ÌÅËÅÔÇ ÔÏÕ ÉÌÅ ÃÓÅÂÅÅ. ñçìáôïäüôçóç ìéêñþí êáé ðïëý ìéêñþí åðé åéñþóåùí.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ÌÅËÅÔÇ ÔÏÕ ÉÌÅ ÃÓÅÂÅÅ. ñçìáôïäüôçóç ìéêñþí êáé ðïëý ìéêñþí åðé åéñþóåùí."

Transcript

1 ÌÅËÅÔÇ ÔÏÕ ÉÌÅ ÃÓÅÂÅÅ ñçìáôïäüôçóç ìéêñþí êáé ðïëý ìéêñþí åðé åéñþóåùí

2 Π ε ρ ι ε χ ό µ ε ν α Α. Πρόσβαση των Μικρών Επιχειρήσεων στη Χρηµατοδότηση Σύνοψη 4 Εισαγωγή 10 Μέρος 1 ο : ΜΜΕ σε Ευρώπη και Ελλάδα 13 Εισαγωγή Ορισµός ΜΜΕ Στοιχεία ΜΜΕ Ευρώπη και Ελλάδα Η πρόσβαση των ελληνικών µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση Μέρος 2 ο : Σχεδιασµός και µεθοδολογία της έρευνας 28 Επισκόπηση αντίστοιχων ερευνών στην Ευρώπη Μεθοδολογία έρευνας Ερωτηµατολόγιο Πληθυσµός έρευνας Αρχικό δείγµα Τελικό δείγµα Αντιπροσωπευτικότητα τελικού δείγµατος Μέρος 3 ο : Ανάλυση αποτελεσµάτων έρευνας 43 Μέρος 4 ο : ηµογραφικά στοιχεία έρευνας Ανάλυση αποτελεσµάτων έρευνας Σύνοψη βασικών αποτελεσµάτων, Συµπεράσµατα και Προτάσεις πολιτικής 77 Σύνοψη βασικών αποτελεσµάτων Συµπεράσµατα Προτάσεις Πολιτικής Βιβλιογραφία Παράρτηµα: Ερωτηµατολόγιο έρευνας

3 Β. Χρηµατοδοτικές υποδοµές και Μικροµεσαίες Επιχειρήσεις Σύνοψη 92 Κεφάλαιο I I.1 I.2 Χρηµατοδοτικές υποδοµές υπέρ των MME στην E.E. 104 Συστήµατα και πολιτικές στα Κράτη - µελή της Ε.Ε. 105 Εξειδικευµένα χρηµατοδοτικά µέσα - εργαλεία υπέρ ΜΜΕ 110 Κεφάλαιο II Χρηµατοδοτικές υποδοµές υπέρ των ΜΜΕ στην Ελλάδα 140 IΙ.1 Συστήµατα και πολιτικές υπέρ ΜΜΕ στην Ελλάδα 141 ΙΙ.2 Τραπεζική χρηµατοδότηση και άλλα χρηµατοδοτικά εργαλεία 148 IΙ.3 Οι ΜΕ και ΠΜΕ και το έλλειµµα του τραπεζικού συστήµατος 159 ΙΙ.4 ΤΕΜΠΜΕ Α.Ε. : 5 χρόνια παρουσίας στην ελληνική αγορά 163 Κεφάλαιο III Έρευνα αγοράς σε ΠΜΕ και ΜΕ 185 III.1 Ευρήµατα και αποτελέσµατα έρευνας αγοράς 186 ΙΙΙ.2 Αποτελέσµατα άλλων ερευνών αγοράς 201 ΙΙΙ.3 Χρηµατοοικονοµικές υποδοµές και προτάσεις φορέων, επιµελητηρίων 203 Κεφάλαιο IV Συµπεράσµατα προτάσεις 207 2

4 Α. Πρόσβαση των Μικρών Επιχειρήσεων στη Χρηµατοδότηση 3

5 Σύνοψη Η έρευνα του Ινστιτούτου Μικρών Επιχειρήσεων της Γενικής Συνοµοσπονδίας Επαγγελµατιών Βιοτεχνών και Εµπόρων Ελλάδας σχετικά µε την Πρόσβαση των Μικρών Επιχειρήσεων στη Χρηµατοδότηση είναι η πρώτη που υλοποιείται από µια σειρά ερευνών που έχουν σχεδιαστεί και αναµένεται να υλοποιηθούν στο άµεσο µέλλον. Το θέµα που επιχειρεί να αναλύσει αποτελεί ένα από τα σηµαντικότερα προβλήµατα που αντιµετωπίζουν οι µικρές επιχειρήσεις, όχι µόνο στην Ελλάδα αλλά και στην Ευρώπη και διεθνώς. Ιδιαίτερα σήµερα, όπου το γενικότερο οικονοµικό και κατά συνέπεια και το επιχειρηµατικό περιβάλλον διέπεται από συνθήκες γενικευµένης οικονοµικής κρίσης, η πρόσβαση των µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η ιδιαίτερη σηµασία των αποτελεσµάτων της εν λόγω έρευνας ενισχύεται περαιτέρω, εάν ληφθεί υπόψη ότι η στήριξη των µικρών επιχειρήσεων αποτελεί τα τελευταία χρόνια βασικό µέληµα του σχεδιασµού της πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η αρχή Σκεφτόµαστε πρώτα τους µικρούς και πρωτοβουλίες όπως η Πράξη για τις µικρές επιχειρήσεις αποδεικνύουν ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δίνει προτεραιότητα στις ανάγκες των µικρών επιχειρήσεων. Εξάλλου δεν θα µπορούσε να είναι διαφορετικά, καθώς οι µικρές επιχειρήσεις διαδραµατίζουν θεµελιώδη ρόλο στην ευρωπαϊκή οικονοµία, προάγοντας την κοινωνική σταθερότητα, εξασφαλίζοντας υψηλούς ρυθµούς βιώσιµης ανάπτυξης και διατηρώντας τον ζωτικό δεσµό µεταξύ της παραγωγικής πραγµατικότητας και της εδαφικής της διάστασης. Επιπλέον, αποτελούν ίσως τον αποτελεσµατικότερο τρόπο καταπολέµησης της ανεργίας καθώς δηµιουργούν περισσότερες θέσεις απασχόλησης, συµβάλλουν στην ενίσχυση της ιδέας της κοινωνίας της γνώσης καθώς αποτελούν χώρους κατάρτισης, ενισχύουν τη διεθνή ανταγωνιστικότητα των κρατών µελών και της ΕΕ και είναι πιο διστακτικές στις απολύσεις προσωπικού σε σχέση µε τις µεγαλύτερες επιχειρήσεις. εν είναι τυχαίο εξάλλου ότι, βάσει ορισµού, επιχειρήσεις που απασχολούν µέχρι 50 εργαζοµένους απασχολούν το µισό εργατικό δυναµικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης των 27 και αποτελούν το 99% του αριθµού των επιχειρήσεων. 4

6 Στην Ελλάδα, οι µικρές επιχειρήσεις καλύπτουν το 99,6% του συνόλου. Ιδιαίτερα οι πολύ µικρές επιχειρήσεις (1-9 εργαζόµενοι) αποτελούν τον βασικό επιχειρηµατικό ιστό, καλύπτοντας το 98% του συνολικού αριθµού των επιχειρήσεων και απασχολώντας το 57% του συνόλου των απασχολούµενων στον ιδιωτικό τοµέα (εκτός του χρηµατοπιστωτικού κλάδου), καταλαµβάνοντας την πρώτη θέση στην ΕΕ- 27. Οι µικροί επιχειρηµατίες αντιµετωπίζουν καθηµερινά πολλά και διάφορα προβλήµατα κατά την άσκηση της επιχειρηµατικής τους δραστηριότητας. Οι µικρές επιχειρήσεις είναι οι πλέον ευαίσθητες από όλες τις επιχειρήσεις στις µεταβολές του γενικότερου επιχειρηµατικού περιβάλλοντος. Είναι οι πρώτες που θα υποφέρουν αν επιβαρυνθούν µε υπερβολική γραφειοκρατία και οι πρώτες που θα ευδοκιµήσουν αν υπάρξουν πρωτοβουλίες για βελτίωση του περιβάλλοντος µέσα στο οποίο δραστηριοποιούνται. Μία από τις πρώτες θέσεις της ατζέντας των προβληµάτων που καλούνται να αντιµετωπίσουν οι µικροί επιχειρηµατίες είναι και η ελλιπής πρόσβαση στη χρηµατοδότηση. Βασικός στόχος της παρούσας έρευνας είναι η ανάλυση του θέµατος αυτού. Συγκεκριµένα, αναλύεται κατά πόσο οι ίδιοι οι µικροί επιχειρηµατίες θεωρούν ότι οι υπάρχουσες χρηµατοδοτικές δοµές διευκόλυναν την πρόσβασή τους σε χρηµατοδότηση. Η παρούσα έρευνα είναι η πρώτη η οποία χρησιµοποιεί ποσοτικά στοιχεία ανάλυσης προερχόµενα από τις αποκρίσεις των επιχειρήσεων στο συγκεκριµένο επιστηµονικό πεδίο. Η µεθοδολογική επιλογή της συγκέντρωσης ποσοτικών στοιχείων µέσω συµπλήρωσης ερωτηµατολογίου έγινε αφενός λόγω έλλειψης πρωτογενών ποσοτικών δεδοµένων στο µεγαλύτερο τµήµα του πληθυσµού των µικρών επιχειρήσεων και αφετέρου λόγω βασικών πλεονεκτηµάτων που συνεπάγεται η έρευνα µε ερωτηµατολόγια. Το δείγµα είναι αντιπροσωπευτικό του πληθυσµού µε βάση το γεωγραφικό κριτήριο και το κριτήριο µεγέθους και αποτελείται από 191 επιχειρήσεις. Τα βασικά συµπεράσµατα που προκύπτουν από την έρευνα κατηγοριοποιούνται µε βάση τις βασικές πηγές πρόσβασης των επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση, δηλαδή τον τραπεζικό δανεισµό, τη χρηµατοδότηση µέσω φορέων (ΟΑΕ, ΕΟΜΜΕΧ, Άλλα ευρωπαϊκά συγχρηµατοδοτούµενα προγράµµατα, Αναπτυξιακός νόµος, ΤΕΜΠΜΕ και 5

7 ΤΑΝΕΟ) και τέλος αναφορικά µε την προτίµηση των πηγών χρηµατοδότησης µε βάση τις δραστηριότητες της επένδυσης και των καθηµερινών-λειτουργικών δραστηριοτήτων. Μια σύνοψη των βασικών αποτελεσµάτων και των συµπερασµάτων της έρευνας παρουσιάζεται στο 4 ο µέρος της έρευνας, ενώ στις παραγράφους που ακολουθούν διατυπώνονται τα βασικά συµπεράσµατα της έρευνας. Ως βασικό συµπέρασµα θεωρείται το εύρηµα ότι διαφαίνεται ένα βασικό κενό αγοράς ανάµεσα στις επιθυµίες των επιχειρηµατιών για χρηµατοδότηση των επενδύσεών τους µε µακροπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό και στη σχετικά µικρή πρόσβαση στον εν λόγω δανεισµό. Συγκεκριµένα, οι µισές περίπου επιχειρήσεις δεν προσφεύγουν στον τραπεζικό δανεισµό, καθώς το 56,7% των επιχειρήσεων δηλώνουν ότι δεν διαθέτουν καθόλου βραχυπρόθεσµα δάνεια και το 51,6% καθόλου µακροπρόθεσµα δάνεια. Ταυτόχρονα όµως, ο µακροπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός κατατάσσεται στην πρώτη θέση της ιεραρχίας αναφορικά µε την επιλογή για τη χρηµατοδότηση επενδύσεων. Επιπλέον, το κενό αυτό διαφαίνεται και από το εύρηµα ότι από τις 97 επιχειρήσεις που δήλωσαν ότι δεν χρησιµοποιούν καθόλου τραπεζικό δανεισµό, οι 23 θα τον επέλεγαν ως πρώτη επιλογή για να χρηµατοδοτήσουν µια επένδυση και οι 7 ως δεύτερη επιλογή. Οι επιχειρήσεις θεωρούν ότι το βασικότερο εµπόδιο στον τραπεζικό δανεισµό είναι τα υψηλά επιτόκια. ιαφαίνεται εποµένως η ανάγκη για αποτελεσµατικότερη λειτουργία του Ταµείου Εγγυοδοσίας Μικρών και Πολύ Μικρών Επιχειρήσεων (ΤΕΜΠΜΕ) µε στόχο την πραγµατική µείωση των επιτοκίων δανεισµού των µικρών επιχειρήσεων. Επιπλέον, προτείνεται η διερεύνηση µε βάση την εµπειρία σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες, για ίδρυση Τράπεζας µε στόχο την εξυπηρέτηση των µικρών επιχειρήσεων. Στο πιο πάνω πλαίσιο διακρίνεται επιπλέον και έλλειψη ελκυστικών τραπεζικών προγραµµάτων-προϊόντων για µικρές επιχειρήσεις, σύµφωνα µε τους ερωτώµενους. Το γεγονός αυτό θεωρείται αρκετά σηµαντικό εµπόδιο στην πρόσβαση των µικρών επιχειρήσεων στον τραπεζικό δανεισµό. Αναφορικά µε τα µικροδάνεια (δάνεια µικρότερα των ), περίπου οι µισοί επιχειρηµατίες φαίνεται ότι προσφεύγουν σε µικροδανεισµό. Λαµβάνοντας υπόψη ότι η συντριπτική πλειοψηφία των 6

8 ελληνικών επιχειρήσεων είναι πολύ µικρές επιχειρήσεις, η εισαγωγή των επιχειρηµατικών µικροδανείων ως χρηµατοοικονοµικά προϊόντα στην τραπεζική αγορά εκτιµάται ότι θα αποτελούσε σηµαντική βοήθεια για τους µικρούς επιχειρηµατίες. Το συµπέρασµα αυτό ενισχύεται και από το γεγονός ότι οι αυτοαπασχολούµενοι αποδίδουν πολύ περισσότερη σηµασία στους λόγους υπέρ ενός µικρού δανείου σε σχέση µε τους εργοδότες.. Η χρήση αποθεµατικών αποτελεί επίσης µια σηµαντική πηγή χρηµατοδότησης επενδύσεων για τις µικρές επιχειρήσεις καθώς καταλαµβάνει τη δεύτερη θέση στην ιεραρχία ως πρώτη επιλογή χρηµατοδότησης των επενδύσεων (µε πρώτη θέση στην ιεραρχία τον µακροπρόθεσµο δανεισµό). Λαµβάνοντας υπόψη ότι η στήριξη των επενδύσεων αποτελεί πρώτη προτεραιότητα στην προσπάθεια για τόνωση της οικονοµικής ανάπτυξης, µέτρα τα οποία θα ενίσχυαν την πρόσβαση σε κεφάλαια για επένδυση κρίνονται ιδιαίτερης σηµασίας. Είναι αξιοσηµείωτο το αποτέλεσµα ότι οι επιχειρηµατίες αποφεύγουν την αύξηση των ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας. Πιθανά αίτια αυτού του αποτελέσµατος είναι ενδεχοµένως η επιθυµία να διατηρήσουν τον έλεγχο της επιχείρησης και η έλλειψη πληροφόρησης σχετικά µε κεφάλαια επιχειρηµατικού κινδύνου (venture capital). Συνεπώς, είναι απαραίτητο να γίνουν ενέργειες προώθησης αυτού του τύπου χρηµατοδότησης. Τα ποσοστά των επιχειρήσεων που αναζητούν χρηµατοδότηση µέσω των φορέων ΟΑΕ, ΕΟΜΜΕΧ κτλ. είναι σχετικά αναµενόµενα. Συγκεκριµένα, το 22,6% των επιχειρήσεων δήλωσαν ότι αναζήτησαν χρηµατοδότηση µέσω των προγραµµάτων του ΟΑΕ, 10,2% µέσω των προγραµµάτων του ΕΟΜΜΕΧ και σε άλλα συγχρηµατοδοτούµενα προγράµµατα, 2,7% µέσω αναπτυξιακού νόµου και 0,54% µέσω ΤΕΜΠΜΕ. Για τις επιχειρήσεις οι οποίες αναζήτησαν χρηµατοδότηση µέσω ΟΑΕ και µέσω ΕΟΜΜΕΧ, περίπου οι µισές δήλωσαν ότι πέτυχαν χρηµατοδότηση. Οι λόγοι µη αναζήτησης χρηµατοδότησης µέσω των φορέων αυτών, είναι αφενός ότι δεν χρειάστηκε να προσφύγουν στους φορείς αυτούς, και αφετέρου η άγνοια των προγραµµάτων που προσφέρονται από τους φορείς. Αναφορικά µε τη σηµασία της ύπαρξης των φορέων οι αρνητικές απαντήσεις Καθόλου σηµαντικός και Λίγο σηµαντικός λαµβάνουν και αυτές σχετικά υψηλά ποσοστά απ ότι αναµενόταν, φτάνοντας σωρευτικά 7

9 το 33% περίπου. Οι απαντήσεις αυτές ενδεχοµένως να υπονοούν έλλειψη επαρκούς πληροφόρησης. Το συµπέρασµα αυτό ενισχύεται από το εύρηµα ότι οι επιχειρηµατίες που δήλωσαν ότι η χρηµατοδότησή τους είναι επαρκής, αξιολογούν όλους τους φορείς σε υψηλότερα επίπεδα σηµαντικότητας. Επιπλέον, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι κάποιοι επιχειρηµατίες θεωρούν την όλη διαδικασία αίτησης για χρηµατοδότηση µέσω των φορέων ως χάσιµο χρόνου, καθώς περίπου οι αιτήσεις των µισών επιχειρήσεων που προσφεύγουν στους φορείς για χρηµατοδότηση απορρίπτονται. Εποµένως, είναι σηµαντικό πρώτον να υπάρχει καλύτερη ενηµέρωση για τα προγράµµατα που προσφέρονται από τους φορείς αυτούς και δεύτερον να γίνουν πιο συγκεκριµένες και πιο ευνόητες και ξεκάθαρες οι διαδικασίες και τα κριτήρια έγκρισης των αιτήσεων. Σηµαντικό επίσης είναι το εύρηµα ότι οι αυτοαπασχολούµενοι φαίνεται να προτιµούν τη χρηµατοδότηση µέσω αύξησης των ιδίων κεφαλαίων από την οικογένεια σε µεγαλύτερο βαθµό σε σχέση µε τους εργοδότες, τόσο για επενδύσεις, όσο και για λειτουργικές δραστηριότητες. Επιπλέον, οι επιχειρήσεις της Αττικής τείνουν να βασίζονται περισσότερο στη χρήση αποθεµατικών και στην αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας ως πρώτη επιλογή για τις επενδύσεις τους σε σχέση µε τις εκτός Αττικής επιχειρήσεις, οι οποίες θα επέλεγαν τον µακροπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό. Βασικό τµήµα της έρευνας είναι η διαµόρφωση προτάσεων πολιτικής που προκύπτουν από τα συµπεράσµατα που εξάγονται από την ανάλυση των δεδοµένων και αναφέρονται σε προτεινόµενες δράσεις για τη βελτίωση της πρόσβασης των ελληνικών µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση. Οι προτάσεις πολιτικής που κατατίθενται µέσω της παρούσας έρευνας περιγράφονται στις παραγράφους που ακολουθούν. Αρχικά προτείνεται η διερεύνηση προοπτικής για τη δηµιουργία ενός νέου χρηµατοπιστωτικού ιδρύµατος προσανατολισµένο αποκλειστικά στη δηµιουργία χρηµατοπιστωτικών προϊόντων µε βάση τις ανάγκες των πολύ µικρών και µικρών επιχειρήσεων. Εναλλακτικά στην παραπάνω πρόταση, προτείνεται η διερεύνηση προοπτικής µετεξέλιξης του ΤΕΜΠΜΕ σε τραπεζικό ίδρυµα προσανατολισµένο αποκλειστικά στη δηµιουργία 8

10 χρηµατοπιστωτικών προϊόντων µε βάση τις ανάγκες των πολύ µικρών και µικρών επιχειρήσεων. εύτερη πρόταση αποτελεί η θέσπιση µέτρων στήριξης των επενδύσεων των πολύ µικρών και µικρών επιχειρήσεων, µέσω χρηµατοδότησης µε ίδια κεφάλαια. Προς αυτή την κατεύθυνση, η επαναφορά του αφορολόγητου αποθεµατικού για επενδύσεις αναµένεται ότι θα επέφερε ευνοϊκά αποτελέσµατα. Επιπλέον, η ανάπτυξη προγραµµάτων αποκλειστικά για µικρές και για πολύ µικρές επιχειρήσεις µέσω του ΕΣΠΑ και του επενδυτικού νόµου θα αποτελούσε ενέργεια µε ιδιαίτερα θετικά αποτελέσµατα. Στο πλαίσιο αυτό, σηµειώνεται ότι οι κατευθυντήριες γραµµές για την αίτηση και την ένταξη στα εν λόγω προγράµµατα θα πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο ξεκάθαρες, ευνόητες και χωρίς ιδιαίτερη γραφειοκρατική διαδικασία, λαµβανοµένου υπόψη των ιδιαίτερων συνθηκών άσκησης της επιχειρηµατικότητας από τις πολύ µικρές και µικρές επιχειρήσεις. Είναι όµως εξίσου σηµαντικό να υπάρχει µια καλύτερη και πληρέστερη ενηµέρωση των επιχειρηµατιών για τα νέα προγράµµατα, µέσω µιας οργανωµένης διαφηµιστικής καµπάνιας. Τέλος, προτείνεται η στήριξη των θεσµών χρηµατοδότησης µέσω εξωτερικών ιδίων κεφαλαίων, όπως κεφάλαια επιχειρηµατικού κινδύνου (venture capital), επιχειρηµατικοί άγγελοι (business angels), λαµβάνοντας υπόψη τις πρακτικές που έχουν ήδη υιοθετηθεί από άλλα κράτη µέλη της ΕΕ. 9

11 Εισαγωγή Οι µικροµεσαίες επιχειρήσεις αποτελούν τον κορµό της ευρωπαϊκής οικονοµίας και είναι οι σηµαντικότεροι παράγοντες απασχόλησης και οικονοµικής ανάπτυξης. Με την πρόταση αυτή επιλέγει να αρχίσει τον πρόλογό του ο Gunter Verheugen, Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και υπεύθυνος για την πολιτική Επιχειρήσεων και Βιοµηχανίας, στον Οδηγό πολιτικής για τις µικροµεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ), µε τον τίτλο Σκεφτόµαστε πρώτα τις ΜΜΕ 1. Βασική πολιτική βούληση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι η ενσωµάτωση της αρχής Σκεφτόµαστε πρώτα τους µικρούς σε όλες τις εθνικές και ευρωπαϊκές πολιτικές. Αυτό σηµαίνει ότι αξιολογεί όλες τις πρωτοβουλίες από την σκοπιά των µικρών επιχειρήσεων και δίνει προτεραιότητα στις ανάγκες των µικρών επιχειρήσεων. Όχηµα για την υλοποίηση της εν λόγω πολιτικής αποτελούν βασικοί στόχοι που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι οποίοι εστιάζουν στη βελτίωση του γενικότερου περιβάλλοντος λειτουργίας των µικρών επιχειρήσεων. Βασικοί στόχοι αποτελούν α. η λιγότερη και καλύτερη νοµοθεσία, β. η διασφάλιση του υγιούς ανταγωνισµού, γ. η βελτίωση του γενικότερου επιχειρηµατικού περιβάλλοντος, δ. η προώθηση της διεθνοποίησης, ε. η ενίσχυση της έρευνας και καινοτοµίας και στ. η βελτίωση της πρόσβασης στη χρηµατοδότηση. Το θέµα της πρόσβασης των µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση έχει απασχολήσει και συνεχίζει να απασχολεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η εξεύρεση της σωστής πηγής χρηµατοδότησης αποτελεί συχνό και σηµαντικό πρόβληµα για τις µικρές επιχειρήσεις. Αφενός οι χρηµατοδότες (επενδυτές-τράπεζες) διστάζουν να χρηµατοδοτήσουν νέες ΜΜΕ, λόγω του υψηλού τους κινδύνου. Αφετέρου οι επιχειρηµατίες έχουν ενίοτε περιορισµένη κατανόηση των προβληµάτων που απασχολούν τους χρηµατοδότες. Το πρόβληµα της ελλιπούς πρόσβασης στη χρηµατοδότηση που αντιµετωπίζουν οι µικρές επιχειρήσεις επιδεινώθηκε ακόµη περισσότερο ιδίως το τελευταίο τρίµηνο του 2008, λόγω της διεθνούς 1 Σκεφτόµαστε πρώτα τις ΜΜΕ, Οδηγός Πολιτικής ΜΜΕ, Γενική ιεύθυνση Επιχειρήσεων και Βιοµηχανίας, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, νέα έκδοση,

12 χρηµατοπιστωτικής κρίσης. Η κρίση αυτή ξεκίνησε το καλοκαίρι του 2007 στις ΗΠΑ από την αγορά δανείων χαµηλής εξασφάλισης (sub-prime mortgage) µε βάση τα οποία κατασκευάστηκαν δοµηµένα παράγωγα χρηµατοπιστωτικά προϊόντα, στα οποία επένδυσαν πολλά χρηµατοπιστωτικά ιδρύµατα. Η υπερβολική έκθεση στο «τοξικά», όπως αργότερα χαρακτηρίστηκαν, οµόλογα οδήγησε τελικά στην έλλειψη εµπιστοσύνης των χρηµατοπιστωτικών ιδρυµάτων για παροχή πιστώσεων ιδίως στην διατραπεζική αγορά µε συνέπεια την έλλειψη ρευστότητας στην οικονοµία. Η παγκόσµια κρίση επηρέασε και την ελληνική οικονοµία µε αύξηση του πληθωρισµού κατά τους καλοκαιρινούς µήνες, µείωση του αναµενόµενου ετήσιου ρυθµού ανάπτυξης και έντονη ανησυχία για περαιτέρω επιπτώσεις για το 2009 σε ανάπτυξη, απασχόληση και βασικά δηµοσιονοµικά µεγέθη όπως το δηµοσιονοµικό έλλειµµα και το δηµόσιο χρέος. Εν µέσω της γενικότερης αυτής αποσταθεροποίησης, η πρόσβαση των µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση αποκτά βαρύνουσα σηµασία, τόσο για την επιβίωση των επιχειρήσεων στη δύσκολη αυτή οικονοµική συγκυρία, αλλά κυρίως προκειµένου οι ΜΜΕ να χρησιµοποιηθούν ως όχηµα διεξόδου από την κρίση, καθώς αποτελούν ευέλικτες µορφές επιχειρηµατικότητας, ικανές να προσαρµόζονται στο περιβάλλον το οποίο λειτουργούν, εφόσον όµως έχουν την συµπαράσταση της πολιτείας. Η έρευνα εστιάζει στην ανάλυση του θέµατος της πρόσβασης των ελληνικών µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση. Το εν λόγω θέµα αναγνωρίζεται ως ένα κρίσιµο ζήτηµα στην επιβίωση και ανάπτυξή τους, ιδιαίτερα στις σηµερινές συνθήκες και η βελτίωση της πρόσβασης είναι µια σηµαντική πτυχή της ενίσχυσης της συνολικής επιχειρηµατικότητας στην Ευρώπη. Στο πρώτο µέρος της έρευνας παρουσιάζονται κάποια στατιστικά στοιχεία των ΜΜΕ σε Ευρώπη και Ελλάδα και γίνεται αναφορά στο πρόσφατο χρηµατοδοτικό περιβάλλον µέσα στο οποίο δραστηριοποιούνται οι επιχειρήσεις κατά το τελευταίο χρονικό διάστηµα των περασµένων ετών. Στο δεύτερο µέρος περιγράφονται συνοπτικά αντίστοιχες έρευνες που έχουν διεξαχθεί στην Ευρώπη και σχετίζονται µε το θέµα της πρόσβασης των µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση, και παρουσιάζεται η µεθοδολογία της παρούσας έρευνας όπου αναλύονται θέµατα σχεδιασµού της, όπως περιγραφή του πληθυσµού και του δείγµατος, της συλλογής των 11

13 προς ανάλυση δεδοµένων και του ελέγχου αντιπροσωπευτικότητας του δείγµατος ως προς τον πληθυσµό. Στο τρίτο µέρος παρουσιάζονται τα αποτελέσµατα της έρευνας από την ανάλυση των δεδοµένων και στο τέταρτο µέρος παρουσιάζονται τα βασικά αποτελέσµατα και τα συµπεράσµατα της έρευνας καθώς και οι προτάσεις πολιτικής µε στόχο τη στήριξη της πρόσβασης των µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση. Τέλος, στο παράρτηµα Ι παρατίθεται ένας συνοπτικός κατάλογος των ορθών πρακτικών χρηµατοδοτικών θεµάτων (financial matters) που έχουν αναπτυχθεί και εφαρµοστεί από τα κράτη µέλη της ΕΕ-27 και στο Παράρτηµα ΙΙ παρουσιάζεται το ερωτηµατολόγιο της έρευνας. Για την εκπόνηση της έρευνας το Ινστιτούτο Μικρών Επιχειρήσεων (ΙΜΕ) συνεργάστηκε µε το Οικονοµικό Πανεπιστήµιο Αθηνών, µέσω του Προγράµµατος Πρακτικής Άσκησης των φοιτητών. Συγκεκριµένα, µέσω του προγράµµατος συνεργάστηκαν ως ερευνητές οι: Ελένη Καλαντζή, Χρυστάλλα Κοκκοφίτη και ήµητρα Τσαγγάρη από το Τµήµα ιεθνών Ευρωπαϊκών και Οικονοµικών Σπουδών και ο Σταύρος Στριφτάρης από το Τµήµα Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων. Την ευθύνη σχεδιασµού, οργάνωσης και παρακολούθησης της έρευνας είχε ο ρ. Νίκος ασκαλάκης, ενώ για τη συγγραφή των κειµένων συνεργάστηκαν και οι κ. Σταµάτης Βαρδαρός (πολιτικός επιστήµονας) και κ. Σπύρος Παπακωνσταντίνου (οικονοµολόγος). Στην επιµέλεια των κειµένων έλαβαν µέρος και οι συνεργάτες του ΙΜΕ-ΓΣΕΒΕΕ: Ξένια Τσιστιπά και Μαρία Παπασταµάτη. Τέλος, πολύτιµη ήταν σε ερευνητικό επίπεδο η συµβολή του Καθηγητή του Πανεπιστηµίου Κρήτης και Επιστηµονικού ιευθυντή του ΙΜΕ-ΓΣΕΒΕΕ κ. ιονύση Γράβαρη. 12

14 Μέρος 1 ο ΜΜΕ σε Ευρώπη και Ελλάδα 13

15 Εισαγωγή Οι ΜΜΕ διαδραµατίζουν θεµελιώδη ρόλο στην ευρωπαϊκή οικονοµία, καθώς αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της επιχειρηµατικής δραστηριότητας, ενώ τα κύρια πλεονεκτήµατα µιας εύρυθµης λειτουργίας του θεσµού των ΜΜΕ είναι τα ακόλουθα 2 : Προάγουν την κοινωνική σταθερότητα. Εξασφαλίζουν υψηλούς ρυθµούς βιώσιµης ανάπτυξης. ιατηρούν τον ζωτικό δεσµό µεταξύ της παραγωγικής πραγµατικότητας και της εδαφικής της διάστασης. Αποτελούν ίσως τον αποτελεσµατικότερο τρόπο καταπολέµησης της ανεργίας και όλων των προβληµάτων που αυτή προκαλεί καθώς δηµιουργούν περισσότερες θέσεις απασχόλησης. Συµβάλλουν στην ενίσχυση της ιδέας της κοινωνίας της γνώσης καθώς αποτελούν χώρους κατάρτισης. Ενισχύουν τη διεθνή ανταγωνιστικότητα των κρατών µελών και της ΕΕ. Ωστόσο, οι ΜΜΕ παρουσιάζουν συγκεκριµένα χαρακτηριστικά τα οποία αποτελούν βασικό εµπόδιο στην ανάπτυξη του θεσµού τους, όπως η απουσία οικονοµιών κλίµακας, ο (συνήθως) υψηλός επιχειρηµατικός κίνδυνος, η έλλειψη εγγυήσεων για προσφυγή στον δανεισµό, οι συχνά δαιδαλώδεις γραφειοκρατικοί µηχανισµοί κ.α. Η ΕΕ έχει συνειδητοποιήσει αφενός τα σηµαντικά οφέλη από την ενίσχυση του θεσµού των ΜΜΕ και αφετέρου τα προβλήµατα, τα οποία αντιµετωπίζουν και για αυτό το λόγο έχει θέσει την εξάλειψη των εµποδίων που αντιµετωπίζουν οι ΜΜΕ στην πρώτη θέση στην ιεραρχία των δραστηριοτήτων της. Ορισµός ΜΜΕ Πως όµως ορίζεται µια επιχείρηση ως µικρή η µεσαία. Ο ΟΟΣΑ αναφέρει στην Έκθεσή του για τις ΜΜΕ και την επιχειρηµατικότητα ότι δεν υπάρχει ένας παγκόσµια αποδεκτός ορισµός για την επιχειρηµατικότητα. Οι χώρες του ΟΟΣΑ χρησιµοποιούν µια ποικιλία ορισµών. Τα συνήθη κριτήρια ορισµού των ΜΜΕ είναι ο αριθµός των ατόµων που απασχολούν και ο 2 Γνωµοδότηση της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Βιοµηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας, σχετικά µε το θέµα Ώρα να ανεβάσουµε ταχύτητα ηµιουργώντας µια Ευρώπη επιχειρηµατικότητας και ανάπτυξης, , 2006/2138(ΙΝΙ) 14

16 κύκλος εργασιών τους. Αυτό που διαφέρει από χώρα σε χώρα είναι τα όρια σε κάθε κριτήριο. Ένας ευρύτερα διαδεδοµένος ορισµός είναι αυτός που χρησιµοποιεί η ΕΕ, θέτοντας το ανώτατο όριο των εργαζοµένων στους 250. Πιο συγκεκριµένα, σύµφωνα µε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σχετικά µε τον ορισµό των πολύ µικρών (micro), των µικρών (small) και των µεσαίων επιχειρήσεων (medium) 3 η Ευρωπαϊκή Ένωση υιοθετεί τα παρακάτω: 1. Η κατηγορία των ΜΜΕ περιλαµβάνει επιχειρήσεις, οι οποίες απασχολούν λιγότερα από 250 άτοµα και που έχουν έναν ετήσιο κύκλο εργασιών που δεν υπερβαίνει τα 50 εκατ. και/ή ο ετήσιος ισολογισµός τους δεν υπερβαίνει τα 43 εκατ. 2. Μέσα στην κατηγορία των ΜΜΕ, µια µικρή επιχείρηση (small) ορίζεται ως η επιχείρηση η οποία απασχολεί λιγότερα από 50 άτοµα και που ο ετήσιος κύκλος εργασιών και/ή ο ετήσιος ισολογισµός τους δεν υπερβαίνει τα 10 εκατ. 3. Μέσα στην κατηγορία των ΜΜΕ, µια πολύ µικρή (micro) επιχείρηση ορίζεται ως η επιχείρηση η οποία απασχολεί λιγότερα από 10 άτοµα και που ο ετήσιος κύκλος εργασιών και/ή ο ετήσιος ισολογισµός τους δεν υπερβαίνει τα 2 εκατ. Στοιχεία ΜΜΕ Ευρώπη και Ελλάδα Οι ΜΜΕ αντιστοιχούν σε µεγάλο ποσοστό της οικονοµικής και επαγγελµατικής δραστηριότητας της Ευρώπης, καλύπτοντας το 99% του αριθµού των επιχειρήσεων και προσφέροντας τα δύο τρίτα των θέσεων εργασίας στον ιδιωτικό τοµέα. Ο Πίνακας 1.1 παρουσιάζει συγκεντρωµένα στατιστικά στοιχεία αριθµού επιχειρήσεων και απασχόλησης και τα αντίστοιχα ποσοστά αφενός για συγκεκριµένους κλάδους οι οποίοι συµπεριλαµβάνονται στην εν λόγω έρευνα και αφετέρου για το σύνολο των κλάδων, υπό την οµάδα Βιοµηχανία και Υπηρεσίες. 3 Σύσταση της Επιτροπής της 6 ης Μαΐου 2003 σχετικά µε τον ορισµό των πολύ µικρών, των µικρών και των µεσαίων επιχειρήσεων, 2003/361/ΕΚ, δηµοσίευση στην Επίσηµη εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 15

17 Πίνακας 1.1: Αριθµός επιχειρήσεων και απασχόληση κατά τάξη µεγέθους στην Ευρωπαϊκή Ένωση Βιοµηχανία και υπηρεσίες 1 Αριθµός και ποσοστά επιχειρήσεων Αριθµός και ποσοστά απασχόλησης Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό 1-9 εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , ,9 Σύνολο εκτός των χρηµατοοικονοµικών ιδρυµάτων και της δηµόσιας διοίκησης Μεταποίηση Αριθµός και ποσοστά επιχειρήσεων Αριθµός και ποσοστά απασχόλησης Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό 1-9 εργαζόµενοι , , εργαζόµενοι , , , εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , , ,6 Σύνολο Χονδρεµπόριο και λιανεµπόριο / επισκευές οχηµάτων / προσωπικά αγαθά Αριθµός και ποσοστά επιχειρήσεων Αριθµός και ποσοστά απασχόλησης Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό 1-9 εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , , ,9 Σύνολο ιαµονή και εστίαση Αριθµός και ποσοστά επιχειρήσεων Αριθµός και ποσοστά απασχόλησης Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό 1-9 εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , , ,7 Σύνολο Μεταφορές, αποθήκευση και επικοινωνία Αριθµός και ποσοστά επιχειρήσεων Αριθµός και ποσοστά απασχόλησης Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό Αριθµός Ποσοστό 1-9 εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , , , εργαζόµενοι , , , εργαζόµενοι , , , ,3 Σύνολο Ηµεροµηνία εξαγωγής δεδοµένων: 1 Οκτωβρίου 2008 Ηµεροµηνία ενηµέρωσης από EUROSTAT: 8 Αυγούστου 2008 Σύµφωνα µε τα δεδοµένα του Πίνακα 1.1, το ποσοστό των ΜΜΕ που δραστηριοποιούνται στο σύνολο των κλάδων της βιοµηχανίας και των 16

18 υπηρεσιών ανέρχεται στο 99,8%, καλύπτοντας ποσοστό απασχόλησης 67%. Ο µέσος όρος απασχολούµενων ατόµων στις ΜΜΕ στην ΕΕ-27 ήταν 4,3 άτοµα, µε διακύµανση από 12 άτοµα κατά µέσο όρο στη Σλοβακία, µέχρι λιγότερο από τρία σε Ελλάδα και Τσεχία 4. Ένα επίσης ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι οι πολύ µικρές επιχειρήσεις αποτελούν το 92% του συνολικού αριθµού των επιχειρήσεων και απασχολούν το 29,5% του συνολικού εργατικού δυναµικού. Μαζί µε τις µικρές επιχειρήσεις τα ποσοστά ανέρχονται σε 99% και 50% αντίστοιχα. Συµπερασµατικά, επιχειρήσεις που απασχολούν µέχρι 50 εργαζοµένους απασχολούν το µισό εργατικό δυναµικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης των 27 και αποτελούν το 99% του αριθµού των επιχειρήσεων. Τα κλαδικά χαρακτηριστικά είναι ανάλογα ως προς τα ποσοστά στον αριθµό των επιχειρήσεων (µε µικρή εξαίρεση τον κλάδο της µεταποίησης όπου οι µεγάλες επιχειρήσεις καλύπτουν το 0,8% του συνόλου) αλλά παρουσιάζουν διαφορές ως προς την απασχόληση, όπως φαίνεται από το γράφηµα 1.1. Γράφηµα 1.1: Ποσοστά απασχόλησης ανά τάξη µεγέθους ανά κλάδο, 2005 Μεταποίηση 14% Χονδρεµπόριο και λαινεµπόριο / επισκευές οχηµάτων / προσωπικά αγαθά % 21% % 12% 40% 25% 21% 4 Πηγή: EUROSTAT-Statistics in focus 31/2008, Enterprises by size class Overview of SMEs in the EU», Eurostat. 17

19 ιαµονή και εστίαση 18% Μεταφορές, αποθήκευση και επικοινωνία 19% % 45% % 15% 26% 13% Όπως φαίνεται στο Γράφηµα 1.1, οι µεγάλες επιχειρήσεις στους κλάδους της µεταποίησης και των µεταφορών / αποθήκευσης και επικοινωνίας απασχολούν ένα σχετικά υψηλό ποσοστό (40% και 53% αντίστοιχα) του συνόλου του εργατικού δυναµικού. Αντιθέτως, η διαµονή και εστίαση και το χονδρεµπόριο-λιανεµπόριο / επισκευές οχηµάτων / προσωπικά αγαθά απασχολούν σχετικά µικρά ποσοστά (18% και 27% αντίστοιχα). Ο Πίνακας 1.2 παρουσιάζει µια ανά χώρα ανάλυση, όπου παρουσιάζονται τα χαρακτηριστικά µεγέθους, απασχόλησης και προστιθέµενης αξίας ανά χώρα της ΕΕ-27 και ταυτόχρονα παρουσιάζεται το % ποσοστό των ΜΜΕ στα εν λόγω χαρακτηριστικά. Το βασικό συµπέρασµα που µπορεί να εξαχθεί από τα δεδοµένα του Πίνακα 1.2 είναι ότι σε σύνολο σχεδόν 20 εκατοµµυρίων επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στην ΕΕ-27, το 99,8% είναι ΜΜΕ, οι οποίες απασχολούν το 67,1% του εργατικού δυναµικού και προσφέρουν το 57,6% της προστιθέµενης αξίας. Στις ανά χώρα αναλύσεις διακρίνεται ότι τα ποσοστά απασχόλησης των εργαζοµένων σε ΜΜΕ και συνεισφοράς των ΜΜΕ στην προστιθέµενη αξία κυµαίνονται από 54% και 44,5% αντιστοίχως στη Σλοβακία, µέχρι και 84,3% και 80% αντιστοίχως στην Κύπρο. Σύµφωνα µε τα στοιχεία του Πίνακα 2, η ελληνική οικονοµία βασίζεται στις ΜΜΕ σε µεγαλύτερο ποσοστό σε σχέση µε τον ευρωπαϊκό µέσο όρο της ΕΕ-27. Συγκεκριµένα, στην ελληνική οικονοµία δραστηριοποιούνται επιχειρήσεις οι οποίες απασχολούν περί τα 2 εκατ. πολίτες και το 2005 η προστιθέµενη αξία που παράχθηκε ήταν 44 εκατ. Από το σύνολο αυτό, 99,9% είναι ΜΜΕ, οι οποίες απασχολούν το 81,9% των 18

20 απασχολούµενων στον ιδιωτικό τοµέα (εκτός του χρηµατοπιστωτικού κλάδου) και προσφέρουν το 69,6% της προστιθέµενης αξίας. Πίνακας 1.2: Αριθµός επιχειρήσεων, απασχόληση και προστιθέµενη αξία Αριθµός επιχειρήσεων (χιλιάδες) των κρατών µελών της ΕΕ-27 (2005) 1 Αριθµός απασχολούµενων (χιλιάδες) Προστιθέµενη Αξία ( εκατ) Αριθµός επιχειρήσεων (χιλιάδες) % των ΜΜΕ στο σύνολο Αριθµός απασχολούµενων (χιλιάδες) Προστιθέµενη Αξία ( εκατ) ΕΕ ,8 67,1 57,6 BE ,8 66,6 57,8 BG ,7 72,6 53,2 CZ ,8 68,9 56,7 DK ,7 66,0 64,8 DE ,5 60,6 53,2 EE ,6 78,1 75,1 IE ,5 67,5 58,2 EL ,9 81,9 69,6 ES ,9 78,7 68,5 FR ,8 61,4 57,2 IT ,9 81,3 70,9 CY ,9 84,3 80,0 LV ,7 75,6 71,1 LT ,7 72,9 58,5 LU ,6 70,8 58,5 HU ,8 70,9 50,2 MT : : : : : : NL ,7 67,6 61,5 AT ,7 67,4 60,0 PL ,8 69,8 48,4 PT ,9 82,0 67,8 RO ,5 60,8 48,4 SI ,7 66,4 60,6 SK ,8 54,0 44,5 FI ,7 58,5 53,9 SE ,8 63,2 55,6 UK ,6 54,0 51,0 NO ,8 69,6 68,6 1 Τα στοιχεία αναφέρονται σε βιοµηχανία και υπηρεσίες πλην του χρηµατοπιστωτικού τοµέα. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά µε τα δεδοµένα του Πίνακα βλ. τις µεθοδολογικές πληροφορίες της EUROSTAT SBS. Πηγή: EUROSTAT-Statistics in focus 31/2008, Enterprises by size class Overview of SMEs in the EU», Eurostat. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η περαιτέρω ανάλυση του ποσοστού 99,9% των ελληνικών ΜΜΕ στο σύνολο για την Ελλάδα. Σύµφωνα µε στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας Ελλάδας (ΕΣΥΕ), η συντριπτική πλειοψηφία των ελληνικών επιχειρήσεων είναι πολύ µικρές (Πίνακας 1.3). Συγκεκριµένα, επιχειρήσεις οι οποίες απασχολούν έως 4 άτοµα 19

21 (συµπεριλαµβάνονται και οι αυτοαπασχολούµενοι), καλύπτουν το 94,5% του συνόλου, οι πολύ µικρές επιχειρήσεις (έως 9 εργαζόµενοι) καλύπτουν το 97,3%, ενώ το ποσοστό των πολύ µικρών και των µικρών επιχειρήσεων (έως 50 εργαζόµενοι) καλύπτει το 99,6% του συνόλου. Πίνακας 1.3: Αριθµός επιχειρήσεων κατά τάξη µεγέθους απασχόλησης Μέγεθος απασχόλησης 2004 % , , , , , , ,2 Σύνολο επιχειρήσεων Πηγή: ΕΣΥΕ, Μητρώο επιχειρήσεων 2004 Τέλος, σηµαντικό µέρος της ελληνικής επιχειρηµατικής δραστηριότητας καλύπτεται από τους αυτοαπασχολούµενους (περίπου 30% του συνόλου των απασχολούµενων). Ταυτόχρονα, ενδιαφέρον παρουσιάζει η πορεία των εργοδοτών σε σχέση µε τους εργαζόµενους για δικό τους λογαριασµό. Όπως φαίνεται στον Πίνακα 1.4, υπάρχει µια αύξηση του σχετικού µεγέθους των επιχειρήσεων, καθώς παρατηρείται µια αύξηση κατά 15,1% των εργοδοτών και µια ταυτόχρονη µείωση κατά 2,4% των αυτοαπασχολούµενων χωρίς προσωπικό. Πίνακας 1.4: Αριθµός αυτοαπασχολούµενων (χιλιάδες) Εργοδότες Εργαζόµενοι για δικό τους λογαριασµό Σύνολο απασχολουµένων ,8 991, , ,7 998, , ,3 954, , , , ,2 1018, , ,8 962, , ,2 967, , (%) 15,10% -2,40% +8,5% Πηγή: ΕΣΥΕ, Έρευνα Εργατικού υναµικού Βασικό συµπέρασµα της ανάλυσης που προηγήθηκε είναι η µεγάλη σηµασία των πολύ µικρών επιχειρήσεων (1-9 εργαζόµενοι) στο σύνολο της οικονοµίας, τόσο της ευρωπαϊκής, αλλά κυρίως της ελληνικής. Το Γράφηµα 1.2 παρουσιάζει στοιχεία µε βάση τα οποία το ποσοστό της απασχόλησης 20

22 των πολύ µικρών επιχειρήσεων ως προς το σύνολο των απασχολούµενων στον ιδιωτικό τοµέα (εκτός του χρηµατοπιστωτικού κλάδου) φτάνει το 57%, καταλαµβάνοντας την πρώτη θέση στην ΕΕ-27. Γράφηµα 1.2: Ποσοστό απασχόλησης των πολύ µικρών επιχειρήσεων 1 1 Η απασχόληση αναφέρεται στον ιδιωτικό τοµέα πλην του χρηµατοπιστωτικού κλάδου. Πηγή: EUROSTAT-Statistics in focus 31/2008, Enterprises by size class Overview of SMEs in the EU», Eurostat. Αντίστοιχα, τα ποσοστά απασχόλησης σε µικρές και µεσαίες επιχειρήσεις είναι από τα χαµηλότερα στην ΕΕ-27 (προτελευταία θέση για τις µικρές και τελευταία για τις µεσαίες), γεγονός που καταδεικνύει ότι η µεγάλη πλειοψηφία των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα είναι πολύ µικρές. Το συµπέρασµα αυτό κρίνεται ιδιαίτερα σηµαντικό από άποψη σχεδιασµού πολιτικής προώθησης της επιχειρηµατικότητας και ταυτόχρονα ενδυνάµωσης της απασχόλησης και καταπολέµησης της ανεργίας. Στο σηµείο αυτό είναι σηµαντικό να τονιστεί η εκτεταµένη έλλειψη στοιχείων σχετικά µε τη συλλογή πιο στοχευµένων στοιχείων για την Ελλάδα. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι στην ψηφιακή αναζήτηση στοιχείων σχετικά µε την επιχειρηµατικότητα στην ιστοσελίδα της EUROSTAT η Ελλάδα απουσιάζει. Όπως επίσης απουσιάζουν στοιχεία για τη χώρα µας σχετικά µε τη µεγάλη πλειοψηφία των δεδοµένων και στην περιοδική έκδοση της σχετικά µε την επιχειρηµατικότητα 5. Συµπερασµατικά, αν και οι µεγάλες επιχειρήσεις απασχολούν σχετικά υψηλά ποσοστά εργατικού δυναµικού σε συγκεκριµένους κλάδους, σε µεγέθη αριθµού των επιχειρήσεων οι µικρές και πολύ µικρές επιχειρήσεις αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία. Το γεγονός αυτό τις καθιστά κλειδί στην ευρωπαϊκή οικονοµική ανάπτυξη και οι χαρακτηρισµοί ατµοµηχανή, 5 European Business: Facts and Figures,

23 ραχοκοκαλιά και γίγαντες που τους αποδίδονται δεν είναι τυχαίοι. Όπως πολύ σωστά επισηµαίνουν οι υπέρµαχοι της στήριξης των πολιτικών για την ενίσχυση της επιχειρηµατικότητας µε βάση τις µικρές επιχειρήσεις, ενδεχόµενες πρωτοβουλίες που στοχεύουν σε αυτές αναµένεται να επιφέρουν σηµαντικά οφέλη στην ευρωπαϊκή οικονοµία. Χαρακτηριστικά αναφέρεται το παράδειγµα ότι εάν δοθεί στις πολύ µικρές επιχειρήσεις η δυνατότητα πρόσληψης ενός µόνο ακόµα εργαζοµένου, το αποτέλεσµα στην αύξηση της απασχόλησης και την αντίστοιχη µείωση της ανεργίας θα είναι θεαµατικό. Τέλος, ειδικά στη χώρα µας, το βασικό χαρακτηριστικό της ελληνικής οικονοµίας είναι η ύπαρξη πολύ µικρών επιχειρήσεων και µεγάλου αριθµού αυτοαπασχολουµένων χωρίς προσωπικό. Το χαρακτηριστικό αυτό θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη σε οποιαδήποτε απόπειρα σχεδιασµού πολιτικής για την τόνωση της ελληνικής επιχειρηµατικότητας. Η πρόσβαση των ελληνικών µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση Οι µικροί επιχειρηµατίες αντιµετωπίζουν καθηµερινά πολλά και διάφορα προβλήµατα κατά την άσκηση της επιχειρηµατικής τους δραστηριότητας. Οι µικρές επιχειρήσεις είναι οι πλέον ευαίσθητες από όλες τις επιχειρήσεις στις µεταβολές του γενικότερου επιχειρηµατικού περιβάλλοντος. Είναι οι πρώτες που θα υποφέρουν αν επιβαρυνθούν µε υπερβολική γραφειοκρατία και οι πρώτες που θα ευδοκιµήσουν αν υπάρξουν πρωτοβουλίες για βελτίωση του περιβάλλοντος µέσα στο οποίο δραστηριοποιούνται. Χαρακτηριστικά παραδείγµατα των δυσκολιών που αντιµετωπίζουν οι ΜΜΕ είναι τα εξής: Υπερβολική γραφειοκρατία Προβλήµατα στην πρόσβαση σε χρηµατοδότηση Έλλειψη δεξιοτήτων του προσωπικού Έλλειψη συµβουλευτικών υπηρεσιών Μία από τις πρώτες θέσεις της ατζέντας για την καταπολέµηση των παραπάνω δυσκολιών είναι και το θέµα που επιχειρείται να αναλυθεί από την εν λόγω έρευνα και το οποίο αναφέρεται στην πρόσβαση στη 22

24 χρηµατοδότηση. Βασικός στόχος της παρούσας έρευνας είναι η ανάλυση της πρόσβασης των µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση. Συγκεκριµένα, αναλύεται κατά πόσο οι ίδιοι οι µικροί επιχειρηµατίες θεωρούν ότι οι υπάρχουσες χρηµατοδοτικές δοµές διευκόλυναν την πρόσβασή τους σε χρηµατοδότηση. Συνεπώς, το πλαίσιο της ανάλυσης αναφέρεται στο συγκεκριµένο χρηµατοδοτικό περιβάλλον µέσα στο οποίο δραστηριοποιούνται οι µικρές ελληνικές επιχειρήσεις κατά το πρόσφατο παρελθόν. Οι πηγές άντλησης κεφαλαίων από τις µικρές επιχειρήσεις, στις οποίες µπορούσαν να απευθυνθούν για χρηµατοδότηση (εκτός φυσικά των ιδίων κεφαλαίων) κατά το πρόσφατο παρελθόν συνοψίζονται στις παρακάτω βασικές κατηγορίες: 1. Το Γ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης. 2. Ο Αναπτυξιακός νόµος. 3. Ο Τραπεζικός κλάδος 4. Λοιποί χρηµατοδοτικοί µηχανισµοί Στις σελίδες που ακολουθούν επιχειρείται µια συνοπτική παρουσίαση αυτών των πηγών πρόσβασης σε χρηµατοδότηση. 1. Το Γ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης. Tο Γ ΚΠΣ σχεδιάστηκε από την Ελλάδα και υλοποιείται µε την συγχρηµατοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και υλοποίησε 25 Επιχειρησιακά Προγράµµατα εκ των οποίων: τα 11 είναι Τοµεακά Επιχειρησιακά Προγράµµατα και αφορούν εθνικές τοµεακές πολιτικές. τα 13 είναι Περιφερειακά Επιχειρησιακά Προγράµµατα (ΠΕΠ), ένα για κάθε µία από τις 13 περιφέρειες της χώρας και στα οποία έχει κατανεµηθεί το 1/3 περίπου των διαθέσιµων πιστώσεων των ιαρθρωτικών Ταµείων για την περίοδο και 1 Επιχειρησιακό Πρόγραµµα Τεχνική βοήθεια που στόχο έχει να ενδυναµώσει, να στηρίξει και να βελτιώσει το σύστηµα 23

25 διαχείρισης, παρακολούθησης και ελέγχου του Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης και των Επιχειρησιακών Προγραµµάτων 6. Η διαχείριση των κονδυλίων του Γ ΚΠΣ έγινε µέσω των τελικών δικαιούχων, οι οποίοι κατά κύριο λόγο ήταν ειδικές υπηρεσίες διαχείρισης και εφαρµογής των τοµεακών και περιφερειακών επιχειρησιακών προγραµµάτων. Ωστόσο, αναφορικά µε τα Προγράµµατα τα οποία αφορούν αποκλειστικά τις µικρές επιχειρήσεις σε συνδυασµό µε την πρόσβαση στη χρηµατοδότηση (άµεση ή έµµεση), οι ενδιαφερόµενοι επιχειρηµατίες αναγνωρίζουν τις περισσότερες φορές συγκεκριµένους φορείς οι οποίοι κατά το πρόσφατο παρελθόν ανέλαβαν την υλοποίηση µέρους των Προγραµµάτων. Συνεπώς, αποκλεισιτκά για λόγους αναγνωρισιµότητας, στην έρευνα γίνεται η εξής κατηγοριοποίηση των φορέων που υλοποιούν µέρος των Προγραµµάτων του Γ ΚΠΣ στους παρακάτω φορείς: Οργανισµός Απασχόλησης Εργατικού υναµικού (ΟΑΕ ). Ελληνικός Οργανισµός Μικροµεσαίων Επιχειρήσεων και Χειροτεχνίας (ΕΟΜΜΕΧ). Άλλα συγχρηµατοδοτούµενα ευρωπαϊκά Προγράµµατα. 2. Ο Αναπτυξιακός Νόµος Ο Αναπτυξιακός Νόµος 3299/2004 ψηφίστηκε µε σκοπό την ενίσχυση της επιχειρηµατικότητας στην ελληνική επικράτεια, παρέχοντας κίνητρα ιδιωτικών επενδύσεων για την οικονοµική ανάπτυξη και την περιφερειακή σύγκλιση. Τα είδη ενισχύσεων που προσφέρονται είναι επιχορηγήσεις, επιδοτήσεις και φορολογικές απαλλαγές. Για την καλύτερη κατανοµή των παρεχόµενων κινήτρων, η Επικράτεια χωρίζεται σε 4 ζώνες και οι επιδοτήσεις-επιχορηγήσεις και φορολογικές απαλλαγές διαφέρουν από ζώνη σε ζώνη. 3. Ο Τραπεζικός Κλάδος Ο τραπεζικός δανεισµός αποτελεί σηµαντική αλλά ταυτόχρονα και δύσκολα προσβάσιµη πηγή κεφαλαίων για τις ΜΜΕ. Η βασική δυσκολία έγκειται αφενός στην απροθυµία των τραπεζών να δανειοδοτήσουν µια 6 Πηγή: 24

26 επιχείρηση η οποία ενέχει υψηλούς κινδύνους, λόγω έλλειψης των απαραίτητων εγγυήσεων και του µικρού τους µεγέθους, και αφετέρου στην καταβολή υψηλών επιτοκίων σε περίπτωση που τελικά αποφασίσουν να τη δανειοδοτήσουν. Συνεπώς, η πρόσβαση στην τραπεζική χρηµατοδότηση µέσω χρήσης δηλαδή ξένων κεφαλαίων αποτελεί ένα πεδίο ανάλυσης µε ιδιαίτερο ενδιαφέρον από την σκοπιά της πρόσβασης σε αυτή των ΜΜΕ. Συγκεκριµένα, οι πληροφορίες σχετικά µε το κατά πόσο οι µικρές επιχειρήσεις χρησιµοποιούν δανεισµό και πως αξιολογούν τυχόν εµπόδια στην πρόσβαση σε αυτόν αναµένεται να οδηγήσουν σε χρήσιµα συµπεράσµατα σχετικά µε τη σχέση τραπεζών και µικρών επιχειρήσεων. Λαµβάνοντας ως δεδοµένο τις δυσκολίες της πρόσβασης των µικρών επιχειρήσεων στον τραπεζικό δανεισµό, έχοντας υπόψη τις διεθνείς πρακτικές για την αντιµετώπιση του προβλήµατος αυτού, δηµιουργήθηκε στην Ελλάδα το Ταµείο Εγγυοδοσίας Μικρών και Πολύ Μικρών Επιχειρήσεων (ΤΕΜΠΜΕ) το οποίο αποτελεί τον µοναδικό οργανισµό (ουσιαστικά πρόκειται για εταιρία) ο οποίος έχει ως αποστολή τη διευκόλυνση της πρόσβασης στην τραπεζική χρηµατοδότηση των Μικρών και Πολύ Μικρών (ΜΕ) επιχειρήσεων. Βασική αρχή της λειτουργίας του ΤΕΜΠΜΕ είναι η κατανοµή των κινδύνων µεταξύ ιδιωτικού και δηµόσιου τοµέα (επιχειρήσεις, πιστωτικά και χρηµατοδοτικά ιδρύµατα και ΤΕΜΠΜΕ ΑΕ) παρέχοντας εγγυήσεις και αντεγγυήσεις υπέρ των µικρών επιχειρήσεων και αναλαµβάνοντας έτσι την κάλυψη µεγάλου µέρους των οικονοµικών και εµπορικών κινδύνων τους. Το Ταµείο έχει δηµιουργήσει 7 διαφορετικά προγράµµατα / προϊόντα που αφορούν εγγυήσεις σε µεσοµακροπρόθεσµα και βραχυπρόθεσµα δάνεια για νέες ή υφιστάµενες επιχειρήσεις οποιασδήποτε µορφής (Ατοµικές, ΕΕ, ΟΕ, ΕΠΕ, ΑΕ). 4. Λοιποί χρηµατοδοτικοί µηχανισµοί Η κατηγορία αυτή περιλαµβάνει µορφές ενισχύσεων οι οποίες αν και έχουν αναπτυχθεί σε άλλες χώρες, δεν χρησιµοποιούνται επαρκώς στη χώρα µας. Οι µορφές αυτές συνοψίζονται στις εξής δύο κύριες κατηγορίες: Επιχειρηµατικά κεφάλαια (venture capital). ίκτυα επιχειρηµατικών αγγέλων. 25

27 Αναφορικά µε τα επιχειρηµατικά κεφάλαια (venture capital), ο κύριος φορέας ενίσχυσης του θεσµού αυτού είναι το Ταµείο Ανάπτυξης Νέας Οικονοµίας (ΤΑΝΕΟ), το οποίο συστάθηκε µε το άρθρο 28 του Ν. 2843/2000. Στόχος του ταµείου είναι η στήριξη της αγοράς κεφαλαίου ώστε αυτή να καταστεί περισσότερο αποτελεσµατική, καθώς και η ανάπτυξη και εδραίωση της επιχειρηµατικής κουλτούρας στη χώρα µας. Στον ελληνικό χώρο δραστηριοποιούνται 15 εταιρίες επιχειρηµατικών κεφαλαίων, οι οποίες αποτελούν και τα µέλη της Ένωσης Ελληνικών Εταιρειών Επιχειρηµατικών Κεφαλαίων, η οποία ιδρύθηκε το Σεπτέµβριο του 2003 ως αστική, µη κερδοσκοπική εταιρεία. Σκοπός της είναι η προαγωγή και ανάπτυξη της δραστηριότητας των Κεφαλαίων Επιχειρηµατικών Συµµετοχών, η µελέτη ζητηµάτων κοινού ενδιαφέροντος των µελών της και η προάσπιση των επαγγελµατικών συµφερόντων των µελών της. Σηµαντικός µοχλός ανάπτυξης της αγοράς επιχειρηµατικών κεφαλαίων αποτελεί το άρθρο 7 του νόµου 2992/ , το οποίο αναφέρεται στα Αµοιβαία Κεφάλαια Επιχειρηµατικών Συµµετοχών κλειστού τύπου (ΑΚΕΣ). Η σηµασία του άρθρου έγκειται στο γεγονός ότι πλαισιώνει θεσµικά και ορίζει τις λειτουργίες των ΑΚΕΣ, ευνοώντας µε αυτόν τον τρόπο την ανάπτυξη του κλάδου των επιχειρηµατικών κεφαλαίων στην Ελλάδα. Τέλος, η σηµασία που δίνεται στην ενίσχυση του συγκεκριµένου θεσµού από το κράτος διαφαίνεται και από την ένταξη του ΤΑΝΕΟ στο Επιχειρησιακό Πρόγραµµα Ανταγωνιστικότητα για χρηµατοδότηση, µε ανακοίνωση του Υπουργείου Ανάπτυξης την 21/12/2005. Αναφορικά µε τα δίκτυα των επιχειρηµατικών αγγέλων, στην Ελλάδα η µοναδική πρωτοβουλία προς τη συγκεκριµένη δράση παρατηρείται από τον ΕΟΜΜΕΧ σε συνεργασία µε τα Κέντρα Επιχειρηµατικής και Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΚΕΤΑ) Αττικής. Οι επιχειρηµατικοί άγγελοι είναι κατά βάση ιδιώτες επενδυτές οι οποίοι επενδύουν χρήµατα και διαθέτουν χρόνο, εµπειρία και τεχνογνωσία σε µικροµεσαίες επιχειρήσεις που παρουσιάζουν προοπτικές ανάπτυξης. ιαθέτουν µεγάλη εµπειρία σε θέµατα που σχετίζονται µε την διοίκηση και την οργάνωση επιχειρήσεων, την ορθολογική διαχείριση επιχειρησιακών πόρων, καθώς και το marketing. 26

28 Συµπερασµατικά, η έρευνα πραγµατοποιείται σε µια χρονική περίοδο η οποία κρίνεται ιδιαίτερα σηµαντική για δύο λόγους. Πρώτον διότι στη χώρα µας έχει ολοκληρωθεί ο πρώτος κύκλος των πολιτικών ενίσχυσης των ΜΜΕ, όπως είχε σχεδιαστεί από την ΕΕ για την περίοδο και είµαστε στο µεταβατικό στάδιο ανάµεσα στην αποτίµηση των αποτελεσµάτων των εν λόγω πολιτικών για τη χώρα µας και τον σχεδιασµό νέων πολιτικών για την περίοδο εύτερον διότι βιώνουµε την απαρχή, στη χώρα µας, µιας ιδιαίτερα έντονης οικονοµικής ύφεσης, όπου έχουν ήδη αρχίσει να διαφαίνονται οι αρνητικές συνέπειές της ενώ αναµένεται στο άµεσο µέλλον να επιφέρει ενδεχοµένως µεγαλύτερα προβλήµατα στον επιχειρηµατικό κόσµο, µε συνέπεια η αξιολόγηση της πρόσβασης στη χρηµατοδότησης από την πλευρά των µικρών επιχειρήσεων να αποκτά ιδιαίτερη σηµασία µέσα σε αυτό το πλαίσιο της οικονοµικής ύφεσης. 27

29 Μέρος 2 ο Σχεδιασµός και µεθοδολογία της έρευνας 28

30 Επισκόπηση αντίστοιχων ερευνών στην Ευρώπη Στόχος της παρούσας έρευνας είναι η ανάλυση της πρόσβασης των ελληνικών µικρών και πολύ µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση. Η αναγκαιότητα για διερεύνηση του θέµατος αυτού προέκυψε κυρίως από την έλλειψη της εµπειρικής διερεύνησης του συγκεκριµένου τοµέα, τόσο µε ποσοτικά όσο και µε ποιοτικά στοιχεία στην Ελλάδα. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης ο βασικός φορέας υλοποίησης ανάλογων ερευνών είναι το Παρατηρητήριο των Ευρωπαϊκών ΜΜΕ και η Μονάδα Έρευνας της UEAPME, της Ευρωπαϊκής εργοδοτικής οργάνωση των βιοτεχνιών και των ΜΜΕ. Η πιο πρόσφατη έρευνα η οποία αναφέρεται άµεσα στην πρόσβαση των επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση πραγµατοποιήθηκε από το Παρατηρητήριο στο τέλος του 2006 και στις αρχές του 2007 στα κράτη-µέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στη Νορβηγία, την Ισλανδία και την Τουρκία 7. Η µεθοδολογία της έρευνας αναφέρεται στη συλλογή στοιχείων µέσω ερωτηµατολογίου. Στην έρευνα έλαβαν µέρος επιχειρήσεις από τις οποίες οι ήταν µικροµεσαίες. Σύµφωνα µε την έρευνα, το 21 % των ευρωπαϊκών ΜΜΕ δήλωσαν ότι η περιορισµένη πρόσβαση στη χρηµατοδότηση δηµιούργησε προβλήµατα στην επιχειρηµατική τους λειτουργία κατά τα δύο τελευταία έτη. Η περιορισµένη πρόσβαση στη χρηµατοδότηση αποτελεί τον έκτο κατά σειρά σηµαντικότερο περιορισµό που αντιµετωπίζουν οι ευρωπαϊκές ΜΜΕ, έπειτα από την µειωµένη αγοραστική δύναµη των καταναλωτών, τους υπερβολικούς διοικητικούς κανονισµούς, την έλλειψη εξειδικευµένου εργατικού δυναµικού, το κόστος του εργατικού δυναµικού και τις ελλείψεις σε υποδοµές. Αναλυτικότερα, κατά τάξη µεγέθους απασχόλησης, ο περιορισµός αυτός συναντάται στο 21,9% των Πολύ Μικρών Επιχειρήσεων, στο 21,7% των Μικρών Επιχειρήσεων, στο 20,2% των Μεσαίων Επιχειρήσεων και στο 17,5% των Μεγάλων. Παρατηρείται, εποµένως, αν και χωρίς µεγάλες διαφορές, ότι όσο µικρότερο είναι το µέγεθος µιας επιχείρησης, τόσο πιο 7 Flash Eurobarometer 196, (2007), Observatory of European SMEs November January

31 περιορισµένη θεωρείται η πρόσβαση στην χρηµατοδότηση. Αξίζει να σηµειωθεί ότι τα αντίστοιχα ποσοστά για τις επιχειρήσεις που δεν θεωρούν ότι υφίσταται αυτός ο περιορισµός (όχι για αυτές που θεωρούν ότι υπάρχει άλλα δεν τις επηρέασε) είναι 5,5% για τις Πολύ Μικρές, 7,9% για τις Μικρές, 9,3% για τις Μεσαίες και 9,2% για τις Μεγάλες. Σε κλαδικό επίπεδο, τα µεγαλύτερα προβλήµατα σε σχέση µε τη χρηµατοδότηση αντιµετωπίζουν οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον κλάδο των άλλων δραστηριοτήτων παροχής υπηρεσιών µε ποσοστό 34,8%, στον κλάδο της υγείας και κοινωνικής µέριµνας µε ποσοστό 30,4% και έπονται οι επιχειρήσεις στον κλάδο των µεταφορών, αποθήκευσης και επικοινωνιών µε ποσοστό 27,4%, των κατασκευών µε 25,7% και της µεταποίησης µε 25,1%. Αναφορικά µε την εξέλιξη της κατάστασης κατά τα δύο τελευταία έτη, το 45,5% των Ευρωπαϊκών ΜΜΕ θεωρεί ότι το πρόβληµα της περιορισµένης πρόσβασης στη χρηµατοδότηση εντάθηκε, το 40,7% ότι δεν µεταβλήθηκε η κατάσταση και το 13,9% ότι µειώθηκε. Η εξέλιξη της κατάστασης παρουσιάζει αντίθετη τάση από αυτή που ισχύει παραπάνω. Από τη µία πλευρά, όσο µικρότερο είναι το µέγεθος της επιχείρησης, τόσο µεγαλύτερο είναι το πρόβληµα της ελλιπούς πρόσβασης στη χρηµατοδότηση, όπως προαναφέρθηκε. Ωστόσο, παρατηρείται ότι η επιδείνωση του προβλήµατος εντοπίζεται κυρίως στις µεσαίες επιχειρήσεις (48,1%), στις Μικρές (43,5%) και έπειτα στις Πολύ Μικρές (42,1%). Εστιάζοντας στην περίπτωση της Ελλάδας, το ποσοστό των ΜΜΕ που δήλωσε ότι αντιµετώπισε το πρόβληµα της περιορισµένης πρόσβασης στη χρηµατοδότηση ανέρχεται σε 25%, ποσοστό υψηλότερο από τον µέσο όρο της ΕΕ-27 (7 η θέση). Όπως ισχύει και για το σύνολο της ΕΕ-27, το ποσοστό είναι υψηλότερο όσο πιο µικρό είναι το µέγεθος της επιχείρησης (ΠΜΕ 28%), ενώ επίσης ο περιορισµός αυτός έρχεται έκτος κατά σειρά. Σε κλαδικό επίπεδο, τα περισσότερα προβλήµατα µε τη χρηµατοδότηση εντοπίζονται στον κλάδο των µεταφορών (49%), των κατασκευών (42,4%) και της µεταποίησης (24,8%). Όσον αφορά τη µεταβολή της κατάστασης τα δύο τελευταία έτη, το 46% των ΜΜΕ δήλωσε ότι η κατάσταση παρέµεινε αµετάβλητη, ενώ ίδια σχεδόν είναι τα ποσοστά των ΜΜΕ (27%) που δήλωσαν ότι είτε εντάθηκε ο περιορισµός αυτός είτε 30

32 µειώθηκε. Αξίζει να σηµειωθεί ότι συγκριτικά µε τις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ-27 η κατάσταση στην Ελλάδα έχει βελτιωθεί σε µεγάλο βαθµό. Η πρόσβαση των ΜΜΕ στη χρηµατοδότηση έχει αρχίσει να απασχολεί πρόσφατα και την ακαδηµαϊκή έρευνα. Κάθε ερευνητής ή οµάδα ερευνητών προσεγγίζει το θέµα από διαφορετική οπτική γωνία και προσφέρει πολύτιµες πληροφορίες για διάφορες πτυχές του θέµατος. Οι έρευνες µπορούν να διαχωριστούν σε αυτές που διεξάγονται για κάποια συγκεκριµένη χώρα και σε αυτές που χρησιµοποιούν δεδοµένα από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες και προβαίνουν σε αντίστοιχες συγκρίσεις. Για παράδειγµα, οι mac an Bhaird and Lucey (2006) ερευνούν τις πηγές κεφαλαίων από 299 Ιρλανδικές ΜΜΕ µε στόχο την εµπειρική διερεύνηση της διαµόρφωσης της κεφαλαιακής διάρθρωσής τους. Βασικό συµπέρασµά τους είναι η επιθυµία των επιχειρηµατιών να διατηρήσουν τον έλεγχο της επιχείρησης. Ανάλογες έρευνες έχουν γίνει και για άλλα ευρωπαϊκά κράτη (Van der Wijst and Thurik 1993; Sogorb-Mira 2005; Bartholdy and Mateus 2005) οι οποίες ερευνούν κυρίως τους παράγοντες διαµόρφωσης της κεφαλαιακής διάρθρωσης των επιχειρήσεων. Από τις έρευνες οι οποίες αναλύουν ταυτόχρονα δεδοµένα από διαφορετικές ευρωπαϊκες χώρες ξεχωρίζουν οι εξής: Hall et al. (2004), Joeveer (2005), Daskalakis and Psillaki (2008), Psillaki and Daskalakis (2009). Μεθοδολογία έρευνας Αναφορικά µε τον σχεδιασµό της έρευνας, αποφασίστηκε να χρησιµοποιηθεί η µεθοδολογία συλλογής και ανάλυσης ποσοτικών στοιχείων µέσω της συµπλήρωσης ερωτηµατολογίου. Η παρούσα έρευνα είναι η πρώτη η οποία χρησιµοποιεί ποσοτικά στοιχεία ανάλυσης προερχόµενα από τις αποκρίσεις των επιχειρήσεων στο συγκεκριµένο επιστηµονικό πεδίο στον ελληνικό χώρο. Η µεθοδολογική επιλογή της συγκέντρωσης ποσοτικών στοιχείων µέσω συµπλήρωσης ερωτηµατολογίου έγινε αφενός λόγω έλλειψης πρωτογενών ποσοτικών δεδοµένων στο µεγαλύτερο τµήµα του πληθυσµού των µικρών επιχειρήσεων και αφετέρου λόγω βασικών πλεονεκτηµάτων που συνεπάγεται η έρευνα µε ερωτηµατολόγια. 31

33 Συγκεκριµένα, σχετικά µε την έλλειψη πρωτογενών ποσοτικών δεδοµένων, το 90% των ελληνικών επιχειρήσεων είναι είτε προσωπικές (81%), είτε οµόρρυθµες - ΟΕ (8%), είτε ετερόρρυθµες - ΕΕ (1%), δηλαδή νοµικές µορφές που δεν υποχρεούνται σε κατάρτιση ισολογισµού και κατάστασης αποτελεσµάτων χρήσης. Λαµβανοµένου υπόψη επιπλέον ότι οι νοµικές µορφές ανώνυµης εταιρίας - ΑΕ (3% του συνόλου) και εταιρίας περιορισµένης ευθύνης - ΕΠΕ (2%) αναφέρονται κατά βάση σε µεγαλύτερες επιχειρήσεις, γίνεται κατανοητό ότι τα προς ανάλυση ποσοτικά δεδοµένα είναι ουσιαστικά ανεπαρκή. Σχετικά µε τα εσωτερικά πλεονεκτήµατα της µεθοδολογίας συλλογής ποσοτικών δεδοµένων µέσω χρήσης ερωτηµατολογίων, το βασικό πλεονέκτηµα είναι ότι το ερωτηµατολόγιο δίνει τη δυνατότητα στον ερευνητή να πληροφορηθεί για τις γνώµες και τις απόψεις των ατόµων που καθηµερινά ασχολούνται µε το θέµα προς εξέταση. Συνεπώς, οι απόψεις και γνώµες των συγκεκριµένων ατόµων παρέχουν πολύ σηµαντικές ποιοτικές πληροφορίες σχετικά µε το θέµα, οι οποίες µετατρέπονται σε ποσοτικά δεδοµένα και αναλύονται. Το χαρακτηριστικό αυτό της διεξαγωγής έρευνας µε ερωτηµατολόγιο αποτελεί και το σηµαντικό πλεονέκτηµα της συγκεκριµένης µεθοδολογίας έρευνας, καθώς έρευνες µε αµιγώς ποσοτικά δεδοµένα (π.χ. από δηµοσευµένες οικονοµικές καταστάσεις) δεν µπορούν να οδηγήσουν στη συλλογή τέτοιου είδους ποιοτικής πληροφόρησης. Ερωτηµατολόγιο Το ερωτηµατολόγιο που χρησιµοποιείται χαρακτηρίζεται ως άµεσο και δοµηµένο. Τα κύρια πλεονεκτήµατα του συγκεκριµένου τύπου του ερωτηµατολογίου είναι η εύκολη συµπλήρωση και η αντικειµεική ανάλυση των απαντήσεων 8. Το βασικότερο µειονέκτηµα του συγκεκριµένου τύπου ερωτήσεων είναι ότι οι ερωτώµενοι εξαναγκάζονται να χρησιµοποιήσουν µόνο τις συγκεκριµένες απαντήσεις που εµφανίζονται στην ερώτηση. Το µειονέκτηµα αυτό αντιµετωπίστηκε µε τη χρήση της κατηγορίας «άλλο», όπου κρίθηκε απαραίτητο. Η χρήση του συγκεκριµένου τύπου 8 Το ερωτηµατολόγιο της έρευνας παρατίθεται στο Παράρτηµα. 32

34 ερωτηµατολογίου κρίνεται ως η καταλληλότερη για τη συγκεκριµένη έρευνα καθώς οδηγεί σε περιγραφική και αιτιολογική έρευνα. Το ερωτηµατολόγιο χωρίζεται σε δύο (2) κύριες ενότητες. Η πρώτη ενότητα αναφέρεται στη συλλογή δηµογραφικών στοιχείων του ερωτώµενου µε βάση τα οποία το συνολικό δείγµα µπορεί να διαχωριστεί σε οµοειδείς κατηγορίες για βαθύτερη ανάλυση µε βάση συγκεκριµένα χαρακτηριστικά. Η ενότητα αυτή συγκεντρώνει πληροφορίες για την επιχείρηση σχετικά µε: 1. το νοµικό πρόσωπο της επιχείρησης. 2. τον αριθµό των ατόµων που απασχολεί. 3. τον κύκλο εργασιών. 4. τα έτη λειτουργίας. 5. εάν ο διευθυντής είναι και ο ιδιοκτήτης. 6. τον κύριο κλάδο δραστηριοποίησης. 7. το ποσοστό των πωλήσεων σε καταναλωτές, επιχειρήσεις, δηµόσιους οργανισµούς. 8. εάν κάνει εξαγωγές. 9. εάν δραστηριοποιείται εκτός νοµού. 10.τη θέση στην επιχείρηση, την ηλικία και το µορφωτικό επίπεδο του ερωτώµενου. Η δεύτερη ενότητα περιλαµβάνει το κύριο µέρος της ανάλυσης της παρούσας έρευνας. Η ενότητα αυτή συγκεντρώνει πληροφορίες για την επιχείρηση σχετικά µε: 1. την τρέχουσα διάρθρωση των κεφαλαίων της µε βάση τις βραχυπρόθεσµες και µακροπρόθεσµες υποχρεώσεις της. 2. εάν θεωρεί ότι η τρέχουσα χρηµατοδότηση είναι επαρκής. 3. την ιεράρχηση των πηγών χρηµατοδότησης για µια νέα επένδυση. 4. την αναζήτηση χρηµατοδότησης, την ενδεχόµενη επιτυχία, τους λόγους µη αναζήτησης χρηµατοδότησης από τους βασικούς φορείς και τη σηµασία τους (ΟΑΕ, ΕΟΜΜΕΧ, άλλα συγχρηµατοδοτούµενα προγράµµατα, Επενδυτικός νόµος, ΤΕΜΠΜΕ, ΤΑΝΕΟ). 5. την ιεράρχηση των πηγών χρηµατοδότησης για τις λειτουργικές δραστηριότητες. 33

35 6. την ευκολία πρόσβασης στον τραπεζικό δανεισµό σήµερα και σε σχέση µε το παρελθόν. 7. την αξιολόγηση των εµποδίων πρόσβασης στον τραπεζικό δανεισµό. 8. το ενδεχόµενο αίτησης και τους λόγους αίτησης για µικροδάνειο. Η µέθοδος συµπλήρωσης του ερωτηµατολογίου που ακολουθήθηκε ήταν µέσω τηλεφωνικής συνέντευξης. Η εν λόγω µέθοδος θεωρείται πιο αποτελεσµατική σε σύγκριση µε την ταχυδροµική αποστολή του ερωτηµατολογίου, καθώς ο ερωτώµενος προσεγγίζεται άµεσα από τον συνεντευκτή µε συνέπεια να αυξάνεται η πιθανότητα συµπλήρωσης του ερωτηµατολογίου. Επιπλέον, του παρέχονται οι απαραίτητες διευκρινήσεις επί των ερωτήσεων, όπου προκύψουν ερωτήµατα. Μειονεκτεί συγκριτικά µε την προσωπική συνέντευξη, ωστόσο η πανελλαδική κάλυψη της έρευνας δεν επέτρεψε την υιοθέτηση της µεθόδου των προσωπικών συνεντέυξεων τόσο από άποψης χρόνου, όσο και κόστους. Πληθυσµός έρευνας Ο πληθυσµός των επιχειρήσεων της έρευνας αναφέρεται στην επιλογή του συγκεκριµένου πεδίου που κρίθηκε ότι η διερεύνησή του είναι ενδιαφέρουσα. Με βάση την κατεύθυνση αυτή, ως πληθυσµός της έρευνας ορίζεται όλες οι επιχειρήσεις οι οποίες δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα και πληρούν σωρευτικά τα παρακάτω κριτήρια: Είναι πολύ µικρές (ΠΜΕ) και µικρές (ΜΕ), απασχολούν δηλαδή λιγότερους από 50 εργαζόµενους. ραστηριοποιούνται σε όλη την ελληνική επικράτεια. ραστηριοποιούνται στους εξής κλάδους, µε βάση τη Στατιστική Ταξινόµηση των Κλάδων Οικονοµικής ραστηριότητας (ΣΤΑΚΟ ) του έτους 2003: o όλοι οι διψήφιοι κωδικοί του. (Μεταποιητικές Βιοµηχανίες), o πλέον οι κωδικοί Η επιλογή αυτή καλύπτει το συντριπτικό ποσοστό του συνόλου των επιχειρήσεων στη χώρα µας, καθώς περιλαµβάνει τις πολύ µικρές και 34

36 µικρές επιχειρήσεις σε όλη την επικράτεια, ενώ δεν λαµβάνει υπόψη την πρωτογενή παραγωγή (γεωργία, κτηνοτροφία, θήρα, δασοκοµία, αλιεία, και ορυχεία και λατοµία) και κλάδους όπως τηλεπικοινωνίες, χρηµατοπιστωτικούς οργανισµούς, επιχειρήσεις εκµίσθωσης κ.α., δραστηριότητες οι οποίες παρουσιάζουν ειδικά χαρακτηριστικά λειτουργίας και χρηµατοδότησης και ενδεχοµένως θα στρέβλωναν τα αποτελέσµατα της έρευνας. Ωστόσο, ο αριθµός των επιχειρήσεων µεταβάλλεται από χρόνο σε χρόνο, καθώς άλλες επιχειρήσεις παύουν να λειτουργούν, ενώ δηµιουργούνται νέες. Συνεπώς, ορίζουµε τον πληθυσµό των επιχειρήσεων της έρευνάς µας ως όλες τις επιχειρήσεις που πληρούν τα παραπάνω κριτήρια κατά το έτος Πληροφορίες σχετικά µε τον πληθυσµό προέρχονται από την ΕΣΥΕ, η οποία τις συλλέγει από το Κέντρο Πληροφόρησης του Υπουργείου Οικονοµικών (ΚΕΠΥΟ) και παρατίθενται στο Μητρώο Επιχειρήσεων έτους 2004, το οποίο και περιλαµβάνει τα πιο πρόσφατα διαθέσιµα στοιχεία. Συγκεντρωτικά στοιχεία του πληθυσµού παρουσιάζονται στους Πίνακες και τα Γραφήµατα που ακολουθούν. Σύµφωνα µε τα εν λόγω στοιχεία, το 97,3% των ελληνικών επιχειρήσεων είναι πολύ µικρές ενώ το 2,3% είναι µικρές (Πίνακας 2.1). Πίνακας 2.1: Πληθυσµός ΠΜΕ και ΜΕ κατά τάξη µεγέθους, 2004 Τάξεις απασχόλησης Αριθµός επιχειρήσεων % του συνόλου ΠΜΕ (0-9) ,3% ΜΕ (20-49) ,3% Σύνολο % Στην πλειοψηφία τους δραστηριοποιούνται σε Αττική (36%) και Κεντρική Μακεδονία (17%), όπου βρίσκονται και τα δύο µεγάλα αστικά κέντρα της χώρας, ενώ ο αριθµός των επιχειρήσεων στις άλλες περιοχές κυµαίνεται µεταξύ 2% και 6%. Επιπλέον, το υψηλότερο ποσοστό των επιχειρήσεων δραστηριοποιείται στο χονδρικό και λιανικό εµπόριο (37,8%) και ακολουθούν οι επιχειρήσεις πληροφορικής και συναφών δραστηριοτήτων και έρευνας και ανάπτυξης (13,7%), οι µεταφορές (13,2%) και τα ξενοδοχεία εστιατόρια (12,5%). Τα µικρότερα ποσοστά 35

37 καταλαµβάνουν η εκπαίδευση (0,6%) και η υγεία και κοινωνική µέριµνα (0,4%). Γράφηµα 2.1: Γεωγραφική κατανοµή ΠΜΕ και ΜΕ πληθυσµού ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑ & ΘΡΑΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑ ΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑ 2% 4% 6% 5% 17% ΗΠΕΙΡΟΣ ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑ Α 3% ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑ Α ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ 36% 6% 3% ΑΤΤΙΚΗ 3% ΒΟΡΕΙΟ ΑΙΓΑΙΟ ΝΟΤΙΟ ΑΙΓΑΙΟ 5% 5% 5% ΚΡΗΤΗ Γράφηµα 2.2: Κλαδική κατανοµή ΠΜΕ και ΜΕ πληθυσµού 1 Μεταποιητικές Βιοµηχανίες 5,0% Κατασκευές Χονδρικό και Λιανικό εµόριο / επισκευή οχηµάτων και ειδών προσωπικής και οικιακής χρήσης Ξενοδοχέια και εστιατόρια 0,4% 0,6% 13,7% 11,5% 13,2% Μεταφορές, αποθήκευση και επικοινωνίες 5,2% ιαχείριση ακίνητης περιουσίας, εκµισθώσεις και επιχειρηµατικές δραστηριότητες 12,5% Εκπαίδευση 37,8% Υγεία και Κοινωνική Μέριµνα Ψυχαγωγικές, πολιτιστικές και αθλητικές δραστηριότητες και άλλες δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών 1 Εκτός των κλάδων: υδάτινων, εναέριων µεταφορών και ταχυδροµίων και τηλεπικοινωνιών, δραστηριοτήτων σχετικών µε ακίνητη περιουσία και εκµίσθωσης µηχανηµάτων και εξοπλισµού χωρίς χειριστή. 36

38 Αρχικό δείγµα Το αρχικό δείγµα αποτελείται από επιχειρήσεις και εξάχθηκε από την ιεύθυνση Στατιστικής Πληροφόρησης και Εκδόσεων της ΕΣΥΕ. Το δείγµα είναι αντιπροσωπευτικό του πληθυσµού µε βάση τα προαναφερθέντα κριτήρια της έρευνας. Οι πληροφορίες που µας παρασχέθηκαν από την ΕΣΥΕ αναφέρονται σε στοιχεία σχετικά µε τα εξής βασικά πεδία: Επωνυµία επιχείρησης Μονοψήφια, διψήφια και τετραψήφια ΣΤΑΚΟ Περιφέρεια, Νοµός και Οδός και Αριθµός Αριθµός απασχολουµένων ύο βασικά µειονεκτήµατα του εν λόγω δείγµατος τα οποία δυσχεραίνουν σε µεγάλο βαθµό τη διεξαγωγή της έρευνας, είναι τα εξής: 1. η χρονολογία εξαγωγής του δείγµατος 2. η µη αποστολή του τηλεφώνου, ως στοιχείο επικοινωνίας Σχετικά µε το πρώτο µειονέκτηµα, λαµβάνοντας υπόψη αφενός ότι περίπου οι µισές νέες επιχειρήσεις στην Ευρώπη κλείνουν µέσα στα πέντε χρόνια λειτουργίας τους 9, και αφετέρου ότι η περίοδος συλλογής των στοιχείων ήταν από 1 η µέχρι 30 η Σεπτεµβρίου 2008, συµπεραίνεται ότι αρκετές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται το 2004, είναι πολύ πιθανό να µη λειτουργούν την περίοδο συλλογής των δεδοµένων. Σχετικά µε το δεύτερο µειονέκτηµα, η µη αποστολή του τηλεφώνου, ως στοιχείο επικοινωνίας, βασίζεται στην αιτιολογία ότι αποτελεί προσωπικό δεδοµένο µε συνέπεια να µην προβλέπεται από τον νόµο η δηµοσίευσή του, παρόλο που υπάρχει η δυνατότητα εύρεσης του εν λόγω στοιχείου από τους τηλεφωνικούς καταλόγους. Λαµβάνοντας υπόψη ότι η συλλογή των δεδοµένων γίνεται µέσω τηλεφωνικών συνεντεύξεων, το γεγονός αυτό είχε ως συνέπεια τη δραστική µείωση του αριθµού των επιχειρήσεων για τις οποίες εν τέλει βρέθηκε ένας αριθµός τηλεφώνου µε βάση τα υπόλοιπα στοιχεία επικοινωνίας. Συνδυάζοντας τα παραπάνω γίνεται κατανοητό ότι οι απώλειες του αρχικού δείγµατος ήταν αρκετά µεγάλες, µε συνέπεια το τελικό δείγµα να είναι δραστικά µειωµένο σε σχέση µε το αρχικό. Συγκεκριµένα, από τις 9 Eurostat pocketbooks, Key figures on European Business, 2008 edition. 37

39 2.327 αρχικές επιχειρήσεις για τις οποίες αναζητήθηκαν οι αντίστοιχοι αριθµοί τηλεφώνου από τους τηλεφωνικούς καταλόγους, βρέθηκαν αριθµοί τηλεφώνου για επιχειρήσεις. Από αυτές, για 805 αριθµούς τηλεφώνου δεν υπήρχε απόκριση. Από τους τηλεφωνικούς αριθµούς για τις εναποµείνουσες 892 επιχειρήσεις όπου υπήρχε απόκριση, 325 τηλεφωνικοί αριθµοί ήταν λάθος, καθώς ο αποκριθείς δεν αντιστοιχούσε µε την επωνυµία της επιχείρησης. Κατά συνέπεια, αποµένουν 567 επιχειρήσεις για τις οποίες οι αριθµοί τηλεφώνου αντιστοιχούν στις επιχειρήσεις του δείγµατος και οι επιχειρηµατίες αποκρίθηκαν στην αρχική προσέγγιση για συµπλήρωση του ερωτηµατολογίου. Από τους επιχειρηµατίες αυτούς, αποκρίθηκαν και συµπλήρωσαν το ερωτηµατολόγιο 198 επιχειρηµατίες. Από τα 198 συµπληρωµένα ερωτηµατολόγια αφαιρέθηκαν τα 7, καθώς παρουσίαζαν σοβαρές ελλείψεις στις απαντήσεις. Τα 191 εναποµείνοντα ερωτηµατολόγια αποτελούν και το τελικό δείγµα της έρευνας. Όπως αναφέρθηκε, από τις 567 επιχειρήσεις, οι 198 επιχειρηµατίες αποκρίθηκαν και συµπλήρωσαν το ερωτηµατολόγιο. Οι υπόλοιποι 369 δήλωσαν διάφορους λόγους µη απόκρισης, οι οποίοι παρουσιάζονται στο γράφηµα που ακολουθεί. Γράφηµα 2.3: Λόγοι µη απόκρισης στο ερωτηµατολόγιο Αναρµόδιοι 6,50% 5,15% 1,08% 0,81% 19,24% εν ενδιαφέροµαι εν έχω χρόνο εν επιθυµώ να απαντήσω εν µπορώ να σας εξυπηρετήσω Η επιχείρηση έχει κλείσει Άλλος λόγος µη αποκρισης 40,11% 27,10% Συγκεκριµένα, από τους 369 επιχειρηµατίες που δεν απάντησαν στο ερωτηµατολόγιο, το υψηλότερο ποσοστό λαµβάνει η δήλωση ότι δεν επιθυµώ να απαντήσω (40,11%), µε δεύτερη τη δήλωση έλλειψης χρόνου (27,10%). Επίσης, ένα ποσοστό της τάξης του 19,24% δήλωσε ότι δεν 38

40 ενδιαφέρεται για την έρευνα. Στο σηµείο αυτό είναι σηµαντικό να τονιστούν τα ποιοτικά δεδοµένα του λόγου µη απόκρισης, καθώς η δήλωση για έλλειψη χρόνου µπορεί να ερµηνευθεί και ως ενδιαφέρον για την έρευνα αλλά λόγω έλλειψης χρόνου οι επιχειρηµατίες δεν απάντησαν στο ερωτηµατολόγιο. Οι απαντήσεις ωστόσο εν επιθυµώ να απαντήσω και εν ενδιαφέροµαι, εφόσον µάλιστα έχουν ήδη ενηµερωθεί για τον σκοπό της έρευνας, καταδεικνύουν µια αρνητική στάση απέναντι σε έρευνες οι οποίες αφορούν άµεσα τον ερωτώµενο. Συµπερασµατικά, η έλλειψη της ενηµέρωσης της αξίας της διεξαγωγής µιας έρευνας στον ευρύτατο πεδίο των πολύ µικρών και µικρών επιχειρηµατιών, καθώς δεν έχει διεξαχθεί στο παρελθόν παρόµοια έρευνα, οδηγεί πιθανώς στο συµπέρασµα της έλλειψης µιας αντίστοιχης κουλτούρας η οποία αναφέρεται στην συνειδητοποίηση της αξίας της διεξαγωγής παρόµοιων ερευνών. Τελικό δείγµα Το τελικό δείγµα της έρευνας αποτελείται από τις απαντήσεις 191 επιχειρήσεων στο ερωτηµατολόγιο. Στοιχεία του τελικού δείγµατος παρουσιάζονται στα γραφήµατα που ακολουθούν. Γράφηµα 2.4: Γεωγραφική κατανοµή ΠΜΕ και ΜΕ τελικού δείγµατος ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑ & ΘΡΑΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑ 7,33% 5,76% ΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΗΠΕΙΡΟΣ 2,09% 5,76% 18,85% ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑ Α ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑ Α 26,18% 3,66% ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ 7,33% ΑΤΤΙΚΗ ΒΟΡΕΙΟ ΑΙΓΑΙΟ ΝΟΤΙΟ ΑΙΓΑΙΟ 3,66% 5,76% 5,76% 3,66% 4,19% ΚΡΗΤΗ 39

41 Σύµφωνα µε τα στοιχεία του γραφήµατος 2.4, το υψηλότερο ποσοστό των επιχειρηµατιών που απάντησαν στο ερωτηµατολόγιο δραστηριοποιούνται στην Αττική (26,18%), µε δεύτερη την Κεντρική Μακεδονία (18,85%), γεγονός αναµενόµενο καθώς στις περιοχές αυτές βρίσκονται τα δύο µεγάλα αστικά κέντρα της χώρας ενώ ο αριθµός των επιχειρήσεων στις άλλες περιοχές κυµαίνεται µεταξύ 3% και 8%. Σύµφωνα µε τα στοιχεία του γραφήµατος 2.5, το υψηλότερο ποσοστό των επιχειρήσεων δραστηριοποιείται στο χονδρικό και λιανικό εµπόριο (48,69%) και ακολουθούν οι µεταποιητικές βιοµηχανίες (26,70%) και οι µεταφορές (7,85%). Γράφηµα 2.5: Κλαδική κατανοµή ΠΜΕ και ΜΕ τελικού δείγµατος 1 1,57% Μεταποιητικές Βιοµηχανίες 1,05% 1,05% Κατασκευές Χονδρικό και Λιανικό εµόριο / επισκευή οχηµάτων και ειδών προσωπικής και οικιακής χρήσης Ξενοδοχέια και εστιατόρια 2,09% 5,76% 5,24% 26,70% Μεταφορές, αποθήκευση και επικοινωνίες Άλλες επιχειρηµατικές δραστηριότητες Εκπαίδευση 7,85% Υγεία και Κοινωνική Μέριµνα Ψυχαγωγικές, πολιτιστικές και αθλητικές δραστηριότητες και άλλες δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών 48,69% 1 Εκτός των κλάδων: υδάτινων, εναέριων µεταφορών και ταχυδροµίων και τηλεπικοινωνιών, δραστηριοτήτων σχετικών µε ακίνητη περιουσία και εκµίσθωσης µηχανηµάτων και εξοπλισµού χωρίς χειριστή. Αντιπροσωπευτικότητα τελικού δείγµατος Τα συµπεράσµατα που εξάγονται από την ανάλυση των απαντήσεων στα ερωτηµατολόγια αναφέρονται στις απόψεις των συγκεκριµένων επιχειρήσεων του δείγµατος. Προκειµένου τα συγκεκριµένα συµπεράσµατα από την ανάλυση των απαντήσεων από τις επιχειρήσεις του δείγµατος να µπορούν να αναχθούν στον πληθυσµό, απαιτείται αφενός η χρήση 40

42 συγκεκριµένων στατιστικών ελέγχων ανάλογα µε την εκάστοτε περίπτωση και αφετέρου η αντιπροσωπευτικότητα του δείγµατος ως προς τον πληθυσµό. Εποµένως, ένας από τους πρώτους ελέγχους είναι κατά πόσο το δείγµα είναι αντιπροσωπευτικό του πληθυσµού. Σε πρώτο στάδιο γίνεται η επιλογή του κριτηρίου µε βάση το οποίο θα κριθεί αν το δείγµα είναι αντιπροσωπευτικό. Υπάρχουν διάφορα κριτήρια όπως για παράδειγµα µε βάση τους κλάδους, τα µεγέθη ως προς τον κύκλο εργασιών ή και ως προς τον αριθµό εργαζοµένων κ.ο.κ. Κύριο µέληµα της έρευνας είναι η κάλυψη όλης της ελληνικής επικράτειας και για το λόγο αυτό επιλέχθηκε το εν λόγω κριτήριο για τον έλεγχο αντιπροσωπευτικότητας του δείγµατος των 191 επιχειρήσεων, ως προς τον συνολικό πληθυσµό των ελληνικών ΠΜΕ και ΜΕ. Ο καταλληλότερος στατιστικός έλεγχος είναι το κριτήριο χ 2 (chi-square, goodness-of-fit). Η µηδενική υπόθεση είναι ότι δεν υπάρχουν στατιστικά σηµαντικές διαφορές ανάµεσα στις συχνότητες ανά γεωγραφικό διαµέρισµα του δείγµατος και του πληθυσµού. Αρχικά υπολογίζονται αυτόµατα τόσο οι σταθµίσεις του πληθυσµού στο δείγµα όσο και τα υπόλοιπα από τις παρατηρούµενες συχνότητες, οι οποίες φαίνονται στον παρακάτω πίνακα. Κατηγορίες Παρατηρούµενες συχνότητες Αναµενόµενες σταθµισµένες συχνότητες N Υπόλοιπα ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ 11 9,0 2,0 ΜΑΚΕ ΟΝΙΑ & ΘΡΑΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑ 36 32,9 3,1 ΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑ 7 5,4 1,6 ΘΕΣΣΑΛΙΑ 14 11,7 2,3 ΗΠΕΙΡΟΣ 8 5,8 2,2 ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ 7 5,7 1,3 ΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑ Α 11 10,1,9 ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑ Α 11 8,7 2,3 ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ 7 9,7-2,7 ΑΤΤΙΚΗ 50 68,9-18,9 ΒΟΡΕΙΟ ΑΙΓΑΙΟ 4 3,5 0,5 ΝΟΤΙΟ ΑΙΓΑΙΟ 11 8,2 2,8 ΚΡΗΤΗ 14 11,4 2,6 Σύνολο

43 Στατιστικός έλεγχος Chi-Square a 11,073 a Βαθµοί ελευθερίας 12 Πιθανότητα (P-Value) 0,523 a 1 κελί (7,77%) έχει αναµενόµενες συχνότητες µικρότερο του 5. Τα αποτελέσµατα από την εφαρµογή του ελέγχου δείχνουν ότι δεν µπορεί να απορριφθεί η Η 0, καθώς η πιθανότητα (p-value) είναι µεγαλύτερη από 0,05, για διάστηµα εµπιστοσύνης 95%. Κατά συνέπεια ο αριθµός των επιχειρήσεων του δείγµατος ανά γεωγραφικό διαµέρισµα είναι στατιστικά µη διαφορετικός από τον αντίστοιχο αριθµό επιχειρήσεων του πληθυσµού. Το τελικό συµπέρασµα είναι ότι το δείγµα είναι αντιπροσωπευτικό του πληθυσµού µε βάση το κριτήριο της γεωγραφικής κατανοµής. 42

44 Μέρος 3 ο Ανάλυση αποτελεσµάτων έρευνας 43

45 Α. ηµογραφικά στοιχεία έρευνας Στις παραγράφους που ακολουθούν παρουσιάζονται τα δηµογραφικά στοιχεία του δείγµατος. Όπως φαίνεται από το γράφηµα 3.1, οι περισσότερες επιχειρήσεις είναι ατοµικές (72,11%), µε το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό να συγκεντρώνει η νοµική µορφή της οµόρρυθµης εταιρίας (20,53%). Γενικά, οι νοµικές µορφές ΑΕ και ΕΠΕ που είναι υποχρεωµένες να δηµοσιεύουν τα οικονοµικά τους στοιχεία αποτελούν µόνο το 6% περίπου του δείγµατός µας, πολύ κοντά στο 5% του πληθυσµού όπως έχει ήδη αναφερθεί. Γράφηµα 3.1: Νοµική µορφή επιχειρήσεων δείγµατος Αναφορικά µε τον αριθµό εργαζοµένων που απασχολούν οι επιχειρήσεις του δείγµατος, τα δηµογραφικά στοιχεία παρουσιάζονται στο Γράφηµα 3.2. Σύµφωνα µε τα στοιχεία, το υψηλότερο ποσοστό το συγκεντρώνει η κατηγορία «2-3 άτοµα», ενώ οι αυτοαπασχολούµενοι καλύπτουν ένα ποσοστό κοντά στο 30%, όσο και το αντίστοιχο ποσοστό του πληθυσµού. 44

46 Όλες οι επιχειρήσεις του δείγµατος είναι µικρές ή πολύ µικρές (δηλαδή µε <50 εργαζοµένους), 15 από τις οποίες είναι µικρές (10-50 εργαζόµενοι) και οι υπόλοιπες 176 πολύ µικρές (1-9 εργαζόµενοι). Γράφηµα 3.2: Αριθµός απασχολουµένων στις επιχειρήσεις του δείγµατος Στοιχείο το οποίο θεωρείται αρκετά σηµαντικό σχετικά µε την οικονοµική κατάσταση µιας επιχείρησης είναι και ο κύκλος εργασιών της. Τα στοιχεία αυτά εµφανίζονται στο Γράφηµα 3.3. Ένα βασικό χαρακτηριστικό των απαντήσεων στη συγκεκριµένη ερώτηση, είναι το σηµαντικό ποσοστό µη απόκρισής της. Συγκεκριµένα, 66 από τους 191 ερωτηθέντες δεν απάντησαν στην ερώτηση αυτή. Συνεπώς, τα ποσοστά που παρουσιάζονται στο Γράφηµα 3.3 υπολογίζονται µε βάση τον αριθµό των 125 επιχειρήσεων που απάντησαν στην ερώτηση. Το υψηλότερο ποσοστό των ερωτώµενων (50 επιχειρήσεις) δήλωσε ότι ο κύκλος εργασιών τους το προηγούµενο έτος ήταν µικρότερος από 50 χιλ, ενώ 45

47 υπάρχουν και 18 επιχειρήσεις που δήλωσαν κύκλο εργασιών πάνω από 501 χιλ. Γράφηµα 3.3: Κύκλος εργασιών επιχειρήσεων δείγµατος Ο ανά κλάδο 10 µέσος κύκλος εργασιών παρουσιάζεται στο γράφηµα 3.4. Στον οριζόντιο άξονα παρουσιάζεται ο κλάδος και η περιφέρεια αντίστοιχα ενώ στον κάθετο άξονα παρουσιάζεται ο µέσος όρος ανά κατηγορία 11. Όσο υψηλότερος είναι ο µέσος όρος τόσο περισσότερες είναι και οι επιχειρήσεις που έχουν δηλώσει υψηλότερο κύκλο εργασιών. Το βασικό συµπέρασµα στον ανά κλάδο µέσο κύκλο εργασιών για τις επιχειρήσεις του δείγµατος είναι ότι οι επιχειρήσεις των κλάδων Μεταφορές κ.α., Εκπαίδευση, Ψυχαγωγικές κ.α., οι µεταποιητικές βιοµηχανίες και το χονδρικό και λιανικό εµπόριο παρουσιάζουν σχετικά 10 Οι κλάδοι Μεταφορές, αποθήκευση και επικοινωνίες, Εκπαίδευση, Υγεία και κοινωνική µέριµνα και Ψυχαγωγικές, πολιτιστικές και άλλες παρουσιάζονται στην κατηγορία Μεταφορές κ.α., Εκπαίδευση, Ψυχαγωγικές κ.α. λόγω πολύ λίγων παρατηρήσεων σε κάθε µία από αυτές. 11 Οι κατηγορίες είναι οι εξής: 1: έως 50 χιλ., 2: χιλ, 3: χιλ., 4: χιλ., 5: εκ., 6: 1 εκ +. 46

48 υψηλότερο µέσο κύκλο εργασιών, µε τις επιχειρήσεις που ανήκουν στον κλάδο Άλλες επιχειρηµατικές δραστηριότητες 12. Γράφηµα 3.4: Κύκλος εργασιών ανά κλάδο Αναµενόµενη είναι και η θετική συσχέτιση κύκλου εργασιών και απασχόλησης των ερωτώµενων. Το γράφηµα 3.5 παρουσιάζει τον κύκλο εργασιών ανά επίπεδο απασχόλησης και το αναµενόµενο συµπέρασµα είναι ότι µεγαλύτερες επιχειρήσεις µε βάση το κριτήριο της απασχόλησης έχουν υψηλότερο κύκλο εργασιών. Ωστόσο, είναι ενδιαφέρον το συµπέρασµα ότι οι µεγαλύτερες επιχειρήσεις του δείγµατός µας (20-49 άτοµα) δήλωσαν κατά µέσο όρο χαµηλότερο κύκλο εργασιών σε σχέση µε την αµέσως προηγούµενη κατηγορία (10-19 άτοµα), Το αποτέλεσµα αυτό είναι πιθανό να προέρχεται από τον µικρό αριθµό των συχνοτήτων για κάθε κατηγορία, καθώς υπάρχουν µόλις 4 επιχειρήσεις στην πρώτη κατηγορία και 11 επιχειρήσεις στη δεύτερη. Επιπλέον, ο συντελεστής συσχέτισης Pearson για τις δύο αυτές µεταβλητές: Αριθµός απασχολουµένων και Κύκλος 12 Ωστόσο, ο στατιστικός έλεγχος Analysis of Variance (ANOVA), δεν οδήγησε σε αποτέλεσµα στατιστικής σηµαντικότητας στις διαφορές των µέσων των κατηγοριών 47

49 εργασιών είναι θετικός, σχετικά υψηλός (0,535) και στατιστικά σηµαντικός σε διάστηµα εµπιστοσύνης 99%. Γράφηµα 3.5: Κύκλος εργασιών ανά επίπεδο απασχόλησης Σχετικά µε την ηλικία της επιχείρησης, το δείγµα διαχωρίζεται σε 5 κατηγορίες, όπου η πρώτη αναφέρεται αποκλειστικά στις νέες επιχειρήσεις οι οποίες λειτουργούν το πολύ τρία χρόνια και οι υπόλοιπες δεν έχουν κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ως προς το εύρος των ετών λειτουργίας τους (γράφηµα 3.6). Γράφηµα 3.6: Ηλικιακή κατανοµή επιχειρήσεων δείγµατος 48

50 Αναµενόµενο είναι το γεγονός ότι η συντριπτική πλειοψηφία των διευθυντών των επιχειρήσεων είναι και οι ιδιοκτήτες τους, όπως φαίνεται στο Γράφηµα 3.7. Γράφηµα 3.7: ιευθυντής και ιδιοκτήτης το ίδιο πρόσωπο Σχετικά µε τα ποσοστά των πωλήσεων προς καταναλωτές/ιδιώτες, επιχειρήσεις/βιοµηχανίες και δηµόσιους οργανισµούς, αξίζει να αναφερθεί ότι οι πωλήσεις 103 επιχειρήσεων απευθύνονται κατά 100% σε καταναλωτές/ιδιώτες, µόνο 15 επιχειρήσεις απευθύνονται κατά 100% σε άλλες επιχειρήσεις ή βιοµηχανίες ενώ τα ποσοστά προς δηµόσιους οργανισµούς είναι εξαιρετικά χαµηλά. Αναµενόµενο επίσης είναι το γεγονός ότι ένα πολύ µικρό ποσοστό των επιχειρήσεων του δείγµατος κάνει εξαγωγές (γράφηµα 3.8), ενώ ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι ένα ποσοστό περίπου 40% δραστηριοποιείται και εκτός νοµού (γράφηµα 3.9). 49

51 Γράφηµα 3.8: Απαντήσεις στην ερώτηση: «Κάνετε εξαγωγές» Γράφηµα 3.9: Απαντήσεις στην ερώτηση: «ραστηριοποιήστε και εκτός νοµού» Αναµενόµενο είναι το γεγονός ότι οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται και εκτός του νοµού τους είναι σχετικά µεγαλύτερες (γράφηµα 3.10) και έχουν και σχετικά υψηλότερο κύκλο εργασιών (γράφηµα 3.11) 13. Γράφηµα 3.10: ραστηριοποίηση εκτός νοµού και Απασχόληση Γράφηµα 3.11: ραστηριοποίηση εκτός νοµού και Κύκλος εργασιών Σχετικά µε την ηλικία των ερωτώµενων, οι ηλικίες που µας δήλωσαν κυµαίνονται από 17 έως 78 και παρουσιάζονται ανά κατηγορίες στο γράφηµα Η κατηγοριοποίηση που ακολουθήθηκε βασίζεται στην κατηγοριοποίηση που ακολουθεί η ΕΣΥΕ στην έρευνα εργατικού δυναµικού. Τα υψηλότερα ποσοστά (περίπου 60%) συγκεντρώνουν οι ηλικίες 35-54, γεγονός αναµενόµενο, ενώ υπάρχουν και πέντε ερωτώµενοι οι οποίοι είναι άνω των 65 ετών. 13 εν διεξάγεται στατιστικός έλεγχος χ 2 καθώς και στις δυο περιπτώσεις, σε κάποιες κατηγορίες ο αριθµός των συχνοτήτων είναι µικρότερος από 5, θέτοντας σε κίνδυνο την αξιοπιστία του ελέγχου. 50

52 Γράφηµα 3.12: Ηλικία ερωτώµενου Σχετικά µε το µορφωτικό επίπεδο των ερωτώµενων, το υψηλότερο ποσοστό καταλαµβάνουν οι απόφοιτοι λυκείου (37,17%) ενώ οι πτυχιούχοι ΑΕΙ και ΤΕΙ αποτελούν το 32%. Περίπου 10% είναι απόφοιτοι δηµοτικού και 14% απόφοιτοι γυµνασίου (γράφηµα 3.13). Γράφηµα 3.13: Μορφωτικό επίπεδο ερωτώµενου 51

53 Αναφορικά µε το µορφωτικό επίπεδο και τον κύκλο εργασιών δεν φαίνεται να υπάρχει κάποια σηµαντική σχέση (γράφηµα 3.14). Γράφηµα 3.14: Μορφωτικό επίπεδο και κύκλος εργασιών 60% 50% 40% 30% Πτυχιούχος ΑΕΙ Πτυχιούχος ΤΕΙ Πτυχιούχος ΙΕΚ Απόφοιτος λυκείου Απόφοιτος γυµνασίου Απόφοιτος δηµοτικού 20% 10% 0% έως 50 χιλ χιλ χιλ χιλ 501 χιλ - 1 εκατ 1 εκ + Τα ποσοστά που εµφανίζονται στο διάγραµµα είναι υπολογισµένα ως ο αριθµός για κάθε κατηγορία (π.χ. πτυχιούχοι ΑΕΙ µε κύκλο εργασιών έως 50χιλ.) προς το σύνολο για όλες τις κατηγορίες. Το γεγονός ότι οι πτυχιούχοι ΤΕΙ φαίνεται να επιτυγχάνουν σχετικά υψηλότατα ποσοστά για υψηλούς κύκλους εργασιών χωρίς να παρουσιάζονται στην κατηγορία έως 50 χιλ. οφείλεται στο γεγονός ότι ο αριθµός τους που δήλωσε και κύκλο εργασιών είναι πολύ µικρός στο δείγµα (4 άτοµα). Β. Ανάλυση αποτελεσµάτων έρευνας Τα αποτελέσµατα από την ανάλυση των απαντήσεων των επιχειρηµατιών στο ερωτηµατολόγιο κατηγοροποιούνται στις εξής οµάδες: 1. Τρέχουσα διάρθρωση κεφαλαίων και επαρκής χρηµατοδότηση. 2. Ιεράρχηση πηγών χρηµατοδότησης. 3. Πρόσβαση σε χρηµατοδότηση µέσω των φορέων. 4. Πρόσβαση στην τραπεζική χρηµατοδότηση. Στις παραγράφους που ακολουθούν παρουσιάζονται και αναλύονται τα αποτελέσµατα της έρευνας, µε βάση την παραπάνω κατηγοριοποίηση. 52

54 1. Τρέχουσα διάρθρωση κεφαλαίων και επαρκής χρηµατοδότηση Εφόσον το ευρύτερο πεδίο της έρευνας αναφέρεται στο θέµα της χρηµατοδότησης, πρωταρχικό στοιχείο της ανάλυσης είναι η διερεύνηση της τρέχουσας κεφαλαιακής διάρθρωσης των επιχειρήσεων του δείγµατος. Στα γραφήµατα 3.15 και 3.16 παρουσιάζονται οι απαντήσεις των επιχειρηµατιών στην ερώτηση ποιος είναι ο δείκτης βραχυπρόθεσµων και µακροπρόθεσµων δανείων προς το συνολικό κεφάλαιο της επιχείρησης. Είναι αξιοσηµείωτο το γεγονός ότι περισσότερες από τις µισές επιχειρήσεις δεν χρησιµοποιούν βραχυπρόθεσµα (γράφηµα 3.15) ή µακροπρόθεσµα (γράφηµα 3.16) δάνεια, ενώ το 46,7% των επιχειρήσεων δεν χρησιµοποιούν ούτε βραχυπρόθεσµα, ούτε µακροπρόθεσµα δάνεια. Επίσης αξιοσηµείωτο είναι το γεγονός ότι περίπου ένας στους τρεις ερωτώµενους δήλωσαν ότι δεν γνωρίζουν ποιο είναι το ποσοστό βραχυπρόθεσµων δανείων προς σύνολο ενεργητικού της επιχείρησης και το ποσοστό αυτό είναι αρκετά µεγαλύτερο (43% περίπου) αναφορικά µε τον µακροπρόθεσµο δανεισµό. Γράφηµα 3.15: Βραχυπρόθεσµα δάνεια προς συνολικό κεφάλαιο Γράφηµα 3.16: Μακροπρόθεσµα δάνεια προς συνολικό κεφάλαιο 53

55 Η απάντηση δεν γνωρίζω δεν σηµαίνει προφανώς ότι ο επιχειρηµατίας δεν γνωρίζει εάν έχει λάβει βραχυπρόθεσµο ή µακροπρόθεσµο δανεισµό, αλλά ότι δεν είναι σε θέση να γνωρίζει ποιο είναι το ποσοστό του δανεισµού που έχει λάβει σε σχέση µε το συνολικό κεφάλαιο της επιχείρησης. Συνεπώς, η απάντηση δεν γνωρίζω αναφέρεται και καλύπτει όλες τις υπάρχουσες κατηγορίες δανειακής επιβάρυνσης, εκτός πιθανότατα της κατηγορίας καθόλου βραχυπρόθεσµα/µακροπρόθεσµα δάνεια. Εποµένως, οι επιχειρηµατίες που απάντησαν δεν γνωρίζω πιθανότατα χρησιµοποιούν δανεισµό χωρίς όµως να γνωρίζουν σε τι ποσοστό. Μια άλλη εξήγηση της απάντησης δεν γνωρίζω αναφέρεται ενδεχοµένως στη δυσκολία κατάταξης των δανειακών υποχρεώσεων των επιχειρήσεων σε βραχυπρόθεσµα και µακροπρόθεσµα, καθώς παραδοσιακές µορφές βραχυπρόθεσµου δανεισµού όπως τα κεφάλαια κίνησης δίδονται από τις τράπεζες ως µακροπρόθεσµα, µπερδεύοντας τους επιχειρηµατίες σχετικά µε τον διαχωρισµό σε βραχυπρόθεσµο και µακροπρόθεσµο δανεισµό. Το βασικό συµπέρασµα είναι ότι λιγότερες από τις µισές επιχειρήσεις φαίνεται ότι χρησιµοποιούν βραχυπρόθεσµα δανειακά κεφάλαια (43,3%) και το ίδιο ισχύει και για τα µακροπρόθεσµα δανειακά κεφάλαια (48,4%), χωρίς όµως να γνωρίζουν το ακριβές ποσοστό των δανειακών κεφαλαίων στο συνολικό κεφάλαιο κατά 34,8% και 42,6% αντίστοιχα. Επιπλέον, η δοµή των απαντήσεων δυσκολεύει την περαιτέρω ανά κατηγορία ενδιαφέροντος ανάλυση των αποτελεσµάτων, καθώς είναι πρακτικά αδύνατη η στατιστική ανάλυση για κατηγορίες οι οποίες περιλαµβάνουν πολύ λίγες συχνότητες. Ανατρέχοντας σε απλή ανάλυση συχνοτήτων, και υπολογίζοντας τον συντελεστή συσχέτισης Spearman 14 δεν προκύπτει στατιστικά σηµαντική συσχέτιση των απαντήσεων στα ζεύγη µεταβλητών που αφορούν τις µεταβλητές της βραχυπρόθεσµης και µακροπρόθεσµης µόχλευσης και του κύκλου εργασιών και της απασχόλησης. ηλαδή, δεν µπορεί να εξαχθεί στατιστικό συµπέρασµα εάν για παράδειγµα οι µικρότερες επιχειρήσεις (είτε µε βάση το κριτήριο της απασχόλησης είτε µε βάση το κριτήριο του κύκλου εργασιών) χρησιµοποιούν λιγότερα ή περισσότερα βραχυπρόθεσµα ή µακροπρόθεσµα δάνεια. 14 Προτιµάται ο µη-παραµετρικός συντελεστής συσχέτισης Spearman αντί του Pearson, καθώς η κατανοµή των απαντήσεων στην ερώτηση δεν ακολουθεί την κανονική κατανοµή. 54

56 Οι επιχειρηµατίες ρωτήθηκαν στη συνέχεια εάν θεωρούν ότι η τρέχουσα χρηµατοδότηση τους είναι επαρκής (γράφηµα 3.17). Γράφηµα 3.17: Επαρκής η τρέχουσα χρηµατοδότηση Τα αποτελέσµατα δείχνουν ότι οι απαντήσεις τους είναι µοιρασµένες. Έξι επιχειρηµατίες δεν απάντησαν στην ερώτηση αυτή (3,1%), ενώ για τους υπόλοιπους 185, οι 98 (51,3%) θεωρούν ότι η χρηµατοδότηση δεν επαρκεί για τις τρέχουσες ανάγκες της επιχείρησης και οι υπόλοιποι 87 (45,6%) δήλωσαν ότι η τρέχουσα χρηµατοδότηση τους επαρκεί. Επιπλέον, δεν φαίνεται να υπάρχει κάποια σηµαντική διαφοροποίηση των απαντήσεων κατά τον διαχωρισµό του δείγµατος σε µικρότερες και µεγαλύτερες επιχειρήσεις µε βάση και τα δύο κριτήρια της απασχόλησης και του κύκλου εργασιών (γραφήµατα 3.18 και 3.19). Γράφηµα 3.18: Επαρκής χρηµατοδότηση κατά επίπεδο απασχόλησης Γράφηµα 3.19: Επαρκής χρηµατοδότηση κατά επίπεδο κύκλου εργασιών 55

57 Επιπλέον, τόσο η ανά κλάδο ανάλυση (Πίνακας 3.1) όσο και η ανάλυση ανά περιφέρεια (Πίνακας 3.2) οδηγεί στο συµπέρασµα ότι οι απαντήσεις των επιχειρήσεων είναι µοιρασµένες. Εξαίρεση αποτελούν οι απαντήσεις των επιχειρήσεων στη υτική Ελλάδα όπου οι 9 στις 10 επιχειρήσεις δήλωσαν ότι δεν επαρκεί η χρηµατοδότησή τους 15. Πίνακας 3.1: Επαρκής χρηµατοδότηση ανά κλάδο Κλάδος ΟΧΙ ΝΑΙ Σύνολο Μεταποιητικές βιοµηχανίες Κατασκευές Χονδικό-Λιανικό εµπόριο κ.α Ξενοδοχεία και εστιατόρια Μεταφορές, αποθήκευση και επικοινωνίες Άλλες επιχειρηµατικές δραστηριότητες Εκπαίδευση Υγεία και Κοινωνική Μέριµνα Ψυχαγωγικές, πολιτιστικές κ.α Σύνολο Πίνακας 3.2: Επαρκής χρηµατοδότηση ανά περιφέρεια Περιφέρεια ΟΧΙ ΝΑΙ Σύνολο Ανατολική Μακεδονία & Θράκη Κεντρική Μακεδονία Θεσσαλία Ήπειρος Ιόνια Νησιά υτική Ελλάδα Στερεά Ελλάδα Πελοπόννησος Αττική Βόρειο Αιγαίο Νότιο Αιγαίο Κρήτη Σύνολο Για τις άλλες κατηγορίες τόσο ανά κλάδο όσο και ανά περιφέρεια, όπου υπάρχουν διαφοροποιήσεις στις απαντήσεις (π.χ., στους κλάδους υγείας, κοινωνικής µέριµνας και ψυχαγωγίας) ο µικρός αριθµός των επιχειρήσεων ανά κατηγορία δεν επιτρέπει εξαγωγή στατιστικά σηµαντικών συµπερασµάτων. 56

58 2. Ιεράρχηση πηγών χρηµατοδότησης Στην ενότητα αυτή αναλύονται δύο ερωτήσεις του ερωτηµατολογίου, σύµφωνα µε τις οποίες οι επιχειρηµατίες καλούνται να ιεραρχήσουν τις πηγές χρηµατοδότησης σε περίπτωση που θα χρηµατοδοτούσαν αφενός µια νέα επένδυση και αφετέρου τις λειτουργικές τους δραστηριότητες. Η πρώτη ερώτηση αναφέρεται στην ιεράρχηση των παρακάτω πηγών χρηµατοδότησης αναφορικά µε τη χρηµατοδότηση µιας νέας επένδυσης. Οι πηγές χρηµατοδότησης τις οποίες καλούνται να ιεραρχήσουν είναι οι εξής: Χρήση αποθεµατικών Βραχυπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός Μακροπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός Αύξηση ιδίων κεφαλαίων από οικογένεια Αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας Άλλη πηγή (προσδιορισµός) Ο πίνακας που ακολουθεί (Πίνακας 3.3) παρουσιάζει τις επιλογές των ερωτώµενων για κάθε πηγή χρηµατοδότησης, ως προς τις τρεις πρώτες θέσεις στην ιεραρχία. Αν υποθέσουµε ότι οι πηγές χρηµατοδότησης µπορούν να οµαδοποιηθούν σε δύο κύριες κατηγορίες, α. ίδια κεφάλαια (από οικογένεια, εκτός οικογένειας και αποθεµατικά) και β. δανεισµός (βραχυπρόθεσµος, µακροπρόθεσµος), οι απαντήσεις δείχνουν µια σχετική προτίµηση προς τον δανεισµό, καθώς το 42,9% των επιχειρηµατιών επιλέγουν δανεισµό ως πρώτη επιλογή, ενώ το 35,1% επιλέγουν ίδια κεφάλαια ως πρώτη επιλογή 16. Λεπτοµερέστερη ανάλυση καταδεικνύει ότι ως πρώτη επιλογή το υψηλότερο ποσοστό (34%) επιλέγει τον µακροπρόθεσµο δανεισµό µε δεύτερη στις προτιµήσεις τη χρήση αποθεµατικών (20,9%). Ως δεύτερη επιλογή προκρίνεται ο βραχυπρόθεσµος δανεισµός (9,4%), ενώ ενδιαφέρον είναι και το συµπέρασµα ότι οι επιχειρηµατίες φαίνεται να επιθυµούν να διατηρήσουν τον έλεγχο της επιχείρησης, καθώς η εναλλακτική πηγή χρηµατοδότησης µε αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας συγκεντρώνει πολύ χαµηλά ποσοστά. 16 Το υπόλοιπο 22% (42 επιχειρήσεις) δεν δήλωσε κάποια ιεράρχηση των πηγών. 57

59 Πίνακας 3.3: Πηγές χρηµατοδότησης και επιλογές για επένδυση Πρώτη επιλογή εύτερη επιλογή Τρίτη επιλογή Μακροπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός 34,0% 7,9% 2,1% Χρήση αποθεµατικών 20,9% 5,8% 0,5% Αύξηση ιδίων κεφαλαίων από οικογένεια 12,0% 4,7% 1,0% Βραχυπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός 8,9% 9,4% 1,0% Αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας 2,1% 1,0% 0,5% Η επιλογή πηγών χρηµατοδότησης είναι ένα θέµα το οποίο αποτελεί τον βασικό σκοπό της εν λόγω έρευνας. Για το λόγο αυτό αναλύονται περαιτέρω οι απαντήσεις των επιχειρηµατιών. Συγκεκριµένα, το δείγµα διχοτοµείται σε δύο υπό-δείγµατα µε βάση τα εξής τρία κριτήρια: 1. Με βάση το κριτήριο της Απασχόλησης, στους αυτοαπασχολούµενους (29%, 56 επιχειρηµατίες), οι οποίοι ασκούν την δραστηριότητά τους χωρίς να συµπεριλαµβάνουν την έννοια του εργοδότη, και στους εργοδότες (71%, 135 επιχειρηµατίες), σε επιχειρηµατίες δηλαδή οι οποίοι έχουν τουλάχιστον έναν απασχολούµενο, εκτός από τον ίδιο, στην επιχείρησή τους. Η διαφοροποίηση στην άσκηση της επιχειρηµατικής δραστηριότητας ανάµεσα στις δύο αυτές οµάδες προκύπτει από διάφορες παραµέτρους, καθώς οι εργοδότες διαχειρίζονται εργατικό δυναµικό, γεγονός που άπτεται στοιχείων όπως οι εργασιακές σχέσεις, η διοίκηση ανθρωπίνων πόρων, η χρηµατοοικονοµική διαχείριση των ταµειακών ροών της επιχείρησης µέσω των εκροών για αµοιβές και ασφαλιστικές εισφορές για τους εργαζόµενους. Είναι ενδιαφέρον εποµένως να αναλυθεί πως επιλέγουν να χρηµατοδοτήσουν τα επενδυτικά τους προγράµµατα. 2. Με βάση το κριτήριο της Επαρκούς χρηµατοδότησης, σε αυτούς που δήλωσαν ότι η τρέχουσα χρηµατοδότησή τους ήταν επαρκής για την ανάληψη των χρηµατοδοτικών τους αναγκών (51%, 87 επιχειρηµατίες) και σε αυτούς που δήλωσαν ότι η χρηµατοδότηση δεν είναι επαρκής (46%, 98 επιχειρηµατίες), καθώς είναι ενδιαφέρον να αναλυθεί κατά πόσο υπάρχουν διαφοροποιήσεις στις επιλογές για τη χρηµατοδότηση των επενδύσεων ανάµεσα σε αυτές τις δύο οµάδες. 58

60 3. Με βάση το γεωγραφικό κριτήριο σε επιχειρήσεις της Αττικής (26%, 50 επιχειρηµατίες) και σε αυτές εκτός Αττικής (74%, 141 επιχειρηµατίες) προκειµένου να αναλυθεί κατά πόσο οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην περιφέρεια της πρωτεύουσας επιλέγουν µε διαφορετικά κριτήρια τις πηγές χρηµατοδότησης των επενδύσεών τους. Τα δεδοµένα παρουσιάζονται στον Πίνακα 3.4. Συγκεκριµένα, στην πρώτη στήλη του Πίνακα παρουσιάζονται οι πηγές χρηµατοδότησης, στη δεύτερη στήλη ο αριθµός των επιχειρηµατιών που δήλωσε την κάθε πηγή ως πρώτη επιλογή και το αντίστοιχο ποσοστό και στις στήλες που ακολουθούν παρουσιάζονται τα δεδοµένα µε βάση τις υποοµάδες που προκύπτουν από τα κριτήρια. Για παράδειγµα, 39,01% των επιχειρήσεων εκτός Αττικής, δηλαδή 55 επιχειρήσεις, θα επέλεγαν ως πρώτη επιλογή να χρηµατοδοτήσουν τις επενδύσεις τους µε χρήση τραπεζικού δανεισµού. Πίνακας 3.4: Πηγές χρηµατοδότησης και επιλογές για επένδυση ανά κριτήριο διαφοροποίησης Μακροπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός Χρήση αποθεµατικών Αύξηση ιδίων κεφαλαίων από οικογένεια Βραχυπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός Αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας 1 η θέση στην ιεραρχία από Ν επιχειρήσεις (%) 65 (34.03%) 40 (20.94%) 23 (12.04%) 17 (8.90%) 4 (2.09%) Αυτόαπασχο λούµενοι (56) 16 (28.57%) 10 (17.86%) 10 (17.86%) 6 (10.71%) 1 (1.79%) Απασχόληση Εργοδότες (135) 49 (36.30%) 30 (22.22%) 13 (9.63%) 11 (8.15%) 3 (2.22%) Επαρκής χρηµατοδότηση Ναι (87) 29 (33.33%) 23 (26.44%) 6 (6.90%) 8 (9.20%) 3 (3.45%) Όχι (98) 36 (36.73%) 16 (16.33%) 17 (17.35%) 9 (8.16%) 1 (1.02%) Αττική (50) 17 (34,00%) 3 (6,00%) 10 (20,00%) 5 (10,00%) 4 (8,00%) Γεωγραφικό Εκτός Αττικής (141) 23 (16,31%) 14 (9,93%) 55 (39,01%) 18 (12,77%) 0 (0,00%) Οι κύριες διαφοροποιήσεις στις απαντήσεις των ερωτώµενων που αξίζει να αναφερθούν είναι οι εξής: 1. Οι αυτοαπασχολούµενοι φαίνεται να προτιµούν τη χρηµατοδότηση µέσω αύξησης των ιδίων κεφαλαίων από την οικογένεια, καθώς είναι σχεδόν διπλάσιο το ποσοστό που επιλέγουν την εν λόγω πηγή ως πρώτη επιλογή. 2. Αυτοί που θεωρούν ότι η τρέχουσα χρηµατοδότηση δεν επαρκεί θα επέλεγαν να χρηµατοδοτήσουν τις επενδύσεις τους επίσης µε ίδια κεφάλαια από την οικογένεια. Επιπλέον, οι επιχειρηµατίες 59

61 που δήλωσαν ότι επαρκεί η χρηµατοδότηση των επιχειρήσεών τους θα επέλεγαν τη χρήση αποθεµατικών ως πρώτη επιλογή κατά ένα σχετικά αρκετά µεγαλύτερο ποσοστό σε σχέση µε τους υπόλοιπους. 3. Οι επιχειρήσεις της Αττικής τείνουν να βασίζονται περισσότερο στη χρήση αποθεµατικών και στην αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας ως πρώτη επιλογή για τις επενδύσεις τους σε σχέση µε τις εκτός Αττικής επιχειρήσεις, οι οποίες θα επέλεγαν τον µακροπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό. Η ίδια ερώτηση τέθηκε στους επιχειρηµατίες σχετικά µε την ιεράρχηση των πηγών χρηµατοδότησης για τις λειτουργικές τους δραστηριότητες (Πίνακας 3.5). Πίνακας 3.5: Πηγές χρηµατοδότησης και επιλογές για λειτουργικές δραστηριότητες Πρώτη επιλογή εύτερη επιλογή Τρίτη επιλογή Χρήση αποθεµατικών 52,9% 4,2% 1,0% Αύξηση ιδίων κεφαλαίων από οικογένεια 28,3% 8,9% 0,5% Μακροπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός 7,9% 2,6% 1,0% Βραχυπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός 3,7% 4,7% 2,1% Αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας 0,5% 1,0% 0,5% Χρηµατοδοτική µίσθωση 0,5% 0,5% 0,5% Υπερανάληψη 0,0% 0,5% 0,0% Τα δεδοµένα του Πίνακα 3.5 οδηγούν στο βασικό συµπέρασµα διαφορετικής συµπεριφοράς σχετικά µε την επιλογή πηγών χρηµατοδότησης των επιχειρηµατιών για τις λειτουργικές τους δραστηριότητες. Συγκεκριµένα, η χρηµατοδότηση των λειτουργικών δραστηριοτήτων µε ίδια κεφάλαια (χρήση αποθεµατικών, αύξηση ιδίων κεφαλαίων από οικογένεια και εκτός οικογένειας) ως πρώτη επιλογή προκρίνεται από το 81,7% (156 επιχειρήσεις) ενώ δανεισµό χρησιµοποιούν ως πρώτη επιλογή το 12,1% (23 επιχειρήσεις), µε περισσότερες από τις µισές (15) να χρησιµοποιούν µακροπρόθεσµο δανεισµό. Χαρακτηριστικό είναι επίσης το γεγονός ότι από τις 17 επιχειρήσεις (8,9%) που δηλώνουν ως δεύτερη πηγή την αύξηση ιδίων κεφαλαίων από την οικογένεια, οι 14 επιλέγουν ως πρώτη πηγή τη χρήση αποθεµατικών. Συµπερασµατικά, φαίνεται ότι οι επιχειρήσεις του δείγµατος τείνουν να αντιµετωπίζουν τις 60

62 Χρήση αποθεµατικών Αύξηση ιδίων κεφαλαίων από οικογένεια Μακροπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός Βραχυπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός Αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας Χρηµατοδοτική µίσθωση Υπερανάληψη καθηµερινές τους χρηµατοδοτικές ανάγκες µε ίδια κεφάλαια, χωρίς να χρησιµοποιούν τραπεζικό δανεισµό. Στη συνέχεια επιχειρείται η ανάλυση των απαντήσεων µε διαχωρισµό των επιχειρήσεων µε βάση τα κριτήρια που εφαρµόστηκαν και στην περίπτωση της χρηµατοδότησης για επενδύσεις (Πίνακας 3.6). Οι κύριες διαφοροποιήσεις στις απαντήσεις των ερωτώµενων που αξίζει να αναφερθούν είναι οι εξής: 1. Όπως και στην περίπτωση της χρηµατοδότησης της επένδυσης, οι αυτοαπασχολούµενοι φαίνεται να προτιµούν τη χρηµατοδότηση µέσω αύξησης των ιδίων κεφαλαίων από την οικογένεια, σε σχέση µε τους εργοδότες. 2. Η µοναδική άξια λόγου διαφοροποίηση στις απαντήσεις αυτών που δήλωσαν ότι η τρέχουσα χρηµατοδότηση των επιχειρήσεών τους είναι επαρκής και στους υπόλοιπους, είναι ότι οι επιχειρηµατίες που δηλώνουν ελλιπή χρηµατοδότηση θα προτιµούσαν σχετικά περισσότερο τον βραχυπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό. 3. Όπως και στην περίπτωση της χρηµατοδότησης των επενδύσεων, οι επιχειρήσεις της Αττικής τείνουν να βασίζονται περισσότερο στη χρήση αποθεµατικών ως πρώτη επιλογή τους σε σχέση µε τις εκτός Αττικής επιχειρήσεις, οι οποίες θα επέλεγαν τον µακροπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό. Πίνακας 3.6: Πηγές χρηµατοδότησης και επιλογές για λειτουργικές δραστηριότητες ανά κριτήριο διαφοροποίησης 1 η θέση στην ιεραρχία από Ν επιχειρήσεις (%) 101 (52.88%) 54 (28.27%) 15 (7.85%) 7 (3.66%) 1 (0.52%) 1 (0.52%) 0 (0.00%) Αυτόαπασχο λούµενοι (56) 27 (48.21%) 21 (37.50%) 4 (7.14%) 1 (1.79%) 0 (0.00%) 0 (0.00%) 0 (0.00%) Απασχόληση Εργοδότες (135) 74 (54.81%) 33 (24.44%) 11 (8.15%) 6 (4.44%) 1 (0.74%) 1 (0.74%) 0 (0.00%) Επαρκής χρηµατοδότηση Ναι Όχι (87) (98) 49 (56.32%) 25 (28.74%) 6 (6.90%) 1 (1.15%) 1 (1.15%) 0 (0.00%) 0 (0.00%) 50 (51.02%) 28 (28.57%) 9 (9.18%) 6 (6.12%) 0 (0.00%) 1 (1.02%) 0 (0.00%) Αττική (50) 29 (58,00%) 15 (30,00%) 0 (0,00%) 0 (0,00%) 1 (2,00%) 1 (2,00%) 0 (0,00%) Γεωγραφικό Εκτός Αττικής (141) 72 (51,06%) 39 (27,66%) 15 (10,64%) 7 (4,96%) 0 (0,00%) 0 (0,00%) 0 (0,00%) 61

63 Συγκρίνοντας τις απαντήσεις των επιχειρήσεων σχετικά µε την ιεράρχηση των πηγών χρηµατοδότησης για επενδύσεις και για λειτουργικές δραστηριότητες, το βασικό συµπέρασµα είναι ότι οι επιχειρήσεις φαίνεται να επιλέγουν σε πολύ υψηλό ποσοστό ίδια κεφάλαια για λειτουργικές δραστηριότητες, ενώ θα επέλεγαν κυρίως τον δανεισµό εάν επρόκειτο για επενδύσεις, και ιδιαίτερα τον µακροπρόθεσµο δανεισµό. Από την ανάλυση αυτή διαφαίνεται η µεγάλη σηµασία της µόχλευσης µέσω της χρήσης δανεισµού αναφορικά µε τις επενδύσεις των µικρών επιχειρήσεων. Επιπλέον, θεωρείται πολύ σηµαντικό το εύρηµα ότι από τις 97 επιχειρήσεις που δήλωσαν ότι δεν χρησιµοποιούν καθόλου τραπεζικό δανεισµό, οι 23 θα τον επέλεγαν ως πρώτη επιλογή για να χρηµατοδοτήσουν µια επένδυση και οι 7 ως δεύτερη επιλογή. Εποµένως, διαφαίνεται ένα κενό αγοράς το οποίο αναφέρεται στην επιθυµία των πολύ µικρών επιχειρήσεων να χρησιµοποιήσουν τραπεζικό δανεισµό και στην έλλειψη δυνατότητας να εκπληρώσουν την επιθυµία τους αυτή. 3. Πρόσβαση σε χρηµατοδότηση µέσω των φορέων. Στην ενότητα αυτή αναυόνται οι ερωτήσεις που αναφέρονται στην πρόσβαση των µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση µέσω των φορέων. Οι επιχειρηµατίες ρωτήθηκαν εάν αρχικά αναζήτησαν και τελικά πέτυχαν χρηµατοδότηση από τους παρακάτω φορείς: Οργανισµός Απασχόλησης Εργατικού υναµικού (ΟΑΕ ) Ελληνικός Οργανισµός Μικροµεσαίων Επιχειρήσεων (ΕΟΜΜΕΧ) Άλλα Ευρωπαϊκά προγράµµατα συγχρηµατοδότησης Αναπτυξιακός (Επενδυτικός) Νόµος Ταµείο Εγγυοδοσίας Μικρών και Πολύ Μικρών Επιχειρήσεων (ΤΕΜΠΜΕ) Ταµείο Ανάπτυξης Νέας Οικονοµίας (ΤΑΝΕΟ) Τα αποτελέσµατα παρουσιάζονται στο γράφηµα Συγκεκριµένα, το 22,6% (42 επιχειρήσεις) δήλωσαν ότι αναζήτησαν χρηµατοδότηση στα προγράµµατα του ΟΑΕ, το 10,2% (19 επιχειρήσεις) στα προγράµµατα του ΕΟΜΜΕΧ, το ίδιο ποσοστό (10,2%) σε άλλα ευρωπαϊκά συγχρηµατοδοτούµενα προγράµµατα, το 2,7% (5 επιχειρήσεις) στον 62

64 αναπτυξιακό νόµο, το 0,54% (µία επιχείρηση) µέσω ΤΕΜΠΜΕ και 0% µέσω ΤΑΝΕΟ 17. Γράφηµα 3.20: Αναζήτηση χρηµατοδότησης µέσω φορέων ΝΑΙ ΟΧΙ ΟΑΕ ΕΟΜΜΕΧ Άλλα Ευρωπαϊκά Αναπτυξιακός ΤΕΜΠΜΕ ΤΑΝΕΟ Περαιτέρω ανάλυση των απαντήσεων των επιχειρηµατιών, µε βάση τα κριτήρια διαφοροποίησης του δείγµατος, επιχειρείται για τους φορείς ΟΑΕ και ΕΟΜΜΕΧ, οι οποίοι συγκεντρώνουν και τα υψηλότερα ποσοστά (Πίνακας 3.7). Πίνακας 3.7: Αναζήτηση χρηµατοδότησης ανά κριτήριο διαφοροποίησης ΟΑΕ ΕΟΜΜΕΧ Αυτοαπασχολούµενοι Ν 14 3 (56) % 25,00% 5,36% Απασχόληση Εργοδότες Ν (135) % 20,74% 11,85% ΝΑΙ Ν 23 6 (87) Επαρκής % 26,44% 6,90% χρηµατοδότηση ΟΧΙ Ν (98) % 19,39% 12,24% Αττική Ν 11 6 (50) % 22,00% 12,00% Γεωγραφικό Εκτός Αττικής Ν (141) % 21,99% 9,22% Στην περίπτωση του ΟΑΕ δεν υπάρχουν σηµαντικές διαφοροποιήσεις, όπως φαίνεται και από τα ποσοστά των επιχειρήσεων που αναζήτησαν χρηµατοδότηση. Αντιθέτως, αναφορικά µε τον ΕΟΜΜΕΧ, το ποσοστό των εργοδοτών που αναζήτησε χρηµατοδότηση είναι σχεδόν διπλάσιο από αυτό 17 Το εξαιρετικά χαµηλό ποσοστό του ΤΑΝΕΟ οφείλεται ενδεχοµένως στο γεγονός ότι το Ταµείο αποτελεί fund of funds και εποµένως οι επιχειρήσεις δεν προσφεύγουν άµεσα σε αυτό. 63

65 των αυτοαπασχολουµένων. Επιπλέον, οι επιχειρηµατίες οι οποίοι δήλωσαν ότι η τρέχουσα χρηµατοδότηση δεν τους αρκεί για την κάλυψη των αναγκών τους, προσέφυγαν κατά διπλάσιο ποσοστό σε σχέση µε αυτούς που δεν είχαν ακάλυπτες χρηµατοδοτικές ανάγκες. Το συµπέρασµα αυτό είναι αναµενόµενο, καθώς είναι εύλογο οι επιχειρηµατίες που αντιµετωπίζουν πρόβληµα στην κάλυψη των χρηµατοδοτικών τους αναγκών να αναζητήσουν πρόσβαση στην χρηµατοδότηση των αντίστοιχων φορέων. Ενδιαφέρουσες πληροφορίες αντλούνται και από την ανάλυση των λόγων για τους οποίους οι επιχειρήσεις δεν αναζήτησαν χρηµατοδότηση από τους φορείς. Τα αποτελέσµατα παρουσιάζονται στον Πίνακα 3.8. Πίνακας 3.8: Λόγοι για τους οποίους δεν αναζητήθηκε χρηµατοδότηση εν γνωρίζω τον φορέα εν χρειάστηκε Χρονοβόρες διαδικασίες έγκρισης εν εµπιστεύοµαι το φορέα Μικρή πιθανότητα έγκρισης Χάσιµο χρόνου ΟΑΕ 14,06% 41,41% 10,16% 8,59% 11,72% 14,06% ΕΟΜΜΕΧ 34,64% 35,29% 5,23% 6,54% 7,19% 11,11% Άλλα προγράµµατα συγχρηµατοδότησης 32,90% 32,90% 6,45% 6,45% 9,68% 11,61% Αναπτυξιακός 34,76% 32,32% 6,71% 6,10% 9,15% 10,98% ΤΕΜΠΜΕ 37,79% 30,81% 6,40% 5,81% 9,30% 9,88% ΤΑΝΕΟ 39,31% 30,06% 6,36% 5,78% 8,67% 9,83% Ο πίνακας 3.8 παρουσιάζει τα ποσοστά των επιχειρήσεων που έδωσαν κάποια απάντηση, ως προς το σύνολο των επιχειρήσεων που απάντησαν για κάθε φορέα (δηλαδή δεν λαµβάνονται υπόψη οι επιχειρήσεις που δεν έδωσαν καµία απάντηση). Για παράδειγµα, το 14,06% των επιχειρήσεων δήλωσαν ότι δεν γνωρίζουν τον ΟΑΕ, ενώ το 11,11% δήλωσαν ότι θεωρούν χάσιµο χρόνου να αναζητήσουν χρηµατοδότηση µέσω των προγραµµάτων του ΕΟΜΜΕΧ. Οι απαντήσεις των επιχειρηµατιών οδηγούν στο συµπέρασµα ότι οι επιχειρήσεις κατά κύριο λόγο είτε δεν γνωρίζουν τους φορείς (εξαίρεση αποτελεί ο ΟΑΕ ), είτε δεν χρειάστηκε να αναζητήσουν χρηµατοδότηση από τους φορείς. Επίσης, σχετικά υψηλά ποσοστά λαµβάνει και η απάντηση ότι θεωρούν την όλη διαδικασία χάσιµο χρόνου. Ωστόσο, ιδιαίτερης σηµασίας είναι το συµπέρασµα ότι περίπου οι µισές επιχειρήσεις φαίνεται να µην γνωρίζουν τους φορείς. Περαιτέρω ανάλυση µε βάση τα κριτήρια κατηγοριοποίησης διεξάγεται για τις δύο απαντήσεις που συγκεντρώνουν τα υψηλότερα ποσοστά, 64

66 δηλαδή για τις απαντήσεις: «εν γνωρίζω τον φορέα» και «εν χρειάστηκε» (Πίνακας 3.9). Τα δεδοµένα του Πίνακα 3.9 παρουσιάζουν τον αριθµό των επιχειρήσεων που απάντησαν σε κάθε µία από τις δύο ερωτήσεις και το αντίστοιχο ποσοστό µε βάση το σύνολο των επιχειρήσεων οι οποίες ανήκουν σε κάθε κατηγορία. Για παράδειγµα, από τις 18 επιχειρήσεις που δήλωσαν ότι δεν γνωρίζουν τον ΟΑΕ, οι 15 είναι εργοδότες, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν ένα ποσοστό 11,11% όλων των εργοδοτών (135). Η διαφοροποίηση του δείγµατος µε βάση το κριτήριο απασχόλησης σε εργοδότες και αυτοαπασχολούµενους δεν οδηγεί σε σηµαντικές διαφοροποιήσεις στις απαντήσεις των δύο οµάδων για τις δύο ενδεχόµενες απαντήσεις που αναλύονται, παρά µόνο στην περίπτωση του ΟΑΕ, όπου το 5,36% δήλωσαν ότι δεν γνωρίζουν τον ΟΑΕ, σε σχέση µε τους εργοδότες, όπου το ποσοστό είναι περίπου διπλάσιο, στο 11,11%. Σηµαντικά συµπεράσµατα ωστόσο µπορούν να εξαχθούν από την εφαρµογή της διαφοροποίησης του κριτηρίου σχετικά µε την επαρκή χρηµατοδότηση. Ένα πρώτο συµπέρασµα είναι ότι οι επιχειρηµατίες που δήλωσαν ότι η χρηµατοδότησή τους δεν είναι επαρκής, ταυτόχρονα δηλώνουν ότι δεν γνωρίζουν τους φορείς χρηµατοδότησης κατά υψηλότερο ποσοστό σε σχέση µε τους υπόλοιπους που δήλωσαν ότι η χρηµατοδότηση είναι επαρκής, και αυτό ισχύει για όλους τους φορείς. Ένα δεύτερο συµπέρασµα είναι ότι οι επιχειρηµατίες που δήλωσαν ότι η χρηµατοδότησή τους είναι επαρκής και οι οποίοι φαίνεται ότι γνωρίζουν τους φορείς, δεν χρειάστηκε να προσφύγουν σε αυτούς για χρηµατοδότηση. Εποµένως, ένα βασικό συµπέρασµα είναι ότι οι επιχειρηµατίες οι οποίοι φαίνεται να είναι σχετικά πιο ενηµερωµένοι, δηλώνουν ότι έχουν επαρκή χρηµατοδότηση, παρόλο που δεν χρειάστηκε να προσφύγουν στους φορείς χρηµατοδότησης. 65

67 ΟΑΕ ΕΟΜΜΕΧ Άλλα συγχρηµατοδοτούµενα προγράµµατα Αναπτυξιακός ΤΕΜΠΜΕ ΤΑΝΕΟ Πίνακας 3.9: Λόγοι για τους οποίους δεν αναζητήθηκε χρηµατοδότηση ανά κριτήριο διαφοροποίησης Απασχόληση Επαρκής χρηµατοδότηση Γεωγραφικό Αυτοαπασχολούµενοι Εργοδότες ΝΑΙ ΟΧΙ Αττική Εκτός Αττικής (56) (135) (87) (98) (50) (141) Ν % Ν % Ν % Ν % Ν % Ν % εν γνωρίζω τον φορέα 3 5,36% 15 11,11% 5 5,75% 13 13,27% 5 10,00% 13 9,22% εν χρειάστηκε 18 32,14% 35 25,93% 25 28,74% 27 27,55% 14 28,00% 39 27,66% εν γνωρίζω τον φορέα 17 30,36% 36 26,67% 20 22,99% 33 33,67% 13 26,00% 40 28,37% εν χρειάστηκε 19 33,93% 35 25,93% 28 32,18% 25 25,51% 14 28,00% 40 28,37% εν γνωρίζω τον φορέα 17 30,36% 34 25,19% 19 21,84% 32 32,65% 12 24,00% 39 27,66% εν χρειάστηκε 18 32,14% 33 24,44% 26 29,89% 24 24,49% 13 26,00% 38 26,95% εν γνωρίζω τον φορέα 17 30,36% 40 29,63% 21 24,14% 36 36,73% 15 30,00% 42 29,79% εν χρειάστηκε 19 33,93% 34 25,19% 29 33,33% 23 23,47% 14 28,00% 39 27,66% εν γνωρίζω τον φορέα 19 33,93% 46 34,07% 25 28,74% 40 40,82% 17 34,00% 48 34,04% εν χρειάστηκε 19 33,93% 34 25,19% 29 33,33% 23 23,47% 14 28,00% 39 27,66% εν γνωρίζω τον φορέα 19 33,93% 49 36,30% 26 29,89% 42 42,86% 18 36,00% 50 35,46% εν χρειάστηκε 19 33,93% 33 24,44% 28 32,18% 23 23,47% 14 28,00% 38 26,95% 66

68 Τέλος, δεν φαίνεται να προκύπτει κάποια σηµαντική διαφοροποίηση στις απαντήσεις των επιχειρηµατιών που δραστηριοποιούνται στην Αττική σε σχέση µε τους συναδέλφους τους εκτός Αττικής. Η ανάλυση που προηγήθηκε εστιάζει στους λόγους για τους οποίους δεν αναζητήθηκε χρηµατοδότηση από τους φορείς. Για τους υπόλοιπους επιχειρηµατίες που αναζήτησαν χρηµατοδότηση, οι µισοί περίπου δηλώνουν ότι πέτυχαν τη χρηµατοδότηση (γραφήµατα 3.21 και 3.22 για ΟΑΕ και ΕΟΜΜΕΧ αντίστοιχα). Γράφηµα 3.21: ΟΑΕ -Πέτυχα Χρηµατοδότηση Γράφηµα 3.22: ΕΟΜΜΕΧ-Πέτυχα Χρηµατοδότηση Στη συνέχεια οι επιχειρηµατίες ρωτήθηκαν να αξιολογήσουν σε µία κλίµακα 1-5 κατά πόσο θεωρούν σηµαντική την ύπαρξη αυτών των φορέων χρηµατοδότησης (όπου 1=καθόλου σηµαντικός, 5=πολύ σηµαντικός). Οι απαντήσεις τους παρουσιάζονται στο γράφηµα 2.5, το οποίο παρουσιάζει τα ποσοστά των απαντήσεων των επιχειρηµατιών σε κάθε επίπεδο σηµασίας για κάθε φορέα. Για παράδειγµα, περίπου 20% των ερωτηθέντων θεωρούν λίγο σηµαντική την ύπαρξη του ΤΑΝΕΟ, ενώ ένα 10% θεωρούν πολύ σηµαντικούς όλους τους φορείς. Ένα πρώτο συµπέρασµα από την ανάλυση των απαντήσεων των επιχειρηµατιών είναι ότι δεν φαίνεται να ξεχωρίζει κάποιος φορέας, είτε αρνητικά, είτε θετικά ως προς τη σηµασία του. Ένα δεύτερο συµπέρασµα είναι ότι τα υψηλότερα ποσοστά παρατηρούνται για την απάντηση «Αρκετά σηµαντικός». Ωστόσο, οι αρνητικές απαντήσεις «καθόλου σηµαντικός» και «λίγο σηµαντικός» λαµβάνουν και αυτές σχετικά υψηλά ποσοστά απ ότι 67

69 αναµενόταν, φτάνοντας σωρευτικά το 33% περίπου, οδηγώντας στο συµπέρασµα ότι µία στις τρεις επιχειρήσεις δεν θεωρούν σηµαντικούς τους φορείς που προσφέρουν πρόσβαση σε χρηµατοδότηση. Ο λόγος είναι ενδεχοµένως το γεγονός ότι αρκετοί από τους επιχειρηµατίες δεν γνωρίζουν τους φορείς. Γράφηµα 3.23: Σηµασία της ύπαρξης των φορέων χρηµατοδότησης Καθόλου σηµαντικός Λίγο σηµαντικός Αδιάφορος Αρκετά σηµαντικός Πολύ σηµαντικός ΟΑΕ ΕΟΜΜΕΧ Άλλα συγχρηµατοδοτούµενα ΤΕΜΠΜΕ ΤΑΝΕΟ Ο Πίνακας 2.8 παρουσιάζει τις αξιολογήσεις των φορέων της κάθε υποοµάδας µε βάση τα τρία κριτήρια διαφοροποίησης του δείγµατος. Η αξιολόγηση γίνεται µε βάση την κλίµακα καθόλου σηµαντικός έως πολύ σηµαντικός, µε βαθµολόγηση από 1=καθόλου σηµαντικός έως 5=πολύ σηµαντικός. Κατά συνέπεια, ο µέσος όρος, που εµφανίζεται στη δεύτερη στήλη και αφορά το σύνολο του δείγµατος, αντιπροσωπεύει το λόγο του αθροίσµατος των τιµών από τις απαντήσεις των επιχειρήσεων προς το σύνολο των επιχειρήσεων που απάντησαν στη συγκεκριµένη ερώτηση. Εποµένως, όσο υψηλότερος είναι ο µέσος όρος, τόσο πιο σηµαντικός θεωρείται ο φορέας. Κατά τη διαφοροποίηση του δείγµατος µε βάση τα τρία κριτήρια υπολογίζεται ο µέσος όρος της αξιολόγησης της κάθε υποοµάδας και εξετάζεται κατά πόσο τυχόν διαφοροποιήσεις είναι στατιστικά σηµαντικές µε βάση τον στατιστικό έλεγχο t- Student (T- test) για επίπεδο σηµαντικότητας a = 10%, 5% και 1%. 68

70 Τα αποτελέσµατα δείχνουν ότι η σηµασία που προσδίδουν οι αυτοαπασχολούµενοι σε όλους τους φορείς είναι σχετικά µεγαλύτερη σε σχέση µε τους εργοδότες, χωρίς ωστόσο να προκύπτει στατιστικά σηµαντική διαφορά. Σηµαντικό είναι το συµπέρασµα που προκύπτει από τη διαφοροποίηση του δείγµατος µε βάση το κριτήριο της επαρκούς χρηµατοδότησης. Συγκεκριµένα, οι επιχειρηµατίες που δήλωσαν ότι η χρηµατοδότησή τους είναι επαρκής, αξιολογούν όλους τους φορείς σε υψηλότερα επίπεδα σηµαντικότητας, µε τη διαφορά να είναι στατιστικά σηµαντική για τον ΟΑΕ και τα άλλα συγχρηµατοδοτούµενα προγράµµατα. Τέλος, δεν προκύπτουν σηµαντικές διαφοροποιήσεις µε βάση το γεωγραφικό κριτήριο. Πίνακας 3.10: Αξιολόγηση φορέων χρηµατοδότησης ανά κριτήριο Σηµαντι κότητα Αυτοαπασχο λούµενοι (56) διαφοροποίησης Απασχόληση Εργοδότες (135) Επαρκής χρηµατοδότηση ΝΑΙ ΟΧΙ (87) (98) Αττικ ή (50) Γεωγραφικό Εκτός Αττικής (141) ΟΑΕ 3,09 3,24 3,02 3,29* 2,93* 3,14 3,07 ΕΟΜΜΕΧ 3,05 3,21 2,98 3,23 2,93 3,05 3,04 Άλλα συγχρηµατοδοτού 3,06 3,20 3,01 3,30* 2,90* 3,08 3,05 µενα προγράµµατα Αναπτυξιακός 3,04 3,13 3,01 3,23 2,93 3,03 3,05 ΤΕΜΠΜΕ 3,03 3,12 2,99 3,23 2,90 3,05 3,02 ΤΑΝΕΟ 3,03 3,13 2,99 3,23 2,90 3,03 3,03 * Στατιστικά σηµαντική διαφορά για διάστηµα εµπιστοσύνης 90%. 4. Πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό Αναφορικά µε την πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό, οι επιχειρηµατίες αρχικά ρωτήθηκαν κατά πόσο πιστεύουν ότι η πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό είναι δύσκολή ή εύκολη αφενός σήµερα και αφετέρου σε σχέση µε το παρελθόν. Τα αποτελέσµατα παρουσιάζονται στο Γράφηµα 3.24 το οποίο παρουσιάζει τα ποσοστά των απαντήσεων των επιχειρηµατιών για κάθε µία από τις δύο ερωτήσεις. Για παράδειγµα, το 52% περίπου των ερωτηθέντων θεωρούν ότι η πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό είναι σήµερα εύκολη, ενώ περίπου 45% θεωρεί ότι σε σχέση µε το παρελθόν είναι πολύ εύκολη. 69

71 Γράφηµα 3.24: Πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό Πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό σήµερα Πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό σε σχέση µε το παρελθόν 10 0 Πολύ δύσκολη ύσκολη Το ίδιο δύσκολη/εύκολη Εύκολη Πολύ εύκολη Βασικό συµπέρασµα από τις απαντήσεις των επιχειρηµατιών είναι η άποψή τους ότι σήµερα η πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό είναι εύκολη, και µάλιστα πολύ πιο εύκολη σε σχέση µε το παρελθόν. Εποµένως, οι επιχειρηµατίες θεωρούν ότι είναι πιο εύκολο σήµερα να αντλήσουν δανειακά κεφάλαια για τη χρηµατοδότηση των δραστηριοτήτων τους. Οι απαντήσεις αυτές των επιχειρηµατιών ίσως προκαλούν ερωτήµατα καθώς την τελευταία περίοδο είναι γνωστή η έλλειψη ρευστότητας στην αγορά και η σχετικά δύσκολη χορήγηση πιστώσεων από τα χρηµατοπιστωτικά ιδρύµατα στη χώρα µας. Οι λόγοι εποµένως που ενδεχοµένως επεξηγούν τις απαντήσεις αυτές είναι οι εξής. Πρώτον, η έρευνα έλαβε χώρα την περίοδο από 1 η µέχρι 30 η Σεπτεµβρίου 2008, όπου αν και η παγκόσµια χρηµατοοικονοµική κρίση είχε ήδη πάρει µεγάλες διαστάσεις, δεν είχε ακόµα προκαλέσει τη µεγάλη έλλειψη ρευστότητας από τα χρηµατοπιστωτικά ιδρύµατα στη χώρα µας που ακολούθησε τους αµέσως επόµενους µήνες. Επιπλέον, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι πάντα υπάρχει µια υστέρηση στη µεταφορά µιας συνέπειας από τις αποφάσεις ενός φορέα στην αντίληψη του άµεσα ενδιαφερόµενου. Συνεπώς, είναι πολύ πιθανό οι επιχειρηµατίες να έχουν σχηµατίσει την άποψη µιας σχετικά εύκολης πρόσβασης στον τραπεζικό δανεισµό βασιζόµενοι στην εµπειρία τους τα τελευταία έτη όπου πράγµατι η εν λόγω πρόσβαση ήταν σχετικά πιο εύκολη σε σύγκριση µε προηγούµενες περιόδους. 70

72 Ο Πίνακας 3.11 είναι παρόµοιος µε τον Πίνακα 3.10 και παρουσιάζει τις απόψεις των φορέων της κάθε υποοµάδας αναφορικά µε την ευκολία πρόσβασης στον τραπεζικό δανεισµό σήµερα και σε σχέση µε το παρελθόν, µε βάση τα τρία κριτήρια διαφοροποίησης του δείγµατος. Η αξιολόγηση γίνεται µε βάση την κλίµακα πολύ δύσκολη έως πολύ εύκολη, µε βαθµολόγηση από 1= πολύ δύσκολη έως 5= πολύ εύκολη. Κατά συνέπεια, ο µέσος όρος που εµφανίζεται στη δεύτερη στήλη και αφορά το σύνολο του δείγµατος αντιπροσωπεύει το λόγο του αθροίσµατος των τιµών από τις απαντήσεις των επιχειρήσεων προς το σύνολο των επιχειρήσεων που απάντησαν στη συγκεκριµένη ερώτηση. Εποµένως, όσο υψηλότερος είναι ο µέσος όρος, τόσο πιο εύκολη θεωρείται η πρόσβαση. Κατά τη διαφοροποίηση του δείγµατος µε βάση τα τρία κριτήρια υπολογίζεται ο µέσος όρος της αξιολόγησης της κάθε υπο-οµάδας και εξετάζεται κατά πόσο τυχόν διαφοροποιήσεις είναι στατιστικά σηµαντικές µε βάση τον στατιστικό έλεγχο t- Student (T- test) για επίπεδο σηµαντικότητας a = 10%, 5% και 1%. Πίνακας 3.11: Πρόσβαση στη χρηµατοδότηση σήµερα και σε σχέση µε Σηµαντι κότητα το παρελθόν ανά κριτήριο διαφοροποίησης Αυτοαπασχο λούµενοι (56) Απασχόληση Εργοδότες (135) Επαρκής χρηµατοδότηση ΝΑΙ ΟΧΙ (87) (98) Γεωγραφικό Αττικ ή (50) Εκτός Αττικής (141) Πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό 3,70 3,64 3,73 3,87** 3,54** 3,61 3,74 σήµερα Πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό σε 4,03 4,12 3,99 4,07 4,01 4,07 4,02 σχέση µε το παρελθόν ** Στατιστικά σηµαντική διαφορά για διάστηµα εµπιστοσύνης 95%. Το βασικό συµπέρασµα από την ανάλυση των δεδοµένων του Πίνακα 3.11 είναι ότι ενώ οι εργοδότες θεωρούν ότι η πρόσβαση στον δανεισµό σήµερα είναι σχετικά πιο εύκολη σε σχέση µε τους αυτοαπασχολούµενους, οι δεύτεροι θεωρούν ότι η πρόσβαση σε σχέση µε το παρελθόν είναι πιο εύκολη συγκριτικά µε τις απαντήσεις των εργοδοτών. Εποµένως, υπάρχει µια σχετικά σηµαντική διαφοροποίηση των απαντήσεων των δύο αυτών 71

73 οµάδων σε σχέση µε το πώς αξιολογούν την πρόσβαση στον δανεισµό σήµερα και σε σχέση µε το παρελθόν. Οι αυτοαπασχολούµενοι φαίνεται ότι δίνουν µεγαλύτερη σηµασία στη σύγκριση της πρόσβασης στον δανεισµό σε σχέση µε το παρελθόν, ενώ οι εργοδότες δίνουν µεγαλύτερη σηµασία στην πρόσβαση στον δανεισµό σήµερα. Ένα επίσης σηµαντικό συµπέρασµα είναι ότι οι επιχειρηµατίες που δήλωσαν ότι έχουν επαρκή χρηµατοδότηση θεωρούν την πρόσβαση στον δανεισµό σήµερα πολύ πιο εύκολη σε σχέση µε τους επιχειρηµατίες που δεν τους επαρκεί η χρηµατοδότηση, µε στατιστικά σηµαντική διαφορά στις απαντήσεις τους σε διάστηµα εµπιστοσύνης 95%. Τέλος, το γεωγραφικό κριτήριο δεν οδήγησε σε στατιστικά σηµαντικές διαφοροποιήσεις. Παρά την ευκολότερη κατά τους επιχειρηµατίες πρόσβαση στη χρηµατοδότηση, ενδιαφέρον έχουν και οι απόψεις τους σχετικά µε το πώς αξιολογούν κάποια εµπόδια στον τραπεζικό δανεισµό (γράφηµα 3.25). Γράφηµα 3.25: Αξιολόγηση εµποδίων στον τραπεζικό δανεισµό Οι τράπεζες δεν είναι διατεθειµένες να αναλάβουν τους κινδύνους που συνεπάγεται η χρηµατοδότηση µιας ΜΜΕ Η ενδιάµεση περίοδος συµφωνίας - χορήγησης του δανείου είναι µεγάλη εν υπάρχουν ελκυστικά προγράµµατα για ΜΜΕ Τα επιτόκια δανεισµού είναι πολύ υψηλά Οι γραφειοκρατικοί µηχανισµοί είναι υπερβολικοί Οι τράπεζες απαιτούν υπερβολικά υψηλές εγγυήσεις προκειµένου να εγκρίνουν τη χρηµατοδότηση Οι τράπεζες απαιτούν πάρα πολλές πληροφορίες προκειµένου να εγκρίνου τη χρηµατοδότηση,00,50 1,00 1,50 2,00 2,50 3,00 3,50 4,00 4,50 Λαµβάνοντας υπόψη ότι οι επιχειρηµατίες ρωτήθηκαν να αξιολογήσουν τα εν λόγω εµπόδια σε µία κλίµακα από 1 έως 5 (1= ιαφωνώ απόλυτα, 5=Συµφωνώ απόλυτα), όσο υψηλότερος είναι ο µέσος όρος των απαντήσεων των ερωτηθέντων, τόσο πιο σηµαντικός θεωρείται ο παράγοντας. Ως βασικότερο εµπόδιο στην πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό θεωρείται το ύψος των επιτοκίων (µέσος όρος: 4,27) µε δεύτερο και τρίτο παράγοντα τους υπερβολικούς γραφειοκρατικούς µηχανισµούς 72

74 (µ.ο: 3,88) και την έλλειψη ελκυστικών προγραµµάτων για ΜΜΕ (3,80) αντίστοιχα. Παράγοντες όπως µη ανάληψη των κινδύνων των ΜΜΕ (3,70), υπερβολικά υψηλές εγγυήσεις (3,65) και απαίτηση για πάρα πολλές πληροφορίες (3,57) θεωρούνται λιγότερο σηµαντικοί, ενώ τελευταίος στη λίστα είναι η ενδιάµεση περίοδος συµφωνίας-χορήγησης του δανείου (2,90). Ο Πίνακας 3.12 παρουσιάζει τα δεδοµένα ανά κριτήριο διαφοροποίησης του δείγµατος. Πίνακας 3.12: Αξιολόγηση εµποδίων στον τραπεζικό δανεισµό ανά Σηµαντικ ότητα κριτήριο διαφοροποίησης Απασχόληση Αυτοαπασχ ολούµενοι (56) Εργοδότες (135) Επαρκής χρηµατοδότηση ΝΑΙ ΟΧΙ (87) (98) Γεωγραφικό Αττική (50) Εκτός Αττική ς (141) Οι τράπεζες απαιτούν πάρα πολλές πληροφορίες προκειµένου να εγκρίνουν τη χρηµατοδότηση Οι τράπεζες απαιτούν υπερβολικά υψηλές εγγυήσεις προκειµένου να εγκρίνουν τη χρηµατοδότηση Οι γραφειοκρατικοί µηχανισµοί είναι υπερβολικοί Τα επιτόκια δανεισµού είναι πολύ υψηλά εν υπάρχουν ελκυστικά προγράµµατα για ΜΜΕ 3,57 3,70 3,51 3,47 3,66 3,30* 3,66* 3,65 3,61 3,66 3,60 3,74 3,56 3,68 3,88 3,89 3,88 3,91 3,88 3,88 3,88 4,27 4,25 4,27 4,18 4,36 4,24 4,28 3,80 3,86 3,77 3,75 3,86 3,59 3,87 Η ενδιάµεση περίοδος συµφωνίας - χορήγησης 2,90 3,00 2,86 2,75 3,04 2,89 2,90 του δανείου είναι µεγάλη Οι τράπεζες δεν είναι διατεθειµένες να αναλάβουν τους κινδύνους 3,70 3,76 3,68 3,60 3,81 3,72 3,69 που συνεπάγεται η χρηµατοδότηση µιας ΜΜΕ * Στατιστικά σηµαντική διαφορά για διάστηµα εµπιστοσύνης 90%. Αξιοπρόσεκτη διαφορά στις αξιολογήσεις των εµποδίων µε βάση το κριτήριο της απασχόλησης προκύπτουν µόνο στο γεγονός ότι οι αυτοαπασχολούµενοι θεωρούν ότι οι τράπεζες απαιτούν πάρα πολλές πληροφορίες προκειµένου να εγκρίνουν τη χρηµατοδότηση (µ.ο. 3,70) σε σχέση µε τους εργοδότες (3,51), χωρίς ωστόσο η διαφορά αυτή να είναι 73

75 στατιστικά σηµαντική. Αναλύοντας τις απαντήσεις µε βάση το κριτήριο της επαρκούς χρηµατοδότησης, οι επιχειρηµατίες που δηλώνουν ελλιπή χρηµατοδότηση συµφωνούν κατά µέσο όρο περισσότερο, προσδίδοντας έτσι και µεγαλύτερη αξία, µε όλα τα εµπόδια στον δανεισµό (εκτός της περίπτωσης των υπερβολικών γραφειοκρατικών µηχανισµών) σε σχέση µε τους υπόλοιπους. Η διαφοροποίηση αυτή (αν και στατιστικά µη σηµαντική) είναι αναµενόµενη, καθώς είναι επόµενο ο επιχειρηµατίας ο οποίος δεν καλύπτει τις χρηµατοοικονοµικές του υποχρεώσεις να θεωρεί τα εµπόδια προς οποιαδήποτε πρόσβαση σε χρηµατοδότηση, άρα και δανεισµό πιο σηµαντικά σε σχέση µε τον επιχειρηµατία ο οποίος καλύπτει τις ανάγκες του. Τέλος, ενδιαφέρον είναι και το γεγονός ότι οι επιχειρήσεις εκτός Αττικής βαθµολογούν υψηλότερα όλα τα εµπόδια στον τραπεζικό δανεισµό (εκτός του τελευταίου στη λίστα), µε τη διαφοροποίηση στις απαντήσεις ότι «οι τράπεζες απαιτούν πάρα πολλές πληροφορίες προκειµένου να εγκρίνουν τη χρηµατοδότηση» να είναι στατιστικά σηµαντική. Συνεπώς, ενδεχοµένως για τις επιχειρήσεις της περιφέρειας, η πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό να είναι πιο δύσκολη σε σχέση µε την πρόσβαση για τις επιχειρήσεις της Αττικής. Οι τελευταίες δύο ερωτήσεις του ερωτηµατολογίου εστιάζουν σε ένα συγκεκριµένο χρηµατοοικονοµικό «προϊόν» τραπεζικού δανεισµού το οποίο ταιριάζει απόλυτα µε το πλαίσιο δραστηριοποίησης των πολύ µικρών και µικρών επιχειρήσεων, και είναι οι µικροπιστώσεις, δηλαδή ο δανεισµός ποσών µικρότερων των Οι επιχειρηµατίες αρχικά ρωτήθηκαν εάν κατά τα τελευταία τρία έτη έκαναν αίτηση για δάνειο µικρότερο των (γράφηµα 3.26). Θετικά απάντησε το 16,75% και αρνητικά το 78,01%. Τα ποσοστά αυτά ενδεχοµένως να φαίνονται σχετικά µικρά µε µια πρώτη µατιά, αν όµως ληφθεί υπόψη ότι περίπου οι µισοί επιχειρηµατίες είναι εκτός τραπεζικής αγοράς, το τελικό ποσοστό των επιχειρηµατιών που έχουν προσφύγει στον τραπεζικό δανεισµό και έχουν κάνει αίτηση για µικροδάνειο πρόσφατα ανέρχεται στο 30% περίπου. 74

76 Γράφηµα 3.26: Απαντήσεις στην ερώτηση: «Έχετε πρόσφατα (µέσα στα τελευταία τρία έτη) κάνει αίτηση για δάνειο µικρότερο των ;» Τέλος, ζητήθηκε από τους επιχειρηµατίες να µας βαθµολογήσουν τους λόγους για την επιλογή τους (είτε πραγµατική είτε ενδεχόµενη) υπέρ ενός µικροδανείου. Οι απαντήσεις τους παρουσιάζονται στο γράφηµα 3.27, το οποίο αναλύεται µε τρόπο παρόµοιο µε την ανάλυση του γραφήµατος 3.25, καθώς παρουσιάζει µέσους όρους απαντήσεων µε βάση τη βαθµολόγηση στην κλίµακα 1-5. Γράφηµα 3.27: Αξιολόγηση λόγων για επιλογή υπέρ ενός µικρού δανείου Πιο ασφαλής και γρήγορη αποπληρωµή του δανείου Πιο άµεση παροχή του δανείου (από θέµα χρόνου) Πιο απλές διαδικασίες λήψης του δανείου Λιγότερες εγγυήσεις 3,30 3,40 3,50 3,60 3,70 3,80 3,90 4,00 4,10 75

77 Βασικότερος λόγος και µε εµφανή διαφορά από τους υπόλοιπους φαίνεται να είναι η πιο γρήγορη και ασφαλής αποπληρωµή του δανείου (µ.ο: 4,05), ενώ οι λιγότερες εγγυήσεις (3,70), η πιο άµεση παροχή του δανείου (3,61) και οι πιο απλές διαδικασίες λήψης του (3,59) είναι µικρότερης σηµασίας. Η ανά κριτήριο διαφοροποίησης ανάλυση παρουσιάζεται στον Πίνακα Στατιστικά σηµαντικές διαφοροποιήσεις προκύπτουν για όλους τους λόγους (πλην του πρώτου) µε βάση το κριτήριο της απασχόλησης. Πίνακας 3.13: Αξιολόγηση λόγων για επιλογή υπέρ ενός µικρού δανείου Σηµαντι κότητα ανά κριτήριο διαφοροποίησης Απασχόληση Αυτοαπασχ ολούµενοι (56) Εργοδότες (135) Επαρκής χρηµατοδότηση ΝΑΙ (87) ΟΧΙ (98) Γεωγραφικό Αττική (50) Εκτός Αττικής (141) Λιγότερες εγγυήσεις 3,70 3,92* 3,61* 3,63 3,79 3,71 3,70 Πιο απλές διαδικασίες 3,90*** 3,46*** 3,50 3,70 3,58 3,60 3,59 λήψης του δανείου Πιο άµεση παροχή του 3,82* 3,53* 3,52 3,71 3,47 3,67 3,61 δανείου (από θέµα χρόνου) Πιο ασφαλής και γρήγορη 4,33*** 3,93*** 3,94 4,15 4,00 4,06 4,05 αποπληρωµή του δανείου * Στατιστικά σηµαντική διαφορά για διάστηµα εµπιστοσύνης 90%. *** Στατιστικά σηµαντική διαφορά για διάστηµα εµπιστοσύνης 99%. Συγκεκριµένα, οι αυτοαπασχολούµενοι αποδίδουν πολύ περισσότερη σηµασία στους λόγους υπέρ ενός µικρού δανείου σε σχέση µε τους εργοδότες. Το συµπέρασµα αυτό πιθανώς να οφείλεται στο ενδεχόµενο ότι οι αυτοαπασχολούµενοι ενδιαφέρονται πολύ περισσότερο από τους εργοδότες για τη σύναψη µικρών δανείων, δίνοντας εποµένως και περισσότερη σηµασία στους λόγους για την επιλογή υπέρ τους. Σηµαντικό επίσης είναι το συµπέρασµα ότι οι επιχειρηµατίες που δήλωσαν ότι δεν τους επαρκεί η τρέχουσα χρηµατοδότηση βαθµολογούν υψηλότερα τους λόγους υπέρ του µικρού δανείου σε σχέση µε τους επιχειρηµατίες που δήλωσαν επαρκή χρηµατοδότηση, παρόλο που οι διαφοροποιήσεις δεν είναι στατιστικά σηµαντικές. Η διαφοροποίηση αυτή είναι επίσης αναµενόµενη καθώς είναι επόµενο ο επιχειρηµατίας που δεν έχει καλύψει τη χρηµατοδότησή του να βαθµολογεί σχετικά πιο υψηλά τους λόγους για τους οποίους έχει ευκολότερη πρόσβαση σε ένα είδος χρηµατοδότησης. Τέλος, µε βάση το γεωγραφικό κριτήριο δεν φαίνεται να προκύπτει κάποιο αξιόλογο συµπέρασµα. 76

78 Μέρος 4 ο Σύνοψη Βασικών Αποτελεσµάτων, Συµπεράσµατα και Προτάσεις Πολιτικής 77

79 Σύνοψη βασικών αποτελεσµάτων Η έρευνα επικεντρώνεται στην ανάλυση της πρόσβασης στη χρηµατοδότηση των ελληνικών πολύ µικρών και µικρών επιχειρήσεων. Τα συµπεράσµατα προκύπτουν από την ανάλυση δεδοµένων που προέρχονται από τις απαντήσεις των επιχειρηµατιών σε ένα δοµηµένο ερωτηµατολόγιο. Το δείγµα είναι αντιπροσωπευτικό του πληθυσµού µε βάση το γεωγραφικό κριτήριο και αποτελείται από 191 επιχειρήσεις. Τα βασικά αποτελέσµατα που προκύπτουν από την έρευνα είναι τα εξής: Α. Σχετικά µε την ιεράρχηση πηγών χρηµατοδότησης: 1. Περίπου οι µισές επιχειρήσεις (51,3%) δηλώνουν ότι η τρέχουσα χρηµατοδότησή τους είναι ελλιπής. 2. Αναφορικά µε την ιεράρχηση των πηγών χρηµατοδότησης επενδύσεων, το 34% των επιχειρήσεων θα επέλεγαν στην πρώτη θέση τον µακροπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό, µε δεύτερη θέση στην ιεραρχία τη χρήση αποθεµατικών (20,9%) ως πρώτη επιλογή, ενώ η αύξηση ιδίων κεφαλαίων από την οικογένεια ως πρώτη επιλογή θα επέλεγαν το 12%. Επιπλέον, αξιοσηµείωτο είναι ότι η πηγή χρηµατοδότησης µε αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας συγκεντρώνει πολύ χαµηλά ποσοστά. 3. Αναφορικά µε την ιεράρχηση των πηγών χρηµατοδότησης λειτουργικών δραστηριοτήτων, το 52,9% των επιχειρήσεων θα επέλεγαν στην πρώτη θέση τη χρήση αποθεµατικών, µε δεύτερη θέση στην ιεραρχία την αύξηση ιδίων κεφαλαίων από την οικογένεια (28,3%) ως πρώτη επιλογή, ενώ ως πρώτη επιλογή θα επέλεγαν τον µακροπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό το 7,9%. Β. Σχετικά µε την πρόσβαση σε χρηµατοδότηση µέσω των φορέων: ΟΑΕ, ΕΟΜΜΕΧ, Άλλα ευρωπαϊκά συγχρηµατοδοτούµενα προγράµµατα, Αναπτυξιακός νόµος, ΤΕΜΠΜΕ και ΤΑΝΕΟ: 1. Το 22,6% των επιχειρήσεων δήλωσαν ότι αναζήτησαν χρηµατοδότηση µέσω των προγραµµάτων του ΟΑΕ, 10,2% µέσω των προγραµµάτων του ΕΟΜΜΕΧ και σε άλλα 78

80 συγχρηµατοδοτούµενα προγράµµατα, το 2,7% µέσω αναπτυξιακού νόµου και το 0,54% µέσω ΤΕΜΠΜΕ. Για τις επιχειρήσεις οι οποίες αναζήτησαν χρηµατοδότηση µέσω ΟΑΕ και µέσω ΕΟΜΜΕΧ, περίπου οι µισές δήλωσαν ότι πέτυχαν χρηµατοδότηση. 2. Στους λόγους για τους οποίους δεν αναζητήθηκε χρηµατοδότηση, τα υψηλότερα ποσοστά συγκεντρώνουν οι απαντήσεις εν γνωρίζω τον φορέα και εν χρειάστηκε. 3. Αναφορικά µε τη σηµασία της ύπαρξης των φορέων αυτών, τα υψηλότερα ποσοστά παρατηρούνται στην απάντηση Αρκετά σηµαντικός για όλους τους φορείς. Ωστόσο, οι αρνητικές απαντήσεις Καθόλου σηµαντικός και Λίγο σηµαντικός λαµβάνουν και αυτές σχετικά υψηλά ποσοστά απ ότι αναµενόταν, φτάνοντας σωρευτικά το 33% περίπου. Γ. Σχετικά µε την πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό: 1. Οι µισές περίπου επιχειρήσεις δεν προσφεύγουν στον τραπεζικό δανεισµό καθώς το 56,7% των επιχειρήσεων δηλώνουν ότι δεν διαθέτουν καθόλου βραχυπρόθεσµα δάνεια και το 51,6% καθόλου µακροπρόθεσµα δάνεια. 2. Μία στις τρεις επιχειρήσεις δήλωσαν ότι δεν γνωρίζουν ποιο είναι το ποσοστό των δανείων τους σε σχέση µε το συνολικό κεφάλαιο της επιχείρησης. Συγκεκριµένα, το 34,8% των επιχειρήσεων δήλωσε ότι δεν γνωρίζει το ακριβές ποσοστό των βραχυπρόθεσµων δανείων στο συνολικό τους κεφάλαιο και το 42,6% ότι δεν γνωρίζει το ακριβές ποσοστό των µακροπρόθεσµων δανείων στο συνολικό τους κεφάλαιο. 3. Ως σηµαντικότερο εµπόδιο στην πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό οι επιχειρήσεις επιλέγουν τα πολύ υψηλά επιτόκια δανεισµού, µε δεύτερο στη λίστα τους υπερβολικούς γραφειοκρατικούς µηχανισµούς και τρίτο την έλλειψη ελκυστικών προγραµµάτων για ΜΜΕ. 4. Το 25% περίπου των επιχειρήσεων που χρησιµοποιούν δανειακά κεφάλαια έχουν κάνει πρόσφατα αίτηση για δάνειο µικρότερο των (µικροδάνειο). 79

81 5. Ο βασικότερος λόγος υπέρ ενός µικροδανείου θεωρείται από τις επιχειρήσεις η πιο ασφαλής και γρήγορη αποπληρωµή του δανείου.. Σχετικά µε τη διχοτόµηση του δείγµατος σε δύο υπό-δείγµατα µε βάση τα κριτήρια α. της απασχόλησης σε αυτοαπασχολούµενους και εργοδότες, β. της επαρκούς ή ελλιπούς χρηµατοδότησης και γ. της γεωγραφικής θέσης σε επιχειρήσεις εντός και εκτός Αττικής: 4. Οι αυτοαπασχολούµενοι φαίνεται να προτιµούν τη χρηµατοδότηση µέσω αύξησης των ιδίων κεφαλαίων από την οικογένεια σε µεγαλύτερο βαθµό σε σχέση µε τους εργοδότες, τόσο για επενδύσεις, όσο και για λειτουργικές δραστηριότητες. 5. Αυτοί που θεωρούν ότι η τρέχουσα χρηµατοδότηση δεν επαρκεί θα επέλεγαν να χρηµατοδοτήσουν τις επενδύσεις τους επίσης µε ίδια κεφάλαια από την οικογένεια. Επιπλέον, οι επιχειρηµατίες που δήλωσαν ότι επαρκεί η χρηµατοδότηση των επιχειρήσεών τους θα επέλεγαν τη χρήση αποθεµατικών ως πρώτη επιλογή. 6. Οι επιχειρήσεις της Αττικής τείνουν να βασίζονται περισσότερο στη χρήση αποθεµατικών και στην αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας ως πρώτη επιλογή για τις επενδύσεις τους σε σχέση µε τις εκτός Αττικής επιχειρήσεις, οι οποίες θα επέλεγαν τον µακροπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό. 7. Οι επιχειρηµατίες που δήλωσαν ότι η χρηµατοδότησή τους είναι επαρκής, αξιολογούν όλους τους φορείς (ΟΑΕ, ΕΟΜΜΕΧ κτλ.) σε υψηλότερα επίπεδα σηµαντικότητας. 8. Οι αυτοαπασχολούµενοι αποδίδουν µεγαλύτερη σηµασία στους λόγους υπέρ ενός µικρού δανείου σε σχέση µε τους εργοδότες. 80

82 Συµπεράσµατα Από τη σύνοψη των βασικών αποτελεσµάτων της έρευνας προκύπτουν τα παρακάτω συµπεράσµατα. 1. ιαφαίνεται ένα βασικό κενό αγοράς ανάµεσα στις επιθυµίες των επιχειρηµατιών για χρηµατοδότηση των επενδύσεών τους µε µακροπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό και στη σχετικά µικρή πρόσβαση στον εν λόγω δανεισµό. Συγκεκριµένα, ενώ ο µακροπρόθεσµος τραπεζικός δανεισµός κατατάσσεται στην πρώτη θέση της ιεραρχίας αναφορικά µε την επιλογή για τη χρηµατοδότηση επενδύσεων, µόλις οι µισές επιχειρήσεις έχουν τραπεζικό δανεισµό. Επιπλέον, το κενό αυτό διαφαίνεται και από το εύρηµα ότι από τις 97 επιχειρήσεις που δήλωσαν ότι δεν χρησιµοποιούν καθόλου τραπεζικό δανεισµό, οι 23 θα τον επέλεγαν ως πρώτη επιλογή για να χρηµατοδοτήσουν µια επένδυση και οι 7 ως δεύτερη επιλογή. 2. Οι επιχειρήσεις θεωρούν ότι το βασικότερο εµπόδιο στον τραπεζικό δανεισµό είναι τα υψηλά επιτόκια. Εποµένως, διαφαίνεται η µεγάλη σηµασία της ανάγκης για αποτελεσµατική λειτουργία του Ταµείου Εγγυοδοσίας (ΤΕΜΠΜΕ) προς την κατεύθυνση µείωσης του υψηλού επιτοκίου µε σκοπό τη βελτίωση της πρόσβασης των µικρών επιχειρήσεων στον τραπεζικό δανεισµό. 3. ιακρίνεται έλλειψη ελκυστικών τραπεζικών προγραµµάτων για ΜΜΕ, σύµφωνα µε τους ερωτώµενους. Το γεγονός αυτό θεωρείται αρκετά σηµαντικό εµπόδιο στην πρόσβαση των µικρών επιχειρήσεων στον τραπεζικό δανεισµό. 4. Ένας στους τέσσερις επιχειρηµατίες από αυτούς που χρησιµοποιούν δανειακά κεφάλαια φαίνεται ότι προσφεύγουν σε µικροδανεισµό. Λαµβάνοντας υπόψη ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ελληνικών επιχειρήσεων είναι πολύ µικρές επιχειρήσεις, η εµφάνιση των επιχειρηµατικών µικροδανείων ως χρηµατοοικονοµικά προϊόντα στην τραπεζική αγορά εκτιµάται ότι θα αποτελούσε σηµαντική βοήθεια για τους µικρούς επιχειρηµατίες. Το συµπέρασµα αυτό ενισχύεται και από το 81

83 γεγονός ότι οι αυτοαπασχολούµενοι αποδίδουν πολύ περισσότερη σηµασία στους λόγους υπέρ ενός µικρού δανείου σε σχέση µε τους εργοδότες. 5. Η χρήση αποθεµατικών αποτελεί επίσης µια σηµαντική πηγή χρηµατοδότησης επενδύσεων για τις µικρές επιχειρήσεις. Λαµβάνοντας υπόψη ότι η στήριξη των επενδύσεων αποτελεί πρώτη προτεραιότητα στην προσπάθεια για τόνωση της οικονοµικής ανάπτυξης, µέτρα τα οποία θα ενίσχυαν την πρόσβαση σε κεφάλαια για επένδυση κρίνονται ιδιαίτερης σηµασίας. 6. Είναι αξιοσηµείωτο το αποτέλεσµα ότι οι επιχειρηµατίες αποφεύγουν την αύξηση των ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας. Πιθανά αίτια αυτού του αποτελέσµατος είναι ενδεχοµένως η επιθυµία να διατηρήσουν τον έλεγχο της επιχείρησης και η έλλειψη πληροφόρησης σχετικά µε κεφάλαια επιχειρηµατικού κινδύνου (venture capital). Συνεπώς, είναι απαραίτητο να γίνουν ενέργειες προώθησης αυτού του τύπου χρηµατοδότησης. 7. Τα ποσοστά των επιχειρήσεων που αναζητούν χρηµατοδότηση µέσω των φορέων ΟΑΕ, ΕΟΜΜΕΧ κτλ. είναι σχετικά αναµενόµενα. Αναφορικά µε τους λόγους για τους οποίους κάποιες επιχειρήσεις δεν αναζήτησαν χρηµατοδότηση από τους φορείς αυτούς, το υψηλότερο ποσοστό των απαντήσεων καλύπτεται από το γεγονός ότι δεν χρειάστηκε να προσφύγουν και από το ότι δεν γνώριζαν τα προγράµµατα των φορέων. Ο παράγοντας της άγνοιας των προγραµµάτων που προσφέρονται από τους φορείς, υπονοεί έλλειψη επαρκούς πληροφόρησης. Το συµπέρασµα αυτό ενισχύεται από το εύρηµα ότι οι επιχειρηµατίες που δήλωσαν ότι η χρηµατοδότησή τους είναι επαρκής, αξιολογούν όλους τους φορείς σε υψηλότερα επίπεδα σηµαντικότητας. Επιπλέον, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι κάποιοι επιχειρηµατίες θεωρούν την όλη διαδικασία χάσιµο χρόνου, καθώς περίπου οι αιτήσεις των µισών επιχειρήσεων που προσφεύγουν στους φορείς για χρηµατοδότηση απορρίπτονται. Εποµένως, είναι σηµαντικό πρώτον να υπάρχει καλύτερη 82

84 ενηµέρωση για τα προγράµµατα που προσφέρονται από τους φορείς αυτούς και δεύτερον να γίνουν πιο συγκεκριµένες και πιο ευνόητες και ξεκάθαρες οι διαδικασίες και τα κριτήρια έγκρισης των αιτήσεων. Προτάσεις Πολιτικής Οι προτάσεις πολιτικής αναφέρονται σε προτεινόµενες δράσεις για τη βελτίωση της πρόσβασης των ελληνικών µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση και προκύπτουν από τα συµπεράσµατα που εξάγονται από την ανάλυση των απαντήσεων των επιχειρηµατιών στο ερωτηµατολόγιο. Συγκεκριµένα, προτείνονται τα εξής: 1. ιερεύνηση προοπτικής για τη δηµιουργία ενός νέου χρηµατοπιστωτικού ιδρύµατος προσανατολισµένο αποκλειστικά στη δηµιουργία χρηµατοπιστωτικών προϊόντων µε βάση τις ανάγκες των πολύ µικρών και µικρών επιχειρήσεων µε ταυτόχρονη µείωση της γραφειοκρατίας. 2. Θέσπιση µέτρων στήριξης των επενδύσεων των πολύ µικρών και µικρών επιχειρήσεων, µέσω χρηµατοδότησης µε ίδια κεφάλαια. Προς αυτή την κατεύθυνση, η επαναφορά του αφορολόγητου αποθεµατικού για επενδύσεις αναµένεται ότι θα επέφερε ευνοϊκά αποτελέσµατα. 3. Ανάπτυξη προγραµµάτων αποκλειστικά για µικρές και για πολύ µικρές επιχειρήσεις µέσω του ΕΣΠΑ και του επενδυτικού νόµου. Στο πλαίσιο αυτό, σηµειώνεται ότι οι κατευθυντήριες γραµµές για την αίτηση και την ένταξη στα εν λόγω προγράµµατα θα πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο ξεκάθαρες, ευνόητες και χωρίς ιδιαίτερη γραφειοκρατική διαδικασία, λαµβανοµένου υπόψη των ιδιαίτερων συνθηκών άσκησης της επιχειρηµατικότητας από τις πολύ µικρές και µικρές επιχειρήσεις. 4. Καλύτερη και πληρέστερη ενηµέρωση των επιχειρηµατιών για τα νέα προγράµµατα, µέσω µιας οργανωµένης διαφηµιστικής καµπάνιας. Προτείνεται ένας διαφορετικός τρόπος προσέγγισης των φορέων προς τις µικρές επιχειρήσεις, 83

85 όπου οι φορείς οι ίδιοι θα προσεγγίζουν άµεσα τις επιχειρήσεις για να τις ενηµερώσουν για τα προγράµµατά τους. 5. Στήριξη των θεσµών χρηµατοδότησης µέσω εξωτερικών ιδίων κεφαλαίων, όπως κεφάλαια επιχειρηµατικού κινδύνου (venture capital), επιχειρηµατικοί άγγελοι (business angels), λαµβάνοντας υπόψη τις πρακτικές που έχουν ήδη υιοθετηθεί από άλλα κράτη µέλη της ΕΕ. 6. ιερεύνηση ορθών πρακτικών από άλλα κράτη-µέλη της ΕΕ- 27 προκειµένου να αντληθούν ιδέες για τον σχεδιασµό και την υλοποίηση προγραµµάτων µε στόχο τη βελτίωση της πρόσβασης των µικρών επιχειρήσεων στη χρηµατοδότηση. 84

86 Βιβλιογραφία Γνωµοδότηση της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Βιοµηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας, σχετικά µε το θέµα Ώρα να ανεβάσουµε ταχύτητα ηµιουργώντας µια Ευρώπη επιχειρηµατικότητας και ανάπτυξης, , 2006/2138(ΙΝΙ) Σκεφτόµαστε πρώτα τις ΜΜΕ, Οδηγός Πολιτικής ΜΜΕ, Γενική ιεύθυνση Επιχειρήσεων και Βιοµηχανίας, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, νέα έκδοση, Σύσταση της Επιτροπής της 6 ης Μαΐου 2003 σχετικά µε τον ορισµό των πολύ µικρών, των µικρών και των µεσαίων επιχειρήσεων, 2003/361/ΕΚ, δηµοσίευση στην Επίσηµη εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Daskalakis N. and M. Psillaki, (2008), Do Country or Firm Factors Explain Capital Structure? Evidence from SMEs in France and Greece, Applied Financial Economics, Vol. 18, issue 2, pp European Business: Facts and Figures, Eurostat pocketbooks, Key figures on European Business, 2008 edition. EUROSTAT-Statistics in focus 31/2008, Enterprises by size class Overview of SMEs in the EU», Eurostat. Flash Eurobarometer 196, (2007), Observatory of European SMEs November January Hall, G., Hutchinson, P. and Michaelas, N. (2004) Determinants of the capital structure of European SMEs, Journal of Business Finance and Accounting 31, pp Joeveer K, (2005). What Do We Know about the Capital Structure of Small Firms? CERGE-EI Working Papers, wp283, The Center for Economic Research and Graduate Education - Economic Institute, Prague. Psillaki M. and N.Daskalakis, (2009), Are the Determinants of Capital Structure Country or Firm Specific? Evidence from SMEs, (with Psillaki M.), Small Business Economics, forthcoming. 85

87 Παράρτηµα Ερωτηµατολόγιο Έρευνας 86

88 ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ: ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΗ ΧΡΗΜΑΤΟ ΟΤΗΣΗ ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ 1. Ποιο είναι το νοµικό πρόσωπο της επιχείρησής; Ατοµική επιχείρηση Οµόρρυθµη εταιρία Ετερόρρυθµη εταιρία Εταιρία Περιορισµένης Ευθύνης (ΕΠΕ) Ανώνυµη Εταιρία (ΑΕ) 2. Πόσα άτοµα εργάζονται στην επιχείρησή (συµπεριλαµβανοµένου και εσάς); Ένα (αυτοαπασχολούµενος) Ποιος ήταν ο κύκλος εργασιών σας το προηγούµενο έτος; Έως 50 χιλ 51 έως 100 χιλ 101 έως 200 χιλ 201 έως 500 χιλ 501 χιλ. έως 1 εκ 1 εκ + 4. Πόσα χρόνια λειτουργεί η επιχείρησή;. Έτη 5. Ο διευθυντής της επιχείρησής είναι και ιδιοκτήτης της επιχείρησης; ΝΑΙ ΟΧΙ Η κύρια αγορά/ κλάδος που δραστηριοποιείστε είναι: Σε ετήσια βάση τι ποσοστό των πωλήσεων σας προέρχεται από πωλήσεις σε: ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΈΣ - Ι ΙΩΤΕΣ:.% ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ / ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΕΣ:.% ΗΜΟΣΙΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ:.% ΣΥΝΟΛΟ 100% Κάνετε εξαγωγές; ΝΑΙ ΟΧΙ ραστηριοποιείστε και εκτός νοµού; ΝΑΙ ΟΧΙ Θέση στην επιχείρηση του ερωτώµενου: Ηλικία του ερωτώµενου: έτη Μορφωτικό επίπεδο του ερωτώµενου: Πτυχιούχος ΑΕΙ Πτυχιούχος ΤΕΙ Πτυχιούχος ΙΕΚ Απόφοιτος λυκείου/ Απόφοιτος γυµνασίου Απόφοιτος ηµοτικού επαγγελµατικής σχολής 87

89 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Ποια είναι η τρέχουσα διάρθρωση των κεφαλαίων σας µε βάση τους παρακάτω δείκτες; α. Βραχυπρόθεσµα δάνεια προς συνολικό κεφάλαιο (τα βραχυπρόθεσµα δάνεια λήγουν σε λιγότερο από ένα έτος) Καθόλου βραχυπρόθεσµα δάνεια 0,1%-20% 20,1%-40% 40,1%-60% 60,1%-80% Πάνω από 80% εν γνωρίζω β. Μακροπρόθεσµες υποχρεώσεις προς συνολικό κεφάλαιο (Οι µακροπρόθεσµες υποχρεώσεις περιλαµβάνουν τα εξής: µακροπρόθεσµα δάνεια, λοιπές µακροπρόθεσµες υποχρεώσεις) Καθόλου µακροπρόθεσµες υποχρ. 0,1%-20% 20,1%-40% 40,1%-60% 60,1%-80% Πάνω από 80% εν γνωρίζω 2 Θεωρείτε ότι η τρέχουσα χρηµατοδότηση είναι επαρκής για την ανάληψη των χρηµατοδοτικών σας αναγκών; ΝΑΙ ΟΧΙ 3. Εάν θέλετε να χρηµατοδοτήσετε µια νέα επένδυση, µε ποιο τρόπο θα ιεραρχούσατε (ταξινοµούσατε) τις διάφορες πηγές χρηµατοδότησης που θα χρησιµοποιούσατε; (1 = πρώτη επιλογή, 5 = τελευταία επιλογή). Εάν δεν θα επιλέγατε κάποια πηγή, µην τη συµπεριλάβετε στην ιεράρχηση. Χρήση αποθεµατικών Βραχυπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό Μακροπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό Αύξηση ιδίων κεφαλαίων από οικογένεια Αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας Άλλο τρόπο (ποιον)... Α/Α 4. Έχετε αναζητήσει και πετύχει χρηµατοδότηση µέσω των παρακάτω φορέων; (Μπορείτε να συµπληρώσετε παραπάνω από ένα κουτάκι ανά γραµµή) Αναζήτησα Πέτυχα χρηµατοδότηση χρηµατοδότηση Οργανισµός Απασχόλησης Εργατικού υναµικού (ΟΑΕ ) Ελληνικός Οργανισµός Μικροµεσαίων Επιχειρήσεων (ΕΟΜΜΕΧ) Άλλα Ευρωπαϊκά προγράµµατα συγχρηµατοδότησης Αναπτυξιακός (Επενδυτικός) Νόµος Ταµείο Εγγυοδοσίας Μικρών και Πολύ Μικρών Επιχειρήσεων (ΤΕΜΠΜΕ) Ταµείο Ανάπτυξης Νέας Οικονοµίας (ΤΑΝΕΟ) 88

90 Εάν ΕΝ αναζητήσατε πρόσβαση σε χρηµατοδότηση, για ποιον λόγο; (Μπορείτε να συµπληρώσετε παραπάνω από ένα κουτάκι ανά στήλη) Άλλα Αναπτυξιακός ΟΑΕ ΕΟΜΜΕΧ προγράµµατα ΤΕΜΠΜΕ ΤΑΝΕΟ νόµος συγχρηµατοδ. εν γνωρίζω τον φορέα εν χρειάστηκε Είναι χρονοβόρες οι διαδικασίες έγκρισης εν εµπιστεύοµαι τον φορέα Πιστεύω ότι η πιθανότητα να µου εγκριθεί χρηµατοδότηση είναι πολύ µικρή Θεωρώ την όλη διαδικασία χάσιµο χρόνου Άλλος λόγος (ποιος) 5. Πόσο σηµαντικούς θεωρείτε τους φορείς αυτούς στην πρόσβαση στη χρηµατοδότηση; Καθόλου σηµαντικός Πολύ σηµαντικός ΟΑΕ ΕΟΜΜΕΧ Άλλα προγράµµατα συγχρηµατοδότησης Αναπτυξιακός (Επενδυτικός) Νόµος ΤΕΜΠΜΕ ΤΑΝΕΟ Κατά τη χρηµατοδότηση των λειτουργικών δραστηριοτήτων (καθηµερινές δραστηριότητες), µε ποιο τρόπο θα ιεραρχούσατε τις διάφορες πηγές χρηµατοδότησης που χρησιµοποιείτε; (1 = πρώτη επιλογή, 7 = τελευταία επιλογή). Α/Α Χρήση αποθεµατικών Βραχυπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό Μακροπρόθεσµο τραπεζικό δανεισµό Αύξηση ιδίων κεφαλαίων από οικογένεια Αύξηση ιδίων κεφαλαίων εκτός οικογένειας Υπερανάληψη (overdraft) Χρηµατοδοτική µίσθωση (leasing) Άλλο τρόπο (ποιον)... 89

91 7. Σχετικά µε τον τραπεζικό δανεισµό: Πολύ δύσκολη Πολύ εύκολη Πιστεύετε ότι σήµερα η πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό είναι: Πιστεύετε ότι σήµερα, σε σχέση µε το παρελθόν, η πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισµό είναι: Κατά πόσο συµφωνείτε µε τα παρακάτω, ως εµπόδια στον τραπεζικό δανεισµό; ιαφωνώ απολύτως Συµφωνώ απολύτως Οι τράπεζες απαιτούν πάρα πολλές πληροφορίες, προκειµένου να εγκρίνουν τη χρηµατοδότηση Οι τράπεζες απαιτούν υπερβολικά υψηλές εγγυήσεις προκειµένου να εγκρίνουν τη χρηµατοδότηση Οι γραφειοκρατικοί µηχανισµοί είναι υπερβολικοί Τα επιτόκια δανεισµού είναι πολύ υψηλά εν υπάρχουν ελκυστικά προγράµµατα για ΜΜΕ (π.χ. µικροδανεισµός) Η ενδιάµεση περίοδος συµφωνίαςχορήγησης του δανείου είναι µεγάλη Οι τράπεζες δεν είναι διατεθειµένες να αναλάβουν τους κινδύνους που συνεπάγεται η χρηµατοδότηση µιας ΜΜΕ Έχετε πρόσφατα (µέσα στα τελευταία τρία έτη) κάνει αίτηση για δάνειο µικρότερο των (µικρό δάνειο); ΝΑΙ ΟΧΙ 10. Πόσο σηµαντικοί είναι οι παρακάτω λόγοι για την επιλογή σας υπέρ ενός µικρού δανείου; Καθόλου σηµαντικός Πολύ σηµαντικός Λιγότερες εγγυήσεις Πιο απλές διαδικασίες λήψης του δανείου Πιο άµεση παροχή του δανείου (από θέµα χρόνου) Πιο ασφαλής και γρήγορη αποπληρωµή του δανείου

92 Β. Χρηµατοδοτικές υποδοµές και Μικροµεσαίες επιχειρήσεις 91

93 ΣΥΝΟΨΗ Το έργο µε τίτλο «Χρηµατοδοτικές Υποδοµές και Μικροµεσαίες Επιχειρήσεις ΜΜΕ» εκπονήθηκε την περίοδο Ιανουαρίου Μαΐου 2009, µεσούσης δηλαδή της χρηµατοπιστωτικής και οικονοµικής κρίσης, στην ελληνική, ευρωπαϊκή και παγκόσµια αγορά. Κατά την διάρκεια της προαναφερόµενης περιόδου και στα πλαίσια του έργου, πραγµατοποιήθηκε Έρευνα Αγοράς από το ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ σε µικρές (ΜΕ) και πολύ µικρές (ΠΜΕ) επιχειρήσεις της χώρας µας και πιθανώς οι επιχειρηµατίες του δείγµατος να απάντησαν επηρεασµένοι, ως ένα βαθµό, από την δυσµενή οικονοµική συγκυρία και συνεπώς µε µια τάση απαισιοδοξίας για το άµεσο µέλλον. Ωστόσο, τα ευρήµατα και κατ επέκταση τα µηνύµατα από το έργο αυτό είναι πολλά και σηµαντικά, όπως θα διαπιστώσει ο αναγνώστης καθώς θα διατρέχει την µελέτη αυτή. Το κεντρικό όµως µήνυµα είναι ένα: Η Ελλάδα, συγκρινόµενη µε τα αναπτυγµένα κράτη-µέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.), υστερεί δραµατικά στις χρηµατοοικονοµικές υποδοµές της και συνεπώς στην ποιότητα και ποσότητα των προσφερόµενων χρηµατοοικονοµικών προϊόντων και υπηρεσιών προς τις ΜΕ και ΠΜΕ. Σε ένα βαθµό λοιπόν η εσωστρέφεια και η χαµηλή ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονοµίας οφείλεται και στο χαµηλό επίπεδο των χρηµατοοικονοµικών υποδοµών της. Η χώρα µας βιώνει µια σοβαρή χρηµατοπιστωτική και οικονοµική κρίση συνοδευόµενη από δυσθεώρητα ελλείµµατα εµπορικού ισοζυγίου και ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, υπερβολικά υψηλά δηµοσιονοµικά ελλείµµατα και δυσβάστακτο δηµόσιο χρέος. Για την αντιµετώπιση όλων αυτών των παθογενειών, για την υπέρβαση της κρίσης και για µια νέα δυναµική πορεία της ελληνικής οικονοµίας απαιτείται η εφαρµογή ενός νέου µοντέλου οικονοµικής και κοινωνικής ανάπτυξης, που θα δώσει έµφαση όχι πια στην υπερκατανάλωση, αλλά στην ενίσχυση της µακροχρόνιας αποταµίευσης, στην τόνωση της εγχώριας παραγωγής και στην ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων. Όµως, το νέο µοντέλο για να επιτύχει πρέπει να στηριχθεί και σε νέες χρηµατοδοτικές υποδοµές που θα επινοήσουν, θα σχεδιάσουν και θα προσφέρουν κατάλληλα χρηµατοοικονοµικά προϊόντα και υπηρεσίες στην ελληνική αγορά, µε σκοπό να ικανοποιήσουν, ει δυνατόν, πολλές νέες και σύνθετες χρηµατοοικονοµικές ανάγκες των ελληνικών επιχειρήσεων και δη των ελληνικών ΜΕ και ΠΜΕ. Αξίζει να τονιστεί ότι οι ελληνικές ΜΜΕ εντοπίζουν ανεπάρκεια στο χρηµατοοικονοµικό κλάδο της χώρας µας διατυπώνοντας την άποψη ότι ο κλάδος αυτός αδυνατεί να προσφέρει στην συντριπτική πλειοψηφία των 92

94 ΜΜΕ εξειδικευµένα χρηµατοδοτικά προϊόντα. 18 Για το λόγο αυτό και ειδικά µετά την εµφάνιση της χρηµατοπιστωτικής κρίσης, που συνέβαλε στην αύξηση του κόστους δανεισµού και στη δυσκολότερη προσφυγή των ΜΜΕ στο χρηµατοπιστωτικό σύστηµα, επιµελητήρια και επαγγελµατικοί φορείς της χώρας µας προτείνουν την ενδυνάµωση του υφιστάµενου ελληνικού χρηµατοοικονοµικού συστήµατος µέσω, µεταξύ των άλλων, της δηµιουργίας νέων χρηµατοδοτικών εργαλείων και νέου φορέα στήριξης των ΜΕ και ΠΜΕ. Αλλά και η έρευνα αγοράς που διενεργήθηκε στα πλαίσια της παρούσας µελέτης αποκαλύπτει ότι το 80% των επιχειρηµατιών του δείγµατος τάσσεται υπέρ της ίδρυσης ενός φορέα στήριξης των ΜΕ και ΠΜΕ, το ίδιο δε κατέδειξε και άλλη πρόσφατη έρευνα αγοράς, όπου «το 77,4% των ερωτηθέντων δηλώνει ότι η Ίδρυση Τράπεζας αποκλειστικά για δανειοδότηση ΜΕ θα συµβάλλει στη βελτίωση της κατάστασης που βρίσκονται σήµερα οι ΜΕ». 19. Εποµένως, για να µπορέσει ο χρηµατοοικονοµικός κλάδος να στηρίξει την ελληνική επιχειρηµατικότητα και την εφαρµογή ενός νέου µοντέλου οικονοµικής και κοινωνικής ανάπτυξης πρέπει να συµπληρωθεί από νέους φορείς, εταιρείες και χρηµατοδοτικά εργαλεία στήριξης των ΜΕ και ΠΜΕ και να εµπλουτιστεί από µια ευρεία γκάµα προϊόντων, υπηρεσιών και προγραµµάτων ικανών να καλύψουν όλες τις χρηµατοοικονοµικές ανάγκες των επιχειρήσεων. Για να γίνει αυτό πραγµατικότητα, είναι ανάγκη να ακολουθηθεί στη χώρα µας η ίδια φιλοσοφία και µεθοδολογία που εφαρµόζεται για την υλοποίηση έργων εθνικής εµβέλειας. Για παράδειγµα, το επίπεδο του κλάδου µεταφορών κρίνεται ικανοποιητικό όταν διαθέτει όχι µόνο ένα άρτιο δίκτυο αυτοκινητόδροµων, αλλά και σιδηροδρόµους, αεροδρόµια, ελικοδρόµια, λιµάνια, µαρίνες, αλιευτικά καταφύγια, γέφυρες κλπ τα οποία βέβαια, όπου αυτό είναι εφικτό συνδέονται µεταξύ τους και συµπληρώνονται και από άλλα έργα υποδοµής. Το έλλειµµα των χρηµατοοικονοµικών υποδοµών οφείλεται βασικά στο γεγονός της µη παρέµβασης και συνδροµής του κράτους 20 στη δηµιουργία ειδικών και αναγκαίων για την οικονοµική και κοινωνική ανάπτυξη χρηµατοπιστωτικών φορέων και προγραµµάτων καθώς και στη µη προώθηση κατάλληλου θεσµικού πλαισίου για νέα χρηµατοοικονοµικά προϊόντα / προϊόντα υπέρ ΜΕ και ΠΜΕ. 18 Σε έρευνα που διεξήχθη τον Ιούλιο του 2007 από την ΚΑΠΑ Research για λογαριασµό του ΕΒΕΑ, µόνο το 37,9% των ΜΜΕ δήλωσε ότι οι Τράπεζες προσφέρουν αρκετά εξειδικευµένα προϊόντα προσαρµοσµένα στις ιδιαιτερότητες των επιχειρήσεων 19 Η έρευνα διενεργήθηκε από την MARC A.E. για λογαριασµό του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ, σε δείγµα 1010 επιχειρήσεων την περίοδο 27 Απριλίου έως 4 Μαΐου Με εξαίρεση το Ταµείο Νέας Οικονοµίας (ΤΑΝΕΟ), που συµµετέχει σε άλλα Ταµεία Συµµετοχών που επενδύουν σε ΜΜΕ και συστάθηκε το έτος 2000 (Ν.2843/2000) καθώς και το Ταµείο Εγγυοδοσίας Μικρών και Πολύ Μικρών Επιχειρήσεων (ΤΕΜΠΜΕ) που ιδρύθηκε το έτος 2002 (Ν.3066/2002) 93

95 Στο σηµείο αυτό, αξίζει έστω και επιγραµµατικά να επισηµανθούν τα κάτωθι: Η Ελλάδα δεν διαθέτει ειδικό πιστοδοτικό φορέα στήριξης των ΜΕ και ΠΜΕ, σε αντίθεση µε τα περισσότερα αναπτυγµένα κράτη - µέλη της Ε.Ε. όπως π.χ. η Αυστρία, η Σουηδία, η Φινλανδία κλπ, που χρησιµοποιούν παρεµφερείς φορείς εδώ και δεκαετίες. Αυτή η απουσία είναι ιδιαίτερα αισθητή, αν αναλογιστεί κανείς ότι στον ελληνικό χώρο κυριαρχούν οι ΠΜΕ, που αποτελούν το 97,4% του συνόλου των ελληνικών επιχειρήσεων (περίπου επιχειρήσεις), οι επιχειρήσεις δηλαδή που απασχολούν λιγότερα από 10 άτοµα και ο ετήσιος κύκλος εργασιών τους δεν ξεπερνά τα 2 εκατ. ευρώ. Το εγγυοδοτικό σύστηµα της χώρας µας που εκπροσωπείται από την ΤΕΜΠΜΕ Α.Ε. η οποία λειτουργεί στην ελληνική αγορά από τις αρχές του 2004 ως χρηµατοδοτικό ίδρυµα υπό την εποπτεία της ΤτΕ, δεν κρίνεται επαρκές τόσο από την πλευρά των προσφερόµενων προϊόντων και την κάλυψη των χρηµατοοικονοµικών εργαλείων όσο και κυρίως από την απουσία αλληλοσυµπληρούµενων φορέων, όπως π.χ. εθνικών ή περιφερειακών Ταµείων Αντεγγύησης ή εταιριών Αµοιβαίων Εγγυήσεων. Για παράδειγµα, αν υπήρχε παρέµβαση του κράτους µε τη δηµιουργία Ταµείου Αντεγγύησης αυτό θα προκαλούσε διπλό όφελος στο εγγυοδοτικό σύστηµα της χώρας µας: o πρώτον, οι κρατικές αντεγγυήσεις µε την κάλυψη µέρους των τελικών ζηµιών της ΤΕΜΠΜΕ Α.Ε. θα διατηρούσαν, κάτω από ορισµένες προϋποθέσεις, ανέπαφα ή ελάχιστα αποµειωµένα τα ίδια κεφάλαια της εταιρείας εγγυήσεων µε ό,τι αυτό συνεπάγεται (διατήρηση φήµης της εταιρείας, διατήρηση εµπιστοσύνης της αγοράς στο εγγυοδοτικό σύστηµα, ικανότητα παροχής εγγυήσεων κλπ) o δεύτερον, τα εγγυοδοτικά προϊόντα της ΤΕΜΠΜΕ Α.Ε. θα αποτελούσαν τα ελκυστικότερα προϊόντα στην χρηµατοπιστωτική και χρηµατοδοτική αγορά, βοηθώντας έτσι την ΤΕΜΠΜΕ Α.Ε. να µεγιστοποιεί τη παροχή εγγυήσεων και συνεπώς να επωφελείται από το εγγυοδοτικό σύστηµα ο µέγιστος δυνατός αριθµός ΜΕ και ΠΜΕ. Είναι χαρακτηριστικό ότι από την εκκίνηση της ΤΕΜΠΜΕ τίθεται διαρκώς το ίδιο ερώτηµα από τον επιχειρηµατικό κόσµο. «Γιατί οι τράπεζες προτιµούν να λαµβάνουν ως εξασφάλιση αστικά ακίνητα αντί της εγγύησης της ΤΕΜΠΜΕ;». Η απάντηση είναι η ακόλουθη: Σύµφωνα µε τη Βασιλεία ΙΙ και τις πράξεις του ιοικητή της ΤτΕ, όταν π.χ. σε ένα δάνειο ύψους ευρώ δίδεται εγγύηση της ΤΕΜΠΜΕ 80% και ουδεµία άλλη εξασφάλιση από την ΜΜΕ τότε η Τράπεζα 94

96 οφείλει να δεσµεύσει ευρώ ή 4,4% του ύψους του δανείου. Αν ένα άλλο δάνειο ύψους ευρώ έχει ως εξασφάλιση ακίνητο ή αξία του οποίου ανέρχεται σε ευρώ τότε η Τράπεζα οφείλει να δεσµεύσει ευρώ ή 2,8% του ύψους του δανείου. Αν όµως υπήρχε η κρατική αντεγγύηση στο εγγυηµένο ποσό της ΤΕΜΠΜΕ π.χ. αντεγγύηση 55%, τότε η Τράπεζα θα δέσµευε ευρώ ή 2,64% του ύψους του δανείου και συνεπώς οποιοδήποτε τραπεζικό στέλεχος θα προτιµούσε, ceteris paribus, τα εγγυοδοτικά προϊόντα της ΤΕΜΠΜΕ παρά την προσηµείωση του αστικού ακινήτου. Στην Ελλάδα δεν υπάρχει αγορά υβριδικής χρηµατοδότησης (mezzanine finance) των ΜΕ και ΠΜΕ, ούτε αγορά µικροδανείων ή θεσµικό πλαίσιο λειτουργίας των αγορών αυτών, µε αποτέλεσµα οι εναλλακτικές λύσεις χρηµατοδότησης των επιχειρήσεων να περιορίζονται αισθητά. Αξίζει να υπογραµµιστεί ότι η αγορά των υβριδικών κεφαλαίων (π.χ. δάνεια µειωµένης εξασφάλισης, συµµετοχικά δάνεια, «χαλαρή» εταιρική συµµετοχή, µετατρέψιµο οµολογιακό δάνειο, µετατρέψιµο δάνειο, προνοµιούχες µετοχές, κλπ) υπέρ των ΜΜΕ έχει ήδη κάνει την εµφάνισή της σε πολλά κράτη-µέλη της Ε.Ε. (π.χ. Γερµανία, Γαλλία, Σουηδία, Αυστρία, Ολλανδία κλπ). Η παρέµβαση των κρατών στην αγορά αυτή είναι αξιοσηµείωτη στοχεύοντας στο περιορισµό ή ακόµη και στην εξαφάνιση των µειονεκτηµάτων της. 21 Στην αγορά των µικροδανείων έχει διαµορφωθεί µια νέα τάξη πραγµάτων, όπου συνυπάρχουν «παίκτες» του χρηµατοπιστωτικού συστήµατος (π.χ. εµπορικές, συνεταιριστικές τράπεζες και τράπεζες επενδύσεων) και «παίκτες» των οποίων τους όρους παρουσίας τους στην αγορά ορίζει ένα ειδικό νοµικό και θεσµικό πλαίσιο (π.χ. Γαλλία, Ρουµανία). Η παρέµβαση του κράτους είναι ουσιαστική µε σκοπό την εξάλειψη των µειονεκτηµάτων της αγοράς των µικροδανείων καθώς και τη προώθηση αυτής, µέσω π.χ. παροχής εγγυήσεων µε υψηλό ποσοστό (80%) κάλυψης του κινδύνου (π.χ. Γερµανία), παροχής δανείων από «κρατικό» φορέα (π.χ. Kfw, Γερµανία) µε όρους ευνοϊκούς σε εµπορικές τράπεζες για να τα διοχετεύσουν στη συνέχεια στην αγορά των µικροδανείων, ή µε την παροχή δανείων από περιφέρεια ή δήµο σε εµπορικές τράπεζες που προωθούνται στην αγορά µε την µορφή µικροδανείων και είναι εγγυηµένα στη συνέχεια από κρατική τράπεζα (π.χ. Αυστρία) ή µέσω 21 Για παράδειγµα επειδή τα υβριδικά δάνεια είναι ακριβότερα από τα κλασσικά δάνεια εφαρµόζονται προγράµµατα µερικής µείωσης του επιτοκίου των υβριδικών δανείων (π.χ. Γερµανία). Επειδή ο κίνδυνος αυτών των µορφών χρηµατοδότησης είναι αρκετά υψηλός παρέχεται εγγύηση σε διάφορες µορφές υβριδικών κεφαλαίων από κρατικούς φορείς εγγυήσεων (π.χ. Αυστρία, Σουηδία). Ακόµη, επειδή απαιτείται στην αγορά των υβριδικών κεφαλαίων η πιστοληπτική διαβάθµιση / βαθµολόγηση (rating) των ΜΜΕ και µάλιστα υψηλό rating µε αποτέλεσµα να αποκλείεται, a priori, η συντριπτική πλειοψηφία των ΜΜΕ από την αγορά αυτή επιτρέπεται µετά την αρχική εµπειρία του θεσµού, η χρήση «χαλαρότερων» κριτηρίων βαθµολόγησης (π.χ. στη Γερµανία µπορούν να ενταχθούν στην αγορά υβριδικών κεφαλαίων ΜΜΕ µε rating ΒΒ- αντί µέχρι πρότινος ΒΒΒ+ και µε αιτούµενα ποσά δανείων ενός (1) εκατ. ευρώ αντί µέχρι πρότινος 2 εκατ. ευρώ). 95

97 πληρωµής µέρους της ζηµιάς των µικροδανείων από το κράτος, περιφέρειες κλπ (π.χ. Adie, Γαλλία). Τέλος, δεν θα πρέπει να µείνει απαρατήρητο ότι τα τελευταία χρόνια δίδεται ιδιαίτερη έµφαση σε πολλά κράτη-µέλη της Ε.Ε. για την ανάπτυξη της αγοράς χρηµατοδότησης αρχικών σταδίων µιας επιχείρησης (early-stage) και ειδικότερα της αγοράς Επιχειρηµατικών Αγγέλων (business angels). Μεταξύ των µέτρων που έχουν εφαρµοστεί διακρίνουµε την κρατική χρηµατοδότηση για την ίδρυση ή διαχείριση δικτύων, περιφερειακών ή εθνικών, Επιχειρηµατικών Αγγέλων και την παροχή φορολογικών κινήτρων σε εύπορους ιδιώτες µε σκοπό να συµµετάσχουν αυτοί σε ΜΕ και µάλιστα σε επενδύσεις της µορφής seed capital και start-up capital, δηλαδή στα στάδια υλοποίησης µιας ιδέας και εκκίνησης µιας επιχείρησης, όπου ο κίνδυνος είναι αρκετά υψηλός. Από τα µηνύµατα που εκπέµπει η ανάλυση των χρηµατοδοτικών υποδοµών των κρατών - µελών της Ε.Ε. αξίζει να αναφερθεί για την παρέµβαση του κράτους επίσης ότι : Πρώτον, η παρέµβαση του κράτους υπέρ των ΜΜΕ στα πλέον αναπτυγµένα κράτη - µέλη της Ε.Ε. αποτελεί εδώ και χρόνια µια πραγµατικότητα και δεν είναι απόρροια της πρόσφατης χρηµατοπιστωτικής και οικονοµικής κρίσης. Μια παρέµβαση άµεση µε τη δηµιουργία (µε ή χωρίς τη συµµετοχή του ιδιωτικού τοµέα), συµπληρωµατικών φορέων, εταιριών, µηχανισµών, προγραµµάτων και ειδικού νοµικού και θεσµικού πλαισίου, µε σκοπό τη κάλυψη των κενών, των αγκυλώσεων και των ελλείψεων του υφιστάµενου χρηµατοοικονοµικού κλάδου. Αυτό που θα πρέπει ιδιαίτερα να τονιστεί είναι ότι στα περισσότερα αναπτυγµένα κράτη - µέλη της Ε.Ε. έµφαση δίδεται στη δηµιουργία ενός πλέγµατος χρηµατοδοτικών υποδοµών µε σκοπό όχι µόνο τη προσφορά πληθώρας χρηµατοοικονοµικών προϊόντων, αλλά και τη δηµιουργία συνεργιών µεταξύ των χρηµατοδοτικών υποδοµών και των προγραµµάτων της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ) και του Ευρωπαϊκού Ταµείου Επενδύσεων (ΕΤΑΕ). εύτερον, η παρέµβαση του κράτους είναι στοχευµένη και εξειδικευµένη µε επιδίωξη όµως πάντα τη κάλυψη του κενού της αγοράς, δηλαδή την κάλυψη των αιτηµάτων, των επενδύσεων και των επενδυτικών εγχειρηµάτων που δεν επιθυµεί ή που δεν µπορεί να χρηµατοδοτήσει το υφιστάµενο χρηµατοοικονοµικό σύστηµα. Εποµένως, η παρέµβαση του κράτους αποσκοπεί σε ένα µικρό σχετικά µερίδιο της αγοράς, αν αναλογιστεί κανείς ότι όπως στην Ελλάδα έτσι και στην Ε.Ε. ένα µεγάλο ποσοστό των χρηµατοοικονοµικών αναγκών των επιχειρήσεων καλύπτεται µε την µορφή της αυτοχρηµατοδότησης και ένα σηµαντικό ποσοστό µέσω του χρηµατοπιστωτικού και χρηµατοδοτικού συστήµατος. 96

98 Τρίτον, η παρέµβαση του κράτους για τη δηµιουργία ή ανάπτυξη των χρηµατοοικονοµικών υποδοµών στηρίζεται πάντα στη φιλοσοφία ότι η χρήση των κρατικών πόρων πρέπει να επιτυγχάνει τη µέγιστη κινητοποίηση κεφαλαίων του ιδιωτικού τοµέα και την επίτευξη του µέγιστου πολλαπλασιαστικού αποτελέσµατος για την οικονοµία και την κοινωνία, ώστε το τελικό αποτέλεσµα από τη σύγκριση κόστους και οφέλους από την παρέµβαση του κράτους να έχει θετικό πρόσηµο. Τα χρησιµοποιούµενα κρατικά κεφάλαια, πρέπει να εµπεριέχουν τον χαρακτήρα της ανακύκλωσης, ώστε να παράγεται το καλύτερο δυνατό αποτέλεσµα επί του προϋπολογισµού, του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος και της απασχόλησης. 22 Σε ό,τι αφορά την χρηµατοδότηση των ελληνικών ΜΕ και ΠΜΕ (έρευνα γραφείου) αξίζει να υπογραµµιστούν τα εξής : Η χρηµατοδότηση των χρηµατοοικονοµικών αναγκών των ΜΕ και ΠΜΕ γίνεται κυρίως µε την µορφή της αυτοχρηµατοδότησης, ενώ τα προγράµµατα της Ε.Ε. και του Ελληνικού ηµοσίου καλύπτουν ένα πολύ µικρό ποσοστό αυτών των αναγκών (περίπου 2-3%). Το χρηµατοπιστωτικό και χρηµατοδοτικό σύστηµα καλύπτει περίπου το 12-15% των χρηµατοδοτικών αναγκών των ΠΜΕ και ΜΕ και στο σύστηµα αυτό κυριαρχούν οι χρηµατοδοτήσεις των τραπεζών (87% του συνόλου των υπολοίπων την χωρίς τις τιτλοποιήσεις δανείων). Ο αριθµός των ΠΜΕ και ΜΕ µε επιχειρηµατικά δάνεια (όχι προσωπικά, καταναλωτικά ή στεγαστικά δάνεια) εκτιµάται ότι ανέρχεται σε µε τα υπόλοιπα των δανείων αυτών, την , να προσεγγίζουν τα 30 δισ. ευρώ ή το 23% του συνόλου των επιχειρηµατικών δανείων συµπεριλαµβανοµένων και των τιτλοποιηµένων δανείων. Ο επιχειρηµατικός κόσµος διαµαρτύρεται - διαχρονικά - ότι το κόστος τραπεζικού δανεισµού είναι υψηλό στην Ελλάδα. Για να καταστεί όµως το µέσο κόστος δανεισµού µιας ελληνικής ΜΕ και ΠΜΕ ισοδύναµο µε αυτό αντίστοιχης επιχείρησης της ζώνης του ευρώ, κάτι που ζητά επανειληµµένα ο επιχειρηµατικός κόσµος της χώρας µας, πρέπει: 22 Τα χαρακτηριστικά αυτά είχε η ΤΕΜΠΜΕ Α.Ε. στα πρώτα πέντε (5) έτη παρουσίας της στην ελληνική αγορά. Το Ελληνικό ηµόσιο κατέβαλε το ποσό των 79,2 εκατ. ευρώ (33% του µετοχικού κεφαλαίου της ΤΕΜΠΜΕ Α.Ε.) τη τριετία και µέχρι την είχε εισπράξει από τη λειτουργία της ΤΕΜΠΜΕ υπό τη µορφή µερισµάτων, φόρου εισοδήµατος κ.λπ τουλάχιστον 34,6 εκατ. ευρώ ή το 43,7 % της ονοµαστικής συνεισφοράς του και µάλιστα σε µια περίοδο που το δηµόσιο χρέος καλπάζει. Εποµένως αν η διαχείριση της ΤΕΜΠΜΕ Α.Ε. είναι και στο µέλλον συνετή και ορθολογική όπως την πρώτη πενταετία, τότε σε σχετικά µικρό χρονικό διάστηµα το Ελληνικό ηµόσιο θα εισπράξει, και µάλιστα σε παρούσα αξία, τα κεφάλαια που κατέβαλε. Παράλληλα θα συνεχίσει να λειτουργεί η ΤΕΜΠΜΕ ως εγγυοδοτικός φορέας δηµιουργώντας τεράστια πολλαπλασιαστικά οφέλη για την ελληνική κοινωνία και οικονοµία. 97

99 o Να βελτιωθεί ουσιωδώς η πιστοληπτική διαβάθµιση της χώρας µας, η πιστοληπτική διαβάθµιση των ελληνικών τραπεζών και η πιστοληπτική διαβάθµιση των ελληνικών ΠΜΕ και ΜΕ. o Να βελτιωθεί η δοµή και η λειτουργία των ελληνικών τραπεζών και το υφιστάµενο νοµικό πλαίσιο που σχετίζεται µε το χρόνο εκποίησης των ασφαλειών που κατέχουν οι τράπεζες o Να γίνουν σηµαντικές ανακατατάξεις και αναπροσαρµογές στη στρατηγική και τις πολιτικές του χρηµατοπιστωτικού συστήµατος, η έλλειψη χρηµατοδοτικών υποδοµών στη χώρα µας, που περιορίζει τις δυνατότητες ανάπτυξης της Ελληνικής Επιχειρηµατικότητας συνοδεύεται δυστυχώς και από ένα σοβαρό έλλειµµα του τραπεζικού συστήµατος. Οι ελληνικές τράπεζες δεν κατάφεραν να παίξουν το ρόλο του «καθοδηγητή» και «εµπνευστή» για την απόρριψη του αδιεξόδου µοντέλου ανάπτυξης της χώρας µας που οδήγησε σε δυσθεώρητα ελλείµµατα του εµπορικού ισοζυγίου και του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Απέφυγαν να χρηµατοδοτήσουν συστηµατικά τοµείς και δράσεις της λεγόµενης νέας οικονοµίας ή της «πράσινης» ανάπτυξης. εν προχώρησαν στη δηµιουργία νέων χρηµατοδοτικών προϊόντων (π.χ. mezzanine finance) για ΜΕ και ΠΜΕ, ούτε εξειδικευµένων προϊόντων για επιχειρήσεις εγκατεστηµένες σε περιοχές µε ιδιαίτερα χαρακτηριστικά (π.χ. τα νησιά µας). ίστασαν να δηµιουργήσουν οι ίδιες ή από κοινού µε το κράτος ή την Ε.Ε. µικτά συστήµατα εγγυήσεων και αντεγγυήσεων που θα λειτουργούσαν σε περιόδους κρίσης, όπως συµβαίνει το τελευταία χρόνο, ως εργαλεία αντικυκλικού χαρακτήρα και ως συµπληρωµατικοί µηχανισµοί του υφιστάµενου εγγυοδοτικού συστήµατος της χώρας. Εδώ και µερικούς µήνες, λόγω της παγκόσµιας χρηµατοπιστωτικής κρίσης οι τράπεζες εφαρµόζουν αυστηρότερα κριτήρια καθώς αναµένουν άνοδο των πιστωτικών κινδύνων και επισφαλειών και χορηγούν δάνεια µε φειδώ. Αυτό επιβεβαιώνεται από όλες τις έρευνες αγοράς που έχουν διεξαχθεί µετά την εµφάνιση της χρηµατοπιστωτικής κρίσης στη χώρα µας (Σεπτέµβριος 2008) που δείχνουν ότι οι ΜΜΕ δυσκολεύονται έτι περισσότερο να προσεγγίσουν το χρηµατοπιστωτικό σύστηµα και οι όροι δανεισµού τους καθίστανται δυσµενέστεροι. Γι αυτό µάλιστα το λόγο ζητείται και απαιτείται από τον επιχειρηµατικό κόσµο η παρέµβαση του κράτους ώστε να διορθωθεί η στρέβλωση του χρηµατοπιστωτικού συστήµατος. Από τα ευρήµατα της έρευνας αγοράς που διενεργήθηκε την περίοδο Ιανουαρίου -Μαρτίου 2009, περίοδο της χρηµατοπιστωτικής και οικονοµικής κρίσης και στη χώρα µας, αξίζει ιδιαίτερα να επισηµανθούν τα παρακάτω: Πρώτον, έξι (6) στις δέκα (10) ΜΕ και ΠΜΕ καλύπτουν εν µέρει ή δεν καλύπτουν καθόλου τις χρηµατοοικονοµικές τους ανάγκες. Αξιοσηµείωτο είναι ότι ένας σηµαντικός αριθµός επιχειρήσεων (8% των ερωτηθέντων που απάντησαν θετικά ή αρνητικά ή για µια τάξη µεγέθους σε επίπεδο 98

100 χώρας επιχειρήσεις σε σύνολο επιχειρήσεων ) δεν καλύπτουν καθόλου τις χρηµατοοικονοµικές τους ανάγκες, ενώ το 25% του δείγµατος (σε επίπεδο χώρας, περίπου επιχειρήσεις) καλύπτει ένα µέρος (από 5% έως και το 50%) των χρηµατοοικονοµικών του αναγκών. εύτερον, ο κυριότερος τρόπος κάλυψης των χρηµατοοικονοµικών αναγκών των ΠΜΕ και ΜΕ παραµένει η αυτοχρηµατοδότηση (όπως δείχνουν επί δύο δεκαετίες όλες οι έρευνες αγοράς στη χώρα µας), µε τον τραπεζικό δανεισµό να καλύπτει τη δεύτερη θέση. Τέσσερις (4) στις δέκα (10) επιχειρήσεις καλύπτουν πλήρως (100%) τις χρηµατοδοτικές τους ανάγκες µε τη µορφή της αυτοχρηµατοδότησης. Κάλυψη Χρηµατοοικονοµικών αναγκών τη τελευταία διετία (θετικών ή αρνητικών απαντήσεων) % αναγκών που καλύφθηκε Τρόπος κάλυψης Σύνολο (%) Αυτοχρηµατοδότηση Τραπεζικά Επιχειρηµατικά άνεια Στεγαστικά, Προσωπικά, Καταναλωτικά άνεια Leasing Ε.Ε. /ΚΠΣ / ΕΣΠΑ Venture Capital, factoring, Άλλο Τρίτον, την επόµενη διετία ένας µικρότερος αριθµός επιχειρήσεων (28% έναντι 43% την προηγούµενη διετία) προβλέπεται να καλύψει µέσω αυτοχρηµατοδότησης το 100% των οικονοµικών του αναγκών, ενώ παράλληλα ένας µεγαλύτερος αριθµός επιχειρήσεων 17% (έναντι 9% της προηγούµενης διετίας) αναµένεται ότι δεν θα καταφέρει να καλύψει καθόλου τις ανάγκες του. Επίσης το 63% των ερωτηθέντων αναµένεται να προσφύγει στον τραπεζικό δανεισµό έναντι ποσοστού µόλις 26% την προηγούµενη διετία. Αν η πρόθεση αυτή των ΜΕ και ΠΜΕ για υψηλότερη ζήτηση δανείων καταστεί πραγµατικότητα στην επόµενη διετία, τότε προβλέπεται περισσότερες από επιχειρήσεις, πολλές δε εξ αυτών για πρώτη φορά, να προσεγγίσουν το χρηµατοπιστωτικό και χρηµατοδοτικό σύστηµα της χώρας µας. 99

101 Προσφυγή στο τραπεζικό δανεισµό (σε % του συνόλου) ΝΑΙ ΟΧΙ Προηγούµενη διετία 26% 74% Επόµενη διετία 63% 37% Τέταρτον, την τελευταία διετία, ένας (1) στους τέσσερις (4) ερωτηθέντες επιχειρηµατίες προσέφυγε στο τραπεζικό δανεισµό ή σε αναγωγή χώρας περίπου επιχειρήσεις. Επίσης, ένας σηµαντικός αριθµός επιχειρήσεων (18% των αιτηµάτων ή για µια τάξη µεγέθους σε αναγωγή χώρας περίπου ΜΕ και ΠΜΕ) βρήκε κλειστή την πόρτα του τραπεζικού συστήµατος στο αίτηµά του για δανεισµό για πολλούς αλλά γνωστούς λόγους όπως π.χ. µικρό µέγεθος επιχείρησης ή έλλειψη εµπειρίας ή έλλειψη επαρκών εξασφαλίσεων ή κάλυψη ανώτατου ορίου χρηµατοδότησης ή µη ευνοϊκές προοπτικές επιχείρησης / κλάδου ή µη εκπλήρωση προηγούµενων υποχρεώσεων ή λόγω Τειρεσία 23. Σε ότι αφορά τον βαθµό ευκολίας ή δυσκολίας δανεισµού περίπου µία (1) στις τρεις (3) επιχειρήσεις θεωρεί ότι δύσκολα πήρε το δάνειο, ενώ από τις επιχειρήσεις που σκοπεύουν να δανειστούν την επόµενη διετία το 50% των επιχειρήσεων θεωρεί ότι θα αντιµετωπίσει δυσκολίες για τη σύναψη δανείου. Πέµπτον, τα τραπεζικά δάνεια της προηγούµενης διετίας χρησιµοποιήθηκαν για να καλύψουν λειτουργικές ή επενδυτικές δαπάνες των επιχειρήσεων, άλλα σε ορισµένες περιπτώσεις (σχεδόν δύο στις δέκα επιχειρήσεις) χρησιµοποιήθηκαν επίσης και για την κάλυψη δαπανών του οικογενειακού προϋπολογισµού ή για την εκπλήρωση προηγούµενων υποχρεώσεων, το ίδιο δε φαινόµενο αναµένεται να επαναληφθεί και την επόµενη διετία. Έκτον, η µη κάλυψη των χρηµατοοικονοµικών αναγκών των ΜΕ και ΠΜΕ την επόµενη διετία θα επηρεάσει δυσµενέστατα την παραγωγή, τις πωλήσεις και την απασχόληση, ενώ παράλληλα εκτιµάται ότι δεν θα επιτρέψει σε ένα µεγάλο αριθµό των ΜΕ και ΠΜΕ να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους απέναντι στους προµηθευτές, στα ασφαλιστικά ταµεία, στις τράπεζες, στην εφορία. 23 Από πρόσφατη έρευνα της MARC A.E. για λογαριασµό του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ, προκύπτει ότι στους τελευταίους δώδεκα (12) µήνες από το σύνολο των επιχειρήσεων που απευθύνθηκαν στις Τράπεζες για δανεισµό 41,1% έλαβε αρνητική απάντηση, ενώ ένα ποσοστό 13,8% έλαβε µικρότερο ποσό του αιτηθέντος ή είχε δυσµενέστερους όρους το συναφθέν δάνειο 100

102 Αναµενόµενες επιπτώσεις από τη µη κάλυψη µελλοντικών χρηµατοοικονοµικών αναγκών (% του συνόλου που απάντησαν) ΟΧΙ ΝΑΙ Μείωση προσωπικού 23% 76% Μείωση πωλήσεων 24% 75% Μείωση παραγωγής 29% 63% Μη εκπλήρωση υποχρεώσεων προς προµηθευτές Μη εκπλήρωση υποχρεώσεων προς ασφαλιστικά ταµεία, εφορία Μη εκπλήρωση υποχρεώσεων προς τράπεζες 44% 56% 45% 55% 47% 53% Έβδοµον, το 75% των ερωτηθέντων είναι υπέρ της ευνοϊκής φορολογικής µεταχείρισης ή της παροχής άλλων ευνοϊκών κινήτρων για την υλοποίηση περιβαλλοντικών και ενεργειακών επενδύσεων (π.χ. µε τη µορφή επιχορήγησης µέρους του κόστους επένδυσης, την παροχή δανείων µε επιδότηση µέρους του κόστους δανεισµού κλπ). Επίσης, η συντριπτική πλειοψηφία των ΜΕ και ΠΜΕ τάσσεται υπέρ της καταπολέµησης της φοροδιαφυγής (79% του συνόλου του δείγµατος) έναντι ενός πολύ µικρού ποσοστού (7% του συνόλου) που δεν επιθυµεί µέτρα κατά της καταπολέµησης της φοροδιαφυγής. Ακόµη 6-7 επιχειρήσεις στις 10 επιθυµούν κάθε µορφής επιδότηση που επηρεάζει θετικά τη λειτουργία της επιχείρησης (π.χ. επιδότηση για υφιστάµενες θέσεις εργασίας, για πρόσληψη προσωπικού και κάλυψη ασφαλιστικών εισφορών ή κάλυψη µέρους του κόστους αποδοχών, για συνεχή κατάρτιση εργαζοµένων, για ενοίκια / µισθώµατα και για κόστος δανεισµού). Τέλος, η συντριπτική πλειοψηφία των ερωτηθέντων (80% του συνόλου του δείγµατος) τάσσεται υπέρ της ίδρυσης νέου φορέα στήριξης των ΠΜΕ και ΜΕ, φανερώνοντας έτσι τις ελλείψεις επαρκών χρηµατοδοτικών υποδοµών στη χώρα µας για τις µικρές επιχειρήσεις. Οι προσδοκίες από ένα νέο φορέα στήριξης είναι πολλές και έχουν σχέση µε τα προϊόντα και τις υπηρεσίες καθώς και τους όρους παροχής αυτών. Αξίζει να τονιστεί ότι 6 στις 10 επιχειρήσεις επιθυµούν φθηνή χρηµατοδότηση από το νέο φορέα 101

103 στήριξης. Στην ερώτηση βέβαια «τι θα επιθυµούσατε ως διαφορά επιτοκίου µεταξύ του νέου φορέα και αυτού της αγοράς» δεν απάντησε ένα µεγάλο ποσοστό (73%). Όµως, από το σύνολο των απαντήσεων των ΜΕ και ΠΜΕ, ένα µικρό ποσοστό (12%) θα επιθυµούσε άτοκο δάνειο ή µηδενικό επιτόκιο, ενώ η µεγάλη πλειοψηφία (πάνω από 70%) θεωρεί ότι το επιτόκιο ενός νέου φορέα στήριξης θα πρέπει να είναι χαµηλότερο κατά 30% έως 70% του ισχύοντος στην αγορά. Ακόµη στην ερώτηση «τι θα προσδοκούσατε από το νέο φορέα στήριξης ΜΕ και ΠΜΕ» οι απαντήσεις περιστρέφονται γύρω από τις λέξεις: στήριξη (οικονοµική στήριξη, ενηµερωτική υποστήριξη, συµβουλευτική υποστήριξη), ευελιξία, αµεσότητα, ταχύτητα (εύκολες και γρήγορες λύσεις, απλούστευση δικαιολογητικών, µείωση της γραφειοκρατίας) και ίση µεταχείριση. Θα πρέπει να επισηµανθεί ότι η επιθυµία των ερωτηθέντων είναι ο νέος φορέας στήριξης των ΜΕ και ΠΜΕ να διαθέτει εξ αρχής υψηλό µετοχικό κεφάλαιο, παρέχοντας ένα κατάλληλο µίγµα χρηµατοοικονοµικών προϊόντων και υπηρεσιών, ικανού να καλύψει τα κενά του χρηµατοπιστωτικού και χρηµατοδοτικού συστήµατος. Εν κατακλείδι, η Ελλάδα υστερεί σηµαντικά στις χρηµατοοικονοµικές της υποδοµές και απαιτείται στη νέα αναπτυξιακή στρατηγική της χώρας το γεγονός αυτό να ληφθεί σοβαρά υπόψη όπως και οι ανάγκες των ελληνικών επιχειρήσεων, κύρια των ΜΕ και ΠΜΕ. Το νέο µοντέλο ανάπτυξης πρέπει να µπολιαστεί µε νέες αρχές και αξίες που, µεταξύ των άλλων, θα επιβραβεύουν και δεν θα στιγµατίζουν τις επιχειρήσεις που παράγουν πλούτο, που λειτουργούν µε υψηλή παραγωγικότητα και αποτελεσµατικότητα, που επιστρατεύουν τη φαντασία τους για την παραγωγή ποιοτικών και ανταγωνιστικών προϊόντων, που αξιοποιούν στο µέγιστο βαθµό το προσωπικό τους και επενδύουν στη συνεχή εκπαίδευσή του, που δαπανούν σηµαντικά ποσά για έρευνα, καινοτοµία και εξωστρέφεια. Το νέο όµως αυτό παραγωγικό περιβάλλον πρέπει να στηριχτεί και σε ένα κατάλληλο και επαρκές σύστηµα χρηµατοοικονοµικών υποδοµών, όπου σηµαντικό ρόλο θα πρέπει να διαδραµατίσει ένας νέος φορέας στήριξης των ΠΜΕ και ΜΕ στον οποίο θα συµµετέχει και το Ελληνικό ηµόσιο, πάντα όµως µε τη φιλοσοφία ότι η συµµετοχή του πρέπει να είναι αποτελεσµατική και κυρίως να οδηγεί στο µέγιστο πολλαπλασιαστικό αποτέλεσµα για την οικονοµία και την κοινωνία της χώρας µας. Η χρηµατοπιστωτική κρίση δηµιούργησε, όπως ήταν αναµενόµενο, σε παγκόσµια και ευρωπαϊκή κλίµακα µια οικονοµική ύφεση και κρίση αφήνοντας το στίγµα της στα οικονοµικά και πολιτικά δρώµενα : Επηρέασε δυσµενέστατα και σε βάθος βασικά µακροοικονοµικά µεγέθη (µείωση της απασχόλησης, έκρηξη της ανεργίας, µείωση της παραγωγικής δραστηριότητας, συρρίκνωση του όγκου του παγκόσµιου εµπορίου, αύξηση δηµοσιονοµικών ελλειµµάτων, διόγκωση δηµοσίων χρεών, µείωση εσόδων ασφαλιστικών συστηµάτων κλπ.) Ώθησε το πολιτικό σύστηµα και τη κοινή γνώµη να αποδεχτούν ότι είναι σήµερα περισσότερο από αναγκαία η παρέµβαση του κράτους 102

104 τόσο για τη στήριξη του χρηµατοπιστωτικού συστήµατος και του επιχειρείν όσο και των ΜΜΕ. Συνεπώς, η Ελληνική Πολιτεία σχεδιάζοντας το νέο µοντέλο οικονοµικής και κοινωνικής ανάπτυξης της χώρας, θα πρέπει να λάβει υπόψη ότι η παρέµβαση του κράτους αποτελεί µονόδροµο για την δηµιουργία και ανάπτυξη χρηµατοδοτικών υποδοµών υπέρ των ΜΜΕ και ότι η απάντηση στις διαµορφούµενες χρηµατοοικονοµικές ανάγκες των ελληνικών ΜΜΕ θα επιτευχθεί αξιοποιώντας, µεταξύ των άλλων, και τις βέλτιστες πρακτικές των κρατών µελών της Ε.Ε., προσαρµοσµένες στην ελληνική πραγµατικότητα. 103

105 ΚΕΦΑΛΑΙΟ I ΧΡΗΜΑΤΟ ΟΤΙΚΕΣ ΥΠΟ ΟΜΕΣ ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΜΜΕ ΣΤΗΝ Ε.Ε. 104

106 I. ΧΡΗΜΑΤΟ ΟΤΙΚΕΣ ΥΠΟ ΟΜΕΣ ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΜΜΕ ΣΤΗΝ Ε.Ε. I.1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ KAI ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΣΤΑ ΚΡΑΤΗ ΜΕΛΗ ΤΗΣ Ε.Ε. Σε όλα τα αναπτυγµένα κράτη της υφηλίου και ειδικά στα πλέον αναπτυγµένα κράτη µέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.) για την χάραξη της εθνικής, οικονοµικής στρατηγικής λαµβάνονται πάντα σοβαρά υπόψη οι ανάγκες των επιχειρήσεων και δη των µικροµεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ) 24, διότι οι τελευταίες παίζουν καταλυτικό ρόλο στην οικονοµική και κοινωνική ανάπτυξη µας χώρας, αφού : Καλύπτουν κενά της παραγωγής, του εµπορίου και της αγοράς υπηρεσιών που αδυνατούν ή δεν επιθυµούν να καλύψουν οι µεγάλες επιχειρήσεις Αποτελούν φυτώριο δηµιουργίας και εξειδίκευσης επιχειρηµατικών στελεχών Αξιοποιούν εγχώριες πρώτες ύλες και συγκρατούν το εργατικό δυναµικό στην περιφέρεια Συµβάλλουν στην διασπορά του οικονοµικού πλούτου και της οικονοµικής δύναµης και τελικά Συµµετέχουν µε υψηλά ποσοστά στη διαµόρφωση του ΑΕΠ, της απασχόλησης και των εξαγωγών µιας χώρας. Εξαιτίας του σηµαντικού και µερικές φορές αναντικατάστατου ρόλου που διαδραµατίζουν οι ΜΜΕ σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο, τα κράτη συµµετέχουν ενεργά στην υποστήριξη των ΜΜΕ µε την ανάπτυξη κατάλληλων συστηµάτων / σχηµάτων / φορέων / εταιριών / µηχανισµών στήριξης τους καθώς και µε την εφαρµογή ευνοϊκών για τις ΜΜΕ πολιτικών και την παροχή κινήτρων, όπως φαίνεται σχηµατικά και συνοπτικά στην συνέχεια. Επιπλέον, τα συστήµατα αυτά συνεπικουρούνται και υποστηρίζονται από µεγάλο αριθµό προγραµµάτων της Ε.Ε., του Ευρωπαϊκού Ταµείου Επενδύσεων (ΕΤΑΕ) και της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ) : 24 Σύµφωνα µε τον ορισµό της Ε.Ε. ορίζεται ως ΜΜΕ µια επιχείρηση που απασχολεί λιγότερο από 250 άτοµα απασχολούµενους και ο ετήσιος κύκλος εργασιών της δεν ξεπερνά τα 50 εκατ. ευρώ. Ως µικρή επιχείρηση (ΜΕ) ορίζεται η επιχείρηση που απασχολεί λιγότερους από 50 εργαζοµένους και ο ετήσιος κύκλος εργασιών δεν ξεπερνά τα 10 εκατ. ευρώ, ενώ ως πολύ µικρή επιχείρηση (ΠΜΕ) ορίζεται η επιχείρηση που απασχολεί λιγότερους από 10 εργαζόµενους, σε ετήσια βάση και ο ετήσιος κύκλος εργασιών δεν ξεπερνά τα 2 εκατ. ευρώ. 105

107 ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ : ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ, ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΣΤΗΡΙΞΗΣ ΤΩΝ ΜΜΕ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ, ΚΙΝΗΤΡΑ, ΜΕΤΡΑ, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΚΡΑΤΙΚΩΝ Η ΗΜΙΚΡΑΤΙΚΩΝ ΦΟΡΕΩΝ / ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ ΧΑΜΗΛΟΙ ΣΧΕΤΙΚΑ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΦΟΡΟΛΟΓΙΑΣ ΜΜΕ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΑΜΙΕΥΣΗΣ ΠΡΟΣ ΕΠΕΝ ΥΣΕΙΣ ΜΜΕ ΜΕΣΩ ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΛΑΦΡΥΝΣΕΩΝ Η ΑΠΑΛΛΑΓΩΝ ΓΙΑ ΚΑΠΟΙΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΙΑΣΤΗΜΑ ΕΠΙ ΟΤΗΣΗ ΝΕΩΝ ΘΕΣΕΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΙ ΟΤΗΣΗ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΚΟΣΤΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΙΧΟΡΗΓΗΣΕΙΣ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΚΟΣΤΟΥΣ ΕΠΕΝ ΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙ ΟΤΗΣΗ ΚΟΣΤΟΥΣ ΑΝΕΙΣΜΟΥ ΚΑΛΥΨΗ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΣΤΟΥΣ ΕΠΕΝ ΥΣΕΩΝ ΜΕ ΑΤΟΚΑ ΑΝΕΙΑ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΑΝΩΤΑΤΟΥ ΕΠΙΤΟΚΙΟΥ ΑΝΕΙΣΜΟΥ ΜΜΕ ΠΑΡΟΧΗ ΕΓΓΥΗΣΕΩΝ ΓΙΑ ΑΝΕΙΑ ΤΡΑΠΕΖΩΝ ΠΡΟΣ ΜΜΕ ΑΠ ΕΥΘΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΗΜΟΣΙΟ (ΥΠΟΥΡΓΕΙΑ, ΚΡΑΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ) ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΟΥ ΜΜΕ ΕΙ ΙΚΑ ΤΑΜΕΙΑ / ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ, ΕΘΝΙΚΗΣ Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ, ΓΙΑ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΕ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ / ΤΑΜΕΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΥΨΗΛΟΥ ΚΙΝ ΥΝΟΥ (VC, Seed Capital, Business Angels) ΠΟΥ ΕΠΕΝ ΥΟΥΝ ΣΕ ΜΜΕ ΕΙ ΙΚΕΣ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ ΠΙΣΤΟ ΟΤΗΣΗΣ ΠΑΡΕΧΟΝΤΑΣ ΑΝΕΙΑ ΣΕ ΜΜΕ ΚΑΙ ΕΓΓΥΗΣΕΙΣ ΥΠΕΡ ΜΜΕ ΓΙΑ ΑΝΕΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ LEASING, FACTORING,VC ΤΑΜΕΙΑ, ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ ΕΓΓΥΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΑΝΤΕΓΓΥΗΣΕΩΝ ΥΠΕΡ ΜΜΕ ΕΘΝΙΚΗΣ Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ ΠΙΣΤΟ ΟΤΗΣΗΣ ( ΑΝΕΙΑ, ΕΓΓΥΗΣΕΙΣ, VC ΚΛΠ) ΜΕ ΣΤΟΧΕΥΣΗ ΕΙ ΙΚΕΣ ΟΜΑ ΕΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΙ / Η ΠΕΡΙΟΧΩΝ ΚΑΙ ΜΕ ΠΑΡΟΧΗ ΕΙ ΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (ΜΙΚΡΟ ΑΝΕΙΑ, ΥΒΡΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΚΛΠ) 106 Ε.Ε., ΕΤΕπ, ΕΤΑΕ

108 Από τη διεθνή και ευρωπαϊκή εµπειρία και πρακτική έχει καταδειχθεί ότι αποτελεσµατική παρέµβαση του κράτους υπέρ της οικονοµίας και των ΜΜΕ επιτυγχάνεται µόνον όταν το κράτος δηµιουργήσει είτε µόνο του είτε µε τη συµµετοχή και του ιδιωτικού τοµέα στην υφιστάµενη χρηµατοπιστωτική και χρηµατοδοτική αγορά «συµπληρωµατικούς» προς αυτήν µηχανισµούς / φορείς / εταιρείες. Οι συµπληρωµατικοί αυτοί χρηµατοοικονοµικοί φορείς / µηχανισµοί στήριξης των ΜΜΕ διαφέρουν από χώρα σε χώρα - λόγω του επιπέδου οικονοµικής και κοινωνικής ανάπτυξης, των οικονοµικών συνθηκών και συγκυριών κατά το χρόνο ίδρυσης και εκκίνησης των φορέων αυτών, της προέλευσης του µετοχικού κεφαλαίου και της συµµετοχής του κράτους - στη νοµική µορφή, στο µέγεθος και την οργάνωση, στο είδος των παρεχόµενων προϊόντων και υπηρεσιών, στη στόχευση της πελατείας και την τιµολογιακή πολιτική, καθώς και στον τρόπο αξιολόγησης των αναλαµβανοµένων κινδύνων, αλλά αξίζει ιδιαίτερα να τονιστεί ότι παρουσιάζουν τουλάχιστον κάποια κοινά χαρακτηριστικά : Καλύπτουν κυρίως µεσοµακροπρόθεσµους κινδύνους που είναι δύσκολο να εκτιµηθούν και να αξιολογηθούν από την χρηµατοπιστωτική και χρηµατοδοτική αγορά Καλύπτουν δραστηριότητες, επιχειρηµατίες, επιχειρήσεις που ενέχουν δυνητικά υψηλότερο του µέσου όρου της αγοράς κίνδυνο (π.χ. νεοσύστατες ή νέες επιχειρήσεις που εκ των πραγµάτων δεν διαθέτουν οικονοµική ιστορία ή παρελθόν, επιχειρήσεις νέας τεχνολογίας, ή νέων προϊόντων / υπηρεσιών, επιχειρήσεις που δηµιουργούνται από ειδικές οµάδες πληθυσµού / άνεργους, νέους, ΑΜΕΑ, µετανάστες, επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε φθίνουσες ή µειονεκτούσες περιοχές καθώς και επιχειρήσεις που δεν διαθέτουν επαρκείς εξασφαλίσεις, µε αποτέλεσµα να είναι δύσκολη η προσέγγισή τους από χρηµατοδότες / δανειστές). Επίσης, οι χρηµατοοικονοµικές ανάγκες των επιχειρήσεων, ανάλογα µε τον τόπο εγκατάστασης τους, το µέγεθος τους, τον κλάδο δραστηριοποίησης τους, το στάδιο λειτουργίας τους (εκκίνηση, ανάπτυξη, διεθνοποίηση κλπ) είναι συνεχείς και διαφέρουν ριζικά από επιχείρηση σε επιχείρηση. Ως εκ τούτου, η παρέµβαση του κράτους υπέρ των ΜΜΕ είναι αποτελεσµατική όταν ενισχύει την δηµιουργία χρηµατοοικονοµικών σχηµάτων / µηχανισµών / οργανισµών / θεσµών / εταιρειών συνεχούς στήριξης των ΜΜΕ και αναπτύσσει χρηµατοοικονοµικές υποδοµές υπέρ των ΜΜΕ για όλες τις φάσεις του οικονοµικού τους κύκλου. Μόνον έτσι, δηλαδή µε χρηµατοοικονοµικές υποδοµές και µάλιστα συµπληρωµατικές του υφιστάµενου χρηµατοπιστωτικού συστήµατος καθίσταται δυνατή η προσφορά ενός κατάλληλου µίγµατος 107

109 χρηµατοπιστωτικών και χρηµατοδοτικών προϊόντων και υπηρεσιών (financial engineering) ικανών να επιτρέψουν την άµεση κάλυψη πολλών κενών της χρηµατοπιστωτικής και χρηµατοδοτικής αγοράς. Αξίζει να επισηµανθεί ότι η αναγκαιότητα δηµιουργίας ενός «ολοκληρωµένου» συστήµατος χρηµατοοικονοµικών υποδοµών υπέρ των ΜΜΕ άρχισε να κερδίζει έδαφος στα πλαίσια της Ε.Ε. µόλις στις αρχές της δεκαετίας του 1990, µε αποτέλεσµα να δηµιουργηθούν και να προωθηθούν στη συνέχεια ειδικά χρηµατοδοτικά προγράµµατα και προϊόντα από την πλευρά της Ε.Ε., της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ) και του Ευρωπαϊκού Ταµείου Επενδύσεων (ΕΤΑΕ). Σήµερα, η δηµιουργία και ανάπτυξη ενός συστήµατος χρηµατοοικονοµικών υποδοµών υπέρ των ΜΜΕ θεωρείται πανάκεια για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών ΜΜΕ και της ευρωπαϊκής οικονοµίας, όπως ακριβώς οι οικονοµικές και κοινωνικές υποδοµές θεωρούνται, εδώ και έναν αιώνα, πανάκεια για την οικονοµική και κοινωνική ανάπτυξη µιας χώρας. Αυτό σηµαίνει ότι κάθε χώρα πρέπει να διαθέτει ένα σύστηµα χρηµατοοικονοµικών υποδοµών που θα απαντάει σε όλες τις χρηµατοοικονοµικές ανάγκες των ΜΜΕ µε µια µεγάλη γκάµα προϊόντων (τραπεζικά δάνεια, Venture Capital, leasing, Factoring, Seed Capital, Επιχειρηµατικοί Άγγελοι, Εγγυήσεις, Αντεγγυήσεις, Mezzanine Finance κλπ), όπως ακριβώς για παράδειγµα οι επενδύσεις στις υποδοµές µεταφορών κρίνονται ικανοποιητικές όταν υλοποιούνται επενδύσεις όχι µόνον στους αυτοκινητόδροµους, αλλά και στους σιδηρόδροµους, στα αεροδρόµια, στα λιµάνια, στα ελικοδρόµια, στις µαρίνες κλπ. ΣΥΣΤΗΜΑ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΥΠΟ ΟΜΩΝ ΣΤΗΡΙΞΗΣ ΜΜΕ ΜΙΓΜΑ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΣΤΗΝ Ε.Ε. Τραπεζικά άνεια, Χρηµατοδοτική Μίσθωση (Leasing), Σύµβαση Πρακτορείας Επιχειρηµατικών Απαιτήσεων (Factoring) Επενδύσεις «Υψηλού» Κινδύνου / Venture Capital, Early - Stage Capital, Επιχειρηµατικοί Άγγελοι / Business Angels Χρηµατοδοτήσεις «Υβριδικής» Μορφής / Mezzanine Finance Εγγυοδοτικά Σχήµατα / Εγγυήσεις, Αµοιβαίες Εγγυήσεις, Αντεγγυήσεις Ασφαλίσεις Εξαγωγών, Επενδύσεων Χρηµατιστήριο / Κεφαλαιαγορά Κρατικές Ενισχύσεις / Επιχορηγήσεις, Επιδοτήσεις Κόστους ανεισµού, Επιδοτήσεις Κόστους Εργασίας, Φορολογικά κίνητρα 108

110 Συµπερασµατικά, επειδή τα χρηµατοοικονοµικά προβλήµατα των ΜΜΕ ποικίλλουν, πολλές χώρες έχουν επινοήσει διάφορα χρηµατοοικονοµικά εργαλεία / προϊόντα που διευκολύνουν και στηρίζουν την ίδρυση, ανάπτυξη ή διεθνοποίηση των ΜΜΕ και κυρίως δίνουν πολλές και διάφορες λύσεις στα χρηµατοοικονοµικά προβλήµατα των ΜΕ και ΠΜΕ. Παράλληλα, η Ε.Ε., η ΕΤΕπ και το ΕΤΑΕ προσφέρουν µια µεγάλη γκάµα προγραµµάτων, προϊόντων που καλύπτουν και συµπληρώνουν το µίγµα των χρηµατοοικονοµικών υποδοµών κάθε κράτους-µέλους της Ε.Ε. Μάλιστα εµφανίζεται ένας µεγάλος βαθµός συνέργειας και κοινοπρακτικών εργασιών µεταξύ των διάφορων φορέων (Τράπεζες, Eταιρείες Eγγυήσεων / Αµοιβαίων Εγγυήσεων, Venture Capital, ΕΤΕπ ΕΤΑΕ κ.λπ) µε αποτέλεσµα την υψηλή µόχλευση ιδιωτικών και δηµόσιων κεφαλαίων και την «ορθολογικότερη» κατανοµή των κινδύνων µεταξύ του ιδιωτικού και του δηµόσιου τοµέα. Στις χώρες όπου το σύστηµα εγγυήσεων είναι αρκετά αναπτυγµένο και οι εταιρείες Εγγυήσεων και Αµοιβαίων Εγγυήσεων αξιολογούν µόνες τους κινδύνους που αναλαµβάνουν, βοηθούν στη µείωση του ποσοστού καταπτώσεων στο τραπεζικό σύστηµα, δίδοντας έτσι µεγαλύτερη αξιοπιστία όχι µόνο στο εγγυοδοτικό αλλά και στο πιστωτικό σύστηµα µιας χώρας. Αξιοσηµείωτο είναι ότι παρά τις πολλαπλές προσπάθειες κρατών-µελών της Ε.Ε. λίγες σχετικά ΜΜΕ, περίπου 1.000, επωφελούνται από τα χρηµατιστήρια στην Ευρώπη (AIM Λονδίνου κλπ) σε αντίθεση µε το NASDAQ (ΗΠΑ) που έχει εντάξει περισσότερες από ΜΜΕ. Επίσης, µεγάλη υστέρηση φαίνεται να υπάρχει στο θεσµό των Επιχειρηµατικών Αγγέλων (Business Angels) όπου είναι ενεργοί (2007) περίπου στην E.E. Οι Επιχειρηµατικοί Άγγελοι επενδύουν κάθε χρόνο γύρω στα 3 δισ. ευρώ στην ΕΕ σύµφωνα µε την EBAN (Statistics Compendium 2008, p.2). Οι Επιχειρηµατικοί Άγγελοι στις ΗΠΑ επένδυσαν, κατά µέσο όρο ετησίως, 16,5 δισ. ευρώ την περίοδο και 20,6 δισ. ευρώ την περίοδο Αξίζει να επισηµανθεί ότι η χρήση χρηµατοοικονοµικών προϊόντων οποιουδήποτε µίγµατος δεν αποτελεί πάντα εγγύηση της «αιωνιότητας» και επιβίωσης µιας ΜΜΕ, αλλά προσδιορίζει σε µεγάλο βαθµό την πορεία και την ανάπτυξη αυτής. Για να καταφέρει µια ΜΜΕ να επιβιώσει στον σηµερινό ανταγωνισµό πρέπει και η ίδια να ανανεώνεται και να προσαρµόζεται διαρκώς στο διαµορφούµενο οικονοµικό και κοινωνικό περιβάλλον. Στη συνέχεια γίνεται ιδιαίτερη µνεία στα χρηµατοδοτικά µέσα / εργαλεία / σχήµατα / µηχανισµούς / προϊόντα που έχουν αναπτυχθεί ή προωθηθεί σε κράτη-µέλη της Ε.Ε. για την κάλυψη χρηµατοοικονοµικών αναγκών ΜΜΕ, που µέχρι στιγµής δεν υπάρχουν ή έχουν κάνει δειλά την εµφάνισή τους στην ελληνική αγορά. Επιπλέον, γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στα προϊόντα που προσφέρουν εξειδικευµένοι πιστοδοτικοί φορείς ΜΜΕ, όπως π.χ. η Almi στη Σουηδία και η Finnvera στη Φινλανδία. 109

111 Ι.2. ΕΞΕΙ ΙΚΕΥΜΕΝΑ ΧΡΗΜΑΤΟ ΟΤΙΚΑ ΜΕΣΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΥΠΕΡ ΜΜΕ Πριν την παρουσίαση των διαφόρων µορφών χρηµατοδότησης των χρηµατοοικονοµικών αναγκών των ΜΜΕ θα πρέπει ιδιαίτερα να τονιστεί ότι εντύπωση δεν προκαλεί τόσο η πληθώρα των προσφερόµενων χρηµατοοικονοµικών προϊόντων και υπηρεσιών στα περισσότερα κράτη- µέλη της Ε.Ε, προς όφελος των ΜΜΕ όσο ο συνδυασµός πολλών µέσων, προϊόντων, εργαλείων µε διττό σκοπό: την ικανοποίηση ει δυνατόν των περισσότερων χρηµατοοικονοµικών αναγκών των ΜΕ και ΠΜΕ καθώς την επίτευξη από την πλευρά του κράτους του άριστου πολλαπλασιαστικού αποτελέσµατος, όταν αυτό συνδράµει στην ίδρυση ή ανάπτυξη των χρηµατοδοτικών συστηµάτων. Ι.2.1.«ΥΒΡΙ ΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ» ΧΡΗΜΑΤΟ ΟΤΗΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΜΜΕ / MEZZANINE FINANCE H QUASI EQUITY Οι χρηµατοδοτήσεις µε τη µορφή mezzanine παρουσιάζουν χαρακτηριστικά τόσο δανείου όσο και ιδίων κεφαλαίων. Οι πιο γνωστοί τύποι, αυτής της µορφής χρηµατοδότησης είναι: Τα δάνεια µειωµένης εξασφάλισης (subordinates loans), µε βασικά χαρακτηριστικά ότι δίδονται χωρίς εξασφαλίσεις και έχουν ως επί το πλείστον σταθερό επιτόκιο Τα συµµετοχικά δάνεια (participation loans) που αποτελούν µια µορφή κανονικών δανείων, αλλά η απόδοσή τους δεν διακρίνεται για την σταθερότητά τους αφού είναι συνδεδεµένη µε το αποτέλεσµα της επιχείρησης (π.χ. µε το κύκλο εργασιών, µε τα κέρδη κλπ) Η «αθόρυβη», εχέµυθη εταιρική συµµετοχή (silent participation), µια µορφή που προσοµοιάζει µε αυτή του µετόχου, χωρίς όµως ο συµµετέχων να αναλαµβάνει οποιαδήποτε υποχρέωση που έχει ή θα έχει η επιχείρηση έναντι των πιστωτών της Το µετατρέψιµο οµολογιακό δάνειo ή µετατρέψιµο δάνειο (convertible bond / convertible shareholder loan) που οι κάτοχοί τους εκτός από τον τόκο που λαµβάνουν δύνανται να γίνουν και µέτοχοι της επιχείρησης, όταν υπάρχει το δικαίωµα αγοράς µετοχών κατά την διάρκεια ή τη λήξη του οµολογιακού δανείου. Οι προνοµιούχες µετοχές (preference shares) 110

112 Για τις ΜΜΕ η χρηµατοδότηση των κεφαλαίων τους µέσω των «υβριδικών» αυτών µορφών παρουσιάζει κάποια πλεονεκτήµατα όπως π.χ. ότι η ΜΜΕ δεν παρέχει εξασφαλίσεις, ότι ο µικροµεσαίος διατηρεί ή µπορεί να διατηρήσει, µε κατάλληλη σύµβαση, τον έλεγχο της επιχείρησής του και ότι τα κεφάλαια αυτά έχουν κυρίως µεσοµακροπρόθεσµη διάρκεια. Επειδή οι αποδόσεις των προϊόντων mezzanine είναι υψηλότερες αυτών των κλασσικών δανείων, αλλά µικρότερες από τις αποδόσεις που ζητούν οι ιδιώτες επενδυτές του Venture Capital, για να γίνουν τα προϊόντα πιο ελκυστικά για τους επενδυτές / ιδιώτες σε διάφορες χώρες (π.χ. Γερµανία, Ολλανδία) τα έσοδα από τους τόκους δεν φορολογούνται. Το κυριότερο εµπόδιο όµως στην προώθηση των «υβριδικών» µορφών χρηµατοδότησης δεν είναι τόσο το υψηλό σχετικά κόστος δανεισµού για τις ΜΜΕ όσο το γεγονός ότι οι περισσότερες από τις µορφές αυτές χρηµατοδότησης απαιτούν βαθµολόγηση (rating) των ΜΜΕ και ένα σχετικά υψηλό ποσό δανείου, χωρίς να παραγνωρίζεται και η δυσκολία εξόδου από µια ΜΜΕ. Συγκεκριµένα στη Γερµανία, όπου έχει αναπτυχθεί περισσότερο σε σχέση µε τα άλλα κράτη-µέλη της Ε.Ε., η χρηµατοδότηση mezzanine, αγορά - στόχο αποτελούσαν µέχρι πρόσφατα οι ΜΜΕ µε βαθµολόγηση (rating) BBB+ και άνω, ενώ το «υβριδικό δάνειο» ήταν µεγαλύτερο ή ίσο των 2 εκατ. ευρώ. Επειδή όµως η συντριπτική πλειοψηφία των ΜΜΕ είτε δεν βαθµολογείται είτε διαθέτει rating πολύ χαµηλότερο, τελευταία έγινε µια στροφή προς ΜΜΕ µε rating BBB και κάτω και για ποσά µικρότερα των 2 εκατ. ευρώ. Παράλληλα για την προώθηση αυτών των προϊόντων η ΕΤΕπ θα χορηγήσει για την περίοδο ένα (1) δισ. ευρώ στο ΕΤΑΕ για να προωθηθούν προγράµµατα mezzanine υπέρ των ΜΜΕ στα κράτη-µέλη της Ε.Ε. και κυρίως για περιπτώσεις µεταβίβασης ΜΜΕ, ανάπτυξης ΜΜΕ, καινοτόµων ΜΜΕ κ.λπ. Μέσω των προγραµµάτων Ανταγωνιστικότητας και Καινοτοµίας του ΕΤΑΕ θα δίνονται, µεταξύ άλλων, εγγυήσεις / αντεγγυήσεις σε ειδικά Ταµεία Συµµετοχών (equity or quasi equity fund) ή Ταµεία Mezzanine, που επενδύουν σε ΜΜΕ. Για να προωθηθούν προγράµµατα υπέρ των ΜΜΕ µε την µορφή «υβριδικών δανείων» και για να ξεπεραστούν ορισµένα αλλά βασικά προβλήµατα της υβριδικής χρηµατοδότησης ΜΜΕ (χαµηλή βαθµολόγηση / rating ΜΜΕ και υψηλό κόστος δανεισµού, χαµηλό σχετικά ύψος αιτούµενου ποσού υβριδικού δανείου και υψηλό διαχειριστικό κόστος για τα χρηµατοπιστωτικά ιδρύµατα, έλλειψη εξασφαλίσεων) ορισµένες χώρες (π.χ. Γερµανία, Γαλλία, Ολλανδία, Αυστρία, Σουηδία) συµµετέχουν ενεργά, υλοποιώντας και στηρίζοντας ειδικά προγράµµατα και / ή δηµιουργώντας ειδικά Ταµεία ή Οργανισµούς περιφερειακής ή εθνικής εµβέλειας. Για παράδειγµα : Στην Ολλανδία για να µειωθεί το κόστος των υβριδικών δανείων υπάρχει κρατική στήριξη µέσω της Rabobank Eindhoven-Veldhoven. στην Αυστρία µέσω της κρατικής Τράπεζας AWS δίνονται εγγυήσεις σε διάφορες µορφές «υβριδικών δανείων». 111

113 στη Γερµανία για να µειωθεί αισθητά το κόστος των «υβριδικών δανείων» και συγχρόνως να µειωθεί το ποσό των δανείων αυτών στο ύψος που επιθυµεί η ΜΜΕ έχουν δηµιουργηθεί ειδικά προγράµµατα από το όµιλο KFW και από την δηµόσια, περιφερειακή Τράπεζα ΝRW. στην Γαλλία, υλοποιούνται προγράµµατα «υβριδικών δανείων» µε σκοπό την µόχλευση ιδιωτικών κεφαλαίων υπέρ ΜΜΕ και την προώθηση ειδικών επενδύσεων (π.χ. εξοικονόµηση ενέργειας, ανανεώσιµες πηγές ενέργειας). στην Σουηδία αναλαµβάνεται ο κίνδυνος για υβριδικές µορφές χρηµατοδότησης από την κρατική εταιρεία Almi µε σκοπό την υποβοήθηση νεοσύστατων ΜΜΕ ή ΜΜΕ µε χαµηλή βαθµολόγηση καθώς και τη µόχλευση ιδιωτικών κεφαλαίων. Σε γενικές γραµµές διαπιστώνεται ότι: 1. στην περίπτωση που η µορφή της υβριδικής χρηµατοδότησης προσοµοιάζει µε τραπεζικό δάνειο τότε δεν απαιτούνται εξασφαλίσεις αλλά ένα «υψηλό» επιτόκιο αντισταθµίζει τον αναλαµβανόµενο κίνδυνο. 2. στην περίπτωση που η µορφή της υβριδικής χρηµατοδότησης µοιάζει µε αυτή και των ιδίων κεφαλαίων τότε η απόδοση της εξαρτάται κυρίως από την αποτελεσµατικότητα και την κερδοφορία της ΜΜΕ. Επιπρόσθετα από την ευρωπαϊκή εµπειρία της χρηµατοδότησης mezzanine αξίζει να σηµειωθούν τα εξής: Στη Γερµανία, ο Όµιλος Kfw ανέπτυξε τρία σχετικά προγράµµατα «ERP Capital for Start ups», «ERP Capital for growth», «ERP Capital for work and investment». Τα δύο πρώτα προγράµµατα αφορούν νεοσύστατες ή νέες δυναµικές / αναπτυσσόµενες ΜΜΕ. Τα δάνεια µε την µορφή µειωµένης εξασφάλισης (subordinated loans) έχουν διάρκεια έως 7 έτη και το επιτόκιο είναι επιδοτούµενο από τα ERP Ταµεία. Το τρίτο πρόγραµµα αφορά ΜΜΕ που λειτουργούν περισσότερα από 5 έτη στην αγορά και στα δάνεια τα οποία έχουν και αυτά τη µορφή µειωµένης εξασφάλισης, το ύψος του επιτοκίου προσδιορίζεται από την πιστοληπτική ικανότητα, την φερεγγυότητα και την βαθµολόγηση κάθε ΜΜΕ. Επειδή η συντριπτική πλειοψηφία των ΜΜΕ για προϊόντα mezzanine εντοπίστηκε ύστερα από έρευνες στις κατηγορίες µεταβίβασης ή αλλαγής ιδιοκτησίας ή σε δυναµικές ΜΜΕ και για ανάγκες ποσών µικρότερων του ενός (1) εκατ. ευρώ η Kfw άρχισε να δίδει mezzanine προϊόντα σε ΜΜΕ µε rating BBB και κάτω και για ποσά µικρότερα των 2 εκατ. ευρώ. 112

114 Και στα τρία προγράµµατα η Kfw δίδει τα κεφάλαια σε τράπεζες, οι οποίες µε την σειρά τους, ως ενδιάµεσοι φορείς, δανείζουν σε ΜΜΕ ένα ποσό που κατά το ήµισυ είναι κλασσικό δάνειο τον κίνδυνο του οποίου αναλαµβάνει η ενδιάµεση τράπεζα και κατά το άλλο ήµισυ έχει τη µορφή δανείου µειωµένης εξασφάλισης, τον κίνδυνο του οποίου αναλαµβάνει εξ ολοκλήρου η Kfw όπως φαίνεται και στην συνέχεια. Kfw Χρηµατοδότηση 100% Τράπεζες 50% δάνειο, κίνδυνος στην τράπεζα 50% subordinated loan, κίνδυνος Kfw MME Ακόµη στη Γερµανία, η περιφερειακή δηµόσια τράπεζα NRW Bank για να στηρίξει ΜΜΕ µε κύκλο εργασιών από 5 50 εκατ. ευρώ που λειτουργούν ή που θέλουν να εγκατασταθούν στη Περιφέρεια Ρήνου Βεστφαλίας συµµετέχει σε αυτές µε ποσά από 250 χιλ. ευρώ έως 1 εκατ. ευρώ. Προϋποθέσεις για τη συµµετοχή, για την οποία δεν λαµβάνονται εξασφαλίσεις, είναι: 1. το κόστος του επιτοκίου του δανείου υβριδικής µορφής να προσδιορίζεται από τον κίνδυνο κάθε ΜΜΕ και 2. η ελάχιστη βαθµολόγηση / rating της ΜΜΕ να είναι BB-. Στόχος του προγράµµατος αυτού είναι η εξυπηρέτηση περίπου ΜΜΕ χαµηλής σχετικά βαθµολόγησης. Αξίζει ακόµη να τονιστεί για την Γερµανία ότι το πρόγραµµα «Silent Partnerships» της MBG (Mittel Standliche Beteiligungsgesellschaften) καλύπτει µικρές και πολύ µικρές επιχειρήσεις όλων των κλάδων και σε όλα τα στάδια ζωής µιας επιχείρησης µέσω της υβριδικής µορφής «Silent Partnerships» (που προσοµοιάζει περισσότερο µε προιόν Venture Capital) µε ελκυστικούς όρους επιτοκίων. Η συµµετοχή σε µια ΜΜΕ ξεκινάει από και φθάνει τα 2,5 εκατ. ευρώ µε διάρκεια έως 10 έτη. Η συµµετοχή αυτή καλύπτεται µε εγγύηση από τα συστήµατα εγγυήσεων της χώρας µε ποσοστό 70%. Ο µέσος όρος συµµετοχής ανέρχεται σε ευρώ. 113

115 Στην Αυστρία, η κρατική τράπεζα AWS (Austria Wirtschaftsservice) καλύπτει µε εγγύηση 50% κάθε επιδοτούµενο κεφάλαιο υβριδικής µορφής ποσού έως 1 εκατ. ευρώ ανά επιχείρηση. Το πρόγραµµα αυτό Equity Guarantee στοχεύει σε µικρές επιχειρήσεις ή επιχειρήσεις καινοτοµίας. Στη Σουηδία, η Almi, µέσω του προγράµµατος «Innovation Loans» παρέχει σε νεοσύστατες ΜΜΕ ή σε επιχειρήσεις χαµηλής πιστοληπτικής ικανότητας / βαθµολογίας / rating δάνεια µειωµένης εξασφάλισης (subordinated loans), µε σταθερό επιτόκιο και διάρκεια 5 έτη. εν ζητούνται στις περισσότερες περιπτώσεις εξασφαλίσεις και ο κίνδυνος αναλαµβάνεται από την Almi και την σουηδική κυβέρνηση. Στην Ολλανδία, η Rabobank συµµετέχει είτε µε τη µορφή δανείων µειωµένης εξασφάλισης (subordinated loans) είτε µε τη µορφή άλλων υβριδικών δανείων σε ΜΜΕ που ξεκινούν τη δραστηριότητά τους και έχουν απαραίτητα έτοιµο προϊόν προς πώληση και σε ΜΜΕ που αλλάζουν ιδιοκτήτη / µεταβιβάζονται. Στη δεύτερη περίπτωση η Rabobank, επειδή ο κίνδυνος είναι σχετικά υψηλός, προσπαθεί να δηµιουργήσει για κάθε ΜΜΕ εξειδικευµένο και προσιδιάζον προϊόν (tailor made product) που αποτελεί µίγµα ιδίων κεφαλαίων και mezzanine κεφαλαίων. Η ελάχιστη συµµετοχή της Rabobank είναι ευρώ και η µέγιστη 1 εκατ. ευρώ. Στη Γαλλία, µέσω του προγράµµατος Innovation Development Contract η OSEO / BDPME συγχρηµατοδοτεί µέχρι το 50% του κόστους της επένδυσης µιας ΜΜΕ µε δάνειο µειωµένης εξασφάλισης (subordinated loan), ενώ το υπόλοιπο της επένδυσης καλύπτεται από άλλη/ες εµπορική/ές τράπεζα/ες. Ταυτόχρονα η OSEO / Sofaris καλύπτει το 60% του συνολικού κινδύνου. Όµως υπάρχει και η εναλλακτική λύση, δηλαδή η OSEO / BDPME µπορεί να χρηµατοδοτήσει το 100% της επένδυσης της ΜΜΕ και η OSEO / Sofaris να καλύψει το 60% του κινδύνου, ενώ ο υπόλοιπος κίνδυνος να καλυφθεί εξ ηµισείας (20%) από την OSEO / BDPME και 20% από εµπορικές τράπεζες. Και στις δύο περιπτώσεις η «δηµόσια στήριξη» µέσω της OSEO είναι µεγάλη. Ακόµη στη Γαλλία έχει δηµιουργηθεί ένα Ειδικό Ταµείο Fideme Mezzanine Fund µε ιδιωτικά και δηµόσια κεφάλαια ύψους 45 εκατ. ευρώ, µε σκοπό την συµµετοχή µε δάνεια µειωµένης εξασφάλισης (subordinated loans) σε ΜΜΕ που δραστηριοποιούνται στις ανανεώσιµες πηγές ενέργειας και στο περιβάλλον και έχουν σχετικά χαµηλή βαθµολογία (rating). Στόχος του Ταµείου είναι να εξευρεθούν κεφάλαια για τις ανωτέρω ΜΜΕ και γι αυτό υπάρχουν φορολογικά κίνητρα για τους ιδιώτες / επενδυτές. 114

116 Συµπερασµατικά θα µπορούσε να λεχθεί ότι στην Ε.Ε. αρχίζει να εµφανίζεται µια νέα αγορά χρηµατοδότησης για ΜΜΕ, αυτή της υβριδικής µορφής / mezzanine finance, η οποία ενδέχεται λόγω της χρηµατοπιστωτικής και οικονοµικής κρίσης να αναπτυχθεί µε υψηλούς ρυθµούς στο άµεσο µέλλον. Επιπλέον λόγω της κρίσης ενδέχεται να αυξηθεί η ζήτηση για χρηµατοδότηση µέσω των υβριδικών µορφών στις κατηγορίες µικρές και πολύ µικρές επιχειρήσεις (µε προσωπικό κάτω των 50 ατόµων και κύκλο εργασιών κάτω των 10 εκατ. ευρώ) που διατρέχουν µεγαλύτερους κινδύνους σε σχέση µε τις µεσαίες και µεγάλες επιχειρήσεις και δεν διαθέτουν επαρκείς εξασφαλίσεις. Επίσης, αναµένεται να εµφανιστούν ανάγκες για mezzanine finance και στις επιχειρήσεις που αλλάζουν ιδιοκτήτες ή µεταβιβάζονται και µάλιστα για ποσά που δεν θα ξεπερνούν ανά επιχείρηση το ένα (1) εκατ. ευρώ. Για να αναπτυχθεί η αγορά mezzanine υπέρ των ΜΜΕ απαιτείται, µεταξύ των άλλων, όπως: Τα κράτη-µέλη της Ε.Ε. ενθαρρύνουν τη νέα αυτή αγορά υποστηρίζοντας ή δηµιουργώντας δηµόσια ή ηµιδηµόσια σχήµατα / µηχανισµούς / φορείς που θα παρέχουν προϊόντα mezzanine συµπληρώνοντας τα κενά της αγοράς και θα στοχεύουν κυρίως σε νεοσύστατες ή νέες επιχειρήσεις, σε επιχειρήσεις που αλλάζουν ιδιοκτήτη / µεταβιβάζονται, σε επιχειρήσεις που αναπτύσσουν νέα ή καινοτόµα προϊόντα της νέας ζήτησης, σε επιχειρήσεις που έχουν χαµηλό rating. Παράλληλα, τα κράτη-µέλη πρέπει να προωθήσουν τη συνεργασία, σύµπραξη των ειδικών αυτών σχηµάτων / µηχανισµών και µε άλλους φορείς / µηχανισµούς που υποστηρίζουν τις ΜΜΕ (εγγυοδοτικά σχήµατα, προγράµµατα επιδοτήσεων / επιχορηγήσεων, συν-επενδύσεις ή κοινοπρακτικές επενδύσεις, µε ιδιώτες / επενδυτές π.χ. Επιχειρηµατικούς Αγγέλους). Τέλος, τα κράτη-µέλη της Ε.Ε. θα πρέπει να δηµιουργήσουν ένα ευνοϊκό θεσµικό πλαίσιο για τα προϊόντα mezzanine και κυρίως ένα ευνοϊκό φορολογικό πλαίσιο καθώς και να διευκολύνουν την τιτλοποίηση τέτοιων προϊόντων µε την συνεργασία προγραµµάτων της Ε.Ε. (ΕΤΕπ, ΕΤΑΕ κ.λπ) Προϋπόθεση βέβαια, sine que non, για την ανάπτυξη αυτής της αγοράς, είναι η πραγµατική απεικόνιση των οικονοµικών και λοιπών στοιχείων από την πλευρά των ΜΜΕ και η πλήρης διαφάνεια της κατηγοριοποίησης / βαθµολόγησης / αξιολόγησης των mezzanine προϊόντων από την πλευρά των τραπεζών και των χρηµατοοικονοµικών ιδρυµάτων. Πολλά και κρίσιµα ερωτήµατα τίθενται κατά καιρούς και θα τεθούν και στο µέλλον σε µεγαλύτερο βαθµό για την αγορά αυτή, τα οποία πρέπει να απαντηθούν άµεσα όπως π.χ. : 115

117 το επιτόκιο / κόστος του κάθε προϊόντος υβριδικής µορφής θα προκύπτει από την βαθµολόγηση (rating) των ΜΜΕ. Η βαθµολόγηση θα γίνεται από εξωτερικές ανεξάρτητες εταιρείες, ή από την ίδια την τράπεζα («credit scored internal rating») ; σε ποιο βαθµό θα καλύπτεται η «χαµηλή» βαθµολόγηση από τη κρατική παρέµβαση, ώστε το προϊόν να είναι ελκυστικό; θα καλύπτει η κρατική παρέµβαση όλες τις κατηγορίες κινδύνων ή µόνο κάποιες από αυτές κατηγορίες (π.χ. ελάχιστη βαθµολόγηση B, ενώ σε κατώτερη βαθµολόγηση δεν θα δίδεται κρατική στήριξη / ενίσχυση); θα µπορέσει το κράτος να προωθήσει τα προϊόντα της αγοράς αυτής και σε επιχειρήσεις µη κερδοσκοπικές, όπως π.χ. τις κοινωνικές επιχειρήσεις; Είναι ικανές ή πρόθυµες οι τράπεζες να δηµιουργήσουν εξειδικευµένα προϊόντα για τις «κοινωνικές επιχειρήσεις» ; Ι.2.2. Η «ΑΓΟΡΑ» ΤΩΝ ΜΙΚΡΟ ΑΝΕΙΩΝ ΣΤΗΝ Ε.Ε. Στα κράτη-µέλη της Ε.Ε. η παροχή όλων των τύπων των δανείων, µεταξύ των οποίων περιλαµβάνονται και τα µικροδάνεια 25, αποτελεί αντικείµενο και δραστηριότητα του χρηµατοπιστωτικού και χρηµατοδοτικού τοµέα. Έτσι, εµπορικές τράπεζες, συνεταιριστικές τράπεζες, αναπτυξιακές / επενδυτικές τράπεζες και χρηµατοπιστωτικές εταιρίες ειδικού σκοπού παρέχουν µικροδάνεια σύµφωνα µε το θεσµικό πλαίσιο και τους τραπεζικούς νόµους κανόνες καθώς και τους κανονισµούς διατάξεις των κεντρικών τραπεζών. εν υπάρχει δηλαδή ειδικό νοµοθετικό πλαίσιο παροχής µικροδανείων µε εξαίρεση δύο χώρες: τη Γαλλία όπου ειδικός νόµος επιτρέπει και σε µη κερδοσκοπικές οργανώσεις να παρέχουν µικροδάνεια χρησιµοποιώντας τα ίδια κεφάλαια τους ή κεφάλαια που δανείζονται από τράπεζες και τη Ρουµανία, όπου ειδικός νόµος επιτρέπει την ίδρυση και λειτουργία των καλούµενων «εµπορικών εταιρειών µικροπιστώσεων» που παρέχουν µικροδάνεια χωρίς όµως να επιτρέπεται σε αυτές η άντληση καταθέσεων. Τα κεφάλαια αυτών των εταιρειών στη Ρουµανία προέρχονται κυρίως από διεθνείς / πολυµερείς αναπτυξιακές τράπεζες, από το κράτος, από ιδιωτικές τράπεζες και από δωρητές (προγράµµατα Ε.Ε. κλπ). 25 Ο όρος «µικροπιστώσεις» ή «µικροδάνεια» αφορά δάνεια χαµηλού σχετικά ύψους που παρέχονται κυρίως µε ευνοϊκούς όρους στην αγορά. Σε γενικές γραµµές στην Ε.Ε. θεωρείται µικροδάνειο ένα ποσό έως ευρώ, ενώ στις ΗΠΑ για το Small Business Administration / SBA ποσό έως ευρώ µπορεί να θεωρηθεί µικροδάνειο. 116

118 Από την εµπειρία της αγοράς των µικροδανείων προκύπτει ότι η συντριπτική πλειοψηφία των µικροδανείων απευθύνεται κυρίως σε επιχειρήσεις υπό ίδρυση ή νεοσύστατες, σε πολύ µικρές επιχειρήσεις, σε αυτοαπασχολούµενους / ελεύθερους επαγγελµατίες και σε ειδικές κατηγορίες επιχειρήσεων (κοινωνικές επιχειρήσεις, επιχειρήσεις που ανήκουν σε νέους, σε γυναίκες, σε ΑΜΕΑ, σε ανέργους και σε άλλες «ευπαθείς» οµάδες πληθυσµού). Πρόκειται εποµένως υπό µία έννοια για τη σύνδεση των µικροδανείων µε µια «στοχευµένη επιχειρηµατικότητα» υψηλού κινδύνου. Επίσης, από την ευρωπαϊκή εµπειρία της αγοράς των µικροδανείων θα πρέπει να επισηµανθούν τα εξής : Α. Η αγορά των µικροδανείων καλύπτει κυρίως επιχειρηµατικές πρωτοβουλίες «υψηλού κινδύνου», οι οποίες µάλιστα τις περισσότερες φορές δεν συνοδεύονται από επαρκείς εξασφαλίσεις, ενώ το µικρό µέγεθος ανά δάνειο δηµιουργεί υψηλό διαχειριστικό κόστος για τις τράπεζες. Τα παραπάνω προβλήµατα δεν έχουν επιτρέψει την ανάπτυξη της αγοράς των µικροδανείων µε υψηλούς ρυθµούς. Για την αντιµετώπιση δε αυτών των προβληµάτων κάποιες χώρες έχουν συγκροτήσει µηχανισµούς / σχήµατα δηµόσιου ή ηµιδηµόσιου χαρακτήρα, που µετριάζουν τους κινδύνους αυτής της αγοράς και / ή καλύπτουν µέρος ή το σύνολο του διαχειριστικού κόστους των δανείων µε σκοπό την πρόκληση του τραπεζικού και χρηµατοδοτικού συστήµατος για να προωθήσει αυτό τον τύπο των δανείων. Στη Γερµανία για παράδειγµα, η Kfw, η οποία δανείζεται µε ευνοϊκούς όρους στην αγορά, δανείζει µε την σειρά της τράπεζες που επιθυµούν να χορηγήσουν µικροδάνεια. Η Kfw ορίζει τους βασικούς όρους των µικροδανείων (π.χ. κατώτατη και ανώτατη διάρκεια, ανώτατο και κατώτατο ύψος δανείου, ονοµαστικό επιτόκιο δανείου) αλλά και το ύψος της διαχειριστικής προµήθειας και του ετήσιου περιθωρίου που θα λάβει η τράπεζα προωθώντας τα «µικροδάνεια». Επιπλέον η Kfw καλύπτει µε εγγύηση ένα µεγάλο µέρος (έως 80%) της τελικής ζηµιάς, εφόσον βέβαια αυτή προκύψει, του δανειστή. Στην Αυστρία εδώ και 50 χρόνια λειτουργούν προγράµµατα µικροδανείων, ενώ στη Βιέννη µε το πρόγραµµα Gemeinsame Kreditaction ο ήµος και το Οικονοµικό Επιµελητήριο της Πόλης χρησιµοποιούν σε ετήσια βάση 2 εκατ. ευρώ στηρίζοντας µε τη µορφή µικροδανείων κάθε χρόνο περίπου 450 επιχειρήσεις υπό ίδρυση ή υφιστάµενες. Τα δάνεια έως ευρώ για την εκκίνηση µίας επιχείρησης κα&io