Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ*

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ*"

Transcript

1 Δ. Κυρτάτας. 'Η δουλεία στην αρχαιότητα 195 έργου του βρίσκονται στην παρουσίαση των ιστορικών δεδομένων. Σε σχέση με τις γνώσεις των μελετητών του περασμένου αιώνα, ή πρόοδος πού έχει συντελεστεί στο ζήτημα αυτό είναι προφανής. Και όμως οί πηγές, με εξαίρεση τους αιγυπτιακούς παπύρους και τίς μυκηναϊκές πινακίδες πού φωτίζουν δύο συγκεκριμένες κοινωνίες, ήταν πάντα γνωστές. Ti είναι αυτό πού επιτρέπει στους σημερινούς μελετητές να ξαναδιαβάζουν τα ίδια κείμενα και να διαπιστώνουν διαφορετικά πράγματα; Νομίζω δτι ή απάντηση βρίσκεται στο δτι εκκινούν από προωθημένο θεωρητικό πλαίσιο και άπο προωθημένα θεωρητικά ερωτήματα. Τελικά, οί πηγές παρέχουν τόσες πληροφορίες όσες ò μελετητής είναι έτοιμος να αναζητήσει. "Αν, δπως παρατήρησα παραπάνω, οί θεωρηικές αντιπαραθέσεις γίνονται σήμερα περισσότερο στο όνομα τών εμπειρικών δεδομένων παρά, όπως παλαιότερα, στο όνομα της θεωρίας, αυτό συμβαίνει γιατί ή θεωρία έχει σημειώσει ήδη μεγάλη πρόοδο και δεν αποκλείεται να ετοιμάζεται για νέο άλμα. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΥΡΤΑΤΑΣ Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ* Στο Βίο του Συμεών του Θεολόγου παραδίδεται ενα επεισόδιο πού πραγματικά εντυπωσιάζει τον αναγνώστη της εποχής μας 1. Ή μητέρα του μοναχού 'Αρσενίου ταξίδεψε από τήν Παφλαγονία στην Κωνσταντινούπολη για να επισκεφθεί τό γιό της. 'Επί τρεις ήμερες ή άτυχη γυναίκα περίμενε στην είσοδο της Μονής του Μάμαντος για να δει το γιό της. 'Ο 'Αρσένιος όμως αρνήθηκε να τή δει. Είπε πώς με κανέναν τρόπο δεν γινόταν να τή συναντήσει: «ει και άποψύξασαν εν πυλώνι άκούσομαι». "Ετσι ή μητέρα του γύρισε στον τόπο της, χωρίς τελικά να δει τον 'Αρσένιο. 'Εντελώς διαφορετική είναι ή ιστορία πού διηγείται ό συγγραφέας του Βίου τών τριών αδελφών άπό τή Λέσβο, Δαβίδ, Συμεών και Γεωργίου 2. "Οταν ό Δαβίδ είχε συμπληρώσει δέκα ετη σ' ενα κοινόβιο, ή μητέρα του θέλησε να τον επισκεφθεί. ' Ο Δαβίδ έλαβε «θεόθεν» τό σημείο, ότι δηλαδή ή μητέρα του επρόκειτο * Το κείμενο αυτό είναι διάλεξη πού έδωσε ό Α. P. Kazdan τον Μάιο του 1986 στο Κ.Β.Ε./Ε.Ι.Ε. Τήν επιμέλεια του κειμένου και τών υποσημειώσεων έκανε ή Τόνια Κιουσοπούλου. 1. I. Hausherr-G. Horn, «Un grand mystique byzantin. Vie de Syméon le Nouveau Théologien ( ) par Nicétas Stéthatos», Orientalia Christiana 12 (No 45), Ρώμη 1928, σ «Acta graeca SS. Davidis, Symeonis et Georgii, Mitylenae in insula Lesbo», Analecta Bollandiana 18 (1899), σ

2 196 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ να έρθει να τον δει σύντοαα. Γι' αυτό το σκοπό έστειλε αμέσως ενα μαθητή του να την προϋπαντήσει στην ακρογιαλιά και στη συνέχεια να τήν οδηγήσει στή μονή."οταν αυτή πλησίασε, «προϋπάντησεν αυτήν ό μακάριος [δηλαδή ό Δαβίδ] μητρικον απονέμων σέβας». Πρόκειται για δύο αγιογραφικά κείμενα, πού διαφέρουν ριζικά ως προς το πρόβλημα της σχέσης «γονέων και τέκνων». ' Η διαφορά αυτή δεν είναι μοναδική υπάρχουν και άλλοι Βίοι αγίων, πού τονίζουν το χάσμα στις σχέσεις ανάμεσα στους γονείς πού ζουν στον κόσμο, και στα τέκνα τους πού αποσύρονται άπο τα εγκόσμια. "Οπως επίσης υπάρχουν αγιογραφικά κείμενα πού δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στίς οικογενειακές σχέσεις. ' Ο Βίος των αδελφών άπο τή Λέσβο διηγείται στο τέλος δτι καί οί τρεις θάφτηκαν στον ίδιο τάφο «εν μια και αυτό [δηλαδή, το λείψανο του Δαβίδ] κατετέθη τή λάρνακι, ώς αν,.ους μία γαστήρ ήγιασμένη εν κόσμω έκυοφόρησε, αυτούς και εις θαυματόβρυτος αναδεικνύεται τάφος» 3. ' Η διαφορά πού παρα\ηρεΐται στα κείμενα αυτά δείχνει ότι δεν έχουμε απλώς έναν αγιογραφικό «τόπο», άλλα ενα ειδικό πρόβλημα σχετικό με τήν οικογένεια, για τή φύση του οποίου ή βυζαντινή κοινωνία προσέφερε διάφορες απόψεις. 'Ατυχώς στην ενδιαφέρουσα και σημαντική μονογραφία του για τις σχέσεις γονέων καί τέκνων κατά τό βυζαντινό δίκαιο ό ' Α. Χριστοφιλόπουλος δεν στάθηκε στην διαπίστωση δτι υπάρχουν καί αντιφατικές απόψεις για τήν οικογένεια 4. Πρέπει, όμως, τώρα να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε πώς ακριβώς ήταν διαμορφωμένη ή βυζαντινή οικογένεια. Ή οικογένεια στο "Υστερο Ρωμαϊκό κράτος αποτελούσε μια χαλαρή ενότητα. ' Ο ρωμαϊκός γάμος θέσπιζε μια κοινωνική σύνδεση αποδεκτή άπο τό νόμο, δηλαδή βασισμένη στην απόφαση ενός άνδρα καί μιας γυναίκας να ζήσουν μαζί. ' Η ουσία τοΰ γάμου βρισκόταν στην affectio maritalis, τή γαμική επιθυμία, καί στο honor matrimonii, πού προϋπέθεταν ενα σύστημα ηθικών υποχρεώσεων 5. ' Η βυζαντινή νομοθεσία, ωστόσο, σιγά-σιγά-είσήγαγε μια καινούργια Ιδέα στο συζυγικό βίο. Τό πρώτο στοιχείο τοΰ νέου θεσμικού πλαισίου ήταν ή θρησκευτική επισημότητα της γαμήλιας τελετής. ' Ο ' Ιωάννης ό Χρυσόστομος απέρριπτε «τήν πομπήν τήν σατανικήν» τών ειδωλολατρικών γαμήλιων: «"Εξεστιν έτέροις φαιδρύνειν τον γάμον, οίον τραπέζαις πληθούσαις, καί ίματίοις», λέγει ό ίδιος. Σ' αυτές τις εορταστικές εκδηλώσεις οί εθνικοί σκιρτούν «ώς αί κάμηλοι, ώς αί ήμίονοι». ' Αντίθετα ή άπλότης του νέου ήθους απαιτούσε κοσμιότητα: «πάντα σωφροσύνης έμπεπλήσθαι δει, πάντα σεμνότητος, πάντα κοσμιότητος» 6. "Ηδη ό 3. ο.π., σ Α. Χριστοφιλόπουλος, Σχέσεις γονέων καί τέκνων κατά τό βυζαντινόν δίκαιον μετά συμβολών εις xò άρχαϊον καί τό έλληνιστικόν, 'Αθήνα Ε. Herman, «Matrimonio romano e matrimonio cristiano», Orientalia Christiana Periodica 6 (1940), σ P. G., t. 62, col. 386.

3 Α. Καζδάν, Βυζαντινή οικογένεια [97 Χρυσόστομος είχε κατανοήσει τα στοιχεία του νέου ήθους τή στεφάνωση ώς σύμβολο της γαμικής σωφροσύνης: «δια τοϋτο στέφανοι ταΐς κεφαλαΐς επιτίθενται, σύμβολον της νίκης» 7. Σύμφωνα με αυτή τήν αρχή ό Θεοφύλακτος Σιμοκάττης περιγράφει τήν τελετή του γάμου του αυτοκράτορα Μαυρικίου 1 ό πατριάρχης, λέγει ό Θεοφύλακτος, «κορυφαΐς των βασιλέων τους στεφάνους καθίδρυσε των τε θεανδρικών μυστηρίων μετέδωκεν, ώς σύνηθες τοις θρησκεύουσι τήν ταύτην και άκίβδηλον πίστιν» 8. Στο τέλος του έκτου αιώνα ή σεμνή διαδικασία των γαμήλιων έγινε «συνήθης», κατά τήν έκφραση του Σιμοκάττη. Πόσο εξαιρετικά σοβαρό ήταν το θέμα του γάμου διαπιστώνουμε από τήν απάντηση τοϋ πάπα Νικολάου Α' στις ερωτήσεις του Βούλγαρου πρίγκηπα Βόριδος. Τό τρίτο κεφάλαιο της απαντήσεως του διαπραγματεύεται το βυζαντινό εθος τοϋ γάμου: «consuetudinem, quam Graecos in nuptialibus contuberniis habere», παραθέτοντας επίσης, τους αντίστοιχους κανόνες της μεσαιωνικής Ρώμης. 'Εμείς, λέγει ό πάπας, δεν έχουμε καθόλου στέφανα, ούτε για άντρες, ούτε για γυναίκες, ούτε χρυσά, ούτε ασημένια, ούτε καμωμένα άπό άλλα μέταλλα, άλλα τελούμε τό γάμο μας απλώς υστέρα άπό τα sponsalia, με μόνη τή συναίνεση των μνηστήρων και των γονέων τους ή των κυρίων τους («consensu eorum, qui haec contrahunt, et eorum, in quorum potestate sunt») και τήν επίδοση τής προγαμιαίας δωρεάς. Ή σύναψη τοϋ γάμου στο βυζαντινό κράτος τοϋ ένατου αιώνα ήταν πιο περίπλοκη άπό ο,τι στή Ρώμη, στην οποία ή παλαιά ιδέα τοϋ consensus, τής απλής συναινέσεως, έμενε ακόμα ισχυρή 9. 'Ανάλογα και ή νομική θέση όσον άφορα τίς εξωσυζυγικές σχέσεις άλλαξε δραστικά. "Ως τον έκτο ακόμη αιώνα, ή μεταχείριση των παλλακίδων παρέμεινε αμφίρροπη. ' Ο 'Αναστάσιος Α' έδωσε νομιμότητα στα νόθα παιδιά, «fllii naturales», ενώ ό ' Ιουστΐνος Α' ακύρωσε αυτόν τό νόμο. ' Ο ' Ιουστινιανός όμως αποκατάστησε τα δίκαια των νόθων παιδιών και έθέσπισε στή Νεαρά 89 (κεφ. 1): «αί δε βασιλικαί διατάξεις ένέωξαν τοις ούκ ορθώς γενομένοις τάς επί τό γνήσιον οδούς». ' Αργότερα, στην 'Εκλογή (2:6) ό Λέων Γ αναγνώρισε επίσης τή νομιμότητα αυτών ειδικά των σχέσεων, όταν ό άνδρας «σαρκικώς συμπλεκόμενος άγραφον συναλλάσσει προς αυτήν [δηλ. μία γυναίκα] γάμον», προστατεύοντας με αυτόν τον τρόπο τα περιουσιακά δίκαια της παλλακίδος. Αυτή ή φιλανθρωπία, για να χρησιμοποιήσουμε τις λέξεις τής Νεαράς τοϋ Ίουστινιανοΰ, τελείωσε οριστικά τον ένατο αιώνα. ' Ο Βασίλειος Α' θέσπισε στον Πρόχειρον Νόμον (4:26): «κελεύομεν άπό τοϋ νΰν μηδενί εξόν ύπάρχειν παλλακίδα εν τω ίδίω οίκω 7. δ.π., col Theophylacti Simocattae Historiae, εκδ. C. de Boor, Λιψία 1887, σ Βλ. Α. Laiou, «Consensus Facit Nuptias-Et non. Pope Nichola Ps Responsa to the Bulgarians as a Source for Byzantine Marriage Customs», Rechtshistorisches Journal 4 (1985), σ

4 198 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ κατέχειν μικρόν γαρ ή ουδέν διαφέρειν άπο της πορνείας νομίζομεν» 10. ' Ο Λέων ΣΤ συνέχισε τη νομοθεσία του πατέρα του, απαγορεύοντας με τη σειρά του τήν παλλακεία. ' Ο Η. Hunger έχει συνδέσει αυτή τη νομοθεσία με τις αρχές της χριστιανικής θρησκείας". Ή ερμηνεία του φαίνεται εκ πρώτης όψεως αρκετά πειστική. ' Υπάρχουν όμως μερικά στοιχεία τής νέας νομοθεσίας πού πολύ λίγο συμφωνούν με τις χριστιανικές αρχές. Ό ίδιος ό Hunger επισήμανε στον ΠρόχειρονΝόμον μια διάταξη (39:42), ή οποία για πρώτη φορά επιτρέπει να σκοτώνει κανείς τον εραστή τής γυναίκας του, αν τον πιάσει μέσα στο σπίτι του. «' Ο τον μοιχον μετά τής ιδίας γυναικός εν συμπλοκή καταλαβών, εΐ συμβή αυτόν άνελεΐν, ούκ ευθύνεται ως άνδροφόνος» 12. ' Η διάταξη αυτή ξεκάθαρα αντιτίθεται στή χριστιανική έννοια τής συγχωρήσεως συμφωνεί όμως με τήν κεντρική ίδέα τής βυζαντινής νομοθεσίας, με τήν τάση δηλαδή να διατηρήσει ισχυρές τις σχέσεις μέσα στην οικογένεια. "Αλλο βήμα προς αυτή τήν κατεύθυνση ήταν ό περιορισμός του διαζυγίου. Το ρωμαϊκό δίκαιο είχε αποδεχτεί το διαζύγιο κατά πρόφαση εύλογο* οί αυτοκράτορες όμως προσπαθούσαν να περιορίσουν αυτή τήν ελευθερία του διαζυγίου. Πάλι ή νομοθεσία του 'Ιουστινιανού δείχνει τους δισταγμούς του νομοθέτη. Στή Νεαρά 117, ό αυτοκράτορας απαγόρευε να πάρει κανείς διαζύγιο «άπό συναινέσεως», έκτος αν το ζητούσε «σωφροσύνης επιθυμία» (παρ. 10), και δίνει έναν κατάλογο των αιτιών, πού επιτρέπουν το χωρισμό. Στή Νεαρά 134 (παρ. 11) ό 'Ιουστινιανός επαναλαμβάνει αυτή τή διάταξη, απαγορεύοντας «κατά συναίνεσιν τους γάμους διαλύειν», ενώ υπογραμμίζει ταυτόχρονα τις δυσκολίες πού συνάντησε αυτή ή νομοθεσία 1 «οδύρεται γαρ ό βασιλεύς δτι οί άνθρωποι τον ήμέτερον νόμον παραβαίνειν σπουδάζουσιν». Τελικά, όμως, έπρεπε το κράτος να υποχωρήσει. Το έτος 566 ό ' Ιουστΐνος Β', διάδοχος του ' Ιουστινιανού, ακυρώνει τή νομοθεσία του προκατόχου του (Νεαρά 140). Δέν παρουσιάζει ενδιαφέρον μόνον το γεγονός αυτό καθεαυτό, άλλα εξίσου ενδιαφέροντα είναι και τα επιχειρήματα τής καινούργιας Νεαρας: ό συγγραφέας αρχίζει μέ τή δήλωση ότι τίποτα δέν είναι πιο σεμνό άπό το γάμο. ' Ωστόσο είναι πολύ δύσκολο για τους ανθρώπους να διαφυλάξουν αρμονικές τις σχέσεις τους μέσα στην οικογένεια. ' Ως εκ τούτου, πολλοί άνθρωποι ζητούσαν «θεραπείαν» άπό τον αυτοκράτορα, για να μή δημιουργηθεί «μίσος» ανάμεσα στους συζύγους. Συνακόλουθα, ό βασιλεύς θεσπίζει τήν επιστροφή στους παλιούς κανόνες, οί όποιοι επέτρεψαν «τάς εκ συναινέσεως διαλύσεις έπι των γάμων ποιεΐσθαι» (παρ. 1). 10. Ι. και Π. Ζέπος, Jus Graecoromanum, τ. 11, 'Αθήνα 1931, σ Η. Hunger, «Christlisches und Nichtchristlisches im Byzantinischen Eherecht», Österreichisches Archiv für Kirchenrecht 18 (1967), σ ( = Byzantinistische Grundlangenforschung, Variorum Reprints, Λονδίνο 1973, αρ. XI). 12. Ζέπος, δ.η., σ. 221.

5 Α. Καζδάν. Βυζαντινή οικογένεια w Άλλα ή μάχη ενάντια στις νέες τάσεις ήταν χαμένη και ή ρωμαϊκή αρχή του διαζυγίου «εκ συναινέσεως» έμελλε να ακυρωθεί. ' Η τελευταία νίκη σημειώνεται με τή δημοσίευση της Εκλογής από τον Λέοντα Γ'. 'Αναφερόμενος στή σοφία του πλαστού και δημιουργού Θεού, δηλαδή στις αρχές της χριστιανικής θρησκείας, ό νομοθέτης ανακηρύσσει οτι ό γάμος είναι μία άδιάλυτη ένωση καί «μία εν δυάδι προσώπων σαρξ». Γι' αυτόν το λόγο ό Λέων καθόρισε ακριβώς ποιες αιτίες είναι επαρκείς για τήν έκδοση τού διαζυγίου - ô άντρας θα μπορούσε να αφήσει τή γυναίκα του, αν αυτή είχε κατηγορηθεί για πορνεία, αν επιβουλευόταν τήν ζωή του ή εάν πάλι ή 'ίδια δεν είχε μαρτυρήσει τό γεγονός οτι κάποιοι άλλοι τον έπιβουλεύονταν ή γυναίκα θα μπορούσε να διαλύσει τό γάμο της, αν ό άντρας της ήταν ανίκανος «επί τριετίαν». Ή άρρώστεια της λέπρας κρίνεται επίσης ώς κανονική αίτία τού διαζυγίου (2:1-3). Ή ενίσχυση των οικογενειακών σχέσεων φαίνεται καί στην αλλαγή της Ιδέας της μνηστείας. Σταδιακά ή βυζαντινή έννοια της μνηστείας προσέγγισε το νόμιμο γάμο 13. "Ηδη ό Κωνσταντίνος ό Μέγας τή θεωρούσε σαν ένα συμβόλαιο. 'Αργότερα ή ακύρωση της μνηστείας ήταν παρόμοια με εκείνη τού διαζυγίου, μολονότι ό κατάλογος τών αιτίων για να ακυρώσει κανείς τή μνηστεία ήταν μεγαλύτερος άπό εκείνον τού νομίμου γάμου. Το τελευταίο στάδιο αυτής της εξελίξεως αποτελούν οί Νεαρές τού αυτοκράτορα 'Αλεξίου Α', πού μειώνουν τή διαφορά μεταξύ τών δύο θεσμών. "Οπως είπε ένας άπό τους ερμηνευτές τους: «νΰν μέν ή μνηστεία γάμω Ισοδυναμεί» 14. Διαπιστώνουμε λοιπόν οτι ή βυζαντινή οικογένεια ήταν σταθερότερη άπό ο,τι ή οικογένεια στο ρωμαϊκό κράτος καί, όπως φαίνεται, οί θεσμοί της ήταν σταθερότεροι άπό εκείνους της μεσαιωνικής οικογένειας στή Δύση. Αυτή ή διαπίστωση πρέπει να μας κάνει πιο προσεκτικούς όσον άφορα τήν εξέλιξη της βυζαντινής οικογένειας καί τις απόψεις πού έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί, όπως λόγου χάρη στο άρθρο τού Hunger πού αναφέραμε πιο πάνω καί επίσης στο βιβλίο του Reich der neuen Mitte 15. Σύμφωνα με τήν άποψη τού Hunger, οί αλλαγές πού επήλθαν στή βυζαντινή οικογένεια ήταν αποτέλεσμα της επιδράσεως τού Χριστιανισμού. Ή θεωρία αυτή φαίνεται πειστική, γιατί πράγματι οί Πατέρες της 'Εκκλησίας ασχολήθηκαν επίμονα με τις ηθικές διατάξεις πού έπρεπε να διέπουν τή χριστιανική οικογένεια. Ό 'Ιωάννης ό Χρυσόστομος, παραδείγματος χάριν, εμφατικά υπογράμμιζε τον κοινωνικό ρόλο τής οικογένειας. 'Επί πλέον, ό ίδιος εναντιώθηκε στο φαινομενικά άβλαβες έθιμο να παίρνουν τα παιδιά τα ονόματα τών προγόνων τους: «Μηδείς τοίνυν», έλεγε ό ' Ιωάννης, 13. Ε. Herman, «Die Schliebung des Verlöbnisses im Recht Justinians und der spateren byzantinischen Gesetzgebung», Anaiecta Gregoriana 8 (1935), σ Γ. Ράλλης-Π. Ποτλής, Σύνταγμα τών θείων καί ιερών κανόνων, τ. Β', 'Αθήνα 1852, σ Η. Hunger, Reich der Neuen Mitte. Der christlische Geist der byzantinischen Kultur, Βιέννη-Κολωνία 1965.

6 2(K) ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ «εις τα των προγόνων σπευδέτω καλεΐν ονόματα τα παιδία» 16. Και ακόμη: «Μηδέ των πάππων, και των έπιπάππων, και των προς γένος διαφερόντων τάς ονομασίας αύτοΐς χαριζώμεθα» 17. Προφανώς ό 'Ιωάννης ό Χρυσόστομος ήθελε να απελευθερώσει τήν οικογένεια άπό τις παραδοσιακές σχέσεις της ειδωλολατρικής κοινωνίας, πού ήταν ακόμη τόσο ισχυρές μέσα στην αρχαϊκή πόλη, αποσκοπώντας σε ένα νέο πλαίσιο, το πλαίσιο τής κοινωνικής ενώσεως, δηλαδή, τής χριστιανικής κοινωνίας. Γι αυτό το λόγο χρειαζόμαστε, συνεχίζει ό ίδιος, να δώσουμε στα τέκνα μας τα ονόματα των «δικαίων, των μαρτύρων, των επισκόπων, των αποστόλων». Είναι, νομίζω, αναμφισβήτητο ότι οί Πατέρες τής Εκκλησίας απέρριψαν τις σχέσεις πού είχαν συνδέσει τήν πόλη μέ το γένος και σε αντικατάσταση είχαν προβάλει γενικές σχέσεις. ' Ο Χριστιανισμός ήταν προσανατολισμένος περισσότερο στην οικογένεια από ο,τι ή ειδωλολατρική θρησκεία. Πώς μπορούμε όμως να εξηγήσουμε τήν αλλαγή πού επήλθε στο σύστημα τής οικογένειας κάτω άπό τή χριστιανική επίδραση; Παρατηρήσαμε δτι ή νομική προστασία πού παρεχόταν στις συζυγικές σχέσεις στο Βυζάντιο άπεϊχε πολύ άπό τους χριστιανικούς κανόνες. Συνεπώς δεν μπορούμε να ισχυριστούμε δτι προερχόταν άπό τή χριστιανική διδασκαλία. Γιατί οί διατάξεις του νόμου καθρεφτίζουν ξεκάθαρα τήν επιθυμία τής Πολιτείας για ισχυρούς οικογενειακούς θεσμούς. 'Ακόμη σοβαρότερη είναι ή διαφορά μεταξύ τής δυτικής και τής βυζαντινής έννοιας τής οικογένειας, όπως τήν παρουσιάζει ή επιστολή τού πάπα Νικολάου και οί δύο κοινωνίες ήσαν χριστιανικές, άλλα το Βυζάντιο ήταν συνεπέστερο στην αποβολή των αρχαίων θεσμών και ή στάση του αυτή είναι φυσική. 'Αντίθετα, οί έξωοικογενειακές σχέσεις στή Δύση ήσαν σθεναρότερες άπό ο,τι στο Βυζάντιο. Γ Η διαμόρφωση αυτής τής νέας νοοτροπίας για μια ισχυρή καί στενά συνυφασμένη οικογένεια παρατηρείται καί στην αντιμετώπιση τής γυναίκας όχι μόνο στο πρακτικό, άλλα καί στο θεωρητικό επίπεδο. "Ενα καταπληκτικό φαινόμενο τής πρώιμης αγιογραφίας είναι ή εικόνα τής γυναίκας πού παρουσιάζεται μέ υπερβολικά πάθη ή εικόνα τής «αγίας πόρνης» ή τής γυναίκας πού μεταμφιέζεται ντυμένη σέ άντρα. ' Η Μαρία ή Αιγύπτια είναι ένα τυπικό παράδειγμα ηρωίδας αυτού τού είδους. ' Η Μαρία είχε «το πάθος τής μίξεως», καί έτσι έμεινε δέκα επτά χρόνια «δημόσιον προκειμένη τής ασωτίας ύπέκαμμα». Μια μέρα, ή θαυματουργή δύναμη του Κυρίου τήν παρότρυνε να έρθει στα Ιεροσόλυμα για τή γιορτή τής 'Υψώσεως τού Τιμίου Σταυρού. 'Ενώ ταξίδευε μέ πλοίο άπό τήν 'Αλεξάνδρεια συμπεριφερόταν άσχημα: «ούκ έστιν είδος ασελγές ρητόν τε καί 16. Jean Chrysostome, Sur la vaine gioire et l'éducation des enfants, εκδ. Anne-Mane Malingrey, Παρίσι 1972, σ P. G., t. 53, col. 179.

7 Α. Καζδάν, Βυζαντινή οικογένεια 201 άρρητον, οΰπερ ου γέγονα, τοις ταλαιπώροις [δηλαδή ταξιδιώταις] διδάσκαλος». Στα '.Ιεροσόλυμα, όπως εξομολογείται ή 'ίδια, πράττει ακόμη χειρότερα. "Οταν έφτασε ή γιορτή και το πλήθος συγκεντρωνόταν στο ναό, ήρθε και ή Μαρία, άλλα ή θεία δύναμις δεν τής επέτρεπε να μπει μέσα. «' Εκοπίουν εις μάταια 1 αύθις γαρ ήνίκα τής φλιάς ό πους έπέβη ό άθλιος, τους μεν άλλους ό ναός εϊχεν μηδενός έμποδίζοντος, έμέ δε μόνον τήν τάλαιναν ουκ έδέχετο». Ξαφνικά ως εκ θαύματος ή Μαρία έγινε ένα άλλο πρόσωπο εγκατέλειψε τήν πόλη, πήγε στην έρημο και έμεινε εκεί σαράντα επτά έτη, παλεύοντας αρχικά με κακούς πειρασμούς, υστέρα όμως αποκτώντας γαλήνη και ικανότητα να αντέχει στο κρύο και στον καύσωνα 18. Ή αγία Πελαγία τής 'Αντιόχειας είχε παρόμοια εμπειρία: άπό ξακουσμένη πόρνη πού ήταν στην 'Αντιόχεια εξελίχθηκε σε μοναχή. 'Αρκετές είναι οί ηρωίδες τής πρώιμης αγιογραφίας πού είχαν παρόμοιες περιπέτειες 19. ' Η κατάσταση πού περιγράψαμε άλλαξε στον ένατο αιώνα. Πρώτα απ ολα, ό τύπος τής «ιεράς πόρνης» σταδιακά υποχωρεί, άλλα ή γυναίκα διατηρεί τή θέση της ώς μητέρα του κεντρικού ήρωα, όπως άλλωστε δείχνει ή περίπτωση του ήρωα του Βίου του Θεοδώρου του Συκαιώτη (έβδομος αι.). Πιο περίπλοκη είναι ή περίπτωση τής αγίας ' Ελένης, τής μητέρας του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Αυτή παρουσιάζεται ώς πόρνη σε ενα θρύλο πού δημιουργήθηκε πιθανόν γύρω στον όγδοο αίώνα και απορρίφθηκε με αγανάκτηση άπό τους ιστορικούς του ενάτου αιώνα, τον Θεοφάνη και τον Γεώργιο ' Αμαρτωλό. ' Ο ανώνυμος συγγραφέας του Βίου του αγίου μεγαλομάρτυρος Εύσιγνίου είναι ιδιαίτερα σαφής σχετικά με αυτό το θέμα. ' Ο αγιογράφος παρουσιάζει τον Εύσίγνιο να λέγει στον αυτοκράτορα ' Ιουλιανό οτι «ό τής πόρνης υιός Κωνσταντίνος... έγνώρισεν τον δεσπότην Χριστόν», ενώ ό 'Ιουλιανός θυμωμένος γι' αυτή τήν ύβρη άπαντα: «Τον διαπρέψαντα επί θρόνου βασιλείας πορνογέννητον λέγεις είναι». e Ο κύριος στόχος του αγιογράφου είναι να δείξει οτι ό Κωνσταντίνος έγινε μεγάλος παρόλο πού ήταν γιος πόρνης 20. Οί μεταγενέστεροι συγγραφείς όμως προτίμησαν να δώσουν στην 'Ελένη μία άριστη καταγωγή. Ή αλλαγή τής στάσεως στο θέμα τής αγίας πόρνης καθρεφτίζεται στην ιστορία τής Θεοκτίστης τής Λεσβίας, πού έχει γραφτεί άπό το Νικήτα τον Μάγιστρο στις αρχές του δέκατου αίώνα. Είναι γνωστό οτι αυτός ό Βίος αποτελεί μία ακριβή απομίμηση του παλιού θρύλου γύρω άπό τή Μαρία τήν Αιγύπτια, τήν περίφημη πόρνη. Ό συγγραφέας όμως ξεκαθάρισε με συνέπεια το θρύλο άπό το 18. Α ASS, Aprilis Ι, σ. XIV-XVI. 19. Evelyne Patlagean, «L'histoire de la femme déguisée en moine et l'évolution de la sainteté feminine à Byzance», Studi Medievali 17 ( 1971 ), σ ( = Structure Sociale, Famille, Chrétienté à Byzance, Variorum Reprints, Λονδίνο 1981, άρ. XI). 20. F. Haikin, «Une recension nouvelle de la Passion grecque BHG 639 de Saint Eusignios», Analecta Bollandiana 100 (1982), σ. 218.

8 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ αισχρό παρελθόν της πόρνης: ή Θεοκτίστη, αντίθετα άπο τό πρότυπο της, δεν ήταν πόρνη, γιατί άρχισε τή ζωή της ως μοναχή. «"Ετι νηπία δ' όρφανισθεΐσα», λέγει ή 'ίδια, «παρά των συγγενών έδόθην εις παρθενώνα και τό μοναχικόν ήμφίεσμαι σχήμα». ' Ο Νικήτας υπογραμμίζει δίχως καμία αμφιβολία ότι ή Θεοκτίστη ήταν μοναχή στο επάγγελμα. Δεν γνώριζε καμία εξωτερική κρίση, ούτε καμία άλλη μεταμόρφωση στή ζωή της, απλώς μόνο μία φορά αναγκάστηκε να αλλάξει τόπο διαβίωσης για να σωθεί άπο τίς αραβικές επιδρομές. Οί περιπέτειες της άλλαξαν όμως μόνο τό σώμα της, όχι τήν ψυχή της. «"Εως ταϊς πέτραις και τοις όξέσι τών ξύλων περιπείρασα τους πόδας κατέκοψα τοις τε άίμασι τήν γήν κατεμίανα» 21. Τή θέση αυτών τών ηρωίδων παίρνει τώρα ένα νέο πρότυπο-πού με τή σειρά του εκφράζει ένα νέο ιδανικό τήν ευσεβή νοικοκυρά. ' Ο Βίος της μακάριας Μαρίας τής Νέας είναι πιθανώς τό πιο σημαντικό παράδειγμα αυτής της καινούργιας τάσης. Ό αγιογράφος, ό όποιος διηγείται τα γεγονότα ύστερα άπό τή βασιλεία του Βασιλείου Α', πρέπει να έγραψε τό Βίο μετά τή διακυβέρνηση τοϋ Βασιλείου Β', διότι αντιδιαστέλλει τον Βασίλειο τον Μακεδόνα, λέγοντας γι' αυτόν «εξ ίπποκόμου βασιλεύς καταστάς», καί τον νεότερο Βασίλειο, «τής πορφύρας βλαστόν». e Ο Βίος πρέπει να είναι λοιπόν έργο μεταγενέστερο του ενδέκατου αιώνα. Οι πιστοί τής Μαρίας είχαν πολλές δυσκολίες να τήν καθιερώσουν ώς αγία. Οί αντίπαλοι τους πού περιφρονητικά καλούνται «ό δαίμων» στο Βίο ισχυρίζονταν οτι ή Μαρία δεν είχε τό δικαίωμα να αποκαλείται αγία. ' Ομολογούμε, έλεγαν, ότι ήταν καλή καί αγαθή γυναίκα, πού έζησε σεμνά, άλλα δεν πιστεύουμε οτι αξιώθηκε αυτή τή χάρη. «Αυτή δε καί άνδρί συνωκει καί τής εν τω βίω αναστροφής ουκ έξέστη ουδέ τι τών ύπερφυών καί μεγάλων είργάσατο». «Ο δαίμων», μπορούμε να πούμε, διατυπώνει ακριβώς τήν καινοτομία αυτού τοΰ Βίου ή ηρωίδα του ήταν ή γυναίκα πού έζησε στον κόσμο, ήταν παντρεμένη καί δέν παρουσίαζε θαυματουργικές ιδιότητες. Πράγματι, ή ζωή τής Μαρίας ήταν κοινή παντρεμένη με έναν άσπλαχνο στρατιώτη, έγινε θύμα τής πλεονεξίας καί τής ζήλειας του, όπως λέγει ό αγιογράφος, αφού είχε ξυλοκοπηθεί* «τριών δέ αιτιών συνδραμόντων, ασθενείας καί λύπης καί πληγής» 22. Ό Βίος τής μακάριας Μαρίας τής Νέας τό όνομα της είναι πολύ ενδιαφέρον, μια καί φέρνει στο νού τήν ομώνυμη της, τήν περίφημη αγία πόρνη Μαρία τήν Αιγύπτια δέν αποτελεί εξαίρεση στο είδος του, δεδομένου οτι παρόμοιος είναι καί ό Βίος τής Θωμαΐδος τής Λέσβου. Ό χρόνος συγγραφής τού δευτέρου Βίου δέν μας είναι εντελώς ξεκάθαρος. ' Η μόνη χρονολογική ένδειξη στο κείμενο είναι μια ευχή πού περιέχεται στο Βίο καί αναφέρεται είς «τον τής Πορφύρας 21. AASS, Novembris IV, σ AASS, δ.π., σ

9 Α. Καζδάν, Βυζαντινή οικογένεια 20; κλάδον, τον εύθαλέστατον 'Ρωμανόν» 23. Μονάχα ένας αυτοκράτορας Ρωμανός υπήρξε και ονομάσθηκε πορφυρογέννητος, δηλαδή ò Ρωμανός Β', ό όποιος βασίλευσε στα μέσα του δέκατου αιώνα* έτσι έχουμε έναν terminus ante quem non. Φαίνεται όμως ότι ό αγιογράφος έγραψε πολύ αργότερα. c Ο ίδιος λέγει ότι ή Θωμαΐς επισκέφθηκε τή μονή των'οδηγών, «τη νυν καλούμενη 'Οδηγήτρια» 24. Δεν ξέρουμε δυστυχώς πότε ακριβώς ή περίφημη μονή τών'οδηγών άλλαξε το όνομα της. Μπορούμε να πούμε όμως ότι χρειάσθηκε να μεσολαβήσει ένα διάστημα για να αναγκασθεί ό συγγραφέας του Βίου να πει τώρα, «νυν», μεταφέροντας έτσι τους αναγνώστες του στα χρόνια της ηρωίδας του. Ή έκφραση «των ' Οδηγών» είναι γνωστή άπό τις πηγές του ενδέκατου αιώνα 25 άλλα ό Νικόλαος ό Καλλικλής χρησιμοποιεί μια καινούργια έκφραση: ή 'Οδηγήτρια. 'Ακόμη πιο σημαντική είναι ή διατύπωση του Νικήτα Χωνιάτη: «τήν εικόνα της Θεομήτορος, ήτις εκ τής τών 'Οδηγών μονής καθ' ην προσκεκλήρωται, 'Οδηγήτρια έπικέκληται» 26. Ό Χωνιάτης επίσης καθρεφτίζει αυτή τή διαφορά τών ονομάτων, αν καί ό 'ίδιος διακρίνει τή μονή άπό τήν εικόνα τής 'Οδηγήτριας. Έν συντομία, ό πιθανότερος χρόνος τής συγγραφής του Βίου είναι τα τέλη του ενδέκατου ή οί αρχές του δωδέκατου αιώνα καί οί δύο Βίοι αναφέρονται σε γεγονότα του δέκατου αιώνα, αν καί είναι γραμμένοι περίπου έναν αιώνα αργότερα. Δεν είναι αναγκαίο να ξαναμιλήσουμε για τό περιεχόμενο αύτοϋ του Βίου* είναι σχεδόν όμοιος με τον Βίο τής Μαρίας. Πάλι υπάρχει ό κακός άντρας, «κοσμικός άνήρ άλόγοις παρόμοιος κτήνεσι», πάλι υπάρχει ή ευσεβής γυναίκα πού παντρεύτηκε υπακούοντας τους γονείς της. Πάλι τα καλά έργα «δια τους πένητας» καί οί τιμωρίες πού υπέστη εξαιτίας τών αγαθοεργιών της είναι «πληγαί ού λόγφ ρηταί ούκ έργω φορηταί». ' Η «νοικοκυρά αγία» πού πάσχει στον κόσμο ήταν ό νέος τύπος στην αγιογραφία μετά τον δέκατο αίώνα. Καί τα δύο είδη τών πηγών, οί νομικές καί οί αγιογραφικές, μας οδηγούν στο 'ίδιο αποτέλεσμα* μετά τον έκτο ή έβδομο αίώνα ή βυζαντινή οικογένεια καθιερώθηκε ως ένας ισχυρός καί αμετακίνητος θεσμός, ενώ ταυτόχρονα ή εικόνα τής «αγίας νοικοκυράς» αντικατέστησε τήν αρχαία εικόνα τής γυναίκας πού ήταν δυνατή στην έκφραση τόσο πρώτα τών ανθρώπινων ορέξεων της, όσο υστέρα τών ευλαβών επιθυμιών της. Φυσικά, οί αγιογράφοι τονίζουν τήν ευλάβεια καί τή θρησκευτική αφιέρωση τών ηρωίδων τους, ενώ τώρα εμείς μπορούμε να τονίσουμε τή δύναμη του προσώπου, τήν υπερβολική τάση προς τίς σωματικές καί πνευματικές εσχατιές. 23. AASS, O.K., σ AASS, δ.π., σ Βλ. P. G., t. 127, col J. Α. van Dieten, Niketas Chômâtes Historia, (Corpus Fontium Historiae Byzantinae, XI), Βερολίνο 1975, σ. 382.

10 204 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ "Αλλωστε ή βυζαντινή οικογένεια δεν ήταν μόνον πιο σταθερή από τήν ρωμαϊκή, άλλα και άπό εκείνη της μεσαιωνικής Δύσης. Το γεγονός αυτό δημιουργεί το ερώτημα κατά πόσον ή χριστιανική θρησκεία επέδρασε οριστικά σ αυτήν τή διαμόρφωση, αν και δεν ερμηνεύει τή διαφορά πού υπάρχει σε σχέση με τή χριστιανική Δύση. Για να κατανοήσουμε τήν ιδιαιτερότητα της βυζαντινής οικογένειας πρέπει να τήν τοποθετήσουμε στα πλατύτερα πλαίσια των κοινωνικών σχέσεων. Κάθε κοινωνία κτίζει ένα σύστημα μικρών κοινωνικών ομάδων, τών λεγόμενων social microgroups. Άπό τή γέννηση του ό άνθρωπος εντάσσεται σε ορισμένες ομάδες και παραμένει σ αυτές ως και τον θάνατο του, ενώ σε άλλες άλλοτε προσκολλάται ή αποχωρεί στή διάρκεια της ζωής του, ανάλογα με τις συνθήκες διαβίωσης του. Οί πιο σημαντικές μικρές κοινωνικές ομάδες τής μεσαιωνικής περιόδου ήταν έκτος άπό τήν οικογένεια οί συντεχνίες, το χωριό, ή πόλη και το μοναστήρι. Στο Βυζάντιο καμιά άπ' αυτές δεν απέκτησε αληθινή συνοχή και επιρροή. Οί βυζαντινές συντεχνίες μας είναι γνωστές κυρίως άπό τό Έπαρχικο Βιβλίο του δέκατου αιώνα, πού τις παρουσιάζει σαν να έχουν διπλούς περιορισμούς. Άπό τή μία μεριά, τό 'ίδιο το κέντρο τής οικονομικής ζωής δεν ήταν ή συντεχνία, άλλα μάλλον τό ατομικό εργαστήριο πολύ σπάνια ή συντεχνία δούλευε ως μια ομάδα, ενώ οί τεχνίτες και οί έμποροι ήσαν πρόθυμοι νά συνάψουν ιδιωτικά συμβόλαια, πού ονομάζονται στις πηγές «κοινωνία», αποσκοπώντας σε ιδιωτικά συμφέροντα. Άπό τήν άλλη μεριά, τό κράτος ήλεγχε τό έργο τών τεχνιτών και τών εμπόρων, τον αριθμό τών εργαστηρίων, τήν τιμή καί τήν ποιότητα τών εμπορευμάτων. Πουθενά στην Ευρώπη τό κράτος δεν απέκτησε τόση εξουσία πάνω στα σωματεία, όσο στο Βυζάντιο. Ή δομή τού χωριού ήταν εντελώς ατομική, περισσότερο ατομική άπό ο,τι στίς χώρες τής Ευρώπης, βόρεια άπό τις "Αλπεις. Οί αγροί ήσαν διαιρεμένοι σε μικρά αγροτεμάχια, περιορισμένα μέ τοίχους άπό τούβλα καί με χαντάκια. Τό σύστημα τών common fields καί τών περιοδικών μερισμών δεν υπήρχε στο βυζαντινό χωριό, αντίθετα άπό τίς θεωρίες τών Ρώσων μελετητών του περασμένου αιώνα. Κάθε αγρότης δούλευε ανεξάρτητα στον αγρό του, χρησιμοποιώντας δικέλλες καί «λισγάρια» καί ακόμη ελαφρά άροτρα ζευόμενα άπό δύο βόδια-τό πετρώδες έδαφος δεν επέτρεπε τή χρησιμοποίηση βαριών άροτρων μέ οχτώ βόδια πού ήσαν γνωστά στον βορρά καί ως μέθοδος προϋποθέτουν τή συμμετοχή καί άλλων αγροτών. Οί σχέσεις μέσα στο χωριό ήσαν δομημένες στην αρχή τής οικογένειας καί του γένους, καθώς καί στην άμεση γειτνίαση καί οχι στή βάση τής κοινωνικής ενότητας ολόκληρου τού χωρίου. Οί συγγενείς καί οί άμεσοι γείτονες είχαν μερικά δικαιώματα στους ίδιους αγρούς τών αγροτών, όπως π.χ. νά μαζέψουν κάστανα στα γειτονικά μέρη καί νά κανονίσουν τή διαδικασία τής «προτιμήσεως», όπως λειτουργούσε τήν εποχή εκείνη, όταν ό αγρότης αποφάσιζε νά πουλήσει τον αγρό του. Στο χωριό πάλι, όπως καί στή συντεχνία, τό

11 Α. Καζδάν, Βυζαντινή οικογένεια 20? κράτος είχε αναπτυγμένα δικαιώματα ελέγχου κυρίως για τή φορολογία και τή μεταβίβαση της γης. Το Βυζάντιο δεν ανέπτυξε ισχυρές μεσαιωνικές πόλεις-κοινωνίες. Φυσικά υπάρχουν σ αυτές μερικά στοιχεία της πολιτικής αυτοδιοίκησης. Αυτοί πού πιστεύουν, χωρίς κριτική διάθεση, τή Νεαρά του Λέοντα Γ', ή οποία υποτίθεται δτι ακύρωσε τελικά τήν αυτοδιοίκηση στίς επαρχιακές πόλεις, κάνουν λάθος υπάρχουν ακόμη απομεινάρια των «βουλευτηρίων» καί των «εκκλησιών», άλλα είναι σπάνια καί αδύναμα. Αυτές οί πόλεις, οί όποιες αισθάνθηκαν δυνατές καί ανεξάρτητες υπήρχαν κυρίως στα σύνορα του κράτους καί προσπάθησαν, όπως ή Βενετία ή ή Χερσώνα, να κρατήσουν τήν πολιτική τους ανεξαρτησία καί να χωρίσουν άπό το Βυζάντιο. ' Η βυζαντινή γλώσσα δέν δημιούργησε μια δική της λέξη για να προσδιορίσει τον πολίτη, το μέλος τής κοινωνίας τής πόλεως. Ή οντότητα τής πόλεως στο Βυζάντιο ήταν καί παρέμεινε υποανάπτυκτη. Ή χαλαρότητα τής κοινωνικής δομής διαπιστώνεται περισσότερο στή μοναστική ζωή, για τήν οποία γνωρίζουμε περισσότερες λεπτομέρειες. Το πιο σημαντικό κείμενο πού δείχνει ουσιαστικές διαφορές ανάμεσα στο βυζαντινό καί το δυτικό μοναχισμό είναι ή εξήγηση του Θεοδώρου του Βαλσάμωνα, του πατριάρχη 'Αντιοχείας καί ξακουστού κανονολόγου στα τέλη του δωδέκατου αίώνα. ' Ο Βάλσαμων παραθέτει τή Νεαρά 123 του ' Ιουστινιανού, ή οποία θέσπιζε δτι «εν άπασι δέ τοις μοναστηρίοις, άπερ κοινόβια καλούνται...κατά τους μοναχικούς κανόνας εν ένί οίκω πάντας οίκεϊν καί κοινώς τρέφεσθαι», καί στή συνέχεια παρατηρεί: «Σήμερον δέ άπό τούτων [δηλαδή των αρχαίων νόμων καί κανόνων] τέως εις ημάς μικρόν ή ουδέν σχεδόν γίνεται- ούτε γαρ οί μοναχοί των άνδρωων μοναστηριών ομού κατοικουσιν, ούτε αί άσκήτριαν είς μόνα δέ τα γυναικεία κοινόβια μοναστήρια συντηρείται ή κοινή δίαιτα καί κατοικία». "Υστερα άπ αυτό ακολουθεί ή άμεση σύγκριση με το σύγχρονο λατινικό κόσμο: «Είς δέ τους Λατίνους τέως ή τοιουτότροπος διαγωγή συντηρείται. Πάντες γαρ οί μοναχοί όμοΰ καί έσθίουσι καί ύπνώττουσιν» 27. Δέν πρέπει να υπερβάλλουμε. Φυσικά, υπάρχουν καί στο δωδέκατο αίώνα μεγάλα κοινόβια. 'Αλλά δέν θα έπρεπε, άπό τήν άλλη μεριά, να παραβλέψουμε τήν παρατήρηση του Βαλσάμωνα, ή οποία εναρμονίζεται πολύ καλά μέ τήν ανάπτυξη τής βυζαντινής οικογένειας. ' Η οικογένεια μεγάλωνε, ένώ άλλες μικρές κοινωνικές ομάδες γίνονταν ασθενέστερες άπό δ,τι ήσαν στην αρχαιότητα καί στή Δύση. Έ αποφασιστική μάχη μεταξύ οικογένειας καί μονής διεξήχθη κατά τον όγδοο καί τον ένατο αίώνα, όταν ό Θεόδωρος ô Στουδίτης ανέπτυξε τά ιδανικά του Βασιλείου του Μεγάλου καί δημιούργησε ένα ισχυρό κοινοβιακό μοναστήρι. Ή οικογένεια ήταν απλώς προσαρτημένη στή μονή όλη ή οικογένεια του Θεοδώρου έζησε στο 'ίδιο μοναστήρι. 'Απεναντίας οί είκονοκλάστες 27. P. G., t. 138, col. 176.

12 206 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ προσπάθησαν να αντικαταστήσουν τις μοναστικές σχέσεις μέ τις γαμικές. Ό Λαχανοδράκων, ό όλοπρόθυμος υποστηρικτής του Κωνσταντίνου Ε', διέτασσε οί μοναχοί «τη ώρα ταύτη» να παίρνουν γυναίκες, απειλώντας μέ εξορίες και τύφλωση τους ανυπότακτους 28. Πρέπει να θυμίσω οτι πρώτος ό είκονοκλάστης αυτοκράτορας Λέων Γ εξέδωσε τήν 'Εκλογή, στην οποία ό'ίδιος διατύπωσε τις αρχές της σταθερής «χριστιανικής» οικογένειας. Ή είρωνία τής ιστορίας είναι οτι οί εικονοκλάστες ηττήθηκαν, άλλα οί σημαντικές ιδέες τους ή αυτοκρατορική κυριαρχία υπεράνω τής 'Εκκλησίας, ή σταθερή οικογένεια και ή ιδιωτική μικρή μονή δεν έπαψαν να αναπτύσσονται. Ή χαλάρωση των μικρών κοινωνικών ομάδων είχε το αντιστάθμισμα της στή χαλάρωση τών καθέτων κοινωνικών σχέσεων, δηλαδή τής βυζαντινής ιεραρχίας. 'Υπάρχουν δύο σημαντικές μαρτυρίες σχετικά μέ τή διαφορά ανάμεσα στή δυτική καί τή βυζαντινή ιεραρχία, κατά τήν περίοδο τών στενών σχέσεων τών δύο κόσμων στο δωδέκατο αίώνα. Ό ιστορικός 'Ιωάννης Κίνναμος έμεινε έκπληκτος κοιτάζοντας τήν ιεραρχική δομή του σταυροφορικού στρατεύματος. 'Αναφερόμενος στους ρήγες καί τους άλλους αξιωματούχους του δυτικού στρατεύματος, ό Κίνναμος γράφει: «Ίδιάζουσαι δέ ταύτα άρχαί καί οίον τίνες διαιρέσεις εκ του τής βασιλείας καθιέμεναι ύψους, γενικωτάτου τινός καί υπερκειμένου τών άλλων πράγματος» 29. ' Η δυτική ιεραρχία φαίνεται στον Κίνναμο ένα ιδιαίτερο καί ασυνήθιστο πράγμα. Ό σύγχρονος του ιστορικός Νικήτας Χωνιάτης παρουσιάζει τό ίδιο θέμα άπό άλλη άποψη. Παρουσιάζει τον Φρειδερίκο Βαρβαρόσσα, τον αυτοκράτορα τής Γερμανίας, να λέει, «'Ρωμαίους καταμωκώμενος», οτι δεν έχουν τή διαστολή «αρετής καί γένους», «άλλ' ως ες συφεόν οί συφορβοί τάς ύς άπαξαπάσας είσελώσιν μή διιστώντες τάς πίονας καί πλείονως διαχέειν έχουσας τό άποδίδοσθαι, ούτω καί 'Ρωμαίοι παραστατουντας έχουσιν απαντάς» 30. Φυσικά είναι υπερβολικοί οί χαρακτηρισμοί του Φρειδερίκου ή πιθανόν του Χωνιάτη δέν ήταν ή βυζαντινή κοινωνία τελείως ανίδεη τής ιεραρχίας. Περίπου τον ένατο αιώνα δημιουργήθηκε τό σύστημα τών άξιων, τό όποιο καθόριζε τή θέση τοΰ κάθε αξιωματούχου κατά τα βασιλικά δείπνα. ' Η βυζαντινή κοινωνία απείχε πολύ άπό τό να είναι μια κοινωνία μέ ισα μέρη. Ό διαχωρισμός, ωστόσο, ανάμεσα στή Δύση καί στο Βυζάντιο συγκριτικά φανερώνει οτι ή βυζαντινή ιεραρχία ήταν πιο χαλαρή, πιο ασθενής, έπαιξε δηλαδή μικρότερο ρόλο στην κοινωνική ζωή άπό ο,τι στή Δύση. Τώρα μπορούμε να ξαναγυρίσουμε στην οικογένεια καί τα προβλήματα της. 28. Theophanis Chronographia, εκδ. C. de Boor, 1.1, Λιψία 1883, σ Joannis Ginnami, Epitome Rerum ab Ioanne et Alexio Comnenis Gestarum, εκδ. A. Meineke, Βόννη 1836, σ van Dieten, ô.n., σ. 410.

13 Α. Καζδάν, Βυζαντινή οικογένεια 207 Το τέλος της αρχαίας κοινωνίας πού βασιζόταν στην πόλη ως κέντρο όλης της ζωής, ακολούθησε ή ενίσχυση της «πυρηνικής οικογένειας» (nuclear family). ' Η αρχαία πόλη πέρασε οικονομική κρίση και το κοινοβιακό μοναστήρι δεν μπόρεσε φυσικά να τήν αντικαταστήσει. Τό έργο του Θεοδώρου Στουδίτη, παρ' όλη τή λάμψη του μοναστικού πολιτισμού γύρω στο έτος 800, ήταν καταδικασμένο να υποστεί ήττα. Οι είκονόφιλοι κατόρθωσαν να προστατεύσουν τή λατρεία των εικόνων οί 'ίδιοι όμως ήσαν αδύνατοι να δημιουργήσουν τό κοινόβιο ως κέντρο τής κοινωνικής ζωής. Δύο θεσμοί βγήκαν τελικά κερδισμένοι από τή μακρά μάχη τής λεγόμενης εικονομαχίας: ή οικογένεια και τό αυτοκρατορικό κράτος. Οί μικρές μοναστικές ομάδες πού έμοιαζαν με τήν οικογένεια ανθούσαν παντού και οί προσωπικές σχέσεις «δασκάλου-μαθητή» είχαν καταστεί σημαντικές. ' Η οικογένεια γίνεται ô πιο σημαντικός κοινωνικός θεσμός κάτω άπό τό πανίσχυρο κράτος των βυζαντινών αυτοκρατόρων. Οί δύο αυτοί θεσμοί συνδέονται άμεσα μεταξύ τους; Για να απαντήσουμε σ' αυτό τό ερώτημα πρέπει να αναφερθούμε στο μοναδικό στο είδος του κείμενο τοΰ ενδέκατου αιώνα πού σώζεται κολοβό, γιατί οί πρώτες σελίδες του έχουν εκπέσει και γι' αυτόν τον λόγο είναι γνωστό μέ τον συμβατικό τίτλο Σνμβονλαί καί ίστορίαι ή Στρατηγικόν. Συγγραφέας του είναι κάποιος Κεκαυμένος πού μερικοί επιστήμονες τον ονομάζουν στρατηγό, μολονότι δέν υπάρχει καμία μαρτυρία ότι άνηκε στο στρατιωτικό κατάλογο, εκτός άπό τό γεγονός οτι είχε καί αυτός τό όνομα κάποιου περίφημου στρατηγού, τοΰ Κατακαλών Κεκαυμένου. Τό έργο Σνμβονλαί καί ίστορίαι είναι ένα παράθυρο μέσα άπό τό όποιο μπορούμε να κοιτάξουμε τήν ψυχολογία ενός μέσου βυζαντινού αξιωματούχου, πού διαρκώς ζούσε μέ τό φόβο των φυσικών φαινομένων, τοΰ κόσμου καί τοΰ κράτους. ' Η πιο σοβαρή συμβουλή τοΰ Κεκαυμένου ήταν να αποφεύγει κανείς τίς κάθε λογής κοινωνικές σχέσεις. «Ει δέ δουλεύεις βασιλεϊ», νουθετεί ό Κεκαυμένος, «πρόσεχε καί τήν διαβολήν σου ακριβώς καί τήν πτώσιν σου προ οφθαλμών σου καθ' έκάστην έχε. Ούκ οιδας γαρ τί οπίσω σου τεκταίνουσιν» 31. Ό Κεκαυμένος αναπτύσσει αυτό τό θέμα, συμβουλεύοντας να αποφεύγει κανείς τα συμπόσια, τήν παρέα «μετά άτακτων», τήν ομιλία μέ τίς γυναίκες καί κυρίως να φυλάγεται άπό τή φιλία. «Χρή σε φυλάττειν», καταλήγει, «άπό των φίλων μάλλον ή τών εχθρών». Καί πάλι «Χρή ούν σε φυλάττεσθαι άπό τών φίλων μάλλον ή τών εχθρών» 32. Ό Κεκαυμένος άπό πεποίθηση ήταν πιστό όργανο τής εξουσίας: «παραγγέλλω ύμΐν τέκνα μου ήγαπημένα, ους (sic) μοι δέδωκεν ό θεός, είς τό μέρος τοΰ βασιλέως καί είς τήν δούλωσιν αυτού είναι. ' Ο γαρ εν Κωνσταντινουπόλει καθεζόμενος βασιλεύς πάντοτε νικά» Sovety i rasskazy Kekaumena, εκδ. G.G. Litavrin, Μόσχα δ.π., σ. 170, δ.π., σ. 268.

14 M ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Ό Κεκαυμένος έζησε στον ενδέκατο αιώνα και ήξερε καλά δτι «ο εν Κωνσταντινούπολη καθεζόμενος βασιλεύς» μπορούσε εύκολα να στερηθεί το θρόνο και την Ίδια του τή ζωή. "Αλλωστε ό Ίδιος διηγείται «τήν καταστροφήν της βασιλείας του Παφλαγόνος», δηλαδή του Μιχαήλ Ε' 34. *Η παντοδυναμία του αυτοκράτορα ήταν τότε περισσότερο θεωρητική παρά πραγματική, άλλα αυτή η παντοδυναμία ήταν το Ιδανικό του Κεκαυμένου. Ό κυβερνητικός, ό φοβούμενος τις κοινωνικές σχέσεις Κεκαυμένος ήταν ταυτόχρονα ό εγκωμιαστής της «πυρηνικής» οίκογένειαας. "Οχι μόνον εμποδίζει τις εξωσυζυγικές σχέσεις, όχι μόνον απαγορεύει να περιεργάζεται κάνεις τα «κάλλη των γυναικών» ή ακόμη και να αποφεύγει τήν απλή συνομιλία με γυναίκες, άλλα επιπλέον συμβουλεύει να αποφεύγει κανείς το δεύτερο γάμο, μολονότι αυτός γίνεται δεκτός και άπό τήν κοσμική νομοθεσία και άπό τους εκκλησιαστικούς κανόνες 35. ' Ο Κεκαυμένος αρχίζει το κεφάλαιο περί του δευτέρου γάμου με μία σημαντική διαπίστωση: «Ο δε θάψας τήν γυναίκα αυτού το ήμισυ είτε και το πλεΐον της ζωής αύτου συναπώλεσεν, είπερ αγαθή εστίν» 36. Στή συνέχεια διαγράφει τους κινδύνους του δευτέρου γάμου. «ΕΙ δε τών χηρών (έκδ. χρησίμων) έστιν εκείνη έπ εύνής άνακειμένη του παρθενικού αυτής ανδρός έπιμνησθεϊσα μέγα έστέναξε, κάκεΐνοςισως της στεφανικής αύτου ενθυμηθείς έδάκρυσε, και γέγονε ή εύνή πένθος» 37. *Η οικογένεια του Κεκαυμένου είναι ό κλειστός κόσμος, όπου ο πατέρας διοικεί και όλα τα μέλη είναι συνδεμένα με αγάπη και πίστη. Ό ξένος δεν μπαίνει εύκολα μέσα στην οικογένεια, αν και θεωρείται φίλος. Φύλαγε «τήν θυγατέρα σου καί... τήν γυναίκα σου» μήν γίνει «μισάδελφος», τίμα τήν μητέρα, σου, ανάτρεφε τα παιδιά σου, «μη ράβδω άλλα λόγω»: έτσι συνεχώς συμβουλεύει ό Κεκαυμένος 38. Πρέπει τώρα να συνοψίσουμε: κατά διαφορετικό τρόπο άπό τήν αρχαιότητα καί άπό τή μεσαιωνική Δύση ή βυζαντινή κοινωνία προσέγγισε και αντιμετώπισε το θέμα της πιο σημαντικής ανθρώπινης λειτουργίας. Ούτε ή συντεχνία, ούτε ή αγροτική ομάδα, ούτε ή πόλη έπαιξαν κάποιο σοβαρό ρόλο, άλλα ούτε και το μεσαιωνικό σύστημα τού lineage (γένους) πού έμενε επίσης υποανάπτυκτο. Συνακόλουθα το μοναστήρι είχε τή δυνατότητα να επιτρέψει στα μέλη του να διατηρήσουν τήν Ιδιαιτερότητα τους, ώς ανεξάρτητα άτομα, ενώ ζούσαν και δρούσαν στα πλαίσια μιας άλληλοεξαρτημένης μικρής όμάδας-κοινωνιας. Στη βυζαντινή κοινωνία, δμως, δεν υπήρξαν ούτε ισχυροί κοινωνικοί θεσμοί, ούτε κάθετες σχέσεις, τυπικές για τή φεουδαρχική ιεραρχία, πού θα μπορούσαν να 34. ο.π., σ " 35. δ.η., σ. 212, δ.κ., σ δ.η., σ δ.η., σ. 204, 244, 226.

15 Α. Καζδάν, Βυζαντινή οικογένεια 209 υποτάξουν τον άνθρωπο στο κράτος. Ή απεριόριστη δύναμη του βυζαντινού αυτοκράτορα ουσιαστικά προέρχεται, μέχρις ενός σημείου, άπο τή δύναμη αυτής της 'ίδιας της βυζαντινής οικογένειας. Α. Π. ΚΑΖΔΑΝ ΣΕ ΚΛΙΜΑ ΒΥΡΩΝΙΚΟ* Τις μέρες αυτές που τιμάται η μνήμη του λόρδου Βύρωνα, κοιτάζω το βαρύ σύννεφο που μας σκεπάζει σαν να μην είναι καπνός και σκουριές, αλλά ένα άγρυπνο ξένο βλέμμα, πυκνό και ακούραστο, αβάσταχτο από αγάπη και αγωνία να μας ερμηνεύσει. Σα νά 'ναι το πνεύμα του λόρδου Βύρωνα που ποτέ δεν μας εγκατέλειψε. Κάτω από το βλέμμα του η Ελλάς ανδρώθηκε, έγινε κράτος, μεγάλωσε, απλώθηκε, ξαναμίκρυνε, καταστάλαξε, ξέφυγε από τη μικρή της βαλκανική μοίρα, έζησε πολέμους παγκόσμιους, οραματίστηκε τον εαυτό της ελεύθερο σ' έναν ελεύθερο κόσμο, πέρασε εμφύλιο σπαραγμό, γαντζώθηκε στη ζωή, συνεχίζει. Μέσα στο γκρίζο λονδρέζικο σύννεφο, το γνήσιο φογκ που κατέληξε να πλακώνει την πρώην φωτεινή της πρωτεύουσα, όλ' αυτά μοιάζουν κάποια ντουμανιασμένη στιγμή του μεσημεριού, σα να μην έγιναν ποτέ. Σα να είναι ο εφιάλτης ή το όνειρο ενός νεαρού φιλέλληνα, του λόρδου Βύρωνα, ή όποιου άλλου ρομαντικού ξεκινά ένα ωραίο πρωί, πριν δύο αιώνες σχεδόν, να γνωρίσει τις δυτικές επαρχίες της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Να δει με τα μάτια του τη χώρα που πρέπει να γίνει η Ελλάδα. Να τη γνωρίσει, σαν το πιο συνταρακτικό κομμάτι της Ευρώπης του καιρού του. Να αγγίξει τις αρχαίες πέτρες και να δει από κοντά τα μακριά μαλλιά των Σουλιωτών. Να αγαπήσει και να αγαπηθεί. Να οραματιστεί το μέλλον της. Ν' αγωνιστεί, γιατί ο αγώνας τον μεθάει. Λατρεύει τις έντονες συγκινήσεις. Και η Ελλάδα είναι έντονη συγκίνηση. Έτσι την βλέπει. Και κείνη, μαγνητισμένη από το δημιουργικό του βλέμμα, τέτοια γίνεται. Και τέτοια παραμένει. Σπίτια νεοκλασικά της Αθήνας και κόρες του Μεταξουργείου. Κώδικες νομικοί από βαβαρούς καθηγητάδες. Πανεπιστήμια με αρχαίες κολώνες. Αρχαία δράματα παιγμένα από ψηλές Σουηδέζες. Φωνές με στόμφο και νοσταλγία που απαγγέλλουν μια γλώσσα νεκρή. Ο Μπάιρον πεθαίνει στο πολιορκημένο Μεσολόγγι. Πριν πεθάνει έκανε πολλά. Ερωτεύτηκε, υπέφερε, περιπλανήθηκε, αλλά κυ- * Αναδημοσίευση-από την εφημερίδα Η Αυγή, 24 Ιανουαρίου /'

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου

Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου Η γυναίκα ως σύζυγος και μητέρα Η γυναίκα ως πολεμικό λάφυρο Γυναίκα και επιτάφιες τιμές ηρώων Η τύχη του γυναικείου πληθυσμού μετά την άλωση μιας πόλης

Διαβάστε περισσότερα

1. Στα αποστολικά χρόνια, η Θεία Ευχαριστία γινόταν διαφορετικά από τον τρόπο που έγινε τη βραδιά του Μυστικού Δείπνου.

1. Στα αποστολικά χρόνια, η Θεία Ευχαριστία γινόταν διαφορετικά από τον τρόπο που έγινε τη βραδιά του Μυστικού Δείπνου. ΜΑΘΗΜΑ 22 ο ΙΔΡΥΣΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ Θ.ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΣ Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις ως σωστές ή λανθασμένες, σύμφωνα με την ιστορία της αρχαίας Εκκλησίας, γράφοντας δίπλα στον αριθμό κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕ 5. Ο Ευαγγελισμός της Μαρίας για τη γέννηση του Μεσσία

ΔΕ 5. Ο Ευαγγελισμός της Μαρίας για τη γέννηση του Μεσσία ΔΕ 5. Ο Ευαγγελισμός της Μαρίας για τη γέννηση του Μεσσία Ευαγγελισμός Ευαγγελισμός είναι η ανακοίνωση στην Παναγία της καλής είδησης ότι θα γεννήσει τον Μεσσία, αυτόν που υποσχέθηκε ο Θεός και περίμενε

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Δημοτικό Σχολείο Βροντάδου Χίου Οι Τρεις Ιεράρχες, η ζωή και το έργο τους. Χίος, 29 Ιανουαρίου 2016 Εκπαιδευτικός: Κωσταρή Αντωνία

3 ο Δημοτικό Σχολείο Βροντάδου Χίου Οι Τρεις Ιεράρχες, η ζωή και το έργο τους. Χίος, 29 Ιανουαρίου 2016 Εκπαιδευτικός: Κωσταρή Αντωνία 3 ο Δημοτικό Σχολείο Βροντάδου Χίου Οι Τρεις Ιεράρχες, η ζωή και το έργο τους Χίος, 29 Ιανουαρίου 2016 Εκπαιδευτικός: Κωσταρή Αντωνία Εισαγωγή Και οι τρεις γεννήθηκαν τον 4ο αιώνα μ.χ., στα Βυζαντινά Χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες.

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ Μάθημα: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Τάξη: Β Γυμνασίου Ενότητα: Οι πρώτοι αιώνες του Βυζαντίου Χρόνος εξέτασης: 45 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

1. Οι Σλάβοι και οι σχέσεις τους με το Βυζάντιο

1. Οι Σλάβοι και οι σχέσεις τους με το Βυζάντιο Τα όρια του βυζαντινού κράτους από τα μέσα του 7ου ως τον 9ο αιώνα. Επεξεργασία: Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού. ΙΜΕ http://www.ime.gr/chronos/09/gr/gallery/main/others/o2p 2.html I. Ο ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΚΟΣΜΟΣ ΚΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΙΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ:

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΙΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ: ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΙΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ: Η ΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ: Η Αικατερίνη είχε κάλλος και ομορφιά ασύγκριτη. Η μητέρα της και οι συγγενείς της την πίεζαν συνεχώς να παντρευτεί, για να μην φύγουν από τα χέρια τους

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Β1 (25 μονάδες) Διάρκεια: 25 λεπτά Ερώτημα 1 Θα ακούσετε δύο (2) φορές έναν συγγραφέα να διαβάζει ένα απόσπασμα από το βιβλίο του με θέμα τη ζωή του παππού του. Αυτά που ακούτε σας αρέσουν, γι αυτό κρατάτε

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β. Ερώτηση 1 α

ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β. Ερώτηση 1 α ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β Ερώτηση 1 α Το βιβλίο με τίτλο «Χάρτινη Αγκαλιά», της Ιφιγένειας Μαστρογιάννη, περιγράφει την ιστορία ενός κοριτσιού, της Θάλειας, η οποία αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας. Φεύγει

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος: από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη

Κωνσταντίνος: από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη Επανάληψη Κωνσταντίνος: από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη Ο Κωνσταντίνος Βυζάντιο 1. Αποφασίζει τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Ανατολή κοντά στο αρχαίο Βυζάντιο: νέο διοικητικό κέντρο η Κωνσταντινούπολη 2. 313

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΤΑΞΗ: Β ΧΡΟΝΟΣ: 2 ΩΡΕΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ: 5

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΤΑΞΗ: Β ΧΡΟΝΟΣ: 2 ΩΡΕΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ: 5 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΛΕΜΕΣΟΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/Ο6/2014 ΤΑΞΗ: Β ΧΡΟΝΟΣ: 2 ΩΡΕΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ: 5 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ---------------------------------------------------------

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ 3 ΙΕΡΑΡΧΕΣ: Βασίλειος

ΟΙ 3 ΙΕΡΑΡΧΕΣ: Βασίλειος ΟΙ 3 ΙΕΡΑΡΧΕΣ: Βασίλειος ο Μέγας Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός Ιωάννης ο Χρυσόστομος Ποιοί ήταν; Πού έζησαν; Τί έκαναν; Δρ. Χρυσόστομος Παπασπύρου 30 Ιανουαρίου 2015 Βασίλειος ο Μέγας (330-379) Ο Βασίλειος ο

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Η αγάπη άργησε μια μέρα. Εργασία της μαθήτριας Ισμήνης-Σωτηρίας Βαλμά

Τίτλος Η αγάπη άργησε μια μέρα. Εργασία της μαθήτριας Ισμήνης-Σωτηρίας Βαλμά Τίτλος Η αγάπη άργησε μια μέρα Εργασία της μαθήτριας Ισμήνης-Σωτηρίας Βαλμά Χώρος: Νεοχώρι Κρήτης Χρόνος: 1925-1930 (περίοδος Β Παγκοσμίου πολέμου) Πρόσωπα Οικογένεια Φτενούδου Πατέρας: Μιχαήλος Μητέρα:

Διαβάστε περισσότερα

ISSP 1998 Religion II. - Questionnaire - Cyprus

ISSP 1998 Religion II. - Questionnaire - Cyprus ISSP 1998 Religion II - Questionnaire - Cyprus Για σας. Είμαστε από το Κέντρο Ερευνών του Cyprus College. Kάνουμε μια διεθνή έρευνα για κοινωνικές και ηθικές αντιλήψεις. Η έρευνα αυτή γίνεται ταυτόχρονα

Διαβάστε περισσότερα

Αντιστοιχήστε ένα γράμμα της πρώτης στήλης με έναν αριθμό της δεύτερης στήλης (στη δεύτερη στήλη δύο επιλογές περισσεύουν).

Αντιστοιχήστε ένα γράμμα της πρώτης στήλης με έναν αριθμό της δεύτερης στήλης (στη δεύτερη στήλη δύο επιλογές περισσεύουν). ΜΑΘΗΜΑ 25 Ο ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ Αντιστοιχήστε ένα γράμμα της πρώτης στήλης με έναν αριθμό της δεύτερης στήλης (στη δεύτερη στήλη δύο επιλογές περισσεύουν). ΣΤΗΛΗ Α ΣΤΗΛΗ Β α. «Κατ οίκον εκκλησία» 1.

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις ως σωστές ή λανθασμένες, σύμφωνα. με τη διδασκαλία της Εκκλησίας, γράφοντας δίπλα στον αριθμό κάθε πρότασης τη

Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις ως σωστές ή λανθασμένες, σύμφωνα. με τη διδασκαλία της Εκκλησίας, γράφοντας δίπλα στον αριθμό κάθε πρότασης τη ΜΑΘΗΜΑ 3 Ο Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΕΓΚΑΙΝΙΑΖΕΙ ΤΗΝ ΑΛΗΘΙΝΗ ΛΑΤΡΕΙΑ Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις ως σωστές ή λανθασμένες, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας, γράφοντας δίπλα στον αριθμό κάθε πρότασης τη

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 6: Ιστορικό Πλαίσιο 8ου-9ου αιώνα: Σκοτεινοί αιώνες-εικονομαχία. Θεοφάνης: Βίος και Έργο. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα

Διαβάστε περισσότερα

11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες

11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες 11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες Συλλογή-επιλογή:Μ. ΛΟΟΣ Μετάφραση: Μ. ΣΚΟΜΠΑ Επιµέλεια: Β. ΚΑΝΤΖΑΡΑ Κλεοπάτρα 69 30 π.χ. Αίγυπτος -Βασίλισσα Η Κλεοπάτρα γεννήθηκε το 69 π.χ. Βασίλεψε στην Αίγυπτο

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

Το ρωμαϊκό κράτος κλονίζεται

Το ρωμαϊκό κράτος κλονίζεται Ι. Η ΜΕΤΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ 1. Από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη Ας διαβάσουμε τι θα μάθουμε στο σημερινό μάθημα: Σκοπός: Σκοπός του παρόντος μαθήματος είναι να απαντήσουμε σε ένα «γιατί»: Γιατί χρειάστηκε

Διαβάστε περισσότερα

Η σταδιακή επέκταση του κράτους των Βουλγάρων

Η σταδιακή επέκταση του κράτους των Βουλγάρων 1 ΙΣΤΟΡΙΑ Ε ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΟΙ ΑΝΤΙΠΑΛΟΙ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Οι Βούλγαροι Οι Ονογούροι Βούλγαροι. Οι πρώτες Βουλγαρικές φυλές πρέπει να έφθασαν στην περιοχή ανάμεσα στον Καύκασο και την Αζοφική Θάλασσα στα

Διαβάστε περισσότερα

Από όλα τα παραμύθια που μου έλεγε ο πατέρας μου τα βράδια πριν κοιμηθώ, ένα μου άρεσε πιο πολύ. Ο Σεβάχ ο θαλασσινός. Επτά ταξίδια είχε κάνει ο

Από όλα τα παραμύθια που μου έλεγε ο πατέρας μου τα βράδια πριν κοιμηθώ, ένα μου άρεσε πιο πολύ. Ο Σεβάχ ο θαλασσινός. Επτά ταξίδια είχε κάνει ο 4 Από όλα τα παραμύθια που μου έλεγε ο πατέρας μου τα βράδια πριν κοιμηθώ, ένα μου άρεσε πιο πολύ. Ο Σεβάχ ο θαλασσινός. Επτά ταξίδια είχε κάνει ο Σεβάχ. Για να δει τον κόσμο και να ζήσει περιπέτειες.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C)

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) Μπορεί η αρετή να γίνει αντικείμενο διδασκαλίας; Ο Πρωταγόρας εξηγεί στον Σωκράτη τι διδάσκει στους νέους που παρακολουθούν τα μαθήματά του. Οι αντιρρήσεις του Σωκράτη. «Το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση από τις αντίστοιχες φράσεις α, β, γ:

Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση από τις αντίστοιχες φράσεις α, β, γ: ΜΑΘΗΜΑ 18 Ο ΟΙ ΑΓΙΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση από τις αντίστοιχες φράσεις α, β, γ: 1. Η αποκατάσταση της προσκύνησης των εικόνων

Διαβάστε περισσότερα

Σιωπάς για να ακούγεσαι

Σιωπάς για να ακούγεσαι Σιωπάς για να ακούγεσαι 01/12/2014 Γράφει η Αίγλη Τούμπα Μάρω Βαμβουνάκη Εκδόσεις Ψυχογιός σελ. 272 Ίσως από τα καλύτερα μυθιστορήματα της Μάρως Βαμβουνάκη να ήταν το «Οι παλιές αγάπες πάνε στον Παράδεισο».

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αδέλφια στο σχολείο Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου Οι μαθήτριες του Χριστού Κάποτε, μια γυναίκα, που ονομαζόταν Μάρθα, υποδέχτηκε στο σπίτι της τον Ιησού. Η Μάρθα, ήταν αδελφή του

Διαβάστε περισσότερα

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα. σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις.

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα. σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις. Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις. Επιμέλεια: Βασιλική Σωτηριάδη Θεού πλάσμα είναι η γυναίκα. Με την αποστροφή σου δεν προσβάλλεις εκείνην, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12)

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12) ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Α ΟΜΑΔΑ: 1 1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16),0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12),0 3. Ποιοι είναι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

Οι μορφές της σύγ ύ χρ χ ονη ν ς η ς ο ικ ι ο κ γένε έν ι ε α ι ς

Οι μορφές της σύγ ύ χρ χ ονη ν ς η ς ο ικ ι ο κ γένε έν ι ε α ι ς Οι μορφές της σύγχρονης οικογένειας Τύποι Οικογενειών Οικογένεια προσανατολισμού. Οικογένεια αναπαραγωγής. Με βάση τα κοινωνικά δεδομένα δημιουργούνται τα εξής πρότυπα. Παραδοσιακή πυρηνική οικογένεια.

Διαβάστε περισσότερα

Οι τρεις Ιεράρχες. 30 Ιανουαρίου

Οι τρεις Ιεράρχες. 30 Ιανουαρίου Οι τρεις Ιεράρχες 30 Ιανουαρίου Οι τρεις Ιεράρχες Ποίοι ήταν οι τρεις Ιεράρχες και γιατί τους τιμούμε; Με τον όρο Τρεις Ιεράρχες, αναφερόμαστε συνοπτικά στους τρεις επιφανείς Αγίους και θεολόγους, Βασίλειο

Διαβάστε περισσότερα

Η ευλογημένη συνάντηση.

Η ευλογημένη συνάντηση. Η ευλογημένη συνάντηση. Μετά το τέλος μιας δύσκολης εξεταστικής περιόδου, η παρέα των παιδιών του λυκείου του Ναού μας συναντήθηκε για μια ακόμα φορά, πριν τις καλοκαιρινές διακοπές. Η χαρά των παιδιών

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Γάμος Οικογένεια. Οικογενειακή Αγωγή I Καζέλα Αργυρώ

Κεφάλαιο 1: Γάμος Οικογένεια. Οικογενειακή Αγωγή I Καζέλα Αργυρώ Κεφάλαιο 1: Γάμος Οικογένεια Οικογενειακή Αγωγή I Καζέλα Αργυρώ Στόχοι Οι μαθητές να: αναφέρουν και επεξηγούν ανάγκες που ικανοποιούνται μέσα από το γάμο. δικαιολογούν τη σημασία που έχει ο γάμος ως κοινωνικός

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία ΙIΙ

Χριστιανική Γραμματεία ΙIΙ Χριστιανική Γραμματεία ΙIΙ Ενότητα 2-Δ Α1-2: Υστεροβυζαντινοί θεολόγοι Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες. Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα

Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες. Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα Cleopatra (Κλεοπάτρα) 69 30 π.χ. Αίγυπτος Βασίλισσα Η Κλεοπάτρα γεννήθηκε το 69 π.x και βασίλεψε στην

Διαβάστε περισσότερα

Η Βία κατά των γυναικών και η θέση της στην κοινωνία.

Η Βία κατά των γυναικών και η θέση της στην κοινωνία. Η Βία κατά των γυναικών και η θέση της στην κοινωνία. Τ α δ ι κ α ι ώ µ α τ α τ ω ν γ υ ν α ι κ ώ ν σ τ η ν κ ο ι ν ω ν ί α. Εισαγωγή Πολλές έρευνες και µελέτες σχετικά µε τη θέση της γυναίκας απασχολούν

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι Ενότητα #2: Βασικές Γνώσεις I Εισαγωγή Νικόλαος Καραπιδάκης Τμήμα Ιστορίας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 11 Ο Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ 11 Ο Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑ 11 Ο Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας, από τις αντίστοιχες φράσεις α, β,

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ

Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ 4 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ - ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012 13 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΤΜΗΜΑ : Α4 ΕΙΡΗΝΗ ΜΑΡΑΖΑΚΗ, ΜΑΡΙΑ ΜΕΡΑΜΒΕΛΙΩΤΑΚΗ, ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΠΑ ΑΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ : ΕΥ. ΣΕΡ ΑΚΗ 1 Ο ρόλος του οίκου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΙΟΣ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣ ΛΑΖΑΡΟΣ Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ

ΑΓΙΟΣ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣ ΛΑΖΑΡΟΣ Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΑΓΙΟΣ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣ ΛΑΖΑΡΟΣ Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ Ο Λάζαρος ήταν στενός φίλος του Χριστού. Κατοικούσε στη Βηθανία, 3 χλμ. περίπου ανατολικά της Ιερουσαλήμ και οι αδελφές του Μάρθα και Μαρία φιλοξένησαν

Διαβάστε περισσότερα

Ο δάσκαλος που με εμπνέει

Ο δάσκαλος που με εμπνέει Είναι πολύ σημαντικό για μένα η δασκάλα που μου κάνει μάθημα να με εμπνέει, γιατί έτσι θα ενδιαφέρομαι περισσότερο για τα μαθήματά μου και θα προσπαθώ να γίνομαι κάθε φορά καλύτερη. Θα προτιμούσα η δασκάλα

Διαβάστε περισσότερα

Τα λουλούδια που δεν είχαν όνομα ''ΜΥΘΟΣ''

Τα λουλούδια που δεν είχαν όνομα ''ΜΥΘΟΣ'' 1 2 Τα λουλούδια που δεν είχαν όνομα ''ΜΥΘΟΣ'' 3 Τα λουλούδια χωρίς όνομα, τα έχει ο καθένας από μας, αλλά δεν το ξέρουμε. Δεν μας μαθαίνουν τίποτα και ψάχνουμε μόνοι μας άσκοπα να βρούμε κάτι, για να

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ Αστρολογικές συμβουλές για την ερμηνεία ενός ωριαίου χάρτη

ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ Αστρολογικές συμβουλές για την ερμηνεία ενός ωριαίου χάρτη ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ Αστρολογικές συμβουλές για την ερμηνεία ενός ωριαίου χάρτη Κατά τη διάρκεια των αιώνων, πολλοί αξιόλογοι μελετητές της αστρολογίας παρατήρησαν ότι ορισμένα αποτελέσματα επαναλαμβάνονταν κάτω

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΟ ΒΟΥΔΙΣΜΟ-ΙΝΔΟΥΙΣΜΟ

ΘΕΜΑ: Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΟ ΒΟΥΔΙΣΜΟ-ΙΝΔΟΥΙΣΜΟ 1ο ΕΠΑΛ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΟ ΒΟΥΔΙΣΜΟ-ΙΝΔΟΥΙΣΜΟ ΤΜΗΜΑ: Α2 ΟΜΑΔΑ: ΑΝΩΝΥΜΟΙ!!! ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ: ΣΚΟΥΤΕΡΗ Ε. ΓΑΛΑΝΗ Α. ΚΑΠΑΤΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΟΤΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ 1 ΒΥΖΑΝΤΙΟ Η ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΕΡΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ 2 ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΛΕΥΡΑ Συνομωσίες, ίντριγκες και μηχανορραφίες. Θρησκευτικός φανατισμός Δεισιδαιμονία.

Διαβάστε περισσότερα

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Τίτλος βιβλίου: «Μέχρι το άπειρο κι ακόμα παραπέρα» Συγγραφέας: Άννα Κοντολέων Εκδόσεις: Πατάκη ΕΡΓΑΣΙΕΣ: 1. Ένας έφηβος, όπως είσαι εσύ, προσπαθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ Κυριακή 19 Δεκεμβρίου 2010 Έμπλεη ευγνωμοσύνης, με βαθιά

Διαβάστε περισσότερα

Πατέρες και Οικουµενικοί Διδάσκαλοι. Πατρολογία Ι (Υ102) Διδάσκων: Συμεών Πασχαλίδης

Πατέρες και Οικουµενικοί Διδάσκαλοι. Πατρολογία Ι (Υ102) Διδάσκων: Συμεών Πασχαλίδης Πατέρες και Οικουµενικοί Διδάσκαλοι ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΣΥΜΕΩΝ ΠΑΣΧΑΛΙΔΗ Πατρολογία Ι (Υ102) Διδάσκων: Συμεών Πασχαλίδης 1 ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΣΥΜΕΩΝ ΠΑΣΧΑΛΙΔΗ Οι Πατέρες των πρώτων αιώνων Ποιοι ονοµάζονταν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

Ο Πατέρας Αβραάμ Μάθημα Ένα Η ζωή του Αβραάμ: Δομή και Περιεχόμενο. Οδηγός μελέτης

Ο Πατέρας Αβραάμ Μάθημα Ένα Η ζωή του Αβραάμ: Δομή και Περιεχόμενο. Οδηγός μελέτης Ο Πατέρας Αβραάμ Μάθημα Ένα Η ζωή του Αβραάμ: Δομή και Περιεχόμενο Οδηγός μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Το περίγραμμα το μαθήματος; με αποσπάσματα και περιλήψεις

Διαβάστε περισσότερα

I N T E R V I E W S 1 3 / 1 2 / Ο Γιούνας Γιούνασον θέλει να πηδήξεις από το παράθυρο και να εξαφανιστείς

I N T E R V I E W S 1 3 / 1 2 / Ο Γιούνας Γιούνασον θέλει να πηδήξεις από το παράθυρο και να εξαφανιστείς I N T E R V I E W S 1 3 / 1 2 / 2 0 1 6 Ο Γιούνας Γιούνασον θέλει να πηδήξεις από το παράθυρο και να εξαφανιστείς ΚΩΣΤΑΣ ΧΡΗΣΤΟΥ Μιλήσαμε με τον συγγραφέα του best seller των 10 εκατομμυρίων αντιτύπων

Διαβάστε περισσότερα

Πριν από πολλά χρόνια ζούσε στη Ναζαρέτ της Παλαιστίνης μια νεαρή κοπέλα, η Μαρία, ή Μαριάμ, όπως τη φώναζαν. Η Μαρία ήταν αρραβωνιασμένη μ έναν

Πριν από πολλά χρόνια ζούσε στη Ναζαρέτ της Παλαιστίνης μια νεαρή κοπέλα, η Μαρία, ή Μαριάμ, όπως τη φώναζαν. Η Μαρία ήταν αρραβωνιασμένη μ έναν Πριν από πολλά χρόνια ζούσε στη Ναζαρέτ της Παλαιστίνης μια νεαρή κοπέλα, η Μαρία, ή Μαριάμ, όπως τη φώναζαν. Η Μαρία ήταν αρραβωνιασμένη μ έναν άνδρα που τον έλεγαν Ιωσήφ. Οι γονείς της, ο Ιωακείμ και

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Κεφάλαιο 5 Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Έφτασε μια μισάνοιχτη πόρτα, ένα μικρό κενό στο χώρο και το χρόνο, σαν ένα ασήμαντο λάθος της Ιστορίας για να πέσει η Πόλη. Εκείνο

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

(άγιο μύρο / τριήμερη / ολόλευκα / κολυμβήθρας / κατάδυση) «Στο χρίσμα, ο ιερέας χρίει τον.. σ όλα τα μέρη του σώματός του με

(άγιο μύρο / τριήμερη / ολόλευκα / κολυμβήθρας / κατάδυση) «Στο χρίσμα, ο ιερέας χρίει τον.. σ όλα τα μέρη του σώματός του με ΜΑΘΗΜΑ 21 Ο ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΙΣΜΑΤΟΣ Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις ή φράσεις που δίνονται στην παρένθεση. Σε κάθε κενό αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016

Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016 1 Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016 Αγαπητοί μου Αδελφοί, λίγες ημέρες μετά από τη λαμπρή πανήγυρη της Ανάστασης του Κυρίου, πλημμυρισμένοι από πνευματική χαρά εορτάζουμε σήμερα τον Μεγαλομάρτυρα Άγιο Γεώργιο,

Διαβάστε περισσότερα

παρακαλώ! ... ένα βιβλίο με μήνυμα

παρακαλώ! ... ένα βιβλίο με μήνυμα παρακαλώ!... ένα βιβλίο με μήνυμα Ένα μήνυμα πού δίνει απάντηση στο βασικό ερώτημα ποιος είναι ο σκοπός της ζωής. Ένα μήνυμα πού ανταποκρίνεται σε κάθε ερωτηματικό και αμφιβολία σου. Η βίβλος μας φανερώνει

Διαβάστε περισσότερα

11 Μαΐου 2016 Φιλομήλα Λαπατά στο klik: «Ο Έλληνας είχε πάντα τη νοοτροπία του θύματος»

11 Μαΐου 2016 Φιλομήλα Λαπατά στο klik: «Ο Έλληνας είχε πάντα τη νοοτροπία του θύματος» 11 Μαΐου 2016 Φιλομήλα Λαπατά στο klik: «Ο Έλληνας είχε πάντα τη νοοτροπία του θύματος» Μετά τα μπεστ σέλερ «Η ξυπόλυτη των Αθηνών» και «Η χήρα του Πειραιά», η συγγραφέας Φιλομήλα Λαπατά επέστρεψε με το

Διαβάστε περισσότερα

«Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη!

«Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη! «Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη! Οι καταπληκτικοί γονείς κάνουν καταπληκτικά πράγματα! Και δεν εννοώ περίπλοκα, δύσκολα, ή κάτι τέτοιο,

Διαβάστε περισσότερα

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος ΤΑΞΗ Δ ΜΑΘΗΜΑ : ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Κύριλλος και Μεθόδιος : Ιεραπόστολοι στους σλαβικούς λαούς. ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ 1. Να αντιληφθούν οι μαθητές ότι μέσα από την ιεραποστολή του Κυρίλλου

Διαβάστε περισσότερα

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις 7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις πώς διαχειρίστηκε ο Ηράκλειος τόσο τους κινδύνους που απειλούσαν τα σύνορα του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους όσο και τα σοβαρά προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη και «Η πρώτη κυρία» Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου :21

Η συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη και «Η πρώτη κυρία» Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου :21 Ημερομηνία 12/12/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://now24.gr/ Μαίρη Γκαζιάνη http://now24.gr/i-singrafeas-giota-gouveli-ke-i-proti-kiria/ Η συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη και «Η πρώτη κυρία» Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Τα ΠΑΙ ΙΚΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΙΑ Το 958 µ.χ.. γεννιέται ο Βασίλειος ο Β, γιος του Ρωµανού και της Θεοφανώς. Γιαγιά του από την πλευρά του πατέρα του

1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Τα ΠΑΙ ΙΚΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΙΑ Το 958 µ.χ.. γεννιέται ο Βασίλειος ο Β, γιος του Ρωµανού και της Θεοφανώς. Γιαγιά του από την πλευρά του πατέρα του ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ο ΒΟΥΛΓΑΡΟΚΤΟΝΟΣ (976-1025) 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Τα ΠΑΙ ΙΚΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΙΑ Το 958 µ.χ.. γεννιέται ο Βασίλειος ο Β, γιος του Ρωµανού και της Θεοφανώς. Γιαγιά του από την πλευρά του πατέρα του ήταν η Ελένη,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ Ο συγγραφέας και εδώ δε γράφει το όνομά του, αλλά η αρχαία εκκλησιαστική παράδοση ομόφωνα αποδίδει το ευαγγέλιο αυτό στον Μάρκο και το συνέδεσε κατά ένα ιδιαίτερο τρόπο με το όνομα του απ. Πέτρου. 1. ΜΑΡΤΥΡΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙ ΟΙΚΩΝ. Τεταρτημόρια

ΠΕΡΙ ΟΙΚΩΝ. Τεταρτημόρια ΠΕΡΙ ΟΙΚΩΝ Οι οίκοι είναι ένα από τα κυριότερα ερμηνευτικά μέσα που χρησιμοποιεί η αστρολογία. Μαζί με τους πλανήτες, τα ζώδια και τις όψεις αποτελούν τις βασικές αρχές στις οποίες στηρίζεται η ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδα: Ελένη Καπουράνη Ευαγγελία Καπουράνη ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το θέμα της εργασίας μας είναι η θέση της γυναίκας στο Ισλάμ. Η θέση αυτή είναι κατώτερη από το χριστιανισμό και αυτό φαίνεται μέσα από τη μελέτη που

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μελετάμε τη Βίβλο

Πώς να μελετάμε τη Βίβλο Πώς να μελετάμε τη Βίβλο του David Batty Οδηγός Μελέτης Έκδοση 5 Πώς να μελετάμε τη Βίβλο Οδηγός Μελέτης 5η έκδοση του David Batty Σημείωση: Τα εδάφια της Βίβλου όπου αυτά αναφέρονται, είναι από τη νεοελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Ανασκόπηση Στο προηγούμενο μάθημα είδαμε πως μετά το θάνατο του Βασιλείου Β : το Βυζάντιο έδειχνε ακμαίο, αλλά είχαν τεθεί οι βάσεις της κρίσης στρατι

Ανασκόπηση Στο προηγούμενο μάθημα είδαμε πως μετά το θάνατο του Βασιλείου Β : το Βυζάντιο έδειχνε ακμαίο, αλλά είχαν τεθεί οι βάσεις της κρίσης στρατι Εσωτερική κρίση εξωτερικοί κίνδυνοι 1054-10811081 Στο σημερινό μάθημα θα δούμε: 1. τα εσωτερικά προβλήματα 2. τους εξωτερικούς κινδύνους 3. κυρίως τη μάχη στο Ματζικέρτ και τις συνέπειές της Ανασκόπηση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΠ11 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Βυζάντιο και Χριστιανισμός: η δυναμική της θρησκείας στον καθορισμό της φυσιογνωμίας της αυτοκρατορίας και των

Διαβάστε περισσότερα

#Shooting: Στέφανος Δάνδολος: «Αν μπορούσα να ζήσω για πάντα ίσως να έκανα χωρίς φόβο πράγματα που με φοβίζουν»

#Shooting: Στέφανος Δάνδολος: «Αν μπορούσα να ζήσω για πάντα ίσως να έκανα χωρίς φόβο πράγματα που με φοβίζουν» #Shooting: Στέφανος Δάνδολος: «Αν μπορούσα να ζήσω για πάντα ίσως να έκανα χωρίς φόβο πράγματα που με φοβίζουν» Ο συγγραφέας Στέφανος Δάνδολος απαντά σε 20 ερωτήσεις της Νικολέτας Μακρή Πώς θα περιγράφατε

Διαβάστε περισσότερα

Eισαγωγή. H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του.

Eισαγωγή. H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του. Eισαγωγή H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του. Oυίλιαμ Tζέϊμς Όποτε βρισκόμαστε αντιμέτωποι με άσχημα νέα,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001 Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα Αθήνα, Απρίλιος 2001 Σελίδα 1 από 8 Μάθηµα: «Ιστορία Ενδυµασίας Ι». Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Το µάθηµα

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα του project: Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΔΥΣΗ!

Θέμα του project: Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΔΥΣΗ! Θέμα του project: Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΔΥΣΗ! Ασχοληθήκαμε με την θέση της γυναίκας: 1. στην εργασία 2. στην εκπαίδευση 3. στη θρησκεία 4. στην πολιτική Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ! 110 εκατομμύρια

Διαβάστε περισσότερα

Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα. Θεοφανώ Παπαζήση

Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα. Θεοφανώ Παπαζήση Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα Θεοφανώ Παπαζήση Αναπληρώτρια καθηγήτρια ΑΠΘ Από την απελευθέρωση των σεξουαλικών σχέσεων στα τέλη της δεκαετίας του 60 αρχές 70, µετά

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Online Έρευνας για τα Χριστούγεννα

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Online Έρευνας για τα Χριστούγεννα M A R K E T I N G R E S E A R C H S E R V I C E S Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Online Έρευνας για τα Χριστούγεννα Δεκέμβριος 2010 Εισαγωγή Φέτος, είπαμε να γιορτάσουμε τα Χριστούγεννα με μια έρευνα που αφορά

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγικά στοιχεία στην Παλαιά Διαθήκη

Εισαγωγικά στοιχεία στην Παλαιά Διαθήκη Εισαγωγικά στοιχεία στην Παλαιά Διαθήκη Οι φιλολογικές πηγές της Πεντατεύχου (Φιλολογικά στρώματα): Οι τέσσερις πηγές της Πεντατεύχου είναι: η Γιαχβική, η Ελωχειμική, το Δευτερονόμιο και ο Ιερατικός Κώδικας.

Διαβάστε περισσότερα

συνέχεια Πτολεμαίος Α Σωτήρ Αρσινόη Β Βερενίκη Αρσινόη Γ Κλεοπάτρα Τρύφαινα Κλεοπάτρα Δ Πτολεμαίος Θ Λάθυρος Κλεοπάτρα Θεά Κλεοπάτρα Γ

συνέχεια Πτολεμαίος Α Σωτήρ Αρσινόη Β Βερενίκη Αρσινόη Γ Κλεοπάτρα Τρύφαινα Κλεοπάτρα Δ Πτολεμαίος Θ Λάθυρος Κλεοπάτρα Θεά Κλεοπάτρα Γ Πτολεμαίος Α Σωτήρ Πτολεμαίος Β Φιλάδερφος Αρσινόη Β Βερενίκη Πτολεμαίος Γ Ευεργέτης Πτολεμαίος Δ Φιλοπάτωρ Αρσινόη Γ Πτολεμαίος Ε Επιφανής Πτολεμαίος ΣΤ Β Φιλομήτωρ Πτολεμαίος Η Φύσκων Θεά συνέχεια Πτολεμαίος

Διαβάστε περισσότερα

Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος. Διδ. Εν. 14

Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος. Διδ. Εν. 14 Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος Διδ. Εν. 14 Σαράντα ημέρες μετά το Πάσχα η Εκκλησία μας γιορτάζει την Ανάληψη του Κυρίου στους ουρανούς Με την Ανάληψη, επισφραγίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ. Εργασία για το σπίτι. Απαντούν μαθητές του Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ. Εργασία για το σπίτι. Απαντούν μαθητές του Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Εργασία για το σπίτι Απαντούν μαθητές του Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 1 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Απαντά η Μαρίνα Βαμβακίδου Ερώτηση 1. Μπορείς να φανταστείς τη ζωή μας χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 14 η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 1. Λίγα λόγια για το αρχοντικό 2 2. Το παραμύθι της τοιχογραφίας! (Πρόταση) 3 3. Βρες τη λέξη! (Λύση) 9 4. Ζήσε στον 18 ο αιώνα..

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Υπαπαντή του Κυρίου «θα είναι σημείο αντιλεγόμενο, για να φανερωθούν οι πραγματικές διαθέσεις πολλών» (Λουκ. 2, 34-35) Διχογνωμία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ. Εργασία. των μαθητών της Α3 τάξης του 2 ου Γυμνασίου Ελευσίνας

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ. Εργασία. των μαθητών της Α3 τάξης του 2 ου Γυμνασίου Ελευσίνας ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ Εργασία των μαθητών της Α3 τάξης του 2 ου Γυμνασίου Ελευσίνας ΑΓΓΕΛΟΥ ΠΑΠΠΑ ΜΕΡΑΜΠΙ ΤΣΑΝΑΒΑ Ελευσίνα, Μάιος 2012 ΟΡΙΣΜΟΣ Κοινωνικός ρατσισμός ή κοινωνικός αποκλεισμός είναι ο υποτιμητικός

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΜΟΡΦΗ

ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΜΟΡΦΗ ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΜΟΡΦΗ Σκοπός του προγράμματος: Η αντίληψη της έννοιας της κοινωνικοποίησης Η εξέλιξη του θεσμού της οικογένειας Με τον όρο Κοινωνικοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

Από τις «Άγριες θάλασσες» στην αθανασία, χάρη στο νέο βιβλίο της Τέσυ Μπάιλα

Από τις «Άγριες θάλασσες» στην αθανασία, χάρη στο νέο βιβλίο της Τέσυ Μπάιλα Από τις «Άγριες θάλασσες» στην αθανασία, χάρη στο νέο βιβλίο της Τέσυ Μπάιλα Απόψεις &Σχόλια Γράφει η Κώστια Κοντολέων 08/05/2017 11:06 Ελλάδα, μια χώρα που διεκδικεί την πρώτη θέση στο Πάνθεον των ηρώων

Διαβάστε περισσότερα

2ο Γυμνάσιο Χαϊδαρίου. Μοναχισμός

2ο Γυμνάσιο Χαϊδαρίου. Μοναχισμός 2ο Γυμνάσιο Χαϊδαρίου Μοναχισμός Της Μαργαρίτας Βελέντζα Γ1 2011-2012 Με τον όρο μοναχισμός στον Χριστιανισμό εννοείται το θρησκευτικό κίνημα των λαϊκών -κυρίως- που με βάση το κήρυγμα του Ιησού και την

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει

ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης): Ευχαριστώ πολύ, κύριε Πρόεδρε. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει να σας πω ότι στο αρχείο μου έχω έγγραφη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΠΕΔΙΟΥ- «ΠΟΣΟ ΚΑΛΑ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ;»

ΕΡΕΥΝΑ ΠΕΔΙΟΥ- «ΠΟΣΟ ΚΑΛΑ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ;» ΕΡΕΥΝΑ ΠΕΔΙΟΥ- «ΠΟΣΟ ΚΑΛΑ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ;» ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η έρευνα «ΠΟΣΟ ΚΑΛΑ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ;» πραγματοποιήθηκε τους μήνες Φεβρουάριο-Μάρτιο 2014 σε πέντε σχολεία της Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα