβαλλε στην πολιτισμική και κυρίως στην τεχνική τους εξέλιξη (Νάνου, 2008: 144; Νιτσιάκος, 2003: ). Οι μάστορες όμως δεν ταξίδευαν μόνοι τους, τους ακολουθούσαν τα μαστορόπουλα για να μάθουν κοντά τους το ζανάτι 5. Συνεπώς, η πολυλειτουργική διάσταση του τοπωνύμιου Κλαψόδεντρος εμπλουτίζεται από ακόμα μια πτυχή της ανθρώπινης ζωής. Εκεί ξεκινά η ενηλικίωση των νεαρών αγοριών, που στα δεκατέσσερά τους χρόνια έπρεπε να αποχωριστούν τη μητέρα τους και να επιβιώσουν στην ξενιτιά κουβαλώντας λάσπη και πέτρες, ως ανταμοιβή για τη μαθητεία τους (Νιτσιάκος, 1995: 93). Το παιδί όταν πήγαινε δεκατεσσάρων έπρεπε να μάθει μια τέχνη για να επιβιώσει. [ ] Η μάνα δεν σε αφήνει ξέμπαρκο. [ ] Η μάνα πρέπει να επιβάλλει να μάθει το παιδί μια τέχνη. [ ] (Αφήγηση μάστορα του Πενταλόφου, Α.) Μας είχαν για πολλές δουλειές. Τώρα να πα να πλένεις, παντελόνια [...] Το Βραδ πατούσαμε τη λασπ για να ργασει το χώμα [...] Και να μου κόβονται τα πόδια, πατούσαμε ξυπόλυτοι, το άχυρο [...] το έριχναν για να σφίξει η λάσπη. Αλλά οι μικροί εμείς [...] (Αφήγηση μάστορα του Πενταλόφου, Ν.) Μαζί με τους μάστορες της πέτρας και τα μαστορόπουλα, από το σημείο του Κλαψόδεντρου ξεκινά το ταξίδι της βοϊακής τέχνης και η εξάπλωση των τοπικών τεχνικών χτισί- 4 Η ξενιτιά. 5 Ζανατζή αποκαλούσαν τον τεχνίτη. MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --7

10 ματος σε μέρη μακρινά. Υπάρχουν πολλά αξιοθαύμαστα έργα των μαστοροκαλφάδων σε ολόκληρο τον Ελλαδικό χώρο, στην Καλαμπάκα, στα Τρίκαλα, στη Λάρισα, στη Θεσσαλονίκη, στις Σέρρες, στην Καβάλα, στη Δράμα, στο Βόλο, στην Πελοπόννησο, στη Θάσο. Συνεπώς, ο Κλαψόδεντρος, αποτελούσε το τελευταίο σημείο της διαβατήριας τελετής (Νιτσιάκος, 2003: 138), όπου η βοϊακή κοινωνία απογυμνώνεται περιοδικά από τον ανδρικό της πληθυσμό, ώσπου να ανανεωθεί και πάλι με την επιστροφή του χειμώνα, και αποκτά ταυτόχρονα συμμετοχικό ρόλο στις εθιμικές εκδηλώσεις που διανθίζουν το γεγονός του αποχωρισμού (Νιτσιάκος, 1995: 105). Μετά το αποχαιρετιστήριο δείπνο, οι οικογένειες και οι συγγενείς ξεπροβόδιζαν τους μαστόρους (Καζαρίδης, χ.η.: 279). Στο κατώφλι της εξώπορτας ο μάστορας κλοτσούσε το γκιούμι με το νερό, για να πάει νερό η δουλειά, όπως αφηγείται ο κάτοικος του Ζουπανίου κ. Ν.Χ., και για καλό ταξίδι, ενώ ο νέος δρασκέλιζε ένα νόμισμα, για να είναι ο δρόμος στρωμένος με χρυσό (Γκράσσος, 2007; Καζαρίδης, χ.η.: 279, μαρτυρία Ζουπανιώτη μάστορα κ. Ν.Χ.). Νερό για καλό δρόμο, νόμισμα για φυλαχτό, τρεις ντουφεκιές ξεκίνημα για την ξενιτιά (Καραϊσκάκης, 1974). Στη συνέχεια σχεδόν όλα τα μέλη της οικογένειας συνόδευαν τους μαστόρους ως το τελευταίο σημείο του χωρισμού, τον Κλαψόδεντρο. Εκεί, σύμφωνα με τον μάστορα του Ζουπανίου τον κ. Ν.Χ., οι γυναίκες καίγανε τα κράνια. Η χρήση της κρανιάς στα δρώμενα της α- ναχώρησης, έχει συμβολική σημασία, να μείνει [ο μάστορας] γερός σαν την κρανιά στην ξενιτιά (Γκράσσος, 2007). Ο Κλαψόδεντρος δεν σώζεται σήμερα με εκείνη την παλιά του αίγλη [...] Κι αν κάπου στα ορεινά χωριά του τόπου μας ζει ακόμα [...] γυμνός, ξερός και γερασμένος, στέκει μονάχα σαν ανάμνηση και σαν ιστορία (Παπανικολάου, Φ. Δ. Καζαρίδης, χ.η.: 285) 6. Πράγματι, ο Κλαψόδεντρος έχει αποδεσμευτεί πια από την υλική του υπόσταση. Ο συμβολικός του όμως χαρακτήρας, που υπερνικά την ύλη, συνεχίζει να αναβιώνει την πολιτιστική ταυτότητα των κοινωνιών του Βοΐου μέσα από την διάσπαρτες και γηρασμένες αναμνήσεις των μελών της, αλλά και μέσα από τις κληροδοτούμενες αναμνήσεις της νεότερης γενιάς. Η συναισθηματική φόρτιση που φέρει το τοπωνύμιο Κλαψόδεντρος είναι ακόμα τόσο ισχυρή, που η ηχώ της αντανακλά στον ποιητικό λόγο του Α. Ταρνανά (1998), την λογοτεχνική αφήγηση του Γ. Σκαμπαρδώνη (2011), την κινηματογραφική δημιουργία του Α. Καραϊσκάκη (1974) και την αρχειακή καταγραφή της τοπικής ταυτότητας του (Καζαρίδης, χ.η.: 279). Έτσι, κάτω από το σύγχρονο πρίσμα, η καλλιτεχνική έκφραση ιδιοποιείται τον επονομαζόμενο τόπο Κλαψόδεντρο και τον μεταμορφώνει, με νέους όρους, σε πηγή έμπνευσης και δημιουργίας. Ο αποχαιρετισμός των μαστόρων μπορεί να αποτελούσε οδυνηρή στιγμή, αλλά όπως εύστοχα περιγράφει ο Β. Γ. Νιτσιάκος (1995: 105), το ταξίδι που αρχίζει με τον αποχωρισμό [...] τελειώνει με το αντάμωμα. Ο γυρισμός ήταν μέρα γιορτής, μόλις ερχόταν ο βαρύς φθινόπωρος, οι μάστορες γυρνούσαν στο Βόιο (Τζουρέλας Παναγιώτης; Καζαρίδης, χ.η.: 261). Για το λόγο αυτό μόνο στην παράξενη κοινωνία των μαστόρων τα πανηγύρια τε- 6 Παπανικολάου, Φ. Δ. (Καζαρίδης, χ.η.: 285). MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --8

11 λούνται την χειμερινή περίοδο. Ακόμα όμως και τότε οι μάστορες της πέτρας δουλεύανε, στον τόπο τους (Ταρνανάς, 1998: 78). Τα σπίτια στο Ζουπάνι πάλι οι ίδιοι τα φτιάναμε με την παρέα μας, έφτιανάμε το σπίτι κι ύστερα έφευγάμε (Γραμματίκας Ανδρέας, Καζαρίδης, χ.η.: 261). Ως εκ τούτου, η μαστορική ζωή και τέχνη δεν οικειοποιεί άμεσα μόνο το χώρο έξω από τα όρια της οικιστικής έκτασης μέχρι αυτόν της απροσδιόριστης ξενιτιάς, όπως φαίνεται στο τοπωνύμιο Κλαψόδεντρος, αλλά και το χώρο δράσης της βοϊακής κοινωνίας. Στην περιοχή του Δίλοφου, το τοπωνύμιο του μικρού μαχαλά, Κουτσούφλιανος συναντά συνώνυμες προεκτάσεις στο όνομα του αρχιμάστορα του ναού του χωριού, η Κοίμηση της Θεοτόκου, ο οποίος επονομάζεται σε τούρκικο φιρμάνι ως Καραγιάννης ή αλλιώς Κουμπορέλας ή Κουτσουφλιανιώτης (Τσιλιπάκου, 2014). Αλυσιδωτή και αναπόφευκτη είναι η σύνδεσή του παραπάνω επώνυμου και κατ επέκταση τοπωνύμιου με τον Καραγιάννη, ιδιοκτήτη του νερόμυλου του Καραγιάννη, όπως αναφέρει η Πενταλοφότισσα κα Λ.Χ., έξω από το χωριό Βυθός. Μέσα από την ονοματολογία του μαχαλά και τον συσχετισμό του με ονόματα επιφανών προσώπων της εποχής αποτυπώνεται έντονα η οικογενειοκρατική δομή του χώρου και ο πατρωνυμικός χαρακτήρας των κοινωνιών, κατά τον 19ο αιώνα. Οι συνοικίες που αναπτύχθηκαν γύρω από την πλατεία, τον πυρήνα του οικισμού, είχαν δικό τους όνομα και κατοικούνταν από ομοιογενή κοινωνικά στρώματα ή από απόγονους της ίδιας οικογένειας, σημειώνει ο Β. Νιτσιάκος. Περιμετρικά των εύπορων αυτών συνοικιών κατοίκησαν οι ασθενέστερες οικονομικά ομάδες. Ενώ ο τελευταίος κύκλος κατοικιών ανήκε στις περιθωριοποιημένες κοινωνικά ομάδες (1995: 162). 3 3: Λιθόστρωτο μονοπάτι που οδηγεί στο γεφύρι του Ντέρη (Μαρούτση Θ. 2014) Τα Μονοπάτια Από το κέντρο του χωριού, μονοπάτια, λιθόστρωτα στο μεγαλύτερο μέρος τους, σχημάτιζαν ένα οδικό δίκτυο που εκτεινόταν πέρα από τα όρια του οικισμού (Νιτσιάκος, 1995: 161, 163). Οι δρόμοι των μαστόρων της πέτρας δεν διευκόλυναν μόνο τη ζωή μέσα στο χωριό, αλλά ενθάρρυναν και τη δραστηριότητα έξω από το αυτό. Σύμφωνα με την απλότητα της ονοματολογία τους διαφαίνεται ότι εξυπηρετούσαν πρακτικούς σκοπούς. Τα μονοπάτια [ ] έπαιρναν την ονομασία από τις τοποθεσίες που πήγαιναν, περιγράφει ο κάτοικος του Πενταλόφου κ. Ν.Χ., ταυτίζονταν δηλαδή με το μέρος προορισμού τους. Όπως το μονοπάτι Γιάχοβο-Τσούκα, που προφανώς οδηγεί στο γεφύρι της Τσούκας (Κοζιάκης, Καβουρίζου, 2014), το μονοπάτι Πανούκλα, που οδηγεί στην ομώνυμη κορυφή και το μονοπάτι Ταμπούρι, που καταλήγει στην κορυφή Ταμπούρι στο Γράμμο. Τα τοπωνύμια συνδεδεμένα με τα καλντερίμια μαρτυρούν την λειτουργική τους ένταξη στην καθημερινή ζωή. Η λιτή ονοματολογία των καλντεριμιών μπορεί να μαρτυρά μόνο το τελευταίο σημείο άφιξης αλλά δεν αποκαλύπτει ξεκάθαρα την πολύπλευρη χρήση τους. Η οικειοποίησή των μονοπατιών των μαστόρων της πέτρας από τις κοινωνίες του Βοΐου, τους αποδίδει άλλοτε άυλα μεταφυσικά χαρακτηριστικά, προς τέρψη της φαντασίας και των βιολογικών τους αναγκών και άλλοτε τους μεταλλάσσει σε πεδίο εξέλιξης ιστορικών διαδικασιών. Για παράδειγμα, το μονοπάτι της Πανούκλας συνδέεται με τον θρύλο, όπου ο Άγιος Αθανάσιος σταμάτησε τη γριά Πανούκλα πριν εκείνη προλάβει να κατηφορίσει στον Πεντάλοφο (Πρόγραμμα Πίνδος, 2014). Ενώ, το μονοπάτι Ταμπούρι, από τον Πεντάλοφο μέχρι τον Αυχένα, που ένωνε το Βόιο με την υπόλοιπη περιοχή της Κοζάνης έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο την περίοδο MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --9

12 4: Λιθόστρωτο μονοπάτι που καταλήγε στο δίτοξο γεφύρι του Ντέρη (Μαρούτση Θ. 2014). του Β Παγκόσμιου Πόλεμου. Ακόμα και ετυμολογικά, στο τοπωνύμιο αυτό αποτυπώνεται το στίγμα της χρήσης του. Ταμπούρι σημαίνει θέση ισχυρά οχυρωμένη, αμυντικό προπέτασμα (Μπαμπινιώτης, 2008). Τα πέτρινα μονοπάτια ενώνονταν με τα γεφύρια και αποτελούσαν νευραλγικά δίκτυα επικοινωνίας μεταξύ των οικισμών της κοινότητας του Πενταλόφου και των κατοίκων τους με τα κύρια φυσικά στοιχεία εξάρτησης της πολιτιστικής τους δραστηριότητας. Συνδέουν τους οικισμούς με το νερό των ποταμών και διασχίζουν το ορεινό πεδίο του όρους Βόιο και της γειτονικής Πίνδου (Κοζιάκης, Καβουρίζου, 2014). Στα τοπωνύμια των μονοπατιών αποτυπώνονται έμμεσα τα χνάρια των οικονομικών λειτουργιών των κοινωνιών. Εξυπηρετούσαν τα ταξίδια των κερατζίδων, ο οποίοι υπηρετούσαν την ημινομαδική κτηνοτροφική δραστηριότητα που επέβαλε ο αγροτικός κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός του τσιφλικιού στις αρχές του 20ου αιώνα (Νιτσιάκος, 1995: 65-69). Οι λιθόστρωτοι δρόμοι μπορεί να κατασκευάστηκαν από τους μαστόρους της πέτρας ώστε να προωθήσουν τις τάσεις εξωστρέφειας των κοινωνιών του Βοΐου διευκολύνοντας την μετακίνηση τους με τα μόνα τότε μέσα συγκοινωνίας, τα ζώα (γαϊδούρια και μουλάρια), αλλά αποτέλεσαν και για τους ίδιους δίοδοι για το ταξίδι της ξενιτιάς. Αφού ολοκληρώνονταν οι συγκινησιακοί αποχαιρετισμοί στο έσχατο [σημείο], έξω από το χωριό, [στον Κλαψόδεντρο], από κει, μετά κάνα χιλιόμετρο, οι μάστορες έπαιρναν πλάι την Πραμόριστα, παραπόταμο του Αλιάκμονα, κι ύστερα το δρόμο για το Τσοτύλι. Τα καλντερίμια οδηγούσαν τους μαστόρους και τα υπόλοιπα μέλη των κοινωνιών μέχρι την όχθη του ποταμού. Τα γεφύρια όμως ένωναν τις δύο παράλληλες όχθες του και έδιναν άλλη δυναμική διάσταση στα μονοπάτια. Μέσα από την αιωρούμενη διάσχιση των ποταμών υποβοηθούσαν την χάραξη πορειών μακρύτερα από την οικιστική έκταση (Σκαμπαρδώνης, 2011: 227). 4 MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --10

13 5 5: Συνεχίζοντας το λιθόστρωτο μονοπάτι, μετά το γεφύρι του Ντέρη, πάνω στην ορμητική στροφή των νερών του Πραμόριτσα βρίσκονται τα ερείπεια του εγκαταλελειμένου ομώνυμου μύλου (Μαρούτση Θ. 2014) Τα Γεφύρια Πάνω στη χάραξη των μονοπατιών βρίσκονται τα πέτρινα τοξωτά γεφύρια και πολλές φορές ήταν αναπόφευκτο ο δρόμος να ακολουθεί την όχθη του ποταμιού μέχρι να διασταυρωθούν. Τα γεφύρια σύμφωνα με τον μελετητή κ. Σπύρο Μαντά (1984) χτίζονταν πρωτίστως για να καλυφθεί η ανθρώπινη επιτακτική ανάγκη της επικοινωνίας. Οι αυτοδίδακτοι λαϊκοί αρχιτέκτονες, οι μάστορες της πέτρας στηρίζονταν πάνω στη θεωρία ότι ο πρώτος γεφυροποιός είναι η ίδια η φύση και γι αυτό το λόγο ακολουθούσαν τους κανόνες της, χτίζοντας με ντόπιες πέτρες, χώμα και νερό (Γκράσσος, 2007: 10). Σύμφωνα με μαρτυρία του κ. Ν.Χ. η επιλογή των μαστόρων για το χτίσιμο ενός γεφυριού ήταν πολύ αυστηρή, επιλέγοντας τους ικανότερους και πιο ονομαστούς. Έτσι τα γεφύρια αποτελούν αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της υψηλής τέχνης και τεχνικής των μαστόρων της πέτρας. Η ποιητική των ντόπιων συχνά αναφέρει πως καθώς οι μάστορες διάβαιναν συνεχώς δρόμους συνδέθηκαν στενά με το νερό και γι αυτό το λόγο στεφάνωναν τα ποτάμια με τις αψίδες των γεφυριών διευκολύνοντας τις μετακινήσεις μακριά από τον τόπο τους, οι οποίες μπορεί να ήταν σκληρές και δύσκολες, όμως σε αυτές χρωστούσαν την επιβίωση και πολλές φορές την ευημερία τους. Όπως ήδη αναφέρθηκε, η φύση έπαιζε καθοριστικό ρόλο και κυρίως η μορφολογία του εδάφους, καθώς αναζητούσαν ένα βραχώδες στένωμα του ποταμού με γερούς βράχους στις όχθες για να στηρίξει με ασφάλεια τα ακρόβαθρα για να είναι πιο στερεή η κατασκευή. Σε συμβολικό επίπεδο επικράτησε η εκδοχή σύμφωνα με την οποία ο σκληρός βράχος που στηριζόταν το γεφύρι αντικατόπτριζε τη σκληρότητα της ξενιτιάς (Ταρνανάς, 2007; 2014). Στον Πεντάλοφο εντοπίζεται ένα από τα πιο ονομαστά γεφύρια των μαστόρων της πέτρας που αντικατοπτρίζει την ιδιαίτερη τεχνική τους, το γεφύρι του Ντέρη. Βρίσκεται στο ξεκίνημα του ποταμού Πραμόριτσα και η ονομασία του προέρχεται από έναν Πενταλοφίτη μυλωνά, τον Ντέρη που διατηρούσε μύλο δίπλα στο γεφύρι. Το γεγονός ότι το γεφύρι πήρε το όνομα του μυλωνά υποδηλώνει τη σημασία που κατείχε ο μυλωνάς στην καθημερινή ζωή των κατοίκων και την υψηλή θέση στην οικονομία του τόπου. Είναι γεγονός ότι την εποχή της Οθωμανικής κυριαρχίας τη χρηματοδότηση των μεγάλων δημόσιων έργων, όπως οι γέφυρες, την είχαν αναλάβει πρόσωπα εύρωστα οικονομικά και πολύ συχνά οι ίδιοι οι μυλωνάδες οι οποίοι είχαν οικονομικά συμφέροντα από τη σύνδεση των δρόμων. Επιπλέον εκτός από την ανέγερση των γεφυριών οι μυλωνάδες συχνά αναλάμβαναν και τη συντήρησή τους, ώστε να έρχονται και να φεύγουν με ασφάλεια τα ζώα από το μύλο. Η υπόθεση ενισχύεται από την επιτόπια έρευνα κατά την οποία οι πληροφορητές συχνά αναφέρονταν στην οικονομική και κοινωνική διάκριση των επαγγελμάτων αυτών. Χαρακτηριστικά ο Τ.Τ. ανέφερε ότι οι μυλωνάδες στην περίοδο της κατοχής ήταν σε καλύτερη οικονομική κατάσταση υποδηλώνοντας, ωστόσο, έμμεσα τις ανέντιμες πρακτικές που ακολουθούσαν. Το σχόλιο αυτό του παλιού μάστορα μετατόπισε τη συλλογιστική μας στον Ιερό Ναό Αγίου Αχιλλείου. Παρατηρώντας στο νάρθηκα την ε- ντυπωσιακή εικονογράφηση των λαϊκών Χιονιαδίτων ζωγράφων με την αναπαράσταση MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --11

14 6: Από το γεφύρι του Φλάη μόνο οι παλιές θεμέλιες βάσεις έχουν επιβιώσει σήμερα (Μαρούτση Θ. 2014). του μυλωνά που βασανίζεται με τα εργαλεία τα οποία ανέντιμα είχε χρησιμοποιήσει, υποδηλώνεται έκδηλα ότι παρόμοιες πρακτικές ήταν συνήθεις και γνωστές, ενώ ταυτόχρονα αποκαλύπτεται ένα ανεπίσημο οικονομικό σύστημα πάνω στο οποίο στηριζόταν η ευημερία μιας κοινωνικής τάξης (Γκράσσος, 2007; 2014; 2014; 2014). Ένα ακόμα από τα γεφύρια του τόπου που αποκαλύπτει την τέχνη των μαστόρων και είναι στοιχείο δόμησης του χώρου είναι το γεφύρι του Φυλάχτη. Το γεφύρι του Φυλάχτη στο παλιό Ζουπάνι ένωνε το χωριό με τα βοσκοτόπια του Ριάχοβου. Το περίτεχνο, σύμφωνα με τις αναφορές, γεφύρι έχει δώσει τη θέση του σε μια σύγχρονη στρατιωτική γέφυρα με σιδεριές και κιγκλιδώματα για να περνούν άνετα τα βαριά οχήματα στα χρόνια των αλλεπάλληλων πολέμων, όμως η ονομασία παραμένει θυμίζοντας την ιστορία της κατασκευής του. Υπάρχει ένας μύθος που συνοδεύει την κατασκευή του γεφυριού και ενισχύει τις πεποιθήσεις ότι ενδεχομένως να καθυστερούσαν την κατασκευή για να αποσπάσουν περισσότερα χρήματα ή για να διεκδικήσουν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης στην περίπτωση της ξενιτιάς (Κ.Σ., προσωπική μαρτυρία). Άλλωστε οι ίδιοι μάστορες με τους οποίους ήρθαμε σε επαφή παραδέχτηκαν ότι συνήθιζαν να πλάθουν ιστορίες με μεταφυσικό χαρακτήρα για να συνοδεύουν τα γεγονότα που είχαν ιδιαίτερη σημασία στην ταξιδιάρικη ζωή τους (Ν.Χ., προσωπική μαρτυρία). Σύμφωνα με το μύθο το γεφύρι χτιζόταν επί 7 συναπτά έτη και δεν έφτανε ποτέ στην ολοκλήρωσή του. Αναπότρεπτα γεγονότα επέβαλλαν να χτίζεται αλλεπάλληλες φορές χωρίς ποτέ να ολοκληρώνεται η κατασκευή του, παρότι ο μάστορας ήταν ονομαστός [κάλφας]. Οι αναφορές περί θυσίας κόκορα 7, δώρα και τάματα κατέχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην ιστορία αυτή, όπως άλλωστε και σε πολλές άλλες αρχής γενομένης από το διάσημο γεφύρι της Άρτας. Ωστόσο, η τροπή που παίρνει ο 6 7 Πρόκειται για τελετές που συνδέονται με τον καθαγιασμό του χώρου κι εκφράζουν τον εξευγενισμό των στοιχείων της φύσης, γεγονός που δηλώνει την ενοχή του ανθρώπου για την οικειοποίηση του φυσικού χώρου (Νιτσιάκος, 1997: 50). MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --12

15 μύθος στη συνέχεια αναδεικνύει και την αδιάρρηκτη σχέση των κοινωνιών με το φυσικό τους περιβάλλον. Όλοι οι συγχωριανοί λοιπόν, αποφάσισαν να βάλουν έναν φυλάχτη, ώστε να προσέχει το γεφύρι τις ώρες που δεν πραγματοποιούνταν εργασίες. Τις παραμονές της 21ης του Παχνιστή, ενώ ετοιμάζονταν για το μεγάλο πανηγύρι, ο φυλάχτης αντιλήφτηκε αναταραχή στα νερά του γεφυριού. Και μια νεράιδα των γλυκών νερών εμφανίστηκε ο- μολογώντας ότι εκείνη γκρεμίζει το γεφύρι όλα αυτά τα χρόνια επεξηγώντας ότι είναι α- ταίριαστο με τη φύση και σκοτώνει τις παλιές ισορροπίες [ ]. Οι δρόμοι είναι άχρηστοι για ανθρώπους που δεν έχουν ταξιδέψει με την ψυχή τους. Η εύκολη επαφή με τους άλλους δεν βγάζει σε καλό γιατί φέρνει δεσμούς της επιφάνειας κι όχι της ουσίας. Η αντίδραση του παλληκαριού δεν τον βοήθησε, αφού γοητευμένος από το μαγεμένο ψάρι παρασύρθηκε στον θάνατο. Η νομοτέλεια των οικολογικών επιταγών, ισχυρότερων στον κόσμο των κοινοτήτων της υπαίθρου από τα πιθανά υλικά οφέλη και τις πιεστικές προθέσεις για οικειοποίηση του φυσικού περιβάλλοντος με τρόπο που θα διασπούσε την ισορροπία και τη διαλεκτική αυτή σχέση ανθρώπου και φύσης, είναι η ιστορική πραγματικότητα των κοινοτήτων του Πενταλόφου που επιβίωνε μέχρι τη βίαιη εξέλιξη της τεχνολογικής επανάστασης, του καπιταλισμού και του σύγχρονου αστικού μοντέλου ανάπτυξης. Το γεφύρι γκρεμίστηκε μετά από καιρό, όμως το όνομα του φυλάχτη παρέμεινε υποδηλώνοντας τη δυσκολία με την οποία αποδέχονταν οι κοινότητες την κατασκευή γεφυριών, καθώς η έ- νωση των τόπων γινόταν για πολιτικούς, εμπορικούς ή οικονομικούς λόγους, γεγονός που προκαλούσε αντιφάσεις και αντιδράσεις στις μικρές κλειστές ορεινές κοινότητες. Σύμφωνα με τα ιστορικά γεγονότα το γεφύρι ανατινάχτηκε το 1947 από άντρες του Δημοκρατικού Στρατού κατά τη διάρκεια του εμφυλίου (Ταρνανάς, 1998: 27-32). 7 7: Στα ερείπεια του εγκαταλελειμένου νερόμύλου του Ντέρη μπορεί κανείς ακόμα να διακρίνει τη μεγάλη κάδη (Μαρούτση Θ. 2014) Οι μύλοι Πολλά γεφύρια ξεχωρίζουν από τα υπόλοιπα διότι δεν στέκουν μόνα τους στην ύπαιθρο, αλλά πλαισιώνονται από εικονοστάσι, ξωκλήσι ή όπως συμβαίνει στην κοινότητα του Πενταλόφου, από μύλους (Γκράσσος, 2007). Οι μύλοι μαζί με τα πέτρινα γεφύρια αποτελούν ένα ενιαίο σύνολο στο οποίο καταγράφεται η ντόπια λαϊκή αρχιτεκτονική (http://odysseus.culture. gr, 2014). Σύμφωνα με τις δηλώσεις του κ. Τ. Τ. ήταν τυχαίο το γεγονός ότι οι μύλοι βρίσκονταν δίπλα στα γεφύρια και στην πραγματικότητα χτίζονταν όπου ε- ξυπηρετούσαν τις ανάγκες της κοινότητας. Υπάρχουν όμως πηγές που αναφέρουν ότι οι μύλοι βρίσκονταν δίπλα στα γεφύρια ή τα γεφύρια δίπλα στους μύλους για πρακτικούς κυρίως λόγους, καθώς εξυπηρετούσαν τη μεταφορά, το εμπόριο και την ανάπτυξη της βιοτεχνίας της περιοχής (http://www.fdor.gr/index.php/ el, 2014; Νιτσιάκος, 1995: 179). Σε ένα άλλο επίπεδο ανάλυσης ευνοούσε η μορφολογία της περιοχής των γεφυριών καθώς ήταν στενά σημεία ποταμών με πλαγιές και βράχια μεγάλου ύψους που καθιστά ιδανικές τις συνθήκες κατασκευής και λειτουργίας ενός νερόμυλου, καθώς για τη λειτουργία τους απαραίτητη προϋπόθεση αποτελούσε η ύπαρξη νερού σε μεγάλο ύψος (http://gefyria.blogspot.gr, 2014). MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --13

16 Οι μύλοι στην κοινότητα του Πενταλόφου αποτελούσαν σημαντικό στοιχείο της οργάνωσης των κοινωνιών και συχνά καθόριζαν ή καθορίζονταν από το πεδίο της γεωργικής δραστηριότητας, το οποίο είχαν τη δυνατότητα και τη δυναμική να εξυπηρετήσουν, δημιουργώντας άλλου τύπου καθορισμένα σύνορα πέρα από αυτά που η κτηνοτροφική παραγωγή ή η τεχνική εξειδίκευση επέβαλλαν στο τοπίο (Νιτσιάκος, 1995: 161). Η παραγωγή των σιτηρών συνετέλεσε στην ανάπτυξη των νερόμυλων που βρίσκονται στο ποτάμι Πραμόριτσα, ο μύλος του Ντέρη, ο μύλος του Φυλάχτη και ο μύλος του Καραγιάννη στο Βυθό, οι οποίοι μαζί με τα κουτσομύλια, που ονομάστηκαν έτσι γιατί άλεθαν μόνο το χειμώνα, αποτελούσαν κομμάτι της προβιομηχανικής δραστηριότητας του τόπου (Ταρνανά, 2010: 55-56). Οι μύλοι ονοματίζονταν από το όνομα του ιδιοκτήτη τους, επιβεβαιώνοντας για μια ακόμη φορά την άποψη ότι ο μυλωνάς κατείχε υψηλή θέση στην οικονομία (Τ.Τ. προσωπική μαρτυρία). Σύμφωνα με πηγές και τις δηλώσεις της κ. Λ.Κ. νερόμυλοι όπως αυτός του Καραγιάννη αξιοποιούνταν από την κοινότητα, και για χρήσεις πέρα από τις γεωργικές, καθώς οι γυναίκες έπλεναν στις νεροτριβές τις βελέντζες και κουρελούδες καταβάλλοντας το αντίστοιχο αντίτιμο, ενώ κάποιοι από αυτούς εξυπηρετούσαν και την παραγωγή ξυλείας λειτουργώντας πριόνια τα οποία εκμεταλλεύονταν μηχανικά τη δύναμη του νερού. Τώρα πια οι νερόμυλοι δε σώζονται, παρά στέκονται ερειπωμένοι και μόνο μια προσεκτική ανάγνωση του φυσικού τοπίου που τους φιλοξενεί μπορεί να θυμίσει τη λειτουργία τους. Μέσα από την κατασκευή τους διαφαίνεται η προσπάθεια οικειοποίησης του φυσικού περιβάλλοντος με τα μέσα που διέθεταν την εποχή εκείνη. Στη σύγχρονη εποχή, που η τεχνολογία άλλαξε όλες τις παραμέτρους της παραγωγικής διαδικασίας, οι ανθρώπινες αυτές παρεμβάσεις απορροφήθηκαν από το φυσικό τοπίο και δημιουργήθηκε ένας νέος αδιαίρετος χώρος Τα Δομικά Υλικά Η οικειοποίηση του φυσικού περιβάλλοντος και των πόρων του από τους μαστόρους της πέτρας αποτυπώνεται και στα τοπωνύμια συνδεδεμένα με τις πηγές πρώτων υλών οικοδόμησης. Η αναφορά των μαστόρων στην Γκραντίτσκα και Στράιστα μαρτυρά τον σημαντικό ρόλο του βουνού στην παραγωγή και ανάπτυξη της βοϊακής τέχνης. Η στρωματογραφία και τα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά του βραχώδες εδάφους εξυπηρετούσαν την οικοδομική τεχνική. Εκεί κατέφευγαν οι μάστορες για την εξόρυξη πέτρας. Η αναζήτηση των τοπωνυμίων σχετικά με τα νταμάρια, ήταν ιδιαίτερα δύσκολη. Η μνήμη των μαστόρων έ- χει αποδυναμωθεί, όπως αποδυναμώθηκε και εγκαταλείφθηκε η τέχνη της πέτρας λόγω των κοινωνικών και οικονομικών εξελίξεων της υπαίθρου αλλά και της επέλασης της τεχνικής με βασικό οικοδομικό υλικό το οπλισμένο σκυρόδεμα. Η ανίχνευση των τοπωνυμίων Βασούλτσα, το ρέμα του Σκηπς, το ρέμα Καψάλια στις διαδρομές των μαστόρων για την αναζήτηση οικοδομικών υλικών, μαρτυρούν ότι τα ρέματα ήταν πλούσια πηγή πέτρας κατάλληλη για τη μαστορική τέχνη. Σύμφωνα με τον κάτοικο του Πενταλόφου κ. Ν.Χ., η Βασούλτσα ήταν το κύριο ρέμα από όπου προμηθεύονταν την γκρι και πιο γερή πέτρα και από το ρέμα του Σκηπς την κίτρινη και πιο ελαφρά πέτρα, που την χρησιμοποιούσαν στα ανώτερα τμήματα των κατασκευών (Γκράσσος, 2007; Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, 2013). Η προσπάθεια ιδιοποίησης του φυσικού περιβάλλοντος στα πλαίσια της τεχνικής δραστηριότητας των μαστόρων της πέτρας εμπλουτίζεται από το τοπωνύμιο Νερικίτα, εκεί όπου MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --14

17 8: Λιθόστρωτο μονοπάτι που καταλήγε στο δίτοξο γεφύρι του Ντέρη (Μαρούτση Θ. 2014). έπαιρναν τα ξύλα όπως περιγράφει ο κ. Ν.Χ. Το ξύλο αποτελεί δευτερεύον βασικό υλικό της τέχνης των μαστοροκαλφάδων. Το χρησιμοποιούσαν για την κατασκευή δοκοθηκών στη γένεση του πέτρινου γεφυριού και κρεμαστών ξυλότυπων-καλουπιών για τη στήριξη των τόξων του, κουφωμάτων, δαπέδων και ξύλινου σκελετού της στέγης των σπιτιών (Γκράσσος, 2007; Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, 2013). Τα δομικά υλικά, με βάση τον φυσικό πλούτο της περιοχής, επηρεάζουν την αισθητική και τη μορφολογία των κτισμάτων. Τα αρχιτεκτονικά αυτά στοιχεία, ταυτόχρονα καθορίζονται από την οικονομική δραστηριότητα (τεχνική-οικοδομική) η οποία με τη σειρά της ορίζει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των δομών των κοινωνιών. Με βάση αυτό το πολύπλοκο σύμπλεγμα κοινωνικής, οικονομικής και οικιστικής οργάνωσης είναι δυνατή η ακριβής μελέτη της γεωγραφικής-οικιστικής μικροενοτήτας του Βοΐου (Νιστιάκος, 1995: 157). Επιπλέον, ο τρόπος χρήσης των φυσικών πόρων μεταλλάσσει την οργάνωση του χώρου (όπου αντικατοπτρίζονται οι οικονομικές του δραστηριότητες) και μετασχηματίζει το φυσικό περιβάλλον (π.χ. αποψίλωση δασικών εκτάσεων). Η ανάγκη για ανάπτυξη της τεχνικής οικονομίας, ωθεί τις κοινωνίες να επαναπροσδιορίσουν τη χρήση του χώρου. Για τους μάστορες της πέτρας ο τόπος δεν είναι μόνο χώρος έκφρασης της τεχνικής τους δεξιοτεχνίας. Η διατήρηση των νταμαριών μέσα από τα τοπικά γλωσσικά κατασκευάσματα, μαρτυρά τη χρήση και διαμόρφωση του χώρου προς όφελος της τέχνης της πέτρας. Ωστόσο, στα πλαίσια της διαλεκτικής σχέσης φύσης-ανθρώπου, η πρώτη ύλη διαμορφώνει τα κριτήρια σχεδιασμού και τους κανόνες κατασκευής, βάσει των οποίων οι μάστορες προσαρμόζουν την οικοδομική τους γνώση χωρίς όμως να συμβιβάζουν την δημιουργική τους σκέψη. Μέσα από αυτήν την σχέση πλάθεται η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική των μαστοροχωρίων του Βοΐου. Μπορεί την αισθητική των κτιρίων να την διαμορφώνουν οι μάστορες και η πέτρα, αλλά την πρακτική δομή τους τη διαμορφώνουν η κοινωνία και οι ανάγκες της (Νιτσιάκος, 2003: 44-48). 8 MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --15

18 2.6. Βρύσες και Πηγάδια: Πηγή Υλικής και Άυλης Ζωής Μελετώντας τα έθιμα και τις δοξασίες του τόπου παρατηρείται ότι στην κοινωνία του Πενταλόφου πρωταγωνιστικό ρόλο κατείχαν οι βρύσες και τα πηγάδια, είτε σε γαμήλιες τελετουργίες, είτε την περίοδο των Αποκριών είτε σε μεγάλες γιορτές (Ταρνανάς, 2010: 29-42) με τη συγκέντρωση των κατοίκων γύρω από τη βρύση. Χαρακτηριστική είναι η συμμετοχή της βρύσης στη γαμήλια τελετουργία, καθώς η νύφη προσκυνάει τρεις φορές και ρίχνει μεταλλικά νομίσματα στη λεκάνη, ενώ το αγόρι γεμίζει το γκιούμι με νερό με το οποίο λούζεται το ζευγάρι (Κάσσος, 1968: 26). Επομένως, οι βρύσες δεν αποτελούσαν απλά ένα απαραίτητο στοιχείο ενός οικισμού, αλλά ήταν το κεντρικό στοιχείο της οργάνωσης του δομημένου χώρου με σημαντικές κοινωνικές λειτουργίες, όπως συνάξεις και τελέσεις εθίμων, παρουσιάζοντας ε- πιπλέον έντονη τη συμβολική διάσταση, το οποίο την καθιστά βασικό σύμβολο ταυτότητας (Νιτσιάκος, 1997: 62). Το νερό αποτελεί μια κατηγορία ιδιαίτερου ενδιαφέροντος. Την κοινωνικοποίησή του καθόρισαν οι βασικές του χρήσεις για την ανθρώπινη ζωή, που είναι η γενικότερη χρήση του από τους ανθρώπους και τα ζώα καθώς και το πότισμα της γης (Νιτσιάκος, 1997: 55). Εκτός από τις πρακτικές ανάγκες, το νερό κατείχε υψηλή θέση και αξία και στη ζωή των μαστόρων. Οι μάστορες ταξίδευαν συνεχώς και ξεδιψώντας από το ποτάμι (Ταρνανάς, 2007) έδιναν αξία καθαγιασμού στα δροσερά τρεχούμενα νερά. Επιπλέον, το νερό ήταν συνεχώς κρυμμένο μέσα στη λάσπη που στερέωνε τις πέτρες και αποτελούσε βασικό δομικό συστατικό της τέχνης τους. Σε όλες τις μαρτυρίες περί κατασκευής κτισμάτων ή ιστοριών των μαστόρων υπάρχει το στοιχείο του νερού (Ταρνανάς, 2010: 8). Η μεγάλη του αξία, η αναγκαιότητά του για την ανθρώπινη ύπαρξη, οδήγησε στη λατρεία και τη δαιμονοποίησή του. Οι παραδόσεις των λαών βρίθουν από μύθους, θρύλους, τραγούδια κλπ. που αναφέρονται σε στοιχεία των νερών (Νιτσιάκος, 1997: 55). 9 9: Η βρύση Σκηπς στον Πεντάλοφο, έργο ντόπιων Μαστόρων της Πέτρας (Μαρούτση Θ. 2014). Αντίστοιχα τα πηγάδια εκτός από τον προφανή λόγο εστιάζουν το ενδιαφέρον των κοινωνιών καθώς αποτελούσαν τόπους μικρών συνελεύσεων. Στον Πεντάλοφο υπάρχουν πολυάριθμες βρύσες ή πηγάδια τα οποία ως δημόσια έργα και τόποι συγκέντρωσης είναι φιλοτεχνημένα και περίτεχνα στολισμένα από έμπειρους καλφάδες. Στον κάτω μαχαλά του Πεντάλοφου υπάρχει ο Πάνω Μέγας, ο Κάτω Μέγας και το Ζουράδικο ενώ στον πάνω μαχαλά υπάρχει η Παύλινα, η Σκήπς και οι ποτίστρες Γυφτοκάλογο και Γκόγκα, οι οποίες είναι σήμερα κρυμμένες από την πυκνή βλάστηση (http:// dimosvoiou.gr, 2014; Ν.Χ. προσωπική μαρτυρία). Στο Βυθό αντίστοιχα συναντώνται οι βρύσες Κερασοφτάδων ή βρύση Μητράκα, η βρύση του Σταυρού ή Αγιονέρι, και στην Αγία Σωτήρα η βρύση Καρούμπελος των και το πηγάδι της Σαμαρίνας και η βρύση Βλάχου. Συχνή είναι και η ονομασία πηγαδιών με το όνομα του νοικοκύρη που το κατείχε, όπως Μπναρ το Μυλωνάδικο ή Μπναρ το Μινγκιάδικο και στο Βυθό πηγάζει το Δουμουσιάρικο και το Γκιουράδικο Μπνάρι. Δυστυχώς για την ερμηνεία των τοπωνυμίων αυτών τα στοιχεία ή- MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --16

19 ταν σχεδόν ανύπαρκτα. Σκηπς σημαίνει στους κήπους οπού πιθανότα οδηγούσε το ομώνυμο ρέμα. Πολλά από τα τοπωνύμια, σύμφωνα με βιβλιογραφικές πηγές, είχαν σλάβική προέλευση, αλλά κανένας από τους κατοίκους τους οποίους ρωτήσαμε δεν ήταν σε θέση να δώσει μια διευκρίνιση. Χαρακτηριστικά αναφέρθηκε ότι οι ονομασίες χρονολογούνται από τη γέννηση του χωριού και κατ επέκταση δεν μπορούν να θυμηθούν τη σημασία τους. Στην έρευνα διαπιστώθηκε η άρνηση να αναγνωρίσουν τα ονόματα γεγονός που πιθανότατα οφείλεται στον σύγχρονο εξελληνισμό και την συνακόλουθη καταπίεση πολιτισμικών μειονοτήτων που ανέκαθεν ζούσαν στην περιοχή (Ταρνανάς, 2010: 52) Η Συνδρομή των Γυναικών Η ανάλυση των παραπάνω τοπωνύμιων, συνυφασμένα με τη ζωή των μαστόρων της πέτρας, μπορεί να επιβάλλει ως κύριο θέμα μελέτης των ανδρικό πληθυσμό της βοϊακής κοινωνίας, αλλά η ολιστική προσέγγιση της έρευνας υπαγορεύει και την εξέταση του ρόλου του γυναικείου πληθυσμού, ως δευτερεύον πρόσωπο συντακτικά και όχι ουσιαστικά. Την περίοδο της εποχικής μετανάστευσης των μαστόρων, οι κοινότητες του Βοΐου απογυμνώνονταν από τον ανδρικό τους πληθυσμό. Ο καιρός περνά. Οι άντρες αρχίζουν να φεύγουν. Οι γυναίκες μένουν μόνες, μας πληροφορεί μία από τις πολλές σχετικές μαρτυρίες (Καραϊσκάκης, 1974). Νοερές διαδρομές των μαστόρων διαμορφώνονται στα χωριά του Βοΐου, παρά την απουσία τους. Η μεταναστευτική τους ζωή ώθησε τις γυναίκες να αναλάβουν πρωταγωνιστικό ρόλο, στα πλαίσια ενός άτυπου φεμινισμού (Από συνομιλία με τον Α. Ταρνανά). Οι γυναίκες έφερναν εισόδημα πολύ πιο ισχυρό (Από συνομιλία με τον Α. Ταρνανά). Εισόδημα που δεν είχε τη μορφή χρηματικής ισχύος, αλλά η οικοτεχνία και η χειρωνακτική εργασία μπορούσε να υποστηρίξει τον λιτό βίο και τον αγώνα για την επιβίωση. Για να επιβιώσουμε βγάζαμε προϊόντα [...]. Εδώ οι γυναίκες έκαναν κουμάντο. Ήταν ήρωες με όλη τη σημασία. Σκάβανε τα χωράφια με τα χέρια, φρόντιζαν γέρους και παιδιά [...]. Εδώ η λέξη μάνα λέει πολλά. Χωρίς τόπο, εισοδήματα, γη, έπρεπε να φροντίζουν τα παιδιά. (Αφήγηση Πενταλοφίτη μάστορα, Α.) 10 10: Ακόμα και σήμερα οι α- κούραστες γυναίκες της Βοϊακής επαρχίας ασχολούνται με τις αγροτικές εργασίες (Μαρούτση Θ. 2014). Μάρτυρας της προσαρμογής των γυναικών του Βοΐου στις ιδιαιτερότητες της μαστορικής ζωής αποτελεί το τοπωνύμιο Μπραμόρτσα. Αν και το τοπωνύμιο αναφέρεται στον ποταμό Πραμόριτσα, τον σημαντικό παραπόταμο του Αλιάκμονα, που κατηφορίζει από την καρδιά του Βοΐου, εδώ αποκτά δισυπόστατη φύση. Το τοπωνύμιο δεν απορρέει μόνο από την πρωταρχική ανάγκη του ανθρώπου να ονοματίσει το χώρο, αλλά χρησιμοποιείται για να εξυπηρετήσει τις λειτουργικές ανάγκες των κοινωνιών. Οι γυναίκες συμβιβασμένες με τις έννοιες της στατικότητας MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --17

20 και της αναμονής των μαστόρων καλούνται να ακολουθήσουν τον κυκλικό χρόνο της φύσης και των φαινομένων της στηρίζοντας την οικιακή τους οικονομία στην παραγωγική δραστηριότητα. Στο ποτάμι Μπραμόρτσα, οριοθετούν το χώρο και καλλιεργούν τη γη (Νιτσιάκος, 1995: 175). Ασχολούνταν με αμπέλια, κάστανα, φασόλια, κηπάδια. Τα είχανε στο ποτάμι Μπραμόρτσα, γιατί το χωριό δεν είχε νερό (Αφήγηση Πενταλοφίτη μάστορα, Τ.Τ.). Στο τοπωνύμιο Καραγιάν, αποτυπώνεται ένα ακόμα δείγμα των χωροθετημένων διαδρομών των γυναικών που υπηρετούσαν την οικιακή οικονομία και κατ επέκταση την μαστορική ζωή. Πρόκειται για το μαντάνι-ντιστρέλα του Καραγιάννη, στο χωριό Βυθός. Εκεί πήγαιναν οι γυναίκες για να πλύνουν τις βελέτζες, τα σιγκούνια, που έφτιαχναν από μαλλί στον αργαλειό, για να διατηρούνται τα σπίτια ζεστά την χειμερινή περίοδο. Συνεπώς, μέσα από τα προαναφερθέντα τοπωνύμια φανερώνεται η μεταβλητότητα των κοινωνικό-οικονομικών δομών των κοινοτήτων του Βοΐου. Η οικονομική επιβίωση των οικογενειών μπορεί να θεωρείτο επίσημο καθήκον των ανδρών, η ευθύνη όμως της εύρυθμης περάτωσής του μετατοπιζόταν στις γυναίκες (Από αφήγηση Πενταλοφίτισσας, κα Λ.Χ.). 3. Συμπεράσματα Μέσα από την αναζήτηση και ανίχνευση τοπωνυμίων, συνδεδεμένα με τις διαδρομές των μαστόρων της πέτρας, δεν αποκαλύπτονται μόνο οι περιπλανήσεις και η αξιοθαύμαστη ο- μορφιά και τεχνική της βοϊακής τέχνης. Το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον που ξεκινάει και καταλήγει το ταξίδι των μαστόρων αποτυπώνεται άλλοτε έμμεσα και άλλοτε άμεσα στα τοπωνύμια αυτά. Γεγονός που υποδηλώνει ότι αν και οι μαστοροκαλφάδες ζούσαν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους στην ξενιτιά στιγμάτισαν τις κοινωνίες του Βοΐου. Σε τέτοιο βαθμό που ακόμα και σήμερα συναντάμε κατάλοιπα της αλληλοεξαρτώμενης σχέσης ανάμεσα στη φύση, την κοινωνία και των τεχνικών δραστηριοτήτων μέσα από την ονοματολογία του χώρου. Με τη βοήθεια των τοπωνύμιων καταγράφηκαν μνήμες κοινωνικής ιστορίας και πολιτισμού και αποτυπώθηκε η πολύπλοκη διάδραση φύσης-ανθρώπου, δηλαδή πως ο άνθρωπος οικειοποιείται τη φύση αλλά και πως η φύση ορίζει τους δικούς της κανόνες οικειοποίησης. Όπως στην περίπτωση του χτισίματος των γεφυριών, όπου οι μάστορες της πέτρας προσφέρουν την τεχνική γνώση και η φύση ορίζει την τοποθεσία. Η ερμηνεία των τοπωνυμίων σχετικά με τους μάστορες του Βοΐου δεν είναι αυστηρή, αλλά εύπλαστη. Το τοπωνύμιο χρησιμοποιείται ως ειδοποιός αναφορά της οικειοποίηση του χώρου από τους μαστόρους της πέτρας και των διαδρομών τους. Κατά την ανάλυσή του όμως ξετυλίγονται αλυσιδωτά και άλλες κοινωνικό-πολιτικο-οικονομικές εκφάνσεις του, όπου την οικειοποίηση του χώρου από τους μαστόρους ακολουθεί ή πραγματοποιείται παράλληλα η οικειοποίηση του ίδιου χώρου από άλλα πρόσωπα της βοϊακής κοινωνίας (μυλωνάδες, γυναίκες, εμπόρους, ελληνικός στρατός κλπ). Συνεπώς τα τοπωνύμια αποτελούν αφετηρίες, ενδιάμεσοι σταθμοί, τέλματα ενός ταξιδιού, όπου όλοι κινούνται σε παράλληλο ή εναλλασσόμενο χρόνο αλλά στον ίδιο ουσιαστικά χώρο. MaNet: Β ό ι ο. Τ ο π ω ν ύ μ ι α τ ω ν Μ α σ τ ό ρ ω ν τ η ς Π έ τ ρ α ς --18

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία. Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά

Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία. Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά 1 2 Η Εγνατία Οδός δίνει άλλες διαστάσεις και ευκαιρίες στην επισκεψιμότητα. Η δυνατότητα του επισκέπτη να διασχίσει όλη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑ ΚΠΕ ΚΑΡΠΕΝΗΣΙΟΥ 2

ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑ ΚΠΕ ΚΑΡΠΕΝΗΣΙΟΥ 2 ΚΠΕ ΚΑΡΠΕΝΗΣΙΟΥ 1 ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑ ΚΠΕ ΚΑΡΠΕΝΗΣΙΟΥ 2 Ευ-ρυτανία - ο τόπος των καλοτρεχούμενων ρχ νερών Τριήμερο Πρόγραμμα για Ε,ΣΤ Δημοτικού, Γυμνάσιο, Λύκειο και ΕΠΑ.Λ. ΚΠΕ ΚΑΡΠΕΝΗΣΙΟΥ 4 ΚΠΕ

Διαβάστε περισσότερα

Γεφυρών!! Τα πέτρινα γεφύρια της Ελλάδας.

Γεφυρών!! Τα πέτρινα γεφύρια της Ελλάδας. Υλικά και τεχνικές κατασκευής Γεφυρών!! Τα πέτρινα γεφύρια της Ελλάδας. Οµάδα 4η Υπ. Καθηγήτρια: Σοφία Μπερδέ Σχ. έτος: 2014-2015 Τα υλικά και οι τεχνικές κατασκευής Είδη γεφυρών Υπάρχουν 4 τύποι γεφυρών:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΦΛΩΡΙΝΑ 2014 1 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ : «ΣΕΡΓΙΑΝΙ ΣΤΟΥΣ ΡΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΦΛΩΡΙΝΑΣ» ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟΣ : ΠΟΥΓΑΡΙ ΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Για να γνωρίσει κάποιος τα Μετέωρα και να βιώσει τη μαγεία του πέτρινου δάσους, ο καλύτερος και μοναδικός τρόπος είναι να πεζοπορήσει ανάμεσα στους Μετεωρίτικους πύργους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου [ΕΓΝΑΤΙΑ - κείμενο εντύπου.doc] ΑΝΚΟ σελ 1/5 ΕΓΝΑΤΙΑ, ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Η Εγνατία οδός είναι ένα έργο εξαιρετικά σημαντικό για την ανάπτυξη του τόπου. Ένας αυτοκινητόδρομος

Διαβάστε περισσότερα

Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Σοφία Τσιροπούλου Υπεύθυνη Σχολικών Δραστηριοτήτων Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ν. Έβρου softsi@sch.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα εργασία

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΙ ΓΕΦΥΡΕΣ ΕΝΩΝΟΥΝ» ΟΜΑ Α 4 η. 8ο ΓΕΛ. ΠΑΤΡΩΝ ΣΧ. ΕΤΟΣ: 2014-2015 ΤΑΞΗ: Β5 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ

«ΟΙ ΓΕΦΥΡΕΣ ΕΝΩΝΟΥΝ» ΟΜΑ Α 4 η. 8ο ΓΕΛ. ΠΑΤΡΩΝ ΣΧ. ΕΤΟΣ: 2014-2015 ΤΑΞΗ: Β5 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ 8ο ΓΕΛ. ΠΑΤΡΩΝ ΣΧ. ΕΤΟΣ: 2014-2015 ΤΑΞΗ: Β5 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ «ΟΙ ΓΕΦΥΡΕΣ ΕΝΩΝΟΥΝ» ΟΜΑ Α 4 η Μαθήτριες: Άννα Μαρία Τοµαρά Ανδριάνα Τζελέπη Φανή Τρύφα Ελένη Ζαβλάνη Μόνικα Σωτηροπούλου Στεφανία

Διαβάστε περισσότερα

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν 1 Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν Έλενα Κωνσταντινίδου, Επ. Καθηγήτρια ΕΜΠ Σας καλοσωρίζουμε στο μάθημα της «Αρχιτεκτονικής ανάλυσης παραδοσιακού

Διαβάστε περισσότερα

Ο κύκλος της ζωής των Μαστόρων στα Προπολεμικά χρόνια http://www.kerasovo.gr/habits/137.html

Ο κύκλος της ζωής των Μαστόρων στα Προπολεμικά χρόνια http://www.kerasovo.gr/habits/137.html Ο κύκλος της ζωής των Μαστόρων στα Προπολεμικά χρόνια http://www.kerasovo.gr/habits/137.html Το χωριό μας, η Αγία Παρασκευή (Κεράσοβο) Κόνιτσας ήταν από τα μέσα του 19ου αιώνα κατεξοχήν μαστοροχώρι καθώς

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

Κεντρικά Τζουμέρκα. ένας τόπος με μακραίωνη ιστορία και ισχυρή αναπτυξιακή προοπτική. Χρήστος Χασιάκος Δήμαρχος Κεντρικών Τζουμέρκων

Κεντρικά Τζουμέρκα. ένας τόπος με μακραίωνη ιστορία και ισχυρή αναπτυξιακή προοπτική. Χρήστος Χασιάκος Δήμαρχος Κεντρικών Τζουμέρκων Κεντρικά Τζουμέρκα ένας τόπος με μακραίωνη ιστορία και ισχυρή αναπτυξιακή προοπτική Χρήστος Χασιάκος Δήμαρχος Κεντρικών Τζουμέρκων Αφροδίτη Μπασιούκα Μηχανικός Χωροταξίας και Ανάπτυξης ΜSc Περιβάλλον και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Ηπείρου

Παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Ηπείρου Παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Ηπείρου Η λαϊκή αρχιτεκτονική της Ηπείρου, παρά τις επιμέρους τοπικές μορφολογικές ιδιαιτερότητες, εμφανίζει κοινά χαρακτηριστικά σε όλες τις ορεινές περιοχές. Οι μορφές των

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 2013 ΤΑ ΠΕΤΡΙΝΑ ΓΕΦΥΡΙΑ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 2013 ΤΑ ΠΕΤΡΙΝΑ ΓΕΦΥΡΙΑ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΙΝΔΟΥ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 2013 ΤΑ ΠΕΤΡΙΝΑ ΓΕΦΥΡΙΑ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΙΝΔΟΥ ΓΕΦΥΡΙ ΠΟΡΤΑΣ Αχ, Άνθρωπε Βρέθηκες σε απάτητα βουνά και απελπίστηκες. Μοιρολατρείς. Σμίλεψε την πέτρα, γεφύρωσε τα άγρια ποτάμια, δανείσου τους καρπούς

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ Του Στράτου Ιωακείμ Η Αρχιτεκτονική Χωρίς Σύνορα είναι Μη Κερδοσκοπική Οργάνωση, μέλος του διεθνούς μη κυβερνητικού, μη κερδοσκοπικού οργανισμού ASF international (Architecture Sans Frontieres International).

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ

ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ 2/Θ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΑΓΙΑΣΟΥ ΠΡΌΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σχολικό έτος 2004 2005 ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΝΗΠΙΑΓΩΓΟΙ: ΖΟΥΜΠΟΥΛΗ ΜΑΤΕΛΗ ΜΥΡΣΙΝΗ ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΖΑΝΗ ΕΙΡΗΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΚΟΖΑΝΗΣ

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΚΟΖΑΝΗΣ ΔΗΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ, ΕΡΕΥΝΑΣ &ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΚΟΖΑΝΗΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΕΔΙΟΥ Οκτώβριος 2014 IV. ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ: ΚΑΤΟΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

περιεχόμενα Πρόλογος...7 Χάρτης...8 Ενότητα 1: Χειμώνας...10 Άνοιξη...20 Kαλοκαίρι...28 Φθινόπωρο...34 Ενότητα 2: Τα χρόνια τα παλιά...

περιεχόμενα Πρόλογος...7 Χάρτης...8 Ενότητα 1: Χειμώνας...10 Άνοιξη...20 Kαλοκαίρι...28 Φθινόπωρο...34 Ενότητα 2: Τα χρόνια τα παλιά... η καρδιά της Πίνδου περιεχόμενα Πρόλογος...7 Χάρτης...8 Ενότητα 1: Χειμώνας...10 Άνοιξη...20 Kαλοκαίρι...28 Φθινόπωρο...34 Ενότητα 2: Τα χρόνια τα παλιά...39 Ενότητα 3: Εκκλησίες...59 Ενότητα 4: Φύση-Περιβάλλον...75

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΤΡΑ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΛΙΓΩΝΑ (ΥΔΡΟΜΥΛΟΙ) - ΑΓ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ (ΜΟΝΑΣΤΗΡΕΛΙΑ) - ΒΑΦΕΙΟΣ - ΠΕΤΡΙ ΑΧΙΛΛΕΙΟΠΗΓΑΔΑ - ΠΕΤΡΑ)

ΠΕΤΡΑ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΛΙΓΩΝΑ (ΥΔΡΟΜΥΛΟΙ) - ΑΓ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ (ΜΟΝΑΣΤΗΡΕΛΙΑ) - ΒΑΦΕΙΟΣ - ΠΕΤΡΙ ΑΧΙΛΛΕΙΟΠΗΓΑΔΑ - ΠΕΤΡΑ) ΠΕΤΡΑ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΛΙΓΩΝΑ (ΥΔΡΟΜΥΛΟΙ) - ΑΓ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ (ΜΟΝΑΣΤΗΡΕΛΙΑ) - ΒΑΦΕΙΟΣ - ΠΕΤΡΙ ΑΧΙΛΛΕΙΟΠΗΓΑΔΑ - ΠΕΤΡΑ) 1. ΠΕΤΡΑ (ΟΤΕ). Αρχή διαδρομής Το σημείο έναρξης ή λήξης της διαδρομής. Η διαδρομή είναι διάσχισης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Τα τελευταία χρόνια η ενδογενής ανάπτυξη, η αξιοποίηση δηλαδή του ενδογενούς φυσικού και πολιτιστικού πλούτου καθώς και του ανθρώπινου δυναµικού του κάθε τόπου,

Διαβάστε περισσότερα

Μουσειοπαιδαγωγική αξιοποίηση Βιοµηχανικών Μουσείων. Η ανάγκη τεκµηρίωσης και διαφύλαξης της σύγχρονης λαογραφικής και εθνογραφικής

Μουσειοπαιδαγωγική αξιοποίηση Βιοµηχανικών Μουσείων. Η ανάγκη τεκµηρίωσης και διαφύλαξης της σύγχρονης λαογραφικής και εθνογραφικής Μουσειοπαιδαγωγική αξιοποίηση Βιοµηχανικών Μουσείων ρ. Αναστασία Π. Βαλαβανίδου αρχιτέκτων µηχ.-µουσειολόγος Εφορεία Νεωτέρων Μνηµείων Κεντρικής Μακεδονίας, ΥΠΠΟΤ Ελένη Χρ. Οικονοµοπούλου αρχιτέκτων µηχ.,

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ Γεωγραφικά στοιχεία Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, γνωστός και ως Βάλια Κάλντα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσπρόσιτη περιοχή της οροσειράς της Πίνδου στα όρια μεταξύ των νομών Γρεβενών και

Διαβάστε περισσότερα

Περάσαμε από την νέα γέφυρα του Ευρίπου στην Χαλκίδα και μιλήσαμε για το φαινόμενο της παλίρροιας..

Περάσαμε από την νέα γέφυρα του Ευρίπου στην Χαλκίδα και μιλήσαμε για το φαινόμενο της παλίρροιας.. ΠΕΤΡΙΝΑ ΤΟΞΩΤΑ ΓΕΦΥΡΙΑ ΣΤΗΝ ΒΟΡΕΙΑ ΕΥΒΟΙΑ Από την Αναστασία Λεονάρδου, φιλόλογο Η Περιβαλλοντική Ομάδα του 4 ου Γυμνασίου Αγίας Παρασκευής Αττικής, στο πλαίσιο του φετινού προγράμματος με τίτλο «Ποτάμια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ. με τη διατύπωση συγκεκριμένου Αναπτυξιακού Σχεδίου, με την στήριξη του Σχεδίου από μια ισχυρή και βιώσιμη εταιρική σχέση και

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ. με τη διατύπωση συγκεκριμένου Αναπτυξιακού Σχεδίου, με την στήριξη του Σχεδίου από μια ισχυρή και βιώσιμη εταιρική σχέση και ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Π 1. SWOT ΑΝΑΛΥΣΗ Στα πλαίσια του παρόντος επιχειρησιακού προγράμματος πρωτοβουλίας LEADER+ θα ενταχθούν περιοχές που θέλουν και μπορούν να σχεδιάσουν και να εφαρμόσουν μια ολοκληρωμένη, βιώσιμη

Διαβάστε περισσότερα

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη 1 Για το βιβλίο Λιμνών Αποξηράνσεις Το βιβλίο βασίστηκε στα αποτελέσματα του ερευνητικού έργου «Αποξηράνσεις

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Online Έρευνας για τα Χριστούγεννα

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Online Έρευνας για τα Χριστούγεννα M A R K E T I N G R E S E A R C H S E R V I C E S Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Online Έρευνας για τα Χριστούγεννα Δεκέμβριος 2010 Εισαγωγή Φέτος, είπαμε να γιορτάσουμε τα Χριστούγεννα με μια έρευνα που αφορά

Διαβάστε περισσότερα

ενδιάμεσοι χώροι χρόνοι π ε ρ ι π λ α ν ή σ ε ι ς μ η χ α ν ι σ μ ο ί σ κ έ ψ η ς

ενδιάμεσοι χώροι χρόνοι π ε ρ ι π λ α ν ή σ ε ι ς μ η χ α ν ι σ μ ο ί σ κ έ ψ η ς 50 ενδιάμεσοι χώροι χρόνοι π ε ρ ι π λ α ν ή σ ε ι ς μ η χ α ν ι σ μ ο ί σ κ έ ψ η ς Συναίσθημα, Γοητεία, Ενστικτο, Φαντασία, Επιθυμία... Εμπειρία... Αστικό και Ανθρώπινο σώμα... Μάζα... Υπάρχουν φορές

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 90-100 λέξεις Ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζει ότι η Ενωμένη Ευρώπη διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα που επιβοηθεί τον επαναπροσδιορισμό

Διαβάστε περισσότερα

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ)

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΥΠΗΚΟΩΝ ΤΡΙΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ολοκληρώθηκε η μελέτη για την αξιοποίηση του πολιτισμικού και περιβαλλοντικού κεφαλαίου της Περιφέρειας Πελοποννήσου

Ολοκληρώθηκε η μελέτη για την αξιοποίηση του πολιτισμικού και περιβαλλοντικού κεφαλαίου της Περιφέρειας Πελοποννήσου Ολοκληρώθηκε η μελέτη για την αξιοποίηση του πολιτισμικού και περιβαλλοντικού κεφαλαίου της Περιφέρειας Πελοποννήσου Στο πλαίσιο του έργου CRESCENT που υλοποιεί η αναπτυξιακή σύμπραξη «Καλειδοσκόπιο» στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Durkheim: Λειτουργισμός & Θετικισμός. Εισαγωγή στον Πολιτισμό και τις Πολιτισμικές Σπουδές

Durkheim: Λειτουργισμός & Θετικισμός. Εισαγωγή στον Πολιτισμό και τις Πολιτισμικές Σπουδές Durkheim: Λειτουργισμός & Θετικισμός Εισαγωγή στον Πολιτισμό και τις Πολιτισμικές Σπουδές Emile Durkheim(1858-1917) Γεννήθηκε στη Γαλλία. Γιός Ραβίνου, παράλληλα με τις σπουδές του εντρύφησε στην εβραϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ «Πλάθω τις εικόνες μου χαράζοντας κατευθείαν πάνω στο υλικό μου, όπως ο ζωγράφος σχεδιάζει ή πλάθει τις εικόνες του πάνω στον καμβά.» Η Βίκυ Τσαλαματά γεννήθηκε στην Αθήνα και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του Σολωμού. Το μεταφυσικό στοιχείο εντοπίζεται λόγου χάρη στο στίχο 54 όπου ανιχνεύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα Το κείμενο αυτό είναι ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο 16: Ποιοτικές ερμηνευτικές μέθοδοι έρευνας στη φυσική αγωγή (σελ.341-364) του βιβλίου «Για μία καλύτερη φυσική αγωγή» (Παπαιωάννου, Α., Θεοδωράκης Ι.,

Διαβάστε περισσότερα

Τετραήμερη εξόρμηση στα Τζουμέρκα

Τετραήμερη εξόρμηση στα Τζουμέρκα 25-28 Δεκεμβρίου 2014 1 η Ημέρα: Πέμπτη 25/12/14: Αναχώρηση από το Πεδίον του Άρεως στις 07:00 με προορισμό τα Τζουμέρκα (432 χμ.) στην Νότια Πίνδο. Τα Τζουμέρκα αποτελούν έναν από τους μεγαλύτερους ορεινούς

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ»

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Ειρηάννα Δραγώνα Θεατροπαιδαγωγός- Εμψυχώτρια Θεάτρου [ Το κείμενο βασίστηκε στις

Διαβάστε περισσότερα

Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα

Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα Οι κάτοικοι στην Ελλάδα μετακομίζουν κατά μέσο όρο 3 έως 5 φορές στη ζωή τους, διαμένουν σε ιδιόκτητη κατοικία σε ποσοστό περίπου 70%,

Διαβάστε περισσότερα

Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα.

Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα. Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα. Δεν είναι πάντα εφικτό να το προγραμματίζουμε κατά προτεραιότητα.

Διαβάστε περισσότερα

www.pilionwalks.com Caroline Pluvier & Ruud Schreuder 1

www.pilionwalks.com Caroline Pluvier & Ruud Schreuder 1 5. Δράκεια - Χάνια - Δράκεια Mάιος 2015 - Επειδή θα συναντήσετε μερικά προβλήματα κάνοντας αυτή την διαδρομή τώρα, σας συνιστούμε να μη την κάνετε μέχρι να την ελέγξουμε έμεις οι ίδιοι τον Σεπτέμβριο.

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το Σύντομη περιγραφή Το Ελληνικό Παιδικό Μουσείο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΠΙΩΝ: Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΠΙΩΝ: Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΠΙΩΝ: Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Αγαπητοί κυρίες και κύριοι, Η διαφορετικότητα των φυσικών και ανθρώπινων συνθηκών ορίζει τα τοπία των περιοχών μας. Αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού. «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους»

Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού. «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους» Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους» Γ και ΣΤ Τάξη 2007 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία είναι μια συνεργασία της Γ Τάξης και ΣΤ Τάξης του

Διαβάστε περισσότερα

Μέσω αυτής της εκπαιδευτικής επίσκεψης, δόθηκε η δυνατότητα στους μαθητές να συνεχ ίσουν τη σχολική

Μέσω αυτής της εκπαιδευτικής επίσκεψης, δόθηκε η δυνατότητα στους μαθητές να συνεχ ίσουν τη σχολική Πέμπτη 15 Μάιος 2008 14:33 Το 1 Γυμνάσιο Καλαμπάκας στο πλαίσιο προγράμματος ανοικτών περιβαλλοντικών τ άξεων «Καλλιστώ» υλοποίησε σχέδιο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης σ Κόνιτσα στις 1415 16 Απριλίου Το

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για Λήμματα Τοπωνυμίων

Οδηγίες για Λήμματα Τοπωνυμίων Το λήμμα αποτελείται από τα εξής μέρη: Οδηγίες για Λήμματα Τοπωνυμίων Τίτλος λήμματος Δελτίο λήμματος Κυρίως λήμμα Χρονολόγιο Προτεινόμενη βιβλιογραφία (βλ. Γενικές Οδηγίες Σύνταξης Λημμάτων) Γλωσσάρι

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ:

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΠΟΥ ΡΩΤΕΙΤΑΙ: -ΦΥΛΟ: ΑΡΣΕΝΙΚΟq, ΘΗΛΥΚΟ q -

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΕΣΦΙΓΜΕΝΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΕΣΦΙΓΜΕΝΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΕΣΦΙΓΜΕΝΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ Απόσταση: 19 km Διάρκεια: 7 8 ώρες The Friends of Mount Athos, 2007 2014. All rights reserved. Version 1.1 ΠΡΟΣΟΧΗ: Μεγάλο τμήμα της διαδρομής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ ΚΑΙ ΒΟΣΚΟΤΟΠΙΑ ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΜΕΛΑΜΠΕΣ 9/10/11. Δρ Αλέξανδρος Ε. Στεφανάκης Κτηνίατρος Πρόεδρος ΓΕΩΤΕ.Ε. Π.Κ.

ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ ΚΑΙ ΒΟΣΚΟΤΟΠΙΑ ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΜΕΛΑΜΠΕΣ 9/10/11. Δρ Αλέξανδρος Ε. Στεφανάκης Κτηνίατρος Πρόεδρος ΓΕΩΤΕ.Ε. Π.Κ. ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ ΚΑΙ ΒΟΣΚΟΤΟΠΙΑ ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΜΕΛΑΜΠΕΣ 9/10/11 Δρ Αλέξανδρος Ε. Στεφανάκης Κτηνίατρος Πρόεδρος ΓΕΩΤΕ.Ε. Π.Κ. Ποιός είναι ο Αγίος Βασιλείος; Πολύ καλούς και μοναδικούς φυσικούς πόρους!

Διαβάστε περισσότερα

Φύση και Σχολικοί Κήποι. Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr

Φύση και Σχολικοί Κήποι. Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr Φύση και Σχολικοί Κήποι Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr Ιστορικά στοιχεία Η «μόρφωση» του ανθρώπου άρχισε άτυπα από την επαφή του με

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ 1 Η ΝΕΩΤΕΡΗ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ 2 Τα εργαλεία ανάγνωσης της ταυτότητας της πόλης. Τα εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Περιγραφή εργαστηρίου Οι ιστορίες είναι γεγονότα ζωής ή του μυαλού ή μήπως απλώς

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ, ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ, ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 1 ΗΣ ΙΑΛΕΞΗΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ, ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Ι. ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Τουρισµός είναι η επίσκεψη ενός τόπου της ηµεδαπής ή αλλοδαπής µε σκοπό την ξεκούραση ή ψυχαγωγία

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 θεμα: Ιστορικη Εξελιξη Αγωγης και Προαγωγης Υγειας. Η προαγωγη υγειας είναι συνδεδεμενη με τις αλλαγες που

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ.

Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ Βασιλένα Πετκόβα ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΠΕΡΙΟΧΗΣ Το χωριό βρίσκεται σε απόσταση

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι το Μεταλλευτικό Πάρκο Φωκίδας

Τι είναι το Μεταλλευτικό Πάρκο Φωκίδας Τι είναι το Μεταλλευτικό Πάρκο Φωκίδας Το Μεταλλευτικό Πάρκο Φωκίδας Vagonetto είναι ένα θεματικό πάρκο, μοναδικό στον ελληνικό χώρο, που δίνει στον επισκέπτη τη δυνατότητα να γνωρίσει βήμα βήμα τη διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης Η σύγχρονη εκπαίδευση στοχεύει στην ολόπλευρη ανάπτυξη του µαθητή τόσο σε ατοµικό όσο και σε

Διαβάστε περισσότερα

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Το όρος Πίνοβο είναι ένα σχετικά άγνωστο βουνό. Ο ορεινός του όγκος απλώνεται στα βορειοδυτικά του νομού Πέλλας, ανάμεσα στα όρη Βόρας (Καϊμακτσαλάν) και Τζένα.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΛΥΒΟΣ ΕΦΤΑΛΟΥ - ΣΚΑΛΑ ΣΥΚΑΜΙΑΣ ΣΥΚΑΜΙΑ - ΛΕΠΕΤΥΜΝΟΣ ΑΡΓΕΝΟΣ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΚΑΤΣΙΛΕΜΟΝΑ ΒΑΦΕΙΟΣ - ΜΟΛΥΒΟΣ

ΜΟΛΥΒΟΣ ΕΦΤΑΛΟΥ - ΣΚΑΛΑ ΣΥΚΑΜΙΑΣ ΣΥΚΑΜΙΑ - ΛΕΠΕΤΥΜΝΟΣ ΑΡΓΕΝΟΣ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΚΑΤΣΙΛΕΜΟΝΑ ΒΑΦΕΙΟΣ - ΜΟΛΥΒΟΣ ΜΟΛΥΒΟΣ ΕΦΤΑΛΟΥ - ΣΚΑΛΑ ΣΥΚΑΜΙΑΣ ΣΥΚΑΜΙΑ - ΛΕΠΕΤΥΜΝΟΣ ΑΡΓΕΝΟΣ - ΚΟΙΛΑΔΑ ΚΑΤΣΙΛΕΜΟΝΑ ΒΑΦΕΙΟΣ - ΜΟΛΥΒΟΣ 1. ΜΟΛΥΒΟΣ ("Αλώνια") Αρχή διαδρομής Το σημείο έναρξης ή λήξης της διαδρομής. Η διαδρομή είναι κυκλική

Διαβάστε περισσότερα

Ωστόσο, δεν υπάρχει αµφιβολία ότι ο πολιτισµός χρειάζεται τον τουρισµό και το αντίστροφο. Γιατί ο πρώτος χρειάζεται χρηµατοδότηση των συχνά

Ωστόσο, δεν υπάρχει αµφιβολία ότι ο πολιτισµός χρειάζεται τον τουρισµό και το αντίστροφο. Γιατί ο πρώτος χρειάζεται χρηµατοδότηση των συχνά ΗΚεντρική Μακεδονία είναι η χώρα των θεών του Ολύµπου, του πολιτισµού των αρχαίων Μακεδόνων, της δόξας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αλλά και της βυζαντινής Ορθόδοξης µεγαλοπρέπειας. Είναι η γη των µύθων, των

Διαβάστε περισσότερα

ΤI ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΕΘΕΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ; ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝΤΑΙ; ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΝ; ΜΠΟΡΕΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥΣ ΝΑ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΕΙ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ;

ΤI ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΕΘΕΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ; ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝΤΑΙ; ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΝ; ΜΠΟΡΕΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥΣ ΝΑ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΕΙ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ; ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΕΘΕΑ ΤI ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ; ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝΤΑΙ; ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΝ; ΜΠΟΡΕΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥΣ ΝΑ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΕΙ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ; Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΩΘΗΣΕΙ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ; ΤI ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ

Διαβάστε περισσότερα

www.themegallery.com LOGO

www.themegallery.com LOGO www.themegallery.com LOGO 1 Δομή της παρουσίασης 1 Σκοπός και στόχοι των νέων ΠΣ 2 Επιλογή των περιεχομένων & Κατανομή της ύλης 3 Ο ρόλος μαθητή - εκπαιδευτικού 4 Η ΚΠΑ στο Δημοτικό & το Γυμνάσιο 5 Η Οικιακή

Διαβάστε περισσότερα

Εκατοντάδες χρόνια πριν, έξω από την Άρτα, οι άνθρωποι θέλησαν να γεφυρώσουν τον Άραχθο ποταμό. Ήταν μεγάλο και δύσκολο σε εκτέλεση έργο, αλλά

Εκατοντάδες χρόνια πριν, έξω από την Άρτα, οι άνθρωποι θέλησαν να γεφυρώσουν τον Άραχθο ποταμό. Ήταν μεγάλο και δύσκολο σε εκτέλεση έργο, αλλά Μιχελή Ελένη 2Γ Εκατοντάδες χρόνια πριν, έξω από την Άρτα, οι άνθρωποι θέλησαν να γεφυρώσουν τον Άραχθο ποταμό. Ήταν μεγάλο και δύσκολο σε εκτέλεση έργο, αλλά συγχρόνως και μεγάλης κοινωνικής σπουδαιότητας.

Διαβάστε περισσότερα

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου.

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΡΑΦΕΙΟ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Δ/νση: Αχαρνών 2, 101 76 Αθήνα 5/ 11/ 2015 Τηλ: 210-2124388 Fax: 210-5237904 Θέμα: Ομιλία Υπουργού Αγροτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΘΕΜΑΤΟΣ

ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΘΕΜΑΤΟΣ Πρασινίζω το σχολείο µου, πρασινίζω την πόλη µου! Το Εργαστήριο το σχολικό έτος 2004-2005, συνεργάστηκε µε το Πειραµατικό Νηπιαγωγείο Ν. Χηλής στο σχεδιασµό και την ανάπτυξη Προγράµµατος Περιβαλλοντικής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας. Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου

Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας. Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου Ηπόλη, όπως την αντιλαμβανόμαστε, είναι μια ιδέα του Διαφωτισμού Ο Ρομαντισμός την αμφισβήτησε Η Μετανεωτερικότητα την διαπραγματεύεται

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ IΙ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: ΔΑΚΤΥΛΟΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάριο στην Πύλο με θέμα: «ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΒΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ»

Σεμινάριο στην Πύλο με θέμα: «ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΒΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ» Σεμινάριο στην Πύλο με θέμα: «ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΒΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ» Την Παρασκευή 5 Δεκεμβρίου πραγματοποιήθηκε στην Πύλο σεμινάριο με θέμα «Αειφόρο Σχολείο-Βιωματικές Δράσεις» το οποίο οργάνωσε η Σχολική

Διαβάστε περισσότερα

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ»

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» Σίμος Δανιηλίδης Δήμαρχος Συκεών, Μέλος Δ.Σ. ΚΕΔΚΕ Με ιδιαίτερη χαρά συμμετέχω στη 4 η Γενική Συνέλευση αποδήμων Αιρετών της Αυτοδιοίκησης. Γνωρίζετε

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ Πρεσβυτέρου ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΣΚΟΠΙΑΝΟΥ Αρχιερατικού Επιτρόπου Καναλίων ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ Γνωριμία με την ιστορική, θρησκευτική, πολιτιστική και κοινωνική ζωή του τόπου αυτού ΒΕΝΕΤΟ 2013

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3,

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3, «...Πλαστήκαµε για να µην είµαστε µονάχοι. Για τούτο η καρδιά µας ασταµάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεων µας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερηµωµένη, αδικαιολόγητη. Ζούµε και πλησιάζουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης

Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης ΒΑΣΙΚΟΙ ΑΞΟΝΕΣ τέχνη επικοινωνία προσωπική ανάπτυξη κοινωνική συνοχή Ο πολιτισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα διπλωµατική εργασία µε τίτλο «Η πόλη της Καστοριάς ως τουριστικός προορισµός», µελετάται η σχέση τουρισµού και πόλης, εξετάζοντας αν η αλλαγή που παρατηρείται σήµερα στη φυσιογνωµία

Διαβάστε περισσότερα

Μαθαίνοντας μέσα από τη Συλλογική Μνήμη της Πόλης της Κέρκυρας, το σύστημα CLIO

Μαθαίνοντας μέσα από τη Συλλογική Μνήμη της Πόλης της Κέρκυρας, το σύστημα CLIO Μαθαίνοντας μέσα από τη Συλλογική Μνήμη της Πόλης της Κέρκυρας, το σύστημα CLIO Ελένη Χριστοπούλου Δημήτριος Ρίγγας Ιόνιο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Πληροφορικής Συλλογικές Μνήμες μιας Πόλης στο Χώρο και στο

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Στράτος 29-12 - 2011 ΝΟΜΟΣ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ Αριθμ. Πρωτ.: ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟΥ ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟY ΠΛΗΡ: Πατσέας Αναστάσιος ΤΗΛ: 6978558904 Π Ρ Ο Σ Κο Αντιδήμαρχο

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων Λόφος Μουσών Φύλλα εργασίας Στόχος των φύλλων εργασίας είναι να ανιχνευθούν βιωματικά στον χώρο τα κυριότερα στοιχεία της ανάπλασης του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ 9. "Χαλκίδα - Ιστορική Εξέλιξη και Σύγχρονα Ζητήματα Σχεδιασμού"

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ 9. Χαλκίδα - Ιστορική Εξέλιξη και Σύγχρονα Ζητήματα Σχεδιασμού ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ 9 "Χαλκίδα - Ιστορική Εξέλιξη και Σύγχρονα Ζητήματα Σχεδιασμού" Περιοχές αρχαιοτήτων κλασική περίοδος ελληνιστική ρωμαϊκή περιόδος μεσαιωνική περίοδος νεοκλασσική περίοδος Η θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ»

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιληπτική Απόδοση Κειμένων ΑΣΚΗΣΗ: Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου που ακολουθεί σε μία παράγραφο 100 έως 120 λέξεων. (Πανελλαδικές Εξετάσεις

Διαβάστε περισσότερα

«Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική»

«Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική» ΓΡΑΦΕΙΟ ΔΙΑΣΥΝΔΕΣΗΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ «Οι Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης» Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Αρχιτεκτόνων Καθηγητής Μιχαήλ Ε. Νομικός «Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική» Δεκέμβριος

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο Η ενδυμασία αποτελείται από κάθε τι με το οποίο ο άνθρωπος καλύπτει και στολίζει το σώμα του. Περιλαμβάνει δηλαδή τα ρούχα και

Διαβάστε περισσότερα

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Επαναληπτικό διαγώνισμα στα μαθήματα 12-18 1. Χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις με το γράμμα (Σ), αν είναι σωστές, και a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν

Διαβάστε περισσότερα

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη Ένα γεμάτο μέλια χεράκι Βούλα Μάστορη Εικονογράφηση: Σπύρος Γούσης Σελ. 91 Δραστηριότητες για Γ & Δ τάξη Συγγραφέας: Η Βούλα Μάστορη γεννήθηκε στο Αγρίνιο. Πέρασε τα

Διαβάστε περισσότερα