Η ευτυχής ανωνυμία της προϊστορίας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ευτυχής ανωνυμία της προϊστορίας"

Transcript

1 Η ευτυχής ανωνυμία της προϊστορίας Γιάννης Σακελλαράκης Αρχαιολόγος ρέπει να το δηλώσω κατηγορηματικά από την αρχή πως, τελικά, είμαι ευτυχής που ανασκάπτω τα ανώνυμα, προϊστορικά χρόνια. Τι κι αν είναι ξακουστοί δυο τρεις βασιλιάδες της μινωικής Κρήτης, κάποιος Ραδάμανθυς κι ένας κάποιος Μίνως. Αραγε ο Μίνως ο Α' ή ο Μίνως ο Β' του Πάριου Χρονικού ήταν ο σημαντικότερος; Λεγόταν μήπως Αγαμέμνων αυτός που ένωσε πρώτος τους Πανέλληνες; Το μόνο βέβαιο για την ώρα είναι πως η λεγόμενη προσωπίδα του χρονολογείται κάποιες εκατοντάδες χρόνια πριν την εκστρατεία στην Τροία. Θησέας ήταν αυτός που ενοποίησε πολιτικά την Αττική και άφησε τα κόκκαλά του στη Σκύρο; Μήπως και κάποιοι ναυτικοί φώναζαν Ιάσονα αυτόν που τους οδήγησε σε μιαν Αργοναυτική Εκστρατεία; Βάττος λεγόταν κάποιος Κρητικός από τη μητέρα του, που ξεκίνησε κάποτε από τη Θήρα για να χτίσει την Κυρήνη στη Λιβύη; Μια Αριάδνη πάτησε καμιά φορά και μιαν ακτή της Νάξου; Είναι περιττό, βέβαια, να ψάξω τις πηγές έμπνευσης ενός ποιητή, του Ούγκο φον Χόφμανσταλ, λιμπρετίστα της όπερας του Ρίχαρντ Στράους Η Αριάδνη οτη Νάξο, πολύ περισσότερο την έμπνευση του συνθέτη. Αφού γνωρίζω, καλύτερα 13

2 ΗΡΩΕΣ ΚΑΙ ΑΝΏΝΥΜΟΙ, ΑΦΑΝΕΊΣ ΚΑΙ ΕΠΏΝΥΜΟΙ ΣΤΙΣ ΠΑΡΥΦΈΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΊΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΈΧΝΗΣ ίσως κι απ' τους δυο τους σχετικούς μύθους, ό,τι μας έσωσε γι' αυτή την περιπέτεια της Αριάδνης με τον Θησέα ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, ο Ερατοσθένης, ο Απολλόδωρος, ο Πλούταρχος, ο Παυσανίας κι ο Υγίνος, κάποια ισχνά δηλαδή, παραμυθένια, στοιχεία. Ίσως είναι και μάταιο να εμπλακώ στις διάφορες θεωρίες για τους μύθους. Ίσως είναι απελπισμένη κάθε ενέργεια να προσπαθήσω να φθάσω σε τόσα και τόσα άγνωστα και για τους μύθους ονόματα, κι αν τύχει και το καταφέρω, πώς να φθάσω στα πρόσωπα κι ακόμη στις ψυχές τους; Πολλά ζητάω, το αναγνωρίζω. Δεν αποκρυπτογραφήθηκε η λεγόμενη ιερογλυφική γραφή της Κρήτης κι ας Βρήκα κι εγώ λίγες ιερογλυφικές σφραγίδες με τη λεγόμενη «Libation formula», που δεν γνωρίζει κανείς επί της γης αν κρύβει μιαν ευχή, έναν εξορκισμό, έναν τίτλο ή κι ένα όνομα. Το μόνο που κατάφερα, ίσως, είναι να δοθεί το συμβατικό όνομα «Eaiture d' Archanes», «Archanesschrift», «Script of Archanes», «Γραφή Αρχανών» σε μια κατηγορία αυτής της γραφής. Μήπως και έγινα σοφότερος από την κάθε εξάμηνο «επιτέλους» αποκρυπτογράφηση του δίσκου της Φαιστού, που προσδοκά κάποιος αλλοπαρμένος από κάποιο μέρος του πλανήτη και ζητά απεγνωσμένα τα φώτα μου; Μήπως και προχώρησε ουσιαστικά η έρευνα με την ανεύρεση στις Αρχάνες λίγων ακόμη πινακίδων της κάπως πιο προχωρημένης μινωικής γραφής, της Γραμμικής Α'; Κι αν πάλεψε η Έφη με τα ιδεογράμματα ανδρών και γυναικών αυτής της γραφής, ποιο ήταν το μινωικό μήνυμα που πήραμε; Πόσο μακρινή είναι η ελπίδα μου πως σύντομα θα ανακαλύψουμε ένα νέο, απροσδόκητο, ίσως, αρχείο σε μια θέση που γνωρίζω, μοναδική ελπίδα πως θα αποκρυπτογραφηθεί κι αυτή η γραφή; Τα δημοσιευμένα «κεραμικά σημεία» της ηπειρωτικής Ελλάδας, του Αιγαίου και της Κρήτης, ακόμη και το τελευταίο «κεραμικό σημείο» που διακρίθηκε φέτος σε ένα όστρακο της Ζωμίνθου κρύβουν τα μυστικά τους στον πηλό, στο σχήμα του αγγείου ή και στο χαμένο περιεχόμενο του. Το ίδιο και τα λεγόμενα «τεκτονικά σημεία», που χαράκτηκαν σε διάφορες μινωικές πέτρες, άσχετα αν καταπιάστηκα κι εγώ πριν χρόνια και με αυτό το αίνιγμα. Και τι μας λένε κάποια ονόματα άγνωστων προσώπων των Μυκηνών, της Πύλου ή και της Κνωσού, γραμμένα αυτά στη Γραμμική Β' Γραφή, σε ελληνι- 14

3 Η ΕΥΤΥΧΗΣ ΑΝΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑΣ κή πια, εύληπτη γλώσσα, όπως έδειξε πριν χρόνια ήδη η αποκρυπτογράφηση της. Ένας a-di-ri-jo στην Κνωσό γύριζε πίσω να κοιτάξει αν του φώναζαν Ανδρίων κι ήταν πραγματικά ανδρείος; Ένας ai-ku-pi-ti-jo της Κνωσού λεγόταν πραγματικά Αιγύπτιος κι άραγε ταξίδεψε στην Αίγυπτο; Ένας πάλι a-ki-re-u της Κνωσού, ίσως Αχιλλεύς, ήταν πραγματικά Κνώσιος; Μια κάποια a-ti-ke-neja στις Μυκήνες κρύβει άραγε μιαν Αντιγένεια; Κάποιος ne-ri-wa-to, μια ke-pu, ένας pe-te-ki-ja, κάποια wi-ja-na-tu, τέλος κάποιος wo-di-jo από την Κνωσό είναι άραγε μινωικά ονόματα; Κι άραγε πώς λέγονταν οι κωπηλάτες, αυτοί οι παμπάλαιοι ερέτες της Πύλου, οι e-re-ta, e-re-ta pe-re-u-ro-na-de i-jo-te, «ερέται Πλευρώναδε ιόντες», ερέτες, κωπηλάτες που πρέπει να πάνε στην Πλευρώνα (της Αιτωλίας), γράφεται στην πινακίδα An 12 της Πύλου, σε ένα ιστορικό ντοκουμέντο, όπως ομοφωνούν οι ειδικοί. Πώς λέγονταν δύο γυναίκες που αναφέρονται στην πινακίδα Ai 739 της Κνωσού, ήταν άραγε παραμάνες, πώς λέγονταν ένα αγόρι και ένα κορίτσι που συναριθμούνται στην ίδια πινακίδα; Πώς λέγονταν κάποιες γριές γυναίκες που μνημονεύονται στην πινακίδα Αρ 694 πάλι της Κνωσού, κι άραγε ασχολήθηκαν με υφάσματα; Τι κι αν ασχολήθηκα κι εγώ για κάποια χρόνια μαζί με πέντε ξένους συναδέλφους με την πολύτομη δημοσίευση των πινακίδων της Γραμμικής Β' Γραφής της Κνωσού. Δεν βρίσκομαι, βέβαια, προσωπικά σε απόγνωση με τόσα και τόσα ερωτήματα που αφήνει αναπάντητα η παντελής έλλειψη αναγνώσιμων γραπτών πηγών για την προϊστορία κι οι όποιες ισχνότατες, ατελέστατες γραπτές πηγές για την πρωτοϊστορία. Το αντίθετο, όπως δήλωσα από την αρχή, νιώθω ευτυχής κι όχι ασφαλώς γιατί με ελκύουν τα μυστήρια, αλλά γιατί νομίζω πως προσπαθώ να ακολουθώ κάποια άγραφη οδηγία, ένα πανάρχαιο μέτρο σ' αυτή την εκ γενετής ανθρώπινη αβεβαιότητα, την κάθε εσώκλειστη ανασφάλεια, πανάρχαια κι αυτή, καθώς ισορροπεί σαν σε τεντωμένο σκοινί ανάμεσα στη σωκρατική γνώση και την άλλη, τη χριστιανική για τον μόνο κάτοχο της απόλυτης αλήθειας. Καθώς γεννήθηκα σημαδεμένος από κάποιο προπατορικό αμάρτημα για ένα μήλο που, ευτυχώς, δεν έφαγα ως βρέφος, γιατί θα μου καθόταν στον λαιμό. Μπορεί και να μην φταίει, λοιπόν, για την ανωνυμία της προϊστορίας και της πρωτοϊστορίας μόνο η έλλειψη των γραπτών πηγών. 15

4 ΗΡΩΕΣ ΚΑΙ ΑΝΏΝΥΜΟΙ, ΑΦΑΝΕΊΣ ΚΑΙ ΕΠΏΝΥΜΟΙ ΣΤΙΣ ΠΑΡΥΦΈΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΊΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΈΧΝΗΣ Μήπως και για τις ιστορικές περιόδους που υπάρχουν διαθέσιμες όλο και περισσότερες γραπτές πηγές, καμιά φορά κι από επιφανείς ιστοριογράφους, μέχρι και σήμερα που η διαδικτυακή, άμεση και κάθε είδους υπερπληροφόρηση είναι στο χέρι μας, μήπως και ξέρουμε τι μας γίνεται; Είναι ευνόητο ότι δεν θα επιχειρηματολογήσω για το σήμερα, ούτε καν και για το χθες, όχι μόνο για τον τρόμο της ανάμιξης σε μια πολιτικολογία, αλλά για την αναγκαστική για τον ιστορικό τήρηση κάθε αντικειμενικής απόστασης από το θέμα της έρευνας του, που ευτυχώς τη μεγαλώνει ο χρόνος. Η υποκειμενική θεώρηση δεν είναι όμως προνόμιο μερικών σύγχρονων ιστορικών, ούτε κι οι κάθε είδους ανθρώπινες σκοπιμότητες του καιρού του. Αν έψαχνα, είμαι Βέβαιος πως θα μπορούσα να βρω έντυπα κάποια τέτοια παραδείγματα, από τον καιρό του Γουτεμβέργιου και εξής ή -ακόμη και παλιότερα- χειρόγραφα από κάποιους καλόγερους που ίσως και δεν πολυκαταλάβαιναν τι αντέγραφαν. Ευτυχώς που δεν είναι η δουλειά μου σαν αρχαιολόγου, που καταπιάνεται με τα υλικά κυρίως κατάλοιπα, περισσότερα, ευτυχώς, από τα όποια γραπτά κείμενα έχουν περισωθεί. Ακόμη όμως και για τον καλύτερα, ίσως, τεκμηριωμένο αρχαίο πόλεμο, τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, γνωρίζουμε την αλήθεια κάθε μιας, ίσως και σημαντικής, ανθρώπινης λεπτομέρειας; Γνωρίζουμε τον χρόνο και την εποχή μιας φριχτής πράξης των Αθηναίων, τον χειμώνα του 415 π.χ. Γνωρίζουμε όμως κάτι τι για τους ανώνυμους σφαγμένους ενήλικες Μηλίους ή για τα γυναικόπαιδα που κατέληξαν σε σκλαβοπάζαρα; Ασφαλώς γνωρίζουμε, πάλι απ' τον Θουκυδίδη, πολλά για τη σικελική εκστρατεία τον Σεπτέμβριο του 413 π.χ. Αλλά τι γνωρίζουμε επώνυμα για εκείνους τους κακόμοιρους ανώνυμους Αθηναίους και τους νησιώτες συμμάχους τους που σφάχτηκαν στον Ασσίναρο ποταμό ή πουλήθηκαν δούλοι ή φυλακίστηκαν στα λατομεία των Επιπολών κι αποδεκατίστηκαν από την πείνα και τη δίψα; Γνωρίζω την απάντηση. Η ιστορία κι ευτυχώς όχι η προϊστορία, δεν έχει καιρό ν' ασχοληθεί με το ανώνυμο, θλιβερό στην περίπτωση της σικελικής εκστρατείας, ανθρώπινο πλήθος. Ο μέγιστος των αρχαίων ιστορικών, ο Θουκυδίδης, ήταν υποχρεωμένος να απομνημονεύσει και για μας λίγα μόνο από τα δεκάδες χιλιάδες αθηναϊκά, σπαρτιατικά και συρακόσια ονόματα, τους Αλκι- 16

5 Η ΕΥΤΥΧΗΣ ΑΝΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑΣ 6ιάδη, Νικία, Δημοσθένη, Ευρυμέδοντα, Μένανδρο, Ευθύδημο, Γύλιππο, Ερμοκράτη, 6έ6αια τους αρχηγούς, τους άρχοντες, τους στρατηγούς. Χαρά στην απομνημόνευση, για κάποιον που ξεφυλλίζει αδιάφορα ένα κιτρινισμένο φύλλο χαρτί ή και Βυθίζεται στο χάος του διαδικτύου. Άραγε αυτοί οι μοναδικοί επώνυμοι ήταν κι οι μοναδικοί γενναίοι, ριψοκίνδυνοι, ευφυείς από το δυστυχισμένο, καταδικασμένο και σε ανωνυμία πλήθος, που περιείχε στους κόλπους του ίσως κι έναν μόνον αγαθό, ευγενή, αθώο; Τα ερωτήματα που θίγονται είναι ίσως ευρύτερα απ'αυτά που προκύπτουν σε απλή ανάγνωση. Πώς μπορεί να φθάσει κανείς πλησιέστερα στην αλήθεια, ποια είναι τελικά τα όρια της ανθρώπινης γνώσης; Ανιστόρητος κι εγώ, ίσως δεν περίμενα πως ακόμη κι ο μέγας Θουκυδίδης θα είχε πέσει θύμα της αθηναϊκής προπαγάνδας, καθώς αναφέρει σχετικά με τη μεταφορά απ' τον Κίμωνα των οστών του Θησέα το 475 π.χ. από την Σκύρο στην Αθήνα, πως το νησί κατοικούσαν μέχρι τότε κάποιοι ημιάγριοι Δόλοπες, ανώνυμοι Βέβαια, κι έτσι εγκαταστάθηκαν Αθηναίοι «κληρούχοι» στο νησί να τους εκπολιτίσουν κι αυτούς. Μέχρι που τα ευρήματα της Έφης στην Σκύρο από την ανασκαφή δεκάδων τάφων κατέδειξαν για πρώτη φορά πραγματικό πλούτο χρυσών, ελεφάντινων, φαγεντιανών, χαλκών κ.λπ., πλούτο πραγματικό ιδεών, άνθησης πραγματικής του εμπορίου, ακριβώς πριν τους Αθηναίους κληρούχους. Αθελα μου έρχονται στον νου κάμποσα κατά πολύ μεταγενέστερα, αγαθής δήθεν προαίρεσης, «εκπολιτιστικά» παράλληλα. Ευτυχώς που στην περίπτωση της Σκύρου το χώμα διέψευσε τη χάλκευση άλλης μιας ιστορικής παραπληροφόρησης. Δεν θα ισχυριστώ πως οι ιστορικοί Βγάζουν το ψωμάκι τους με ατεκμηρίωτες υποθέσεις, ούτε και με πλάνες θεωρίες οι προϊστοριολόγοι. Ψάχνουν απεγνωσμένα κι αυτοί -τι να κάνουν;- προσπαθούν να Βγάλουν απ' τη μύγα ξύγκι. Άλλωστε υπήρξαν πολλοί ιστορικοί στο ύψος του Θουκυδίδη, που δεν τον έσβυσαν Βέβαια. Το θέμα μου δεν είναι οι ανυπέρβλητες συχνά δυσκολίες της ιστορικής έρευνας, αλλά η ευτυχής ανωνυμία της προϊστορίας. Γιατί στην προϊστορία δεν γίνεται καμιά διάκριση ανάμεσα σε επώνυμους και ανώνυμους, καθώς όλα είναι ανώνυμα. Λίγα, ελάχιστα ονόματα είναι κι αυτά αβέβαια, 17

6 ΗΡΩΕΣ ΚΑΙ ΑΝΏΝΥΜΟΙ, ΑΦΑΝΕΊΣ ΚΑΙ ΕΠΏΝΥΜΟΙ ΣΤΙΣ ΠΑΡΥΦΈΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΊΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΈΧΝΗΣ κυρίως άχρονα και γι' αυτό, ίσως, μυθικά. Η ανθρώπινη μνήμη αδυνατίζει κι από σύγχρονη μαρτυρία ταξιδεύει από τόπο σε τόπο, σιγά-σιγά μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου, τελικά παραδίδεται αγνώριστη. Το μυθικό όνομα του Δαίδαλου, που σχετίζεται άρρηκτα με την ουσία της μινωικής Κρήτης στη δεύτερη χιλιετία π.χ., τον Μίνωα, τον Μινώταυρο, τον Λαβύρινθο, έγινε συνώνυμο στην ελληνική αρχαιότητα με τη μαγεία της τέχνης αλλά και με κάθε υψηλό τεχνικό επίτευγμα. Κι άλλα πολλά πρόσωπα έμειναν μυθικά, γι' αυτό και παρέμειναν παντοτινά πρώτοι όσοι σημάδεψαν τη δύσβατη πορεία της ανθρώπινης μοίρας, κάποιος Παλαμήδης π.χ., πρώτος ευρετής της γραφής. Για να επιμείνω όμως στον Δαίδαλο, απ' τον Όμηρο και κάτω, καθετί το περίτεχνα κατεργασμένο έγινε δαιδάλεο ή δαίδαλο, μια ζώνη, μια μάχαιρα, μια ασπίδα, ένας θώρακας, ένας θρόνος, ακόμη κι ένας δυσερμήνευτος «χορός». Μέχρι και σήμερα, άλλωστε, η λέξη αποδίδει καθετί το πολύπλοκα απλό. Ο Πλάτων ονομάζει στον Μενωνα ακόμη και τα αγάλματα δαίδαλα, καθώς ήταν για τον μύθο ο συγκεκριμένος γλύπτης Δαίδαλος, αυτός που πρώτος κίνησε τα στατικά τους πόδια. Γι' αυτόν τον λόγο γύρω στα μέσα του 20ού αιώνα κάποιοι ιστορικοί της τέχνης ονόμασαν ένα δωρικό τμήμα της αρχαϊκής πλαστικής του 7ου αι. π.χ. «δαιδαλικό», έστω κι αν κινημένες πλαστικές μορφές δημιουργήθηκαν στην μινωική Κρήτη πριν και τα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.χ. Η πρώιμη αγιοποίηση του Δαίδαλου ίσως να κρύβεται ακόμη και σε μια πινακίδα της Κνωσού, την Fp 1, που η λέξη da-da-re-jo-de μπορεί, κατά τους ειδικότερους ερευνητές, να ονομάζει Δαιδάλειο κάποιο ιερό. Η επιλογή της αναφοράς του μυθικού Δαίδαλου, Αθηναίου ή και Κρητικού, αδιάφορο, έγινε σκόπιμα, γιατί εκτός από τη γραφή είναι και τα υλικά κατάλοιπα και κυρίως κάθε έργο τέχνης αυτό που απεικονίζει την ευρύτερη πορεία της ιστορίας αλλά και την εκάστοτε στάθμη της όποιας κοινωνίας, την ιστορία του πολιτισμού. Ίσως και το πραγματικό έργο τέχνης είναι τελικά ανώνυμο, και δεν μιλώ για τα προϊστορικά έργα τέχνης, έτσι κι αλλιώς, ευτυχώς ανώνυμα. Αλλά για τα θεία εκείνα έργα τέχνης, τα γλυπτά του Παρθενώνα π.χ., που είναι κι αυτά, σαν σύμβολο μιας εποχής αλλά κι ενός τόπου, τελικά ανώνυμα, έστω 18

7 Η ΕΥΤΥΧΗΣ ΑΝΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑΣ κι αν γνωρίζουμε πως δούλεψαν τα συγκεκριμένα χέρια κάποιων σπουδαίων μορφών, του Αγοράκριτου και του Αλκαμένη, ίσως και άλλων, του Κρησίλα και του Κολώτη και φυσικά του παντεπόπτη Φειδία. Οι ειδικοί ερίζουν για την απόδοση των χεριών συγκεκριμένων γλυπτών σε κάθε πλάκα της παρθενώνειας ζωφόρου. Όμως ο Φειδίας είναι ο μύθος, αυτός που έκλεψε την παράσταση και σημάδεψε τους αιώνες με το πνεύμα του, σαν Δαίδαλος, σαν μυθικός επίσης Πάμπλο Πικάσο της τέχνης. Ανώνυμος τελικά κι ο Φειδίας, αφού δεν χάραξε εγωιστικά κι ίσως ακόμη υστερόβουλα την υπογραφή του κι ας τον καταδίωξε κι αυτόν εν ζωή ο φθόνος, ακόμη και πως έκλεψε χρυσάφι από το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς Παρθένου, σαν να καταδέχεται το πνεύμα να συγχρωτισθεί με τα υλικά. Παίζει 6έ6αια κι η τύχη καμιά φορά τα παιχνίδια της στην απομνημόνευση μιας και μόνο τρυφερής, εσωτερικής στιγμής. Αν και δεν υπέγραψε ο Φειδίας το σημαντικότερο πολιτιστικό πρόγραμμα που υλοποιήθηκε ποτέ στην Αθήνα αλλά και σε ολόκληρη την αρχαιότητα, όμως άφησε ένα αυτόγραφο στο εργαστήριο του στην Ολυμπία, όταν δημιουργούσε τον θαυμαστό στον αρχαίο κόσμο χρυσελεφάντινο Δία. Στον ευτελή πηλό, σ' ένα μελαμβαφές κύπελλο, χάραξε κάτι φαινομενικά κτητικό, «Φειδίο εμί» (είμαι του Φειδία) ίσως για να δηλώσει ταπεινά, μπορεί ακόμη και κρυπτογραφικά, πως μόνον εκείνος είχε τη θεία χάρη να πίνει απ' αυτό το κύπελλο το γάργαρο, διάφανο, καθαρό νερό από τον Κλάδεο, κρύσταλλο σαν το χιόνι των αρκαδικών βουνών, που ίσως κι ακροπατούσε ο Δίας. Με κάτι άυλο, μια πνοή δημιουργεί κι ο καλλιτέχνης τον κόσμο. Κι ίσως είναι φυσικό, επόμενο, καθώς κάθε ανθρώπινος δημιουργός έχει κατιτί, ίσως και μια πνοή, από τον μόνο δημιουργό του σύμπαντος κόσμου, που είναι κι αυτός -τι περίεργο- ανώνυμος. Γι' αυτό μπορεί κι ο τελευταίος να χρειάσθηκε την τριαδική και πνευματική βέβαια υπόσταση, κάτι σαν πετούμενο πουλί κι ακόμη το επίθετο του Χριστού, εβραϊστί Massiah, ως του κεχρισμένου σωτήρα. Η θεολογική διάσταση του ανώνυμου, άυλου πνεύματος ίσως έχει κάποια απροσδόκητη σημασία και για την προϊστορία, ως πλησιέστερη χρονικά στην αρχή των όντων. Ακόμη κι η καταγραμμένη ιστορία διδάσκει πως στην αιώνια 19

8 ΗΡΩΕΣ ΚΑΙ ΑΝΏΝΥΜΟΙ, ΑΦΑΝΕΊΣ ΚΑΙ ΕΠΏΝΥΜΟΙ ΣΤΙΣ ΠΑΡΥΦΈΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΊΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΈΧΝΗΣ πάλη της ύλης και του πνεύματος, του λόγου και του μύθου, ο τελικός νικητής στον χρόνο είναι το πνεύμα, ο μύθος. Ένας Δαίδαλος που ξέφυγε πετώντας από κάποιον Μίνωα, ένας Φειδίας που υπερτέρησε ακόμη κι' από έναν Περικλή, ένας Πάμπλο Πικάσο που μένει ολοζώντανος σε κάθε έργο του, αν και ξεχάστηκαν κάμποσοι υλιστές, πρωθυπουργοί ή και δικτάτορες σ' όποιες χώρες κι αν έζησαν. Το συμπέρασμα είναι φανερό για την τέχνη, ως μοναδική ελπίδα επιβίωσης της μνήμης, μοναδική ακόμη ελπίδα εσωτερικής, ουσιαστικής δηλαδή γνώσης. Όσα υλικά κατάλοιπα περισωθούν απ' τη λαίλαπα του χρόνου, όποια τέχνεργα, για να χρησιμοποιήσω αυτόν τον νεολογισμό, κάθε κομμάτι κατεργασμένης νεολιθικής πέτρας, κάθε θραύσμα ενός πήλινου αγγείου, κάθε τμήμα ενός χάλκινου σκεύους διατηρεί αυθεντικότερα, ατόφια, όχι μόνο την πρωτογενή τεχνολογική ιστορία της εποχής του, αλλά το σημαντικότερο ίσως και τα δακτυλικά αποτυπώματα του τεχνίτη ή και του χρήστη του, αρκεί μόνο να ανακαλυφθούν. Κι αυτό είναι ευκολώτερο, ίσως μάλιστα και σπουδαιότερο από την άγονη προσπάθεια αποκρυπτογράφησης αλλόκοτων σημείων μιας άγνωστης γλώσσας σε μιαν άγνωστη γραφή ή και την υπερνίκηση των δυσκολιών στην κατανόηση μιας άλλης, που μόνον εξωτερικά αποκρυπτογραφήθηκε. Τι σημασία έχει, τελικά, αν αυτά τα τέχνεργα είναι ανώνυμα, όπως και κάθε προϊστορικό έργο τέχνης που σώθηκε; Το κάθε προϊστορικό έργο τέχνης ευφραίνει, ακόμη και το πρωτόγονο, άτεχνο, προϊστορικό, ας είναι ακόμη κι ανώνυμο, καθώς δηλώνει κι άλλη μια προσπάθεια, ίσως κι ένα ασταθές βήμα σ' αυτήν την σισυφική πορεία στην πραγμάτωση των ονείρων, για τα τόσα και ιστορικά μάλιστα καταγραμμένα πολιτιστικά πισωγυρίσματα. Για να δικαιολογήσω τον ισχυρισμό μου, επιτρέψτε μου μιαν εξομολόγηση. Τα πιο σημαντικά πρόσωπα που συνάντησα στη ζωή μου, αυτά που κράτησαν ίσως ζωντανή την ψυχή μου, δεν ήταν επιστήμονες, όσο κι αν ζήλεψα τη γνώση τους, αλλά κάποιοι καλλιτέχνες, που θά 'θελα να παραμείνουν ανώνυμοι. Ήμουν και σ' αυτό τυχερός, γιατί συνάντησα αρκετούς. Μπορεί και να μην καταλάβαινα πάντοτε τι μου χάριζαν, αλλά ακόμη κι άθελα μου ρουφούσα. Σκέπτομαι τώρα για το θέμα μας δυο τρία επώνυμα, πρώτα-πρώτα τον παιδικό μου φίλο, τον Γιάννη Κουνέλη, που νομί- 20

9 Η ΕΥΤΥΧΗΣ ΑΝΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑΣ ζω πως γνωρίζω κάτι απ' την ψυχή του καλύτερα κι απ' τους επιφανέστερους σήμερα κριτικούς τέχνης. Κι ακόμη σκέπτομαι πάλι για το θέμα μας έναν μεγάλο ζωγράφο του 20οΰ αιώνα, που γνώρισα όταν είχα ανακαλύψει τα κυκλαδικά στοιχεία των Αρχανών στον ασύλητο θολωτό τάφο Γ'στο Φουρνί, τον Όσκαρ Κοκόσκα. Έκανα τότε έναν ευρωπαϊκό κύκλο διαλέξεων για την ενημέρωση των ομότεχνων και, περαστικός από την Ελβετία, βρέθηκε η τύχη να μου ανοίξει την πόρτα του Κοκόσκα στη Βιλνέβ. Δεν είχα να προσφέρω παρά μια διάλεξη για τα κυκλαδικά ειδώλια των Αρχανών. Τα νησιωτικά μαρμάρινα ειδώλια ήταν πασίγνωστα πια, αφού κατέκλυζαν -γνήσια και κίβδηλα- ποικίλα μουσεία και συλλογές. Ο Κοκόσκα παρακολουθούσε σιωπηλός την ιδιωτική μου διάλεξη, φυσικά γνώριζε την πρωτοκυκλαδική τέχνη, τα καινούργια ειδώλια που έβλεπε δεν του πρόσθεταν τίποτε ουσιώδες, έστω κι αν κάποιοι συνάδελφοι μου τσακώνονταν, αν αυτά που βρήκαμε στις Αρχάνες ανήκαν στον τύπο χ ή στον τύπο ψ των κυκλαδικών ειδωλίων, που ταξινομούσαν σαν τα παιδιά με τα μολυβένια, άλλοτε, στρατιωτάκια τους. Κολοκύθια, θα σκεπτόταν για τις επεξηγήσεις μου ο Κοκόσκα. Σχεδόν στα ενενήντα του, γεννημένος επαναστάτης, κι αφού είχε περάσει ήδη τις δυό πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα από τη βιεννέζικη art nouvaux στο βερολινέζικο der Sturm, κατέληγε τη δεκαετία του '70 κορεσμένος, πλήρης ημερών, πάνσοφος. Γι' αυτό και με σταμάτησε όταν η μηχανή πρόβαλε τη διαφάνεια ενός άλλου, μοναδικού κυκλαδικού ειδωλίου, ελεφάνπνου αυτή τη φορά. «Das ist die Eva!», «Αυτή είναι η Εύα!», κραύγασε και πετάχτηκε όρθιος σαν έφηβος, στητός, ίσως φούσκωσε και το στήθος του. Πραγματικά νέος εγώ, τότε, δεν κατάλαβα πολλά. Έπρεπε να περάσουν χρόνια για να κατανοήσω πως στο ψηλόλιγνο γυναικείο ειδώλιο των Αρχανών με τις δεκαπέντε ολοστρόγγυλες τρυπούλες στην ηβική χώρα, ίσως για ενθέσεις κάποιας άλλης, χαμένης ύλης, που τις μετρούσα σαν τυπικός αρχαιολόγος μία-μία, ο Κοκόσκα -που λάτρεψε τη γυναίκα σχεδόν όσο κι ο Πικάσο κι όχι μόνο ζωγραφικά, αν θυμηθεί κανείς και μόνο τις βεντάλιες της Άλμα Μάλερ- αναγνώρισε το αρχέτυπο του θηλυκού. Είμαι βέβαιος ότι, επώνυμος εκείνος, ζήλεψε τον άλλο καλλιτέχνη, πανάρχαια ανώνυμο, που 21

10 ΗΡΩΕΣ ΚΑΙ ΑΝΏΝΥΜΟΙ, ΑΦΑΝΕΊΣ ΚΑΙ ΕΠΏΝΥΜΟΙ ΣΤΙΣ ΠΑΡΥΦΈΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΊΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΈΧΝΗΣ κατάφερε απ' το συνηθισμένο του μάρμαρο να λαξεύσει δεξιότεχνα μια μοναδική μορφή σε μιαν άλλην ύλη, πιο εύπλαστη για την απόδοση της σφιχτής θηλυκής σάρκας, που ήθελε να δημιουργήσει παίζοντας πλαστικά, πιο κοντά και χρωματικά στο αβρό, υπόλευκο, ωχρό ίσως, γυναικείο δέρμα. Ίσως να ζήλευε και την ιδέα του αρχέτυπου, γι' αυτό κι εκφράστηκε μ' ένα επιφώνημα για το πλάσιμο της Εύας από το πλευρό του Αδάμ. Αν και ανώνυμο, ανυπόγραφο, ένα έργο τέχνης, ακόμη και σαν απλή εικόνα σε μια λευκή οθόνη, όμως έστειλε εύγλωττα το μήνυμα του σ' έναν άλλο καλλιτέχνη, έναν συνάδελφο του στους αιώνες. Στην εποχή μας που κυριαρχεί η εικόνα και πάμπολλοι, για άλλους λόγους ανώνυμοι, καταγίνονται αποκλειστικά στην τροφοδότηση μας με ποικίλες ψεύτικες εικόνες, προορισμένες να μας σαλέψουν και τη σκέψη, αποκλειστικά δηλαδή για να πουλήσουν και να εισπράξουν, η υπόμνηση της αρχετυπικής, φυσιολογικά ανώνυμης εικόνας ενός προϊστορικού έργου τέχνης ίσως και να μην είναι άχρηστη. Εικονοκλάστης πια, από αντίδραση δηλαδή στην εμπορευματοποίηση της εικόνας, ακόμη και στην ιστορία της τέχνης ή και στην αρχαιολογία -εικόνες μήπως δεν «πούλαγα» κι εγώ τότε στον Κοκόσκα ή και στις τόσες διαλέξεις μου- δεν προτίθεμαι να επιδείξω καμιάν εικόνα από τα λίγα προϊστορικά έργα τέχνης που θα συζητήσω. Ακόμη και για να παρακινήσω τον ακροατή ή και τον αναγνώστη μου να βασισθεί αποκλειστικά στα δικά του μάτια, σ' αυτό τον δυνατό, ίσως, χτύπο της δικής του καρδιάς, πάντως να μην παραπλανηθεί από τα δικά μου, φτωχά ίσως, επιστημονικά λόγια. Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο δεν είναι μακριά. Στη μεγάλη, κεντρική, προϊστορική αίθουσα, βρίσκεται πρώτος αριστερά, αμέσως μετά την είσοδο, σαν να υποδέχεται τον κάθε επισκέπτη στον χρόνο του, ένας σκεπτόμενος άντρας, μεγάλος, μην και δεν τον προσέξει κανείς, σχεδόν άγαλμα, μισό μέτρο, ακριβώς 0,49 μ. Είναι πλασμένος στον πηλό και μπορεί να βάλει τον περαστικό, αν είναι θεατής του, ακόμη κι αν δεν είναι καλλιτέχνης, σε σκέψεις. Ίσως δεν χρειάζεται και πολλές αρχαιοπληκτικές γνώσεις ο θεατής της σκέψης αυτού του ανθρώπου, αν βέβαια δεν είναι βιαστικός κι έχει χρόνο για έναν στοχασμό. Μπορεί και να του αρκούν οι πληροφορίες της συνοδευτικής, ενη- 22

11 Η ΕΥΤΥΧΗΣ ΑΝΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑΣ μερωτικής πινακίδας: «Αρ "Ο στοχαστής". Μεγάλο συμπαγές ειδώλιο καθιστού άντρα από την περιοχή της Καρδίτσας Θεσσαλίας. Τελική Νεολιθική περίοδος. ( π.χ.)». Είναι αρκετό ότι ο ανώνυμος αυτός άνθρωπος κάθεται σ' ένα χαμηλό σκαμνί, πιο κοντά δηλαδή στη γη, στον απέραντο θεσσαλικό κάμπο, από το εύφορο χώμα του οποίου και πλάστηκε, κι ίσως ατενίζει ανάμεσα στα στάχια ή και τα ψηλά δέντρα τον μακρινό του ορίζοντα. Με ελαφρά αναγερμένο το κεφάλι, ίσως και για να το κρατήσει υψωμένο πάνω από έναν Βάλτο κι εκείνων των χρόνων. Κι αναλογίζεται, ίσως δεν είναι ακόμη σε θέση να διαλογισθεί. Η χειρονομία της σκέψης, το ένα χέρι στο πηγούνι, είναι διαχρονικά δηλωτική του στοχασμού, ίδια π.χ. και στον ανώνυμο στοχαστή του Αύγουστου Ροντέν αν και σε χαλκό, ίδια και στον επώνυμο Παλαμά του Β. Φαληρέα της αθηναϊκής οδού Ακαδημίας σε μάρμαρο. Το άλλο χέρι κατεβαίνει σε όλα τα γλυπτά, κάθετο το αριστερό και σε ορθή γωνία στο δικό μας. Σ' αυτόν τον χοντροκομένο, τετράγωνο, πρωτόγονο πήλινο στοχαστή, τον ανώνυμο χειρώνακτα, κτηνοτρόφο με τον στιβαρό σβέρκο ή και αγρότη με τα ροζιασμένα χέρια, στητό πάντως για την κατακόρυφη ραχοκοκαλιά του, το μικρό, άπλαστο κεφάλι συγκεντρώνει την προσοχή του θεατή. Κάποιες λεπτομέρειες είναι ασήμαντες -μάτια, αυτιά και μύτη- ο άνθρωπος είναι αφηρημένος, δεν βλέπει, δεν ακούει, δεν οσφραίνεται. Το στόμα όμως είναι μια οριζόντια χαρακιά, μια μαχαιριά, σφραγισμένο, μπορεί να τρίζουν και τα δόντια απ' τη θέληση. Δύο είναι τα κυρίαρχα στοιχεία της αντρίκιας δύναμης: το σφιγμένο στόμα κι η ένταση της ιθυφαλλικότητας στην απόφαση του ανώνυμου νεολιθικού ανθρώπου να σπείρει, να καρπίσει τη γυναίκα και τη γη του, να μοχθήσει, να κατακτήσει τον κόσμο με κάποια μέταλλα που ονειρεύεται, μ' ένα μυαλό που αρχίζει και δουλεύει. Μην με ρωτήσετε για τη χρήση του πήλινου αγαλματίου, θα πρέπει να καταφύγω σε υποθέσεις, όπως κι ο οποιοσδήποτε συνάδελφος μου. Ο άνθρωπος που στοχάζεται δεν βρέθηκε με τα όποια φτωχά του υπάρχοντα σε μιαν ανασκαφή, παραδόθηκε κάπου στις αρχές του 20ού αιώνα, γι' αυτό κι είναι κι αυτός μοναχικός, πιο πολύ ανώνυμος. Κι ούτε γνωρίζω κάτι, το ελάχιστο, για τον τεχνίτη ή και καλλιτέχνη, αυτού του τέχνεργου ή έργου τέχνης, που είναι κι 23

12 ΗΡΩΕΣ ΚΑΙ ΑΝΏΝΥΜΟΙ, ΑΦΑΝΕΊΣ ΚΑΙ ΕΠΏΝΥΜΟΙ ΣΤΙΣ ΠΑΡΥΦΈΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΊΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΈΧΝΗΣ αυτός ανώνυμος αν και για μένα μέγας, καθώς κατόρθωσε το ακατόρθωτο: να μετατρέψει το χιλιοπατημένο χώμα σ' έναν στοχασμό. Το ξεχωρίζω, πρώτο, αυτό το ελληνικό τέχνεργο ή κι έργο της πρωτοπλαστικής τέχνης -έχουν κι οι λέξεις τη σημασία τους. Δίνω γραπτά, καθυστερημένα βέβαια, ως μεταθανάτια συγχαρητήρια σ' έναν ξεχωριστό συνάδελφο μου, τον Δημήτρη Θεοχάρη, που κατάφερε να διακρίνει τη γένεση της ιδέας του Παρθενώνα στη νεολιθική Θεσσαλία. Το ξεχωρίζω αυτό το γλυπτό από μερικές εκατοντάδες νεολιθικά ειδώλια της Κρήτης, των Κυκλάδων, της Πελοποννήσου, της Στερεάς Ελλάδας, της Θεσσαλίας, στην έκθεση των Μουσείων του Βόλου ή της Λάρισας ή στις αποθήκες τους, κατασκευασμένα από ένα ποταμίσιο ή θαλασσινό Βότσαλο, από μια κοινή πέτρα ή κι ένα κομμάτι μάρμαρο. Διατυπώνω την προσωπική μου προτίμηση, όπως είναι γνωστό ο καθένας Βλέπει αυτό που θέλει ή και μπορεί να δει. Ο ανώνυμος στοχαστής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου με Βάζει σε πολλές σκέψεις. Μπορεί ο καθισμένος νεολιθικός άνθρωπος με το χέρι στο πηγούνι, αυτός πού έδωσε την ιδέα του στοχασμού στον καλλιτέχνη, μπορεί κι ο ίδιος ο καλλιτέχνης να στοχάσθηκε ανώνυμα, κάτι σαν όραμα, κατιτί συγκεκριμένο όμως. Αν και χαμένος στην αιωνιότητα του χρόνου, ανώνυμος, μπορεί και να οραματίστηκε τον τροχό, μια μεγάλη επανάσταση κάποιας παμπάλαιας εποχής, ίσως και σημαντικότερη από τη διάσπαση του ατόμου ή κι από κάποια μελλούμενη, τρομακτικότερη εφεύρεση. Αυτός ο άνθρωπος έσπειρε βρώμη για τα ζωντανά του, ίσως και στάρι για μια πολυμελή οικογένεια, δεν έσπειρε τον τρόμο στον κόσμο. Δεν είμαι Βέβαια ιστορικός της τέχνης γγ αυτό κι αναρωτιέμαι σαν άσχετος, ποιος είναι ο πραγματικός δημιουργός της arte povera, αυτής της φτωχής τέχνης, άραγε ο Κουνέλης, διάσημος τώρα, ίσως όμως ανώνυμος στον μέλλοντα χρόνο; Άραγε πότε ήταν φτωχότερος ο πνευματικός ζόφος, στη νεολιθική εποχή, στον μεσαίωνα ή μήπως τώρα; Το ξέρω, ο καθένας δίνει τη δική του απάντηση στον δικό του πονεμένο χρόνο, αν δεν στοχασθεί. Κάπου ανάμεσα στο 4000 και στο 3300 π.χ. μπορεί κάποιος, σαν τον Νεύτωνα με το μήλο, να κλώτσησε με το πόδι του ένα ολοστρόγγυλο ποταμίσιο Βότσαλο, που κύλησε αργά και ξανάπεσε στο νερό κι έτσι μπήκε σε κίνηση κι αυτή η ιδέα, μπορεί και να ήταν ουρανοκατέβατη. Οι υπο- 24

13 Η ΕΥΤΥΧΗΣ ΑΝΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ! θέσεις για την ανώνυμη αφορμή της αρχικής σύλληψης είναι ατελεύτητες, απλούστατες ή και περίπλοκες για τον δαίδαλο της σκέψης. Ο μακρινός μας πρόγονος μπορεί να κάθισε και μια στιγμή ν' αναπνεύσει, να σκουπίσει από το κούτελο του τον ιδρώτα. Ίσως και στοχάστηκε, ατενίζοντας την Πίνδο που υψωνόταν πάνω από το κεφάλι του. Μπορεί κι ακολουθώντας μια φορά τη ροή του Πηνειού, να έφθασε σ' έναν άλλο, θαλασσινό κόσμο. Ίσως και μια φορά, ατενίζοντας τη θάλασσα, να συνέλαβε την ιδέα για το πρώτο πανί σ' ένα πλεούμενο του Αιγαίου, έτοιμου να ξανοιχτεί στη θάλασσα αυτού του γήινου κόσμου. Μπορεί να μην ήταν ο ίδιος, ίσως ήταν ένα απ' τα παιδιά του που σαν πνοή του πέρασε η ιδέα, καθώς ένας ξαφνικός ανεμοστρόβιλος παρέσυρε ένα από τα παιδιά, το πήρε το παιδί το ανεμισμένο χοντροϋφασμένο ρούχο του και το έριξε στο νερό σε μιαν ακρογιαλιά. Άραγε ποιος ώθησε τη σκέψη του Αλβέρτου Αϊνστάιν ή και του Βέρνερ φον Μπράουν; Η μάνα τους, ένας κάποιος άγνωστος φίλος, ένας ανώνυμος συνομιλητής, ο Ηράκλειτος ή μήπως κι ο στίχος κάποιου ποιητή; Όπως και να έχουν τα πράγματα, με τη συγκεκριμένη τοποθέτηση του στην κεντρική προϊστορική αίθουσα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου στην Αθήνα, ο ανώνυμος αυτός νεολιθικός πατέρας και του στοχασμού ατενίζει την επερχόμενη εποχή του χαλκού. Πρέπει να ταξιδέψει με σκάφος ή και να τον πάρει ο άνεμος τον όποιο ακροατή ή αναγνώστη μου για να δει και πάλι με τα μάτια του γιατί δεν θα την δείξω μιαν εικόνα που κατασκευάσθηκε μόλις τον 16ο αι. π.χ., λίγο πριν τελειώσει η εποχή του χαλκού, καθώς άρχιζε να κυκλοφορεί το πιο θανατηφόρο μέταλλο, ο σίδηρος. Πρόκειται για μια μινωική εικόνα, που θα δυσκολευθεί να ανακαλύψει στο περίφημο Μουσείο Ηρακλείου ακόμη κι ο υποψιασμένος επισκέπτης, καθώς είναι μικροτεχνική, γνήσια δηλαδή μινωική, σαν τόσες άλλες αυτού του πολιτισμού κι αυτού του Μουσείου: κρυπτική, δεν κραυγάζει. Πώς να ανακαλύψει άλλωστε κανείς το οτιδήποτε ανάμεσα σε τόσες εκατοντάδες αντικείμενα, πώς να χαρεί την ομορφιά κάθε μινωικής σφραγίδας ή κι ενός σπάνιου σφραγιστικού δαχτυλιδιού, έτσι όπως είναι εκτεθειμένα; Αν ταξιδέψει μέχρι την Κρήτη και δεν ανακαλύψει αυτό το ίδιο το συγκεκριμένο δαχτυλίδι στο Μουσείο Ηρακλείου, μπορεί να το χαρεί σε μια μεγάλη έγχρωμη φωτογραφία στο μικρό 25

14 ΗΡΩΕΣ ΚΑΙ ΑΝΏΝΥΜΟΙ, ΑΦΑΝΕΊΣ ΚΑΙ ΕΠΏΝΥΜΟΙ ΣΤΙΣ ΠΑΡΥΦΈΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΊΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΈΧΝΗΣ Μουσείο των Αρχανών, λίγα χιλιόμετρα μακρύτερα, ίσως και σε μια μικρότερη μαυρόασπρη εικόνα, δημοσιευμένη σε μερικά 6ι6λία μας. Φυσικά και δεν είναι το ίδιο. Ίσως χρειάζεται όμως κι η κυκλοφορία μιας μορφής της τέχνης κι ίσως ακόμη κι η μεγέθυνση, για να χαρεί κι ένα ανήμπορο ή και κουρασμένο μάτι την ομορφιά. Για την κυκλοφορία των ιδεών ίσως είναι κι απαραίτητη η προβολή τους και με κάθε μέσον, ακόμη και το πιο τεχνολογικά σύγχρονο, αν βέβαια ο σκοπός είναι αγαθός, γιατί είναι γνωστά και αντίθετα παραδείγματα. Πρόκειται για ένα χρυσό σφραγιστικό δαχτυλίδι που βρέθηκε το 1965 στην ασύλητη βασιλική ταφή του Θολωτού Τάφου Α' των Αρχανών, μαζί με άλλα τέσσερα χρυσά σφραγιστικά δαχτυλίδια. Το συγκεκριμένο δαχτυλίδι βρέθηκε σε μια γυναικεία πλούσια κτερισμένη ταφή του 1350 π.χ., σε χρόνια δηλαδή που οι μυκηναίοι Έλληνες είχαν κατακτήσει την Κρήτη, μαζί και μ' άλλα χρυσάφια, ασήμια, χάλκινα, ελεφάντινα, λίθινα, πήλινα, φαγεντιανά κ.λπ. αντικείμενα, ακόμη και με δυο υπερπολύτιμες για την εποχή σιδερένιες χάντρες κι ακόμη τα λείψανα δύο ζώων που θυσιάστηκαν, ενός αλόγου κι ενός ταύρου. Είναι βέβαιο όμως από την παράσταση του ξεχωριστού δαχτυλιδιού στο οποίο αναφέρομαι ότι αυτό είναι παλιότερο, εκατό-εκατόν πενήντα χρόνια πρίν την ταφή. Κι είναι ακόμη βέβαιο ότι το δαχτυλίδι αυτό δεν φορέθηκε σε δάχτυλο -άλλωστε ο κρίκος του έχει τόσο μικρή διάμετρο, που δεν μπορεί να φορεθεί. Λοιπόν φαίνεται πως κρεμάστηκε από ένα νήμα, απ' τα περιδέραια που στόλιζαν το στήθος της νεκρής, όπου και βρέθηκε. Μιλώ για ένα μινωικό σφραγιστικό δαχτυλίδι κι όχι μόνο δεν δείχνω μιαν εικόνα του αλλά ούτε καν το περιγράφω. Το χειρότερο, ίσως, είναι πως δεν πρόκειται να το περιγράψω. Πώς να περιγράψω όμως την κίνηση ή τα ρούχα ή κι ό,τι έμψυχο ή και φανταστικό μεταδίδει ο καλλιτέχνης στην απόδοση τριών ανθρώπινων μορφών, στις λεπτομέρειες δύο αρχιτεκτονικών κατασκευών, σ' ένα ολόκληρο δέντρο που λυγίζει, σε τρία έντομα μέσα στον αέρα και σ' ένα άγνωστο σύμβολο, που συντίθενται με περισσή άνεση σε μιαν ωοειδή επιφάνεια μόλις 0,021 μ.; Αν υπερισχύει το αρχαιολογικό εγώ μου σε μια περιγραφή, πώς να μεταδώσω τη μαγεία της μινωικής τέχνης; Μπορώ άνετα να παραβάλλω την τάδε λεπτομέρεια του δαχτυλιδιού των Αρχανών με τη δείνα, σε μια άλλη κρητο- 26

15 Η ΕΥΤΥΧΗΣ ΑΝΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑΣ μυκηναϊκή παράσταση. Και λοιπόν; Όλοι οι λεγόμενοι ειδικοί ομονοούμε πως αποδίδεται μια σκηνή λατρείας. Σύμφωνοι. Πώς να διεισδύσω όμως στη μινωική θεολογία, αφού δεν έχω μυηθεί στα απόκρυφα μυστήρια της μινωικής θρησκείας; Μήπως κι είναι η πρώτη φορά στην ιστορία που η τέχνη υπηρετεί τη θρησκεία; Όσο είμαι Βέβαιος πως νήστευε κάποιος καλόγερος ζωγραφίζοντας μια Βυζαντινή εικόνα, άλλο τόσο γνωρίζω τι έπραξε ο καλλιτέχνης της παράστασης του δαχτυλιδιού, όταν έπιασε τελειωμένο το έργο του και το κοίταξε ευτυχισμένος μια στιγμή, πριν Βασανισθεί αρχίζοντας κάποιο άλλο. Απ' τον χώρο της ανώνυμης σιωπής περιμένουν, μάταια, κάποια αμυδρή ακτίνα φωτός κι οι δύο αυτές σκέψεις. Γι' αυτό πίστεψε ο κόσμος πως κάποιες ανώνυμες χριστιανικές εικόνες ήταν αχειροποίητες, έργα του Θεού. Μήπως το ίδιο δεν πίστεψε κι ο κρητικός λαός για τις μινωικές σφραγίδες, πως ήταν μαγικές; Μήπως το ίδιο δεν έγινε πιστευτό, παγκόσμια, για τα χρυσά δαχτυλίδια; Πώς να Βγάλει άκρη ένας αρχαιολόγος, ίσως ακόμη κι ένας ιστορικός μέσα σ' ένα τέτοιο δυσμέτρητο ανθρώπινο πλήθος; Είμαι υποχρεωμένος να μνημονεύσω τα λόγια που έγραψε ένας σπουδαίος θεολόγος και ιερωμένος, ο μακαριστός Μητροπολίτης Γέρων Χαλκηδόνος Μελίτων: «Εις την περιοχήν της μεγάλης σιωπής ευρίσκεται το μέγιστον μέρος της ιστορικής ανθρωπότητος. Αυτοί που έφυγαν από τον χώρον του λόγου. Είναι η σιωπή της αιωνιότητος». Η ευλογημένη σιωπή της προϊστορικής τέχνης, θα πρόσθετα δειλά κι εγώ, καθώς ο Μελίτων έκανε λόγο μόνο για την ιστορική ανθρωπότητα. Μήπως ακόμη κάτι κι απ' το χθες δεν μας φαίνεται καμιά φορά ξεχασμένο, ανώνυμο, άγνωστο, σαν ένα προϊστορικό γεγονός, σαν και να μην συνέβη ποτέ; Στο τέλος άφησα την πιο άχρηστη πληροφορία, πως το δαχτυλίδι αυτό είναι εύρημα μου, το δαχτυλίδι μου θά 'λεγα, όπως θα έλεγα ο τάφος μου για τον τάφο που ανέσκαψα. Το επώνυμο εγώ μας υπερισχύει διαρκώς. Ακόμη και κάθε αρχαιολόγος, αν και ανασκάπτει την ανωνυμία του χρόνου, θεωρεί δικά του τα ευρήματα του. Υπήρχε μάλιστα και σχετικό εθιμικό δίκαιο, που αναγνώριζε στους ανασκαφείς αιώνιο το δικαίωμα δημοσίευσης, δηλαδή ακόμη και απλής κοινοποίησης. Ευτυχώς κάπως πρόσφατα περιορίσθηκε στα πέντε χρόνια. Μερικοί συνάδελφοι θεωρούν τόσο καταδικά τους τα ευρήματα τους που 27

16 ΗΡΩΕΣ ΚΑΙ ΑΝΏΝΥΜΟΙ, ΑΦΑΝΕΊΣ ΚΑΙ ΕΠΏΝΥΜΟΙ ΣΤΙΣ ΠΑΡΥΦΈΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΊΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΈΧΝΗΣ τα κλειδώνουν, μην τυχόν και κάποιος τρίτος τύχει και κλέψει κάτι απ' το φως τους, αφού δεν τους θαμπώνουν κι έτσι δεν υπάρχουν. Αναρωτιέμαι συχνά και για τον εαυτό μου, πόσο δικά μου είναι τα ευρήματα μου. Αφού έτυχε, μπορεί να τα είχε βρει ο οποιοσδήποτε ανώνυμος κι αν έσκαβε εκεί, που έτυχε κι εγώ να ανασκάψω, περαστικός, ανώνυμος στον χρόνο. Σαν να ανήκε σε μένα αυτό το δαχτυλίδι, τον δήθεν επώνυμο μιας στιγμής που χάρηκα γιατί το άγγιξα, έπιασα χρυσάφι και με ζήλεψαν, κι όχι σε κάποιους άλλους, ανώνυμους: σε αυτόν που είχε πρώτος την ιδέα της κατασκευής του, σε κάποιον που μπορεί να το παράγγειλε, στον χύτη του χρυσού του, στον καλλιτέχνη της σφραγιστικής του παράστασης, ίσως και στον πρώτο που συνέλαβε το θέμα και το άπλωσε ακόμη και με άλλες άγνωστες μικρολεπτομέρειες σε μια τοιχογραφία, στη γυναίκα που της προσφέρθηκε ως δώρο, στην κόρη της, στην εγγονή ή τη δισέγγονη της που το κληρονόμησε λίγο πριν χαθεί η καθεμιά, σ' όποιον ανώνυμο κι αν είδε εκείνα τα χρόνια το αποτύπωμα του δαχτυλιδιού σ' ένα κομμάτι πηλού και πήρε κάποιο μήνυμα, αδιακρίβωτο για τον άλλο, τον τότε επώνυμο, τέλος, σ' όποιον κι αν θαύμασε την παράσταση του. Ίσως να είναι και σημαντικότερα, άξια ονομαστικής μνείας αυτά τα ανώνυμα πρόσωπα, από ένα τυχαίο, πρόσκαιρο, αν και σημερινό, εγώ. «Βασιλεύς ή στρατιώτης πλούσιος ή πένης, δίκαιος ή αμαρτωλός», ψάλλει σε κάθε νεκρώσιμη ακολουθία ο ορθόδοξος χορός και κάποιοι δακρύζουν στην ανάμνηση ενός ονόματος, λιγότεροι ακολουθούν στα σαράντα, ελάχιστοι στον χρόνο, ένας εργάτης μόνο, χωρίς κανένα αρχαιολόγο, στην εκταφή των οστών. Ίσως όμως κι ένας ανώνυμος αρχαιολόγος να μνημόνευσε την ύπαρξη μιας νεκρής για το δαχτυλίδι της που άγγιξε έστω και μια στιγμή. Έχω και άλλοτε διατυπώσει τη γνώμη μου για τον ανασκαφέα του χρόνου, που δεν είναι παρά ένας απλός διαμεσολαβητής, ίσως κι ένας λειτουργός του χρόνου. Ένας παπάς ίσως, κι ας μου συγχωρεθεί η παρομοίωση, που δεν είναι δυνατό να έχει εγώ όταν μεταδίδει την άγια κοινωνία του ανώνυμου, ως θείου, χρόνου. Έτσι ίσως μπορεί κι ένας ανώνυμος θεατής να στοχαστεί για ένα κάποιο δαχτυλίδι, πεσμένο από κάποιο ανώνυμο δάχτυλο και να κοινωνήσει την αιώνια ανωνυμία, για να ισορροπήσει ίσως και την πρόσκαιρη, ιστορική, φαντάζεται, δική του. 28

17 Η ΕΥΤΥΧΗΣ ΑΝΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑΣ Ίσως όμως και στην προϊστορία μπορεί να ανιχνευθεί κάτι για την ιστορία, έστω κι αν είναι ανώνυμο. Γι' αυτό διαλέγω τελευταίο άλλο ένα έργο τέχνης, που αποτελεί και μια ιστορική μαρτυρία. Δεν είναι δικό μου αυτό το εύρημα, αλλά ενός συναδέλφου γνωστού στους ακαδημαϊκούς κύκλους της γενέτειρας του, της Αυστρίας, γνωστού σε ελάχιστους ειδικούς στην Ελλάδα και τον κόσμο, σχετικά δηλαδή ανώνυμου. Ίσως ο Μάνφρεντ Μπίτακ είναι πιο γνωστός στην Tell el Daba της Αιγύπτου. Η Tell el Daba, όπου ανέσκαψε ο Μπίτακ, είναι η αρχαία Αβαρις, μια πόλη στον πηλουσιακό κλάδο του δέλτα του Νείλου, που λόγω της θέσης της δέχθηκε στο άλλοτε φαραωνικό κι άλλοτε κατεχόμενο έδαφος της τους ανατολίτες Υκσώς τον 17ο και 16ο αι. π.χ., ποικίλα κύματα ανώνυμου πλήθους, κυρίως από την κοντινή παλαιστινιακή ακτή, στρατιώτες, εμπόρους, πράκτορες, αξιωματούχους, ναύτες κ.λπ. Πέρασαν φυσικά και δικοί μας από εκεί, από τους μινωίτες που άφησαν τα αγγεία τους τον 20ό αι. π.χ., μέχρι τους αριστερούς το , που έκαναν ευρύτερα γνωστή την Tell el Daba, φέρνοντας πίσω στην Ελλάδα κι ένα αντάρτικο τραγούδι. Μέχρι το 1530 π.χ., που ένας Αιγύπτιος, ο Ahmose, κατανίκησε τους Υκσώς, η Α6αρις ήταν από τις μεγαλύτερες πόλεις της Μεσογείου. Το ιστορικό έργο τέχνης που μας αφορά ανήκει στην εποχή του Φαραώ Ahmose, πρώτου Φαραώ της περίφημης 18ης δυναστείας, δηλαδή αμέσως μετά το 1530 π.χ. Η ακριβής χρονολογία είναι 6έ6αιη, καθώς, όπως είναι γνωστό, είναι καταγραμμένες οι χρονολογίες ανάρρησης στον θρόνο κάθε Φαραώ κι οτιδήποτε βρεθεί σε ανασκαφικό στρώμα της βασιλείας καθενός ανάγεται ασφαλώς στην εποχή του. Σ' ένα τέτοιο στρώμα, λοιπόν, βρήκε στην Άβαρι ο Μπίτακ τόσα πολλά κομμάτια τοιχογραφημένων κονιαμάτων που γέμισαν τετρακόσια κιβώτια. Τα παμπληθή αυτά σπαράγματα, που είναι ακόμη αδημοσίευτα, βρέθηκαν σε αρχαία μπάζα κι είναι Βέβαιο ότι διακοσμούσαν πολλούς χώρους δύο φαραωνικών ανακτορικών κτιρίων. Το ενδιαφέρον είναι όμως ότι ακόμη κι ένας απλός αρχαιόφιλος ή κι ένας καλός φοιτητής αρχαιολογίας θα καταλάβαινε αμέσως ότι τα τμήματα των τοιχογραφιών που σώθηκαν δεν έχουν καμιά σχέση με τις πάμπολλες γνωστές αιγυπτιακές τοιχογραφίες, αλλά ταυτίζονται με τις τοιχογραφίες της μινωικής Κρήτης. Χρώματα, θέματα, σύνθε- 29

18 ΗΡΩΕΣ ΚΑΙ ΑΝΏΝΥΜΟΙ, ΑΦΑΝΕΊΣ ΚΑΙ ΕΠΏΝΥΜΟΙ ΣΤΙΣ ΠΑΡΥΦΈΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΊΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΈΧΝΗΣ ση είναι αμιγώς μινωικά. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά κάτι σημαντικότερο: μερικοί απ' τους καλλιτέχνες που τα ζωγράφισαν δεν ήταν κάποιοι δεύτεροι Κρητικοί επαρχιώτες, Θηραίοι, Κείοι ή και Μήλιοι, αλλά Κνώσιοι, απ' τους καλύτερους δηλαδή της πρωτεύουσας του μινωικού κόσμου. Ανάμεσα στα μέχρι τώρα δημοσιευμένα κομμάτια των μινωικών τοιχογραφιών της Tell el Daba ξετυλίγεται όλο το μινωικό θεματολόγιο, φυτά, ζώα και άνθρωποι. Μερικές λεπτομέρειες που έγιναν γνωστές είναι εντυπωσιακές. Κάποια κτίρια που απεικονίζονται αποδίδουν μινωικά κι όχι αιγυπτιακά οικοδομήματα. Ένας άντρας φοράει στον καρπό του χεριού μια μινωική σφραγίδα, όπως κι ο γνωστός ρυτοφόρος της Κνωσού. Θα αναφερθώ σε μία μόνο τοιχογραφία που κλέβει άνετα την παράσταση και μάλιστα στη σύνθεση της που βγαίνει κατ' ευθείαν από έναν μύθο, θά 'λέγε κανείς, τον μύθο του Δαίδαλου και του λαβύρινθου. Πρόκειται για την ανασύνθεση από πολλά σπαράγματα μιας τοιχογραφίας ταυροκαθαψίων. Τα ταυροκαθάψια είναι γνωστά από τις τοιχογραφίες της Κνωσού και των Μυκηνών, άθλημα γνωστό κι από αρκετές κρητομυκηναϊκές σφραγίδες. Από τους τρεις τοιχογραφημένους μινωίτες ταυροκαθάπτες της Tell el Daba που σώζονται, οι δύο απεικονίζονται σε διάφορες στάσεις του επικίνδυνου παιχνιδιού, δηλαδή σε ένα salto mortale πάνω από τη ράχη μυκώμενων ταύρων. Ο τρίτος ταυροκαθάπτης βρίσκεται κάτω από την κοιλιά του ζώου. Πρόκειται δηλαδή για την απεικόνιση ενός ατυχήματος κι είναι αξιοσημείωτο ότι ατυχήματα ταυροκαθαπτών είναι γνωστά και σε μινωικά έργα τέχνης. Από μόνη της η απεικόνιση μινωιτών ταυροκαθαπτών σε μια τοιχογραφία στην Αίγυπτο είναι ένα γεγονός. Δεν είναι όμως το κύριο, σημαντικό στοιχείο, γιατί οι μινωίτες ταυροκαθάπτες της Tell el Daba δεν εικονίζονται σ' ένα συνηθισμένο, απλό χρωματικό βάθος. Αντίθετα, οι ογκηροί ταύροι με τους λεπτοφυείς αθλητές αγωνίζονται στη σειρά, αν και με διάφορους τρόπους, αδύναμοι τελικά να διαφύγουν από το πλέγμα του λαβύρινθου στο οποίο κι έχουν εμπλακεί. Γιατί ολόκληρο το πεδίο καλύπτεται από ένα δαιδαλώδες σύμπλεγμα κάθετων και οριζόντιων, κόκκινων και μαύρων γραμμών, ένα γραμμικό κόσμημα λαβύρινθου. Σαν τη συνεπτυγμένη, γραμμική, κλασική μορφή του λαβύρινθου, 30

19 Η ΕΥΤΥΧΗΣ ΑΝΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑΣ όπως απεικονίζεται στα κατά πολύ μεταγενέστερα νομίσματα της Κνωσού. Στη μινωική τοιχογραφία της Αιγύπτου, όμως, η γραμμική απόδοση του θέματος είναι ατέρμων, ο λαβύρινθος δεν έχει τέλος. Σαν να διασπά τα όρια του ζωγραφικού πίνακα και διαχέεται, σαν και να εισχωρεί, όπως το κάθε μεγάλο έργο τέχνης, στον χωροχρόνο. Σαν να μην ξεχωρίζουν οι αδύνατοι άντρες και τα δυνατά ζώα από τα δαιδαλώδη, ισχυρά πλοκάμια των κοκκινόμαυρων γραμμών κι αιώνιος ο λαβύρινθος, κυρίαρχος, τους εκμηδενίζει. Μπορεί κάποιος άλλος στη θέση μου να στρεφόταν στον μύθο και να έλεγε πως ο Δαίδαλος, ως δημιουργός του Λαβύρινθου, έβαλε πόδι και στην Αίγυπτο. Στην ανώνυμη μινωική αρχαιολογία, που κάθε φορά σκοντάφτει σ' έναν τοίχο μέσα στον σκοτεινό λαβύρινθο της άγνοιας, ακόμη και σε μια φαραωνική Αίγυπτο με πάμπολλες τις γραπτές πηγές, η καταφυγή στην τέχνη μοιάζει σαν διέξοδος, ίσως προσφέρει και το πολυπόθητο νήμα της Αριάδνης. Μπορεί οι τοιχογραφίες της Tell el Daba να μην είναι κι οι μοναδικές τοιχογραφίες στη χώρα του Νείλου. Αλλωστε οι μινωίτες Κεφτιού απεικονίσθηκαν κάμποσες φορές σε αιγυπτιακούς τάφους. Ίσως δεν ήταν κι οι μοναδικές ελληνικές τοιχογραφίες στη μακρόχρονη σχέση του Αιγαίου με την Αίγυπτο. Αν, υποθετικά, ένας Αυστριακός πάλι αρχαιολόγος ανέσκαπτε ελληνικές τοιχογραφίες του 19ου αι. μ.χ. σε κάποια μπάζα της Αλεξάνδρειας, με κάποιες γνήσιες ελληνικές σκηνές, ακόμη και το συνηθισμένο τότε πανόραμα της Κωνσταντινούπολης, ποιο πρόβλημα άραγε θα είχε, μετά βέβαια μια μικρή έρευνα, να αποδώσει τα ανώνυμα σπαράγματα σε μιαν απ' τις τόσες επώνυμες αλεξανδρινές οικογένειες; Ποιοι να ήταν, λοιπόν, οι ανώνυμοι ένοικοι των ανακτορικών κτιρίων της Tell el Daba, κάποιοι φυσικά ζάπλουτοι για την εποχή τους, αφού μπορούσαν να μετακαλέσουν τον καλύτερο ζωγράφο της Μεσογείου; Αιγυπτιολόγοι και αρχαιολόγοι του Αιγαίου συμφωνούν για τις διαχρονικές σχέσεις των δύο περιοχών κι είναι γνωστά πολλά και διάφορα για τους αιώνιους, δαιμόνιους Έλληνες της διασποράς, μέχρι τους τελευταίους αιγυπτιώτες στα μέσα του 20ού αιώνα. Τα ανακτορικά κτίρια των τοιχογραφιών της Tell el Daba της εποχής του Φαραώ Ahmose, ασφαλώς και δεν ανήκαν σε έναν απλά πάμπλουτο έμπορο. Εύλογα ο ανασκαφέας της Tell el Daba υποθέτει μια βασιλική παραγγελία. 31

20 ΗΡΩΕΣ ΚΑΙ ΑΝΏΝΥΜΟΙ, ΑΦΑΝΕΊΣ ΚΑΙ ΕΠΏΝΥΜΟΙ ΣΤΙΣ ΠΑΡΥΦΈΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΊΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΈΧΝΗΣ Πολύ πριν την ανεύρεση αυτών των τοιχογραφιών κάποιοι αρχαιολόγοι είχαν προσέξει την αλλόκοτη μινωική επίδραση στην αιγυπτιακή τέχνη της εποχής του Φαραώ Ahmose και κάποιοι ιστορικοί υπέθεσαν ακόμη και τη σύναψη ενός συνηθισμένου από τότε Βασιλικού γάμου. Σκέφθηκαν δηλαδή μια μινωίτισσα πριγκίπισσα στην αγκαλιά ενός Φαραώ. Δεν είναι δική μου η σκέψη κι αντικειμενικά δεν μπορώ να αποκλείσω κι αυτή την πιθανότητα. Μπορεί. Η ανωνυμία της προϊστορίας μπορεί ίσως να επικαλύψει κι ένα ιστορικό γεγονός. Ευτυχώς όμως η μεγάλη τέχνη, όπως στην περίπτωση της συγκεκριμένης τοιχογραφίας, μπορεί να υποδηλώσει την ύπαρξη του. Ακόμη και μια τοιχογραφία του 16ου αι. π.χ. μπορεί να είναι μια ιστορική μαρτυρία, όσο κι αν αφήνει μυριάδες αναπάντητα ερωτήματα κι ακόμη τη φαντασία να πλανάται. Μήπως και μια μινωίτισσα πριγκίπισσα τέρπονταν στη θέα μερικών οικείων της εικόνων, για να λησμονήσει προς στιγμήν την πίκρα της ξενιτειάς. Μήπως και μια Αριάδνη κράταγε το νήμα της μνήμης ακόμη και σ' έναν τοιχογραφημένο λαβύρινθο. Ίσως δεν μάθουμε ποτέ ποιος μινωίτης Βασιλιάς έστειλε στην όχι και τόσο μακρινή Αίγυπτο, μαζί μ' έναν άγνωστο πια μινωίτη πρεσβευτή κι έναν γνωστό τότε μινωίτη καπετάνιο, τον γνωστότερο, καλύτερο του τεχνίτη. Γιατί να μάθουμε όμως ακόμη κάποια ονόματα απ' τα περασμένα, που μπορεί και να μην τα χωρέσει πια η μνήμη μας; Μήπως κι η γνώση τόσων ιστορικών ονομάτων μας έκανε καλύτερους ή και σοφότερους; Δεν είναι διδακτικότερο ακόμη και για τον σοφό πια ερευνητή το καταστάλαγμα ενός παιδικού, φαινομενικά, παραμυθιού, αυτός ο αρχέγονος πυρήνας του μύθου, αν καταφέρει και απομονώσει έστω κι έναν κόκκο αλήθειας, αυτόν που δεν μεταλλάχθηκε στον χρόνο απ' το κάθε στόμα; Μήπως κι απ' αυτόν τον μύθο δεν ξεπήδησε η ελληνική προϊστορία με τον Σλίμαν; Παράλληλα με τον μύθο δεν ανδρώθηκε επιστημονικά με τον μακαρίτη τον Τσούντα; Τελικά ποιο χιλιοστιαίο ποσοστό προϊστορικής αλήθειας κατέχει σήμερα κι ο επιφανέστερος προϊστοριολόγος; Γι' αυτό, ίσως, τα όποια χιλιοστά των υλικών κατάλοιπων, αυτών που έτυχε να σωθούν κι αυτών που έτυχε να έλθουν στο φως οδηγούν στην ευτυχία της φαντασίας της γνώσης. Γι' αυτό, ίσως, τα έργα της τέχνης εκείνων των μακρινών πια χρόνων κρύβουν έντεχνα, μυστικά, σαν τον πυρήνα του μύθου, το ουσιωδέστατο, αυτό το 32

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Ι. ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β': Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ( π.Χ.) 3. Ο ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. - Η Κρήτη κατοικήθηκε για πρώτη φορά τη... εποχή.

Ι. ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β': Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ( π.Χ.) 3. Ο ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. - Η Κρήτη κατοικήθηκε για πρώτη φορά τη... εποχή. Ι. ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β': Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ (3000-1100π.Χ.) 3. Ο ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - Η Κρήτη κατοικήθηκε για πρώτη φορά τη... εποχή. - Ο σημαντικότερος οικισμός ήταν η... - Κατά τη 2 η και 3 η χιλιετία

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΠΑΥΛΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016-2017 ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Α. ΑΡΧΑΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β : Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ (3000-1100 π.χ.) 1. ΟΙ ΛΑΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΕΓΓΥΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ (σελ.

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός πολιτισμός. Η ακμή του κρητομινωικού πολιτισμού παρουσιάζεται μεταξύ του 1900 και του 1450 π. Χ.

Μινωικός πολιτισμός. Η ακμή του κρητομινωικού πολιτισμού παρουσιάζεται μεταξύ του 1900 και του 1450 π. Χ. Μινωικός πολιτισμός Η ακμή του κρητομινωικού πολιτισμού παρουσιάζεται μεταξύ του 1900 και του 1450 π. Χ. Μινωικός πολιτισμός Στην ανάπτυξή του συντέλεσαν το εύκρατο - θερμό κλίμα, το εύφορο έδαφος, η μακροχρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Μύθοι για τη μινωική Κρήτη

Μύθοι για τη μινωική Κρήτη Μύθοι για τη μινωική Κρήτη Ο Λαβύρινθος. Ο μύθος αναφέρει ότι στα υπόγεια του παλατιού της Κνωσού υπήρχε ο λα3ύρινθος, ένα περίπλοκο κτίριο. Αν κάποιος έμπαινε μέσα χανόταν και δεν μπορούσε να ξανα3γεί.

Διαβάστε περισσότερα

Απάντησε στις παρακάτω ερωτήσεις.

Απάντησε στις παρακάτω ερωτήσεις. Ερωτήσεις Πόσο καλά γνωρίζεις και Απαντήσεις τους Μινωίτες; Πόσο καλά γνωρίζεις τους Μινωίτες; 1. Τα πιο γνωστά ανάκτορα είναι της Κνωσού και της Φαιστού. 2. Οι τρίτωνες ήταν μεγάλα κοχύλια που ίσως χρησιμοποιούνταν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας στην Α τάξη Γυμνασίου, οι μαθητές μας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΑΔΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΚΥΚΛΑΔΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΥΚΛΑΔΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Το υλικό που χρησιμοποιήθηκε για τα φύλλα εργασίας προέρχεται εξολοκλήρου από το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης Διαβάζουμε: Οι Κυκλάδες οφείλουν το όνομά τους στη γεωγραφική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:...

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Τάξη Α Γυμνασίου Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... Επιμέλεια: Σοφία Τουμασή Μέρος Α : Να απαντήσεις υποχρεωτικά και στις τρεις (3) ερωτήσεις. 1.α) Να γράψεις

Διαβάστε περισσότερα

6 ο ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ 2013-2014. Νηπιαγωγοί Σοφία Καπετανάκη Μαρία Κουτεντάκη. Ευέλικτη ζώνη. «χώμα. και νερό ταξίδι στην ΚΝΩΣΣΟ»

6 ο ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ 2013-2014. Νηπιαγωγοί Σοφία Καπετανάκη Μαρία Κουτεντάκη. Ευέλικτη ζώνη. «χώμα. και νερό ταξίδι στην ΚΝΩΣΣΟ» 6 ο ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Ευέλικτη ζώνη 2013-2014 2014 Νηπιαγωγοί Σοφία Καπετανάκη Μαρία Κουτεντάκη «χώμα και νερό ταξίδι στην ΚΝΩΣΣΟ» ΞΕΡΟΥΜΕ ΟΤΙ: ζούσε ο Μίνωας,ο Δαίδαλος έφτιαξε το παλάτι, μαζί με

Διαβάστε περισσότερα

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού:

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: ΕΠΟΧΗ ΧΑΛΚΟΥ 1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: 3000 1100 π. Χ. 1100-800 πχ 800-500 πχ 500-323 πχ 323-146 πχ 146πΧ-330 μχ 2. Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που

Διαβάστε περισσότερα

Τα λουλούδια που δεν είχαν όνομα ''ΜΥΘΟΣ''

Τα λουλούδια που δεν είχαν όνομα ''ΜΥΘΟΣ'' 1 2 Τα λουλούδια που δεν είχαν όνομα ''ΜΥΘΟΣ'' 3 Τα λουλούδια χωρίς όνομα, τα έχει ο καθένας από μας, αλλά δεν το ξέρουμε. Δεν μας μαθαίνουν τίποτα και ψάχνουμε μόνοι μας άσκοπα να βρούμε κάτι, για να

Διαβάστε περισσότερα

Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616

Greither Elias. Icarus Fresco Munchen 1616 Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616 Η θρησκεία των Μινωιτών Στην είσοδο του Ιδαίου Αντρου φαίνεται ο βωμός λαξευμένος στο βράχο σπήλαιο Καμαρών Δικταίο άντρο τριμερές ιερό ανακτόρωνφαιστού Μινωική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ ΕΝΑ ΚΟΥΒΑΡΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΚΑΡΑΒΙ ΑΠ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΩΣ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ!!

ΜΕ ΕΝΑ ΚΟΥΒΑΡΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΚΑΡΑΒΙ ΑΠ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΩΣ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ!! ΜΕ ΕΝΑ ΚΟΥΒΑΡΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΚΑΡΑΒΙ ΑΠ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΩΣ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ!! etwinning συνεργασία του Νηπιαγωγείου Σεισίου και του 1 ου Νηπιαγωγείου Μουρικίου στα πλαίσια του προγράμματος «Ας ζήσουμε ένα ταξίδι με τους

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΑΡΧΑΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΤΟΥΣ ΣΕ ΟΣΤΡΑΚΑ ΠΗΛΙΝΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μεσοποταμία-Σουμέριοι Μέσα 4ης χιλιετίας π.χ. Σφηνοειδής γραφή Τρόπος γραφής που

Διαβάστε περισσότερα

Κυριότερες πόλεις ήταν η Κνωσός, η Φαιστός, η Ζάκρος και η Γόρτυνα

Κυριότερες πόλεις ήταν η Κνωσός, η Φαιστός, η Ζάκρος και η Γόρτυνα Ηφαίστειο της Θήρας Η Μινωική Κρήτη λόγω της εμπορικής αλλά και στρατηγικής θέσης της έγινε γρήγορα μεγάλη ναυτική και εμπορική δύναμη. Οι Μινωίτες πωλούσαν τα προϊόντα τους σε όλη τη Μεσόγειο με αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

Κάνοντας µάθηµα ιστορίας στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο: µια περιήγηση στις προϊστορικές συλλογές

Κάνοντας µάθηµα ιστορίας στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο: µια περιήγηση στις προϊστορικές συλλογές Κάνοντας µάθηµα ιστορίας στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο: µια περιήγηση στις προϊστορικές συλλογές Την Τετάρτη 21 Νοεµβρίου 2012 το µάθηµα της ιστορίας της Α Γυµνασίου πραγµατοποιήθηκε στο Εθνικό Αρχαιολογικό

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

Φθινοπωρινή Κρήτη: Ηράκλειο-Κνωσός ΗΡΑΚΛΕΙΟ-ΚΝΩΣΟΣ

Φθινοπωρινή Κρήτη: Ηράκλειο-Κνωσός ΗΡΑΚΛΕΙΟ-ΚΝΩΣΟΣ Φθινοπωρινή Κρήτη: Ηράκλειο-Κνωσός ΗΡΑΚΛΕΙΟ-ΚΝΩΣΟΣ Ένας από τους ωραιότερους αρχαιλογικούς χώρους της Ελλάδας, βρίσκεται στα περίχωρα της Κρητικής μεγαλούπουλης. Είναι ο αγαπημένος μας γιατί πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Μιλώντας με τα αρχαία

Μιλώντας με τα αρχαία Επίσκεψη στο μαντείο της Δωδώνης Πώς έβλεπαν το μέλλον οι αρχαίοι; Πώς λειτουργούσε το πιο αρχαίο μαντείο της Ελλάδας; Τι μορφή, σύμβολα και ρόλο είχε ο κύριος θεός του, ο Δίας; Τι σημασία είχαν εκεί οι

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. βιβλ Μινωικός πολιτισμός ΙΣΤΟΡΙΑ Κ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. βιβλ Μινωικός πολιτισμός ΙΣΤΟΡΙΑ Κ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. βιβλ. 60-97 Μινωικός πολιτισμός Γενικές πληροφορίες Τι είναι ο Μινωικός πολιτισμός; Μινωικός πολιτισμός είναι ο πολιτισμός που αναπτύχθηκε την εποχή του χαλκού στην Κρήτη και φέρει

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. ''

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. '' 1. '' Τίποτα δεν είναι δεδομένο. '' 2. '' Η μουσική είναι η τροφή της ψυχής. '' 3. '' Να κάνεις οτι έχει νόημα για σένα, χωρίς όμως να παραβιάζεις την ελευθερία του άλλου. '' 4. '' Την πραγματική μόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση Εύρεση Ανακαλύφθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα στην Κνωσό από τον Άρθουρ Έβανς, που την ονόμασε έτσι επειδή χρησιμοποιούσε γραμμικούς χαρακτήρες (και όχι εικονιστικούς, όπως η μινωική ιερογλυφική γραφή)

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Απάντησε στις παρακάτω ερωτήσεις.

Απάντησε στις παρακάτω ερωτήσεις. Ερωτήσεις Πόσο καλά γνωρίζεις και Απαντήσεις τους Μινωίτες; Πόσο καλά γνωρίζεις τους Μινωίτες; 1. Σε παραστάσεις τοιχογραφιών και σφραγίδων απεικονίζονται μόνο τελετουργικοί χοροί. 2. Κατά την Ύστερη Εποχή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 14 η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 1. Λίγα λόγια για το αρχοντικό 2 2. Το παραμύθι της τοιχογραφίας! (Πρόταση) 3 3. Βρες τη λέξη! (Λύση) 9 4. Ζήσε στον 18 ο αιώνα..

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Ημερομηνία 25/2/2015 Μέσο Συντάκτης Link diastixo.gr Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης http://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/3524-william-landay ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Δημοσιεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Παίζονταςμετουςτίτλουςτωνβιβλίων! Τα βιβλία που μας «δάνεισαν» τους τίτλους τους:

Παίζονταςμετουςτίτλουςτωνβιβλίων! Τα βιβλία που μας «δάνεισαν» τους τίτλους τους: Παίζονταςμετουςτίτλουςτωνβιβλίων! Αν σου δώσω τον τίτλο ενός βιβλίου, τι μπορείς να φανταστείς για αυτό; Μπορείς να μαντέψεις το περιεχόμενό του; να περιγράψεις τους ήρωές του; να αφηγηθείς τις ιστορίες

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην ακρόπολη των Μυκηνών

Ακολούθησέ με... στην ακρόπολη των Μυκηνών ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ TMHMA ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Ακολούθησέ με... στην ακρόπολη

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Από όλα τα παραμύθια που μου έλεγε ο πατέρας μου τα βράδια πριν κοιμηθώ, ένα μου άρεσε πιο πολύ. Ο Σεβάχ ο θαλασσινός. Επτά ταξίδια είχε κάνει ο

Από όλα τα παραμύθια που μου έλεγε ο πατέρας μου τα βράδια πριν κοιμηθώ, ένα μου άρεσε πιο πολύ. Ο Σεβάχ ο θαλασσινός. Επτά ταξίδια είχε κάνει ο 4 Από όλα τα παραμύθια που μου έλεγε ο πατέρας μου τα βράδια πριν κοιμηθώ, ένα μου άρεσε πιο πολύ. Ο Σεβάχ ο θαλασσινός. Επτά ταξίδια είχε κάνει ο Σεβάχ. Για να δει τον κόσμο και να ζήσει περιπέτειες.

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

Bίντεο 1: Η Αµµόχωστος του σήµερα (2 λεπτά) ήχος θάλασσας

Bίντεο 1: Η Αµµόχωστος του σήµερα (2 λεπτά) ήχος θάλασσας ΘΥΜΑΜΑΙ; Πρόσωπα Ήρωας: Λούκας Αφηγητής 1: Φράνσις Παιδί 1: Ματθαίος Παιδί 2: Αιµίλιος Βασίλης (αγόρι):δηµήτρης Ελένη (κορίτσι): Αιµιλία Ήλιος: Περικλής Θάλασσα: Θεοδώρα 2 ΘΥΜΑΜΑΙ; CD 1 Ήχος Θάλασσας Bίντεο

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε Σάββατο και διαφορετική εμπειρία στο Μουσείο Ακρόπολης

Κάθε Σάββατο και διαφορετική εμπειρία στο Μουσείο Ακρόπολης Κάθε Σάββατο και διαφορετική εμπειρία στο Μουσείο Ακρόπολης Εναλλασσόμενες θεματικές παρουσιάσεις Κάθε Σάββατο και διαφορετική εμπειρία στο Μουσείο Ακρόπολης Εναλλασσόμενες θεματικές παρουσιάσεις Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

Το μαγικό βιβλίο. Σαν διαβάζω ένα βιβλίο λες και είμαι μια νεράιδα που πετώ στον ουρανό.

Το μαγικό βιβλίο. Σαν διαβάζω ένα βιβλίο λες και είμαι μια νεράιδα που πετώ στον ουρανό. Το μαγικό βιβλίο Σαν διαβάζω ένα βιβλίο λες και είμαι μια νεράιδα που πετώ στον ουρανό. Σαν διαβάζω ένα βιβλίο λες και είμαι μια γοργόνα μέσα στα καταγάλανα νερά. Σαν διαβάζω ένα βιβλίο λες και γίνομαι

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Είπε ο Θεός: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με την εικόνα τη δική μας κι έτσι που να μπορεί να μας μοιάσει κι ας εξουσιάζει τα ψάρια της

Είπε ο Θεός: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με την εικόνα τη δική μας κι έτσι που να μπορεί να μας μοιάσει κι ας εξουσιάζει τα ψάρια της Η δημιουργία του ανθρώπου Θεϊκή προέλευση του ανθρώπου Είπε ο Θεός: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με την εικόνα τη δική μας κι έτσι που να μπορεί να μας μοιάσει κι ας εξουσιάζει τα ψάρια της θάλασσας,

Διαβάστε περισσότερα

Τα 7 θαύματα του αρχαίου κόσμου Χαρίδης Φίλιππος

Τα 7 θαύματα του αρχαίου κόσμου Χαρίδης Φίλιππος Τα 7 θαύματα του αρχαίου κόσμου Χαρίδης Φίλιππος 1. Η μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας Η τεράστια αυτή πυραμίδα είναι το αρχαιότερο από τα εφτά θαύματα του Αρχαίου Κόσμου, αλλά είναι το μόνο που διασώζετε 4.000χ.Όταν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφέας. Ραφαέλα Ρουσσάκη. Εικονογράφηση. Αμαλία Βεργετάκη. Γεωργία Καμπιτάκη. Γωγώ Μουλιανάκη. Ζαίρα Γαραζανάκη. Κατερίνα Τσατσαράκη

Συγγραφέας. Ραφαέλα Ρουσσάκη. Εικονογράφηση. Αμαλία Βεργετάκη. Γεωργία Καμπιτάκη. Γωγώ Μουλιανάκη. Ζαίρα Γαραζανάκη. Κατερίνα Τσατσαράκη Συγγραφέας Ραφαέλα Ρουσσάκη Εικονογράφηση Αμαλία Βεργετάκη Γεωργία Καμπιτάκη Γωγώ Μουλιανάκη Ζαίρα Γαραζανάκη Κατερίνα Τσατσαράκη Μαρία Κυρικλάκη Μαριτίνα Σταματάκη Φιλία Πανδερμαράκη Χριστίνα Κλωνάρη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ Τα τραγούδια των ανθρώπων μιλούσαν και μιλούν πάντα για τη μαγεία της γυναίκας. Μιλούν και τραγουδούν, άλλοτε με χαρά κι άλλοτε με θλίψη και με καημό, για τον ρόλο που η γυναίκα

Διαβάστε περισσότερα

κι η τιμωρία των κατηγορουμένων. Βέβαια, αν δεν έχεις πάρει καθόλου βάρος, αυτό θα σημαίνει ότι ο κατηγορούμενος

κι η τιμωρία των κατηγορουμένων. Βέβαια, αν δεν έχεις πάρει καθόλου βάρος, αυτό θα σημαίνει ότι ο κατηγορούμενος 14 Φτάνοντας λοιπόν ο Νικήτας σε μια από τις γειτονικές χώρες, εντυπωσιάστηκε από τον πλούτο και την ομορφιά της. Πολλά ποτάμια τη διέσχιζαν και πυκνά δάση κάλυπταν τα βουνά της, ενώ τα χωράφια ήταν εύφορα

Διαβάστε περισσότερα

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας Έρικα Τζαγκαράκη Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας στην μικρη Ριτζάκη Σταματία-Σπυριδούλα Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας ISBN: 978-618-81493-0-4 Έρικα Τζαγκαράκη Θεσσαλονίκη 2014 Έρικα Τζαγκαράκη

Διαβάστε περισσότερα

μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου

μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου Δύο Σε μια σπουδαία αρχαία πόλη που την έλεγαν Ουρούκ, ζούσε ένας νεαρός βασιλιάς, ο Γκιλγκαμές. Πατέρας του Γκιλγκαμές ήταν ο βασιλιάς Λουγκαλμπάντα και μητέρα του η

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Επιμέλεια, παρουσίαση : Παντελάκη Μαργαρίτα (ΠΕ08, καλλιτεχνικών μαθημάτων, 3ο Δημοτικό Σχολείο Σερρών ) Δευτέρα, 12 Νοεμβρίου 12 Τι σχέση μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ

ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Γ Γυμνασίου οι μαθητές ήρθαν σε επαφή με ένα δείγμα ερωτικής ποίησης. Συγκεκριμένα διδάχτηκαν το ποίημα

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεις αυτές τις φράσεις;

Πώς γράφεις αυτές τις φράσεις; Πρόλογος Όταν ήμουν μικρός, ούτε που γνώριζα πως ήμουν παιδί με ειδικές ανάγκες. Πώς το ανακάλυψα; Από τους άλλους ανθρώπους που μου έλεγαν ότι ήμουν διαφορετικός, και ότι αυτό ήταν πρόβλημα. Δεν είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μια νύχτα. Μπαίνω στ αμάξι με το κορίτσι μου και γέρνει γλυκά στο πλάϊ μου και το φεγγάρι λες και περπατάει ίσως θέλει κάπου να μας πάει

Μια νύχτα. Μπαίνω στ αμάξι με το κορίτσι μου και γέρνει γλυκά στο πλάϊ μου και το φεγγάρι λες και περπατάει ίσως θέλει κάπου να μας πάει Μια νύχτα Μπαίνω στ αμάξι με το κορίτσι μου και γέρνει γλυκά στο πλάϊ μου και το φεγγάρι λες και περπατάει ίσως θέλει κάπου να μας πάει Μια νύχτα σαν κι αυτή μια νύχτα σαν κι αυτή θέλω να σου πω πόσο σ

Διαβάστε περισσότερα

2. Η ΑΙΓΥΠΤΟΣ (Σελ )

2. Η ΑΙΓΥΠΤΟΣ (Σελ ) 2. Η ΑΙΓΥΠΤΟΣ (Σελ. 20-23) 2.1. Η Χώρα. Νείλος : Πηγές από Αιθιοπία και δέλτα. Δυτικά : Η Λιβυκή έρημος. Ανατολικά : Η έρημος του Σινά έως Ερυθρά Θάλασσα. Λάσπη Ευφορία. Άνω Αίγυπτος-Κάτω Αίγυπτος. 2.2.

Διαβάστε περισσότερα

Πένυ Παπαδάκη : «Με οδηγούν και οι ίδιοι οι ήρωες στο τέλος που θα ήθελαν» Τετάρτη, 29 Μάρτιος :13

Πένυ Παπαδάκη : «Με οδηγούν και οι ίδιοι οι ήρωες στο τέλος που θα ήθελαν» Τετάρτη, 29 Μάρτιος :13 Πένυ Παπαδάκη : «Με οδηγούν και οι ίδιοι οι ήρωες στο τέλος που θα ήθελαν» Τετάρτη, 29 Μάρτιος 2017-11:13 Από τη Μαίρη Γκαζιάνη Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη καταπιάνεται με ένα ακόμα κοινωνικό θέμα στο νέο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΤΗΣ ΓΚΙΖΑΣ ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΠΤΑ ΘΑΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΤΗΣ ΓΚΙΖΑΣ ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΠΤΑ ΘΑΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΤΗΣ ΓΚΙΖΑΣ ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΠΤΑ ΘΑΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΤΗΣ ΓΚΙΖΑΣ Χτισμένες στη Νεκρόπολη της Γκίζας, μία ανάσα από την πρωτεύουσα της Αιγύπτου, το Κάιρο, αποτελούν το αρχαιότερο

Διαβάστε περισσότερα

Mικροί - Mεγάλοι σε δράση

Mικροί - Mεγάλοι σε δράση Υπουργείο Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Διεύθυνση Μουσείων Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία του τοπίου: θεωρητικές και ερμηνευτικές προσεγγίσεις

Αρχαιολογία του τοπίου: θεωρητικές και ερμηνευτικές προσεγγίσεις Αρχαιολογία του τοπίου: θεωρητικές και ερμηνευτικές προσεγγίσεις Ενότητα 1.3: Γιώργος Βαβουρανάκης Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Παραδοσιακή αρχαιολογία και τοπίο Από τον H. Schliemann

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα

Η δημιουργία του ανθρώπου

Η δημιουργία του ανθρώπου Η δημιουργία του ανθρώπου Στο τέλος της έκτης ημέρας, ο Θεός δημιουργεί τον άνθρωπο, ο οποίος υπήρξε το τελευταίο και το τελειότερο δημιούργημα του Θεού. Ψηφιδωτό από το Μονρεάλε της Σικελίας, 13ος αι.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Ξεκινώντας την εργασία θα θέλαμε να παραθέσουμε το παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Π Ρ Ο Ϊ Σ Τ Ο Ρ Ι Α

Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Π Ρ Ο Ϊ Σ Τ Ο Ρ Ι Α Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Π Ρ Ο Ϊ Σ Τ Ο Ρ Ι Α Ο Ελλαδικός χώρος, με τη μεγάλη γεωμορφολογική ποικιλία που διαθέτει, φιλοξένησε από νωρίς τη ζωή. Οι πρώτοι άνθρωποι που εγκαταστάθηκαν στο χώρο αυτό χρησιμοποίησαν

Διαβάστε περισσότερα

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES.

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C)

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) Μπορεί η αρετή να γίνει αντικείμενο διδασκαλίας; Ο Πρωταγόρας εξηγεί στον Σωκράτη τι διδάσκει στους νέους που παρακολουθούν τα μαθήματά του. Οι αντιρρήσεις του Σωκράτη. «Το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΛΕΜΕΣΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΘΕΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ : Α

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΛΕΜΕΣΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΘΕΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΛΕΜΕΣΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΘΕΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 12.06.2014 ΧΡΟΝΙΚΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2 ώρες (7:45π.μ.- 9:45μ.μ.) Βαθμός :...

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό Ημερομηνία 9/6/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://plusmag.gr/ Αλεξάνδρα Παναγοπούλου http://plusmag.gr/article/%cf%84%ce%b1%ce%bd_%cf%86%ce%b5%ce%b3%ce%bf%cf %85%CE%BD_%CF%84%CE%B1_%CF%83%CE%BD%CE%BD%CE%B5%CF%86%CE%B1_%CE%B

Διαβάστε περισσότερα

μέρα, σύντομα δε θα μπορούσε πια να σωθεί από βέβαιο αφανισμό, αποφάσισε να ζητήσει τη βοήθεια του Ωκεανού.

μέρα, σύντομα δε θα μπορούσε πια να σωθεί από βέβαιο αφανισμό, αποφάσισε να ζητήσει τη βοήθεια του Ωκεανού. Το βιβλίο του Βαγγέλη Ηλιόπουλου "Η Μεσόγειος είμαι εγώ και δεν είμαι πια εδώ" επιλέχθηκε για να αποτελέσει τη βάση για το θεατρικό δρώμενο, που θα αποτελέσει την παρουσίαση της Ερευνητικής Εργασίας :

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ

ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Γ Γυμνασίου οι μαθητές ήρθαν σε επαφή με ένα δείγμα ερωτικής ποίησης. Συγκεκριμένα διδάχτηκαν το ποίημα

Διαβάστε περισσότερα

Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου δασκάλα, κυρία Ειρήνη Καραγιάννη, που µας δίδαξε µε τόση αγάπη και χαρά όλα τα µαθήµατα της Γ και Τάξης

Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου δασκάλα, κυρία Ειρήνη Καραγιάννη, που µας δίδαξε µε τόση αγάπη και χαρά όλα τα µαθήµατα της Γ και Τάξης 6ο Γυµνάσιο Νέας Ιωνίας Τάξη:Α Τµήµα:2 Μάθηµα:Αρχαία Ιστορία ιδάσκουσα:ελ.σάρδη Η ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:ΣΕΒΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΪΟΣ 2015 Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Τα παιδιά του Αδάμ είναι τα άκρα ενός σώματος, Μοιράζονται όλα την ίδια ρίζα. Όταν ένα άκρο περνάει τις μέρες του

Διαβάστε περισσότερα

Διήμερη εκδρομή στην Αθήνα

Διήμερη εκδρομή στην Αθήνα Διήμερη εκδρομή στην Αθήνα Την Πέμπτη 16 Ιανουαρίου ξεκινήσαμε το πρωί από τα Τρίκαλα για την διήμερη εκδρομή που είχε οργανώσει το σχολείο μας με προορισμό την Αθήνα. Όλοι ανυπομονούσαμε γι αυτήν την

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΚΗΝΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. (Ι). Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, ως προς την ορθότητά τους, με την ένδειξη Σωστό ή Λάθος.

ΜΥΚΗΝΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. (Ι). Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, ως προς την ορθότητά τους, με την ένδειξη Σωστό ή Λάθος. ΜΥΚΗΝΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ (Ι). Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, ως προς την ορθότητά τους, με την ένδειξη Σωστό ή Λάθος. 1. Βασιλεύς ονομαζόταν ο ανώτατος άρχοντας των μυκηναϊκών ανακτόρων. 2.Οι

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου

Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου Η γυναίκα ως σύζυγος και μητέρα Η γυναίκα ως πολεμικό λάφυρο Γυναίκα και επιτάφιες τιμές ηρώων Η τύχη του γυναικείου πληθυσμού μετά την άλωση μιας πόλης

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

Μήνυμα από τους μαθητές του Ε1. Σ αυτούς θέλουμε να αφιερώσουμε τα έργα μας. Τους έχουν πάρει τα πάντα. Ας τους δώσουμε, λοιπόν, λίγη ελπίδα»

Μήνυμα από τους μαθητές του Ε1. Σ αυτούς θέλουμε να αφιερώσουμε τα έργα μας. Τους έχουν πάρει τα πάντα. Ας τους δώσουμε, λοιπόν, λίγη ελπίδα» Μήνυμα από τους μαθητές του Ε1 «Εμείς, τα παιδιά της Ε1 τάξης, κάναμε μερικά έργα με θέμα τους πρόσφυγες, για να εκφράσουμε την αλληλεγγύη μας σ αυτούς τους κυνηγημένους ανθρώπους. Τους κυνηγάει ο πόλεμος

Διαβάστε περισσότερα

''Μιλω ντας επιγραμματικα για την ανα γκη δημιουργι ας του νε ου ανθρω που''

''Μιλω ντας επιγραμματικα για την ανα γκη δημιουργι ας του νε ου ανθρω που'' ''Μιλω ντας επιγραμματικα για την ανα γκη δημιουργι ας του νε ου ανθρω που'' ''Ο άνθρωπος δεν αρκείται πια στις μέχρι τώρα θεωρήσεις φιλοσοφικές και μη και νιώθει την ανάγκη δημιουργίας μιας δικής του

Διαβάστε περισσότερα

Ο ον Κιχώτης και οι ανεµόµυλοι Μιγκέλ ντε Θερβάντες

Ο ον Κιχώτης και οι ανεµόµυλοι Μιγκέλ ντε Θερβάντες Ο ον Κιχώτης και οι ανεµόµυλοι Μιγκέλ ντε Θερβάντες (Ο ον Κιχώτης ήταν ένας άρχοντας πολύ φτωχός σε λεφτά αλλά πλούσιος σε φαντασία. Ζούσε στην Ισπανία, στην ξακουσµένη επαρχία της Μάντσας. Όταν έφτασε

Διαβάστε περισσότερα

Το καράβι της Κερύνειας

Το καράβι της Κερύνειας Το καράβι της Κερύνειας Το αρχαίο Καράβι της Κερύνειας Το 300π.Χ. το αρχαίο εμπορικό πλοίο ξεκινούσε από τη Σάμο απ όπου φόρτωσε κρασί. Αφού πέρασε από τα νησιά Κω και Ρόδο και πήρε αμφορείς ταξίδευε προς

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΕΝΗ ΓΕΡΕΝΤΕ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΡΑΚΑ ΗΜΗΤΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

Με τον Αιγυπτιακό

Με τον Αιγυπτιακό Με ποιον πολιτισμό θα ασχοληθούμε; Με τον Αιγυπτιακό Η θέση της Αιγύπτου Τι βλέπετε; Αίγυπτος και Νείλος Η Αίγυπτος οφείλει την ύπαρξη της στον Νείλο. Το άγονο έδαφος κατέστη εύφορο χάρη στις πλημμύρες,

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

Τα αρχαία της Κατοχής

Τα αρχαία της Κατοχής Τα αρχαία της Κατοχής Σπερχειάδα 7 Απριλίου 2016 Σαράντος Θεοδωρόπουλος ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΑΚΑΗΣ Ο ΠΟΘΟΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΩΣ ΤΟΥΣ 1939 Ο Δρ. Γκαίμπελς επισκέπτεται την Αρχαιότητες στην Αθήνα 1940 ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν.

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν. Είναι γνωστή σε όλους η σειρά επιστημονικής φαντασίας Star Trek η οποία έχει φανατικούς θαυμαστές σε όλο τον κόσμο. Οι τεχνολογικές καινοτομίες και οι «φανταστικές» τεχνολογίες που είχε συμπεριλάβει στο

Διαβάστε περισσότερα

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Πάτρα, Δεκέμβρης 2012 Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την πληροφόρηση; Πώς μπορεί η φωτογραφία να είναι τέχνη, εάν είναι στενά συνδεδεμένη με την αυτόματη

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία

Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία 1. Εισαγωγή 2. Τύποι 3. Ασκήσεις Γρηγοριάδης Ιωάννης Φυσική Η φυσική αποτελεί πεδίο στο οποίο μπορούν να διαπρέψουν οι μαθητές με δυσλεξία καθώς η ιδιαιτερότητα τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα;

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; Σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Σκοπός αυτής της διερεύνησης ήταν να κάνουν κάποιες υποθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Έχετε δει ή έχετε ακούσει κάτι για τον πίνακα αυτό του Πικάσο;

Έχετε δει ή έχετε ακούσει κάτι για τον πίνακα αυτό του Πικάσο; Έχετε δει ή έχετε ακούσει κάτι για τον πίνακα αυτό του Πικάσο; Πάμπλο Πικάσο (25 Οκτωβρίου, 1881-8 Απριλίου, 1973) ήταν και είναι ένας από τους κυριότερους Ισπανούς εκπροσώπους της τέχνης του 20ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης ΜΕΓΑΛΟΙ ΕΦΕΥΡΕΤΕΣ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ Αϊνστάιν Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης Περιεχόµενα Κεφάλαιο 1:...3 Κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα