Αριθμός Διακήρυξης: 1612/37/

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Αριθμός Διακήρυξης: 1612/37/5-1-2012"

Transcript

1 ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ - ΣΥΜΒΟΥΛΟΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Ε.Π.Ε. Αριστοτέλους Αθήνα Τηλ: Fax: Έκθεση αξιολόγησης του Σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία για το σχολικό έτος Αριθμός Διακήρυξης: 1612/37/ ΑΘΗΝΑ, ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2012

2 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΣΤΟΧΩΝ, ΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ Εθνική στρατηγική στόχοι αναμενόμενα αποτελέσματα ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ Παχυσαρκία Μεσογειακή Διατροφή και κατανάλωση φρούτων και λαχανικών Μελέτες παρέμβασης με στόχο τη μείωση της παιδικής παχυσαρκίας ΘΕΣΠΙΣΗ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Παράμετροι του Σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία Εμπλεκόμενοι φορείς Αξιολόγηση, παρακολούθηση και πληροφόρηση Συνοδευτικά μέτρα ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΩΝ ΕΝΙΣΧΥΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΕΦΑΡΜΟΣΤΗΚΕ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΟΠΩΣ ΠΡΟΒΛΕΠΟΤΑΝ ΑΠΟ ΤΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ; ΕΝΘΑΡΡΥΝΕ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΙΣ ΠΡΟΒΛΕΠΟΜΕΝΕΣ ΕΥΡΕΙΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ, ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ; ΕΝΘΑΡΡΥΝΕ ΤΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΦΟΡΕΩΝ; ΣΕ ΠΟΙΟ ΒΑΘΜΟ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΗΤΑΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟ ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΣΥΝΗΘΕΙΩΝ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ, ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΓΙΑ ΦΡΟΥΤΑ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΑ; ΣΕ ΠΟΙΟ ΒΑΘΜΟ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΕΕ ΣΤΟ ΣΥΝΟΛΙΚΟ ΚΟΣΤΟΣ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΚΑΙ Ο ΣΥΝΟΛΙΚΟΣ ΔΙΑΘΕΣΙΜΟΣ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΑΥΤΟΥ ΕΠΗΡΕΑΣΕ ΤΗΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ; ΠΟΙΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΕΧΟΥΝ ΣΥΜΒΑΛΛΕΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΣΤΗΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ; ΣΕ ΠΟΙΟ ΒΑΘΜΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΗΡΕΑΣΑΝ ΤΗΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ; ΣΕ ΠΟΙΟ ΒΑΘΜΟ ΤΑ ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΕΠΗΡΕΑΣΑΝ ΤΗΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ; ΣΕ ΠΟΙΟ ΒΑΘΜΟ ΕΦΑΡΜΟΣΤΗΚΕ ΑΠΟΔΟΤΙΚΑ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ; ΕΙΝΑΙ ΣΥΝΕΠΕΣ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΓΕΝΙΚΟΥΣ ΣΤΟΧΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΠ, ΤΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΕ;...30 ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 1

3 4.9. ΣΕ ΠΟΙΟ ΒΑΘΜΟ ΟΙ ΕΙΔΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ Ο ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗΣ, ΜΕ ΒΙΩΣΙΜΟ ΤΡΟΠΟ, ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΣΥΝΗΘΕΙΩΝ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ; ΣΕ ΠΟΙΟ ΒΑΘΜΟ ΟΙ ΕΘΝΙΚΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΥΝΕΒΑΛΑΝ ΣΤΗ ΣΥΝΑΦΕΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΙΘΕΜΕΝΗ ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ; ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΕΡΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ...39 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ...42 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ...46 ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 2

4 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το παρόν τεύχος αποτελεί την Έκθεση Αξιολόγησης του Σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία για το σχολικό έτος 2010-, που εκπονήθηκε από την ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ Ε.Π.Ε. Η παρούσα έκθεση αποτελεί το πρώτο σχέδιο αξιολόγησης και το περιεχόμενο της θα εμπλουτισθεί με τα αποτελέσματα της έρευνας πεδίου, η υλοποίηση της οποίας θα απαιτήσει τη διατύπωση της σύμφωνης γνώμης του Υπουργείου Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων. Η Ομάδα Έργου είχε στη διάθεση της πολύ περιορισμένο χρόνο για να ολοκληρώσει την έκθεση αξιολόγησης. Η διενέργεια της έρευνας πεδίου σε μαθητές πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης με ερωτηματολόγια απαιτεί την έγκριση του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, ενώ η επικοινωνία και η πραγματοποίηση συνεντεύξεων με τους εκπαιδευτικούς την άδεια του Υπουργείου Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων. Η διευθέτηση των ανωτέρω θεμάτων απαιτεί περαιτέρω χρόνο. Όπως αναφέρεται στην ενότητα της Μεθοδολογικής Προσέγγισης (βλ. Παράρτημα) η Ομάδα Αξιολόγησης έχει προτείνει μια σειρά ενεργειών, συμπεριλαμβανομένης και της έρευνας πεδίου, μέσω των οποίων θα καταστεί δυνατή η διεύρυνση των περιεχομένων της παρούσας έκθεσης και η επανυποβολή πρόσθετων στοιχείων σε σύντομο χρονικό διάστημα. Στόχος και αντικείμενο του έργου Σύμφωνα με το άρθρο 12(2) του Κανονισμού Καν(ΕΚ) 288/2009, αντικείμενο του έργου αποτελεί η αξιολόγηση της εφαρμογής του Σχεδίου προώθησης και κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία και της αποτελεσματικότητάς του κατά το σχολικό έτος Η αξιολόγηση της εφαρμογής του Σχεδίου και της αποτελεσματικότητάς του αποτελεί υποχρέωση των κρατών μελών, τα οποία κοινοποιούν τα αποτελέσματα της αξιολόγησης στην Επιτροπή έως τις 29 Φεβρουαρίου Το Σχέδιο αξιολογείται στη βάση των εξής παραμέτρων: Ο βαθμός αύξησης της κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών, Η εύρυθμη λειτουργία της εφαρμογής του Σχεδίου / Επάρκεια συνοδευτικών μέτρων, Η επίδραση παραμέτρων στην αποτελεσματικότητα, αποδοτικότητα και καταλληλότητα του Σχεδίου, Οι πιθανές προτάσεις για τη βελτίωση της εφαρμογής του Σχεδίου. Ομάδα Έργου Στην εκπόνηση της έκθεσης αξιολόγησης του Σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία κατά το σχολικό έτος συμμετείχαν τα ακόλουθα στελέχη του Αναδόχου: Δημήτρης Λιανός, Αναπληρωτής Διαχειριστής της ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ Ε.Π.Ε, Υπεύθυνος Έργου ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 3

5 Βίκυ Χωραφά, Διευθυντικό στέλεχος της ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ Ε.Π.Ε., Αναπληρώτρια Υπεύθυνη Έργου, Κώστας Μπούτικος, στέλεχος της ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ Ε.Π.Ε. Μιχάλης Σολωμός, στέλεχος της ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ Ε.Π.Ε. Μαρία Καψοκεφάλου, Επίκουρη Καθηγήτρια στη Διατροφή του Ανθρώπου στο Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Τροφίμων του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών. Ο Ανάδοχος επιθυμεί να εκφράσει τις ευχαριστίες του στα στελέχη του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και του ΟΠΕΚΕΠΕ για τη συνδρομή και την υποστήριξή τους στο έργο της αξιολόγησης. ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 4

6 2. ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ 2.1. ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΣΤΟΧΩΝ, ΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ Τα τελευταία χρόνια η κατανάλωση φρούτων και λαχανικών παρουσιάζει πτώση στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η πλειοψηφία των Ευρωπαίων και ειδικότερα τα παιδιά δεν πληρούν το κριτήριο της ελάχιστης ημερήσιας πρόσληψης των 400 γραμμαρίων που συνιστάται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Εκτιμάται ότι 22 εκατομμύρια παιδιά στην Ευρώπη των 25 είναι υπέρβαρα και 5,1 εκατομμύρια από αυτά είναι παχύσαρκα. Η απόκτηση υγιεινότερων διατροφικών συνηθειών μέσω της κατανάλωσης περισσότερων φρούτων και λαχανικών μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση των προβλημάτων υγείας που σχετίζονται με την μη υγιεινή η φτωχή διατροφή, όπως η παιδική παχυσαρκία ο παιδικός διαβήτης και άλλοι παράγοντες κινδύνου και διαταραχές. Τον Νοέμβριο του 2008 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μετά την προτροπή του Συμβουλίου Υπουργών Γεωργίας και με την προτροπή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, προώθησε ένα πανευρωπαϊκό Σχέδιο για την παροχή φρούτων και λαχανικών σε παιδιά σχολικής ηλικίας στο πλαίσιο της αναμόρφωσης της Κοινής Οργάνωσης Αγοράς των οπωροκηπευτικών. Ο συνολικός ετήσιος προϋπολογισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης γι αυτό το χρηματοδοτικό σχήμα ανέρχεται ενδεικτικά σε 90 εκ. Ευρώ. Τα ποσοστά συγχρηματοδότησης ανέρχονται σε 50% έως 75% για τις περιφέρειες σύγκλισης και το υπόλοιπο καλύπτεται από εθνική ή ιδιωτική συμμετοχή. Το Σχέδιο ξεκίνησε να υλοποιείται στα κράτη-μέλη το σχολικό έτος Εθνική στρατηγική στόχοι αναμενόμενα αποτελέσματα Η Ελλάδα εφάρμοσε για πρώτη φορά το Σχέδιο προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία κατά το σχολικό έτος 2010 με την υποβολή στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή της Εθνικής Στρατηγικής, η οποία είχε σαν κύριο στόχο «την σταθερή αύξηση του μεριδίου των οπωροκηπευτικών στο διαιτολόγιο των παιδιών, ώστε να βελτιωθούν οι διατροφικές συνήθειες των παιδιών στο στάδιο που αυτές διαμορφώνονται και κατά συνέπεια να μειωθούν τα ποσοστά παιδικής παχυσαρκίας». Ο ι ειδικοί στόχοι του Σχεδίου ήταν : Η ανατροπή της φθίνουσας κατανάλωσης οπωροκηπευτικών. Η σταθερή αύξηση του μεριδίου των οπωροκηπευτικών στο διαιτολόγιο των παιδιών στο στάδιο κατά το οποίο διαμορφώνονται οι διατροφικές τους συνήθειες. Η βελτίωση των διατροφικών συνηθειών των παιδιών και κατά συνέπεια η μείωση των ποσοστών παιδικής παχυσαρκίας. ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 5

7 Η επίτευξη των στόχων της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής συμπεριλαμβανομένων της αύξησης των εισοδημάτων του γεωργικού τομέα, της σταθεροποίησης των αγορών και της διαθεσιμότητας των τρεχουσών και μελλοντικών προμηθειών. Η Εθνική Στρατηγική περιελάμβανε επίσης περιγραφή των συνοδευτικών μέτρων που στόχευαν στην αύξηση της αποτελεσματικότητας του Σχεδίου. Τα συνοδευτικά μέτρα ήταν εστιασμένα στην ευαισθητοποίηση των παιδιών αλλά και των γονέων για τους στόχους του Σχεδίου και περιελάμβαναν ένα μεγάλο εύρος παρεμβάσεων που έχουν υιοθετηθεί από άλλα κράτη μέλη που έχουν εφαρμόσει (και εξακολουθούν να εφαρμόζουν) Εθνικά Προγράμματα διανομής φρούτων στα σχολεία Ο γενικός στόχος του Σχεδίου, οι ειδικοί στόχοι και τα αναμενόμενα αποτελέσματα αποτυπώνονται στο διάγραμμα που ακολουθεί. ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 6

8 ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 7

9 Ο στόχος της Εθνικής Στρατηγικής θεσμοθετήθηκε και εξειδικεύθηκε σε ειδικούς στόχους με την Κοινή Υπουργική Απόφαση (ΚΥΑ) 1 των Υπουργών Οικονομικών - Οικονομίας, Παιδείας και Αγροτικής Ανάπτυξης, με την οποία καθορίσθηκαν τα αναγκαία συμπληρωματικά μέτρα για την εφαρμογή του κοινοτικού κανονιστικού πλαισίου (Κανονισμός (ΕΚ) 1234/2007 του Συμβουλίου και 288/2009 της Επιτροπής) και η οποία αποτέλεσε και το βασικό θεσμικό πλαίσιο για την υλοποίηση του Σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία, ενώ τα αναμενόμενα αποτελέσματα προσδιορίσθηκαν με την Υπουργική Απόφαση της Υπουργού Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων 2. Τα αναμενόμενα αποτελέσματα από την εφαρμογή του Σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία είναι : Η ενίσχυση της θετικής στάσης των μαθητών ως προς τις διατροφικές τους συνήθειες, μέσα από τη συγκεκριμένη, οργανωμένη παρέμβαση, Η ανάπτυξη επιχειρηματολογίας στο πεδίο της υγιεινής διατροφής, μέσω ομαδοσυνεργατικής αλληλεπίδρασης, Η αλλαγή των διαιτητικών συμπεριφορών στην κατεύθυνση της αναχαίτισης του επιδημικού φαινομένου της παιδικής παχυσαρκίας Ο περιορισμός του κόστους της δημόσιας υγείας. 1 Κοινή Υπουργική Απόφαση ΦΕΚ Τεύχος Β Αρ 64 27/1/ και των Υπουργών Οικονομικών Οικονομίας Ανταγωνιστικότητας 2 Υπουργική Απόφαση Φ.14/223/50625/Γ1 ΦΕΚ Β αρ.989της 26/05/ ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 8

10 3. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 3.1. ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ Η πρόσληψη φρούτων και λαχανικών κατά την παιδική ηλικία, αλλά και κατά την ενήλικη ζωή, συστήνεται από εθνικούς και διεθνείς οργανισμούς με οδηγίες που έχουν ποιοτικά και ποσοτικά χαρακτηριστικά (π.χ. «τρώτε περισσότερα φρούτα και λαχανικά», «τρώτε 5 μικρομερίδες φρούτων και λαχανικών», πυραμίδα Μεσογειακής Διατροφής κλπ.). Στις επόμενες παραγράφους γίνεται μια συνοπτική ανασκόπηση των στοιχείων που δείχνουν την σημασία της πρόσληψης φρούτων και λαχανικών στην πρόληψη χρόνιων ασθενειών αλλά και στην αντιμετώπιση της παχυσαρκίας Παχυσαρκία Η παχυσαρκία είναι παράγοντας κινδύνου για χρόνιες ασθένειες όπως ο διαβήτης, τα καρδιαγγειακά νοσήματα (WHO, 1998). Τα υπέρβαρα ή παχύσαρκα παιδιά, αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας τα οποία συνδέονται με την παιδική παχυσαρκία, επιπλέον είναι περισσότερο πιθανόν από τα παιδιά κανονικού βάρους να γίνουν υπέρβαροι ή παχύσαρκοι ενήλικες με ενδεχόμενη κακή υγεία. Επομένως η πρόληψη της παιδικής παχυσαρκίας θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα για την δημόσια υγεία. Η αύξηση του σωματικού βάρους αποδίδεται σε γενετικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες που έχουν σαν αποτέλεσμα η προσλαμβανόμενη ενέργεια είναι μεγαλύτερη από την καταναλισκόμενη. Θεωρούμε ότι σε πληθυσμιακό επίπεδο οι διατροφικές επιλογές σε συνδυασμό με τη μειωμένη φυσική δραστηριότητα, καθώς και οι αλλαγές στα πρότυπα διατροφής και στις συνθήκες διαβίωσης φαίνονται να ευθύνονται για την αύξηση του επιπολασμού της παχυσαρκίας (Krassas et al, 2001) Επιπτώσεις Παιδικής Παχυσαρκίας Εκτιμάται, ότι το 1/3 των παχύσαρκων παιδιών προσχολικής ηλικίας παραμένουν παχύσαρκα και ως ενήλικες (Serdula et al, 1993, Meyer et al, 2006). Ένα παιδί παχύσαρκο στην ηλικία των έξι ετών έχει 50% πιθανότητες να γίνει παχύσαρκος ενήλικας, ενώ οι πιθανότητες αυξάνονται σε 70 με 80%, όταν το παιδί είναι παχύσαρκο κατά την εφηβική ηλικία (Campell, 2000). Πρόσφατες αναλύσεις των δεδομένων της «Bogalusa Heart Study», επιβεβαιώνουν το γεγονός ότι η παχυσαρκία στην παιδική ηλικία τείνει να συνεχίζει και στην ενήλικη ζωή και μάλιστα φαίνεται ο κίνδυνος να κλιμακώνεται ανάλογα με τον Δείκτη Μάζας Σώματος (ΔΜΣ) του παιδιού (Freedman et al, 2005). Επιπλέον, παρατηρούνται σε παχύσαρκα παιδιά υπερινσουλιναιμία, ορμονικές διαταραχές, διαταραχές του ανοσοποιητικού συστήματος, καρδιαγγειακές παθήσεις μεταβολικό σύνδρομο ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 9

11 (υπέρταση, υπερχοληστερρολαιμία, υπερτριγλυκαιριδαιμία, χαμηλή HDL- χοληστερόλη και ινσουλινοαντίσταση), διαβήτης τύπου ΙΙ, ορθοπεδικά και αναπνευστικά προβλήματα Επιπολασμός της παιδικής παχυσαρκίας στην Ελλάδα Στην Ελλάδα τα στοιχεία για την παιδική παχυσαρκία είναι σε αντιστοιχία με τα στοιχεία στην Ευρώπη ή και διεθνώς για τα παιδιά και τους ενήλικες, δηλαδή υψηλά επίπεδα και αυξανόμενος επιπολασμός. Τα πλέον πρόσφατα στοιχεία προέρχονται από μελέτη που έγινε το πανελλαδικά σε στρωματοποιημένο δείγμα 10 περιοχών σε 4786 παιδιά ηλικίας ετών (Farajian et al, ). Στην μελέτη μετρήθηκαν τα σωματομετρικά χαρακτηριστικά των παιδιών και οι διατροφικές τους συνήθειες με την χρήση ημιποσοτικού διαιτολογίου συχνότητας. Επίσης μετρήθηκε με συμπληρωματικές ερωτήσεις η φυσική τους δραστηριότητα. Χρησιμοποιώντας τα όρια του International Obesity Task Force, το ποσοστό των αγοριών που ήταν υπέρβαρα ή παχύσαρκα ήταν, αντίστοιχα, 29.9% και 12.9%, ενώ των κοριτσιών 29.2% και 10.6%. Μόνον το 4.3% των παιδιών είχε άριστη συμμόρφωση με το μοντέλο της Μεσογειακής Διατροφής, όπως αυτή προσδιορίζεται με το δείκτη KIDMED, αλλά δεν υπήρχε συσχέτιση μεταξύ του δείκτη και του δείκτη μάζας σώματος των παιδιών. Στη μελέτη των Panagiotakos et al. (2008), η οποία πραγματοποιήθηκε το , έλαβαν μέρος 700 παιδιά ηλικίας ετών (323 αγόρια, 377 κορίτσια) από 18 σχολεία στην περιοχή της Αθήνας. Βρέθηκε ότι το 8,6% των αγοριών και το 9,0 % των κοριτσιών ήταν παχύσαρκα, ενώ το 33,9% των αγοριών και το 21,1% των κοριτσιών ήταν υπέρβαρα. Σε παλαιότερη μελέτη (Μamalakis et al, 2000), εξετάστηκαν μαθητές 40 τυχαία επιλεγμένων σχολείων από τρεις περιοχές της Κρήτης. Αρχικά, εξετάστηκαν μαθητές στην ηλικία των 6 ετών (n=1046). Eπαναξιολογήθηκε ένα δείγμα των αρχικών παιδιών στην ηλικία των 9 ετών και των 12 ετών (n=831). Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα μισά από τα εξάχρονα παχύσαρκα παιδιά εξακολουθούσαν να είναι παχύσαρκα και στα 12 χρόνια τους. Τα παιδιά, επίσης, από τις αστικές περιοχές είχαν μεγαλύτερη τιμή στο άθροισμα των δερματοπτυχών απ ότι αυτά που διέμεναν σε αγροτικές περιοχές. Στη Θεσσαλονίκη, μελέτη που πραγματοποιήθηκε σε 2458 παιδιά ηλικίας 6 έως 17 ετών έδειξε ότι τα υπέρβαρα παιδιά ήταν 22.2% και τα παχύσαρκα 4.1%. Πιο συγκεκριμένα, στις ηλικίες των 6-10 ετών, τα υπέρβαρα παιδιά ήταν 25.3% και τα παχύσαρκα ήταν 5.6%. ενώ στις ηλικίες των ετών τα ποσοστά βρέθηκαν αντίστοιχα 19% και στα 2.6%. Τα ποσοστά αυτά έχουν αυξηθεί τις δύο τελευταίες δεκαετίες και μάλιστα στα αγόρια (Κrassas et al, 2001). Μελετήθηκαν 4300 μαθητές ηλικίας 11.5, 13.5 και 15.5 ετών και βρέθηκε ότι η επικράτηση της παχυσαρκίας είναι μικρότερη σε σχέση με τις περισσότερες δυτικές χώρες. Συγκεκριμένα, 21.7% από τα αγόρια και 9.1% από τα κορίτσια ήταν υπέρβαρα, ενώ 2.5% και 1.2% αντίστοιχα ήταν παχύσαρκα (Karayiannis et al, 2003). Σε άλλη μελέτη εξετάστηκαν παιδιά ηλικίας 0 έως 18 ετών από την ευρύτερη περιοχή της Αθήνας. Στην ηλικιακή ομάδα 7-12 ετών, το 18.48% των αγοριών και το 14.49% των κοριτσιών ήταν υπέρβαρα και το 9.42% και 3.69% αντίστοιχα ήταν παχύσαρκα. Στην ηλικιακή ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 10

12 ομάδα ετών, υπέρβαρα ήταν το 20.63% των αγοριών και το 14.48% των κοριτσιών, ενώ παχύσαρκα το 9.42% των αγοριών και το 3.65% των κοριτσιών. Τα ποσοστά, πάντως, των υπέρβαρων παιδιών στην περιοχή της Αθήνας, παρόλο που ήταν υψηλά, ήταν μικρότερα από αυτά σε άλλες μεσογειακές χώρες και ιδιαίτερα στα κορίτσια (Χιώτης και συν., 2004). Τέλος, σε άλλη μελέτη που διεξήχθη σε 198 παιδιά, παρουσιάστηκαν πολύ υψηλότερα ποσοστά για τα ελληνικά δεδομένα. Συγκεκριμένα, τα υπέρβαρα αγόρια ήταν 35.6% και τα κορίτσια 25.7%, ενώ τα παχύσαρκα αγόρια και κορίτσια ήταν 6.7% (Μanios et al, 2004). Πίνακας 1: Αποτελέσματα μελετών που καταδεικνύουν τον επιπολασμό της παιδικής παχυσαρκίας στην Ελλάδα Μελέτη Δείγμα Κριτήρια Ποσοστά Mamalakis et al Krassas et al, 2001 Ελληνική Ιατρική Εταιρία Παχυσαρκίας ( ΕΙΕΠ) Karayannis et al, ετών Κρητη ( ν=1046) 6-17 ετών Θεσσαλονίκη (ν=2458) 2-19 ετών Αντιπροσωπευτικό δείγμα ( ν=18.045) ετών Αντιπροσωπευτικό Δείγμα Manios et al, ,5 ετών ( ν= 198) Αντιπροσωπευτικό Δείγμα Chiotis et al, ετών Αντιπροσωπευτικό Δείγμα 95& 85 εκατοστημόριο CDC Οριακές τιμές IOTF Οριακές τιμές IOTF 6 ετών Α: 10,9% -23,2% Κ:9,2%- 28,8% 12 ετών Α: 8,2%- 24,0% Κ: 5,0%-19,2% 2,6%-19% 7-12 ετών Α: 10,05-12,7% Κ: 7,2% -11,1% ετών Α: 8,9-20,7% Κ: 3,6%-12,5% Οριακές τιμές IOTF A: 2,5% -21,7% K: 1,2%- 9,1% Οριακές τιμές IOTF A: 6,7-35,6% Κ: 6,7-25,7% Οριακές τιμές IOTF 7-12 ετών Α: 11,80%- 20,63% Κ: 3,69% - 14,49% ετών Α: 11,80% - 20,63% Κ: 3,65% - 14,48% Hassapidou et al, ετών ( ν=502) Οριακές Τιμές IOTF A: 31% K: 21% Υπέρβαρα Hassapidou et al, ετών (ν= 582) Οριακές Τιμές IOTF A: 9-29% K: 7,9% -13,6% ετών (ν = 700) Οριακές τιμές IOTF A: 8,6%-33,9% Κ: 9,0%- 21,1% Panagiotakos et al 2008 Farajian et al., ετών (ν = 00) Οριακές τιμές IOTF A: 12.9%-29.9% Κ: 10,6%- 29,2% Επιπολασμός της παιδικής παχυσαρκίας στην Ευρώπη Υψηλότερα ποσοστά υπέρβαρων και παχύσαρκων παιδιών εμφανίζονται στη Νότια Ευρώπη σε σχέση με τη Βόρεια. Τις υψηλότερες τιμές κατέχει η Ιταλία (36%), τη δεύτερη θέση η Πορτογαλία (31.5%) και τρίτη η Έλλαδα (31%) (Lobstein et al, 2003; Padez et al, 2004). Στην Πορτογαλία, σε έρευνα που διεξήχθη σε 4511 παιδιά ηλικίας 7 έως 9 ετών, το 29.4% των ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 11

13 αγοριών και το 33.7% των κοριτσιών ήταν υπέρβαρα/παχύσαρκα. Τα κορίτσια παρουσίαζαν υψηλότερα ποσοστά πλεονάζοντος βάρους από τα αγόρια σε συγκεκριμένες ηλικίες (Padez et al, 2004). Στην Κύπρο, πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά έρευνα σε αντιπροσωπευτικό δείγμα παιδιών ηλικίας 6 έως 17 ετών την περίοδο Οκτώβριος Ιούνιος Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο επιπολασμός της παχυσαρκίας στα αγόρια ήταν 6,9% και στα κορίτσια 5,7%, ενώ ως υπέρβαρα βρέθηκαν 18,8% και 17,0% αντίστοιχα. Τα ποσοστά, μάλιστα, παρουσίαζαν φθίνουσα τάση με την ηλικία. Ως πιο σημαντικός παράγοντας κινδύνου της παχυσαρκίας για αγόρια και κορίτσια ήταν η παχυσαρκία των γονιών (Savva et al, 2002) Μεσογειακή Διατροφή και κατανάλωση φρούτων και λαχανικών Μία από τις βασικές αρχές του μοντέλου της Μεσογειακής Διατροφής είναι η υψηλή κατανάλωση φρούτων και λαχανικών. Επιπλέον σε άλλα διατροφικά πρότυπα (πχ Dietary Guidelines for Americans 2010, DASH diet κλπ) συστήνεται η κατανάλωσή τους, συνήθως 4-6 μικρομερίδες ημερησίως για παιδιά και ενήλικες. Τα φρούτα και τα λαχανικά έχουν χαμηλό θερμιδικό περιεχόμενο ενώ είναι πλούσια σε υδατάνθρακες, νερό, βιταμίνες, μέταλλα και φυτικές ίνες καθώς και πλήθος άλλων βιοδραστικών φυτοχημικών ενώσεων (πχ φαινολικά συστατικά), γεγονός που στοιχειοθετεί την συνεισφορά τους στην υγεία. Μελέτες έχουν δείξει ότι τα φρούτα και τα λαχανικά βοηθούν στην πρόληψη χρόνιων ασθενειών (Ames et al, 1990). Επιπλέον τα φρούτα και τα λαχανικά έχουν ευχάριστα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά. Επομένως, εάν προτιμώνται έναντι άλλων τροφίμων, υποστηρίζουν την διαμόρφωση διαιτολογίου σε αντιστοιχία με τις αρχές ορθής διατροφής και συνεισφέρουν στην διατήρηση του κανονικού σωματικού βάρους και την πρόληψη της παχυσαρκίας Πρόσληψη φρούτων και λαχανικών στην Ευρώπη Τα αποτελέσματα της μελέτης των Lock et al (1998), η οποία διεξήχθη σε χώρες της Ευρώπης (Βέλγιο, Δανία, Φινλανδία, Γαλλία, Γερμανία, Ιρλανδία, Βουλγαρία, Εσθονία, Καζακστάν, Λιθουανία και Δημοκρατία της Ρωσίας) δείχνουν ότι τα παιδιά σε καμιά χώρα της Ευρώπης δεν φτάνει την επιθυμητή κατανάλωση των 480 g/μέρα φρούτων και λαχανικών (100 γραμμάρια θεωρούνται μία μερίδα). Οι περισσότερες χώρες είχαν κατανάλωση g/μέρα φρούτων και λαχανικών. Αντίστοιχα αποτελέσματα έχουμε και από άλλες μελέτες (Humenikova, Gates 2007) Πρόσληψη φρούτων και λαχανικών στην Ελλάδα Μελέτες για την κατανάλωση φρούτων και λαχανικών έχουν διεξαχθεί στην Β. Ελλάδα. Σε 582 παιδιά ηλικίας 11 έως 14 ετών, η κατανάλωση φρούτων και λαχανικών ήταν κοντά στις συνιστώμενες 5 μικρομερίδες. Τα αγόρια κατανάλωναν περισσότερα φρούτα και λαχανικά από τα κορίτσια (Hassapidou M et al, 2001). Σε πιο πρόσφατη μελέτη, φάνηκε ότι η κατανάλωση φρούτων και λαχανικών είναι μικρότερη στα υπέρβαρα παιδιά από ότι στα παιδιά κανονικού βάρους (Hassapidou M et al, 2006). Στην πρόσφατη μελέτη όμως των Farajian et al. (2001) που διεξήχθη πανελλαδικά, μόνον το 4.3% των παιδιών είχε άριστη προσκόλληση στο μοντέλο της μεσογειακής διατροφής, της οποίας σημαντικό χαρακτηριστικό είναι η κατανάλωση φρούτων και λαχανικών. ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 12

14 Μελέτες παρέμβασης με στόχο τη μείωση της παιδικής παχυσαρκίας Ένας σημαντικός αριθμός παρεμβάσεων με στόχο τη μείωση της παιδικής παχυσαρκίας περιλαμβάνουν την αύξηση της κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών. Στις ΗΠΑ, 1013 μαθητές πέμπτης και έκτης δημοτικού από 69 τάξεις σε 4 πολιτείες, χωρίστηκαν σε δείγμα παρέμβασης όπου αύξησαν την κατανάλωση φρούτων και λαχανικών και τη φυσική δραστηριότητα και σε δείγμα ελέγχου. Η παρέμβαση είχε θετικές επιδράσεις στο BMI των παιδιών. Αναφέρθηκε επίσης αύξηση της συστηματικής κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών και της φυσικής δραστηριότητας. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα έδειξε την δυναμικότητα του να επιδράσει θετικά στην ελάττωση του BMI μέσω της κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών και της φυσικής δραστηριότητας (Spiengel et al, 2006) Σε άλλη μελέτη έλαβαν μέρος 15 οικογένειες με δίαιτα υψηλή σε φρούτα και λαχανικά και 15 οικογένειες με δίαιτα χαμηλή σε λιπαρά και σάκχαρα. Όλες οι οικογένειες είχαν τουλάχιστον ένα από τους δύο γονείς παχύσαρκους και παιδί ηλικίας 6-11 ετών μη παχύσαρκο. Τα παιδιά ακολούθησαν τις ίδιες διαιτητικές αλλαγές με γονείς χωρίς όμως να περιορίσουν τις θερμίδες τους. Παρατηρήθηκαν αλλαγές στην πρόσληψη φρούτων και λαχανικών και τροφών πλούσιων σε λιπαρά και σάκχαρα από γονείς και παιδιά. Η ομάδα που αύξησε τα φρούτα και τα λαχανικά ελάττωσε και την πρόσληψη τροφών πλούσιων σε λιπαρά και σάκχαρα. Οι γονείς που παρακολουθούσαν το πρόγραμμα με την αυξημένη πρόσληψη φρούτων και λαχανικών είχαν καλύτερα αποτελέσματα στη μείωση του σωματικού τους βάρους σε σχέση με γονείς που ήταν στην ομάδα της ελάττωσης λιπαρών και σακχάρων. Σύμφωνα με τα πιο πάνω αποτελέσματα οι παχύσαρκοι γονείς βελτίωσαν τις διατροφικές τους συνήθειες και μείωσαν το σωματικό τους βάρος και από την άλλη συνέβαλαν στο να ελαττωθεί ο κίνδυνος για ανάπτυξη παχυσαρκίας στα παιδιά τους (Epstein et al, 2001). Σε επόμενη μελέτη, έλαβαν μέρος παιδιά 8-12 ετών με δείχτη BMΙ στην 85 εκατοστιαία θέση. Στην πρώτη ομάδα ήταν τα παιδιά που αύξησαν τα φρούτα και τα λαχανικά και ελάττωσαν την ποσότητα λίπους («υγιεινή διατροφή») και στην άλλη ομάδα ήταν τα παιδιά τα οποία ελάττωσαν τις τροφές πλούσιες θερμιδικά. Το πρόγραμμα διήρκεσε 2 χρόνια. Τα παιδιά τα οποία ακολουθούσαν «υγιεινή διατροφή» είχαν μεγαλύτερη ελάττωση του ΔΜΣ τους σε σχέση με τα παιδιά τα οποία ελάττωσαν τις τροφές πλούσιες θερμιδικά. Οι γονείς των παιδιών που ακολουθούσαν το πρόγραμμα «υγιεινής διατροφής» είχαν και αυτοί μεγαλύτερη ελάττωση του ΒΜΙ τους (Epstein et al,2007). Σε άλλη μελέτη (Foster et al, 2008) στόχος ήταν η εξέταση του κατά πόσο μία δίαιτα με ποικιλία τροφίμων μπορεί να βοηθήσει στον έλεγχο της παχυσαρκίας. Το δείγμα ήταν μαθητές τετάρτης έως έκτης δημοτικού. Στο 50% του δείγματος (δείγμα παρέμβασης) δόθηκαν για 2 χρόνια γεύματα με ποικιλία τροφίμων των οποίων η τιμή ήταν ελαττωμένη ή ακόμα και δωρεάν. Το πρόγραμμα περιλάμβανε διατροφική αγωγή για παιδιά και γονείς. Ανάμεσα στα άλλα τα παιδιά στο δείγμα παρέμβασης αύξησαν την πρόσληψη φρούτων και τα λαχανικών. Στο δείγμα παρέμβασης υπήρξε ελάττωση του σωματικού βάρος οπότε, μετά το τέλος της μελέτης, 7,5% του δείγματος παρέμβασης είχαν αυξημένο βάρος ενώ το 14,9% του δείγματος ελέγχου είχαν αυξημένο βάρος. ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 13

15 Πρόσφατα η Ευρωπαϊκή Κοινότητα και τα Ευρωπαϊκά Υπουργεία Γεωργίας εγκαθίδρυσαν προγράμματα σε σχολεία πολλών ευρωπαϊκών χωρών με σκοπό την προώθηση φρούτων και λαχανικών σε παιδιά. Τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντικά αφού έδειξαν αύξηση της πρόσληψης και των γνώσεων σχετικά με τα φρούτα και τα λαχανικά. Από τις 30 μελέτες που έχουν εκπονηθεί το 70% έδειξαν αύξηση πρόσληψης φρούτων και λαχανικών ενώ καμιά δεν έδειξε ελάττωση. Μια μελέτη έδειξε αύξηση πρόσληψης φρούτων και λαχανικών και μείωση σωματικού βάρους. Οι προσεγγίσεις του προγράμματος διέφεραν από χώρα σε χώρα, ανάλογα με τα τρόφιμα που καταναλώνονται στον κάθε τόπο και το εκπαιδευτικό σύστημα που ισχύει. 23 από τις μελέτες θα συνεχιστούν για περίοδο μεγαλύτερη από ένα χρόνο και προβλέπεται να δείξουν πολλά σχετικά με την κατανάλωση φρούτων και λαχανικών και τις επιδράσεις της στη γενικότερη κατανάλωση. Το συμπέρασμα της μελέτης ήταν ότι η πρωτοβουλία της ευρωπαϊκής πολιτικής για προώθηση φρούτων και λαχανικών στα σχολεία θα βοηθήσει και τη δημόσια υγεία και τη γεωργία. Η πολιτική αύξησης κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών θα δημιουργήσει νέα γενιά καταναλωτών και θα βοηθήσει την ανάπτυξη και άλλων ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών για καταπολέμηση της παχυσαρκίας (de SaJ και Lock K, 2008) ΘΕΣΠΙΣΗ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Παράμετροι του Σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία Ομάδα-στόχος Ως ομάδα-στόχος του πρώτου έτους εφαρμογής στην Ελλάδα, που είχε πιλοτικό χαρακτήρα, επιλέχθηκε η διανομή των νωπών φρούτων και λαχανικών στο σύνολο των μαθητών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης της Περιφέρειας Αττικής και της Περιφερειακής Ενότητας Θεσσαλονίκης. Στο πρόγραμμα εντάχθηκαν συνολικά δημοτικά σχολεία, δημόσια και ιδιωτικά, και αποδέκτες του Προγράμματος ήταν μαθητές. Χρόνος διανομής Ως χρονική περίοδος υλοποίησης του Σχεδίου είχε προσδιορισθεί η περίοδος του σχολικού έτους στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, που ορίζεται με απόφαση του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων. Το σχολικό έτος είχε ως ημερομηνία έναρξης την 13/9/2010 και ημερομηνία λήξης την 15/6. Τελικά, η περίοδος υλοποίησης του Σχεδίου (σε όρους διανομής των προϊόντων), για μια σειρά λόγων που θα εξετασθούν σε σχετική ενότητα, ήταν οι μήνες Μάιος και Ιούνιος του. Ειδικότερα, η διανομή των φρούτων στα σχολεία ξεκίνησε την 16/5/ και ολοκληρώθηκε στις 10/6/. Επιλεγμένα προϊόντα Τα προϊόντα, που μπορούσαν να διατεθούν στα σχολεία, έπρεπε να επιλεγούν από τα ακόλουθα: α) μήλα, β) αχλάδια, γ) πορτοκάλια, δ) μανταρίνια, ε) σταφύλια, στ) νεκταρίνια, ζ) ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 14

16 αγγουράκια, η) σταφίδα. Μετά από σύσταση ειδικής διατροφικής επιτροπής, τα προϊόντα τα οποία τελικά επιλέχθηκαν για διανομή κατά την περίοδο ήταν : μήλο, πορτοκάλι, αγγουράκι (προϊόντα Ολοκληρωμένης Διαχείρισης) και κορινθιακή σταφίδα. Η μαύρη κορινθιακή σταφίδα επιλέχθηκε διότι αποτελεί ελληνικό προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (προϊόν ΠΟΠ) και οι προμηθευτές της ήταν οι Οργανώσεις Παραγωγών ΕΑΣ Αιγίου και Ζακύνθου. Τα εν λόγω προϊόντα ήταν πλυμένα, καθαρά και έτοιμα προς άμεση κατανάλωση. Ειδικότερα, έπρεπε να πληρούν τις ακόλουθες προδιαγραφές : Τα προϊόντα μήλα, πορτοκάλια και αγγουράκια έπρεπε να είναι ολοκληρωμένης διαχείρισης, Τα πορτοκάλια και τα μήλα θα έπρεπε να είναι τουλάχιστον ποιοτικής κατηγορίας Ι, Τα αγγουράκια θα έπρεπε να είναι νανόκαρπων ποικιλιών, Τα πορτοκάλια και αγγουράκια έπρεπε να είναι συσκευασμένα σε ατομικές, χάρτινες συσκευασίες, Η σταφίδα θα έπρεπε να συσκευαστεί σε ατομικές, νάυλον, διαφανείς συσκευασίες των 100 γραμμαρίων, με αναγραφόμενη την ημερομηνία λήξης και να πληροί όλους τους απαραίτητους φυτουγειονομικούς και ποιοτικούς ελέγχους. Όλα τα προϊόντα ήταν κοινοτικής προέλευσης. Συχνότητα διανομής / Ποσότητες Η παράδοση των προϊόντων πραγματοποιήθηκε τμηματικά. Η διανομή των φρούτων σε κάθε σχολείο έγινε σε χρονικό διάστημα μίας (1) ημέρας. Συνολικά, διανεμήθηκαν μερίδες νωπών φρούτων και λαχανικών, ποσότητα η οποία ανέρχεται σε 14 μερίδες φρούτων ανά μαθητή και αναλύεται ως εξής: 1. πορτοκάλι μερίδες 4 2. μήλο μερίδες 4 3. σταφίδα μερίδες 3 4. αγγουράκι μερίδες 3 Οι ανωτέρω μερίδες συσκευάστηκαν σε δύο (2) χάρτινα κλειστά κουτιά (κασετίνες) για κάθε ένα μαθητή. Το ένα από αυτά περιλάμβανε τα τέσσερα μήλα και τα τρία σακουλάκια της σταφίδας και το δεύτερο κουτί τα τέσσερα πορτοκάλια και τα τρία αγγουράκια. Ο κάθε μαθητής είχε τη δυνατότητα να παραλάβει τις δύο χωριστές κασετίνες είτε ταυτόχρονα, είτε ετεροχρονισμένα. Οι κασετίνες έφεραν την εκτύπωση της αφίσας του προγράμματος, τις θρεπτικές ιδιότητες των προϊόντων και υπήρχε πλαίσιο για να γράφει ο κάθε μαθητής το όνομά του. 3 Συγχρηματοδότηση Το Σχέδιο προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία ήταν συγχρηματοδοτούμενο. 3 Φωτογραφικό υλικό παρουσιάζεται στο Παράρτημα 1 ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 15

17 Οι επιλέξιµες για ενίσχυση δαπάνες του Προγράμματος αφορούσαν στις: α. Δαπάνες για την αγορά, τυποποίηση, συσκευασία και διανοµή του τελικού προϊόντος στα σχολεία. β. απάνες για την επικοινωνία, οι οποίες αφορούν στην αφίσα του ευρωπαϊκού σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία (άρθρο 5, παρ. 1, σηµείο iii και άρθρο 14 του Καν. (ΕΚ) 288/2009) γ. Δαπάνες για την υλοποίηση των συνοδευτικών μέτρων, απαραίτητων για τη διασφάλιση της επιτυχούς εφαρμογής του Προγράμματος. Το προβλεπόμενο ύψος της δαπάνης του Σχεδίου, σύμφωνα με την ΚΥΑ /27.01., για την περίοδο υλοποίησης ήταν , που αναλύεται ως εξής: α) Κοινοτική δαπάνη (59%) για τις δαπάνες : 1) αγοράς, τυποποίησης, συσκευασίας και διανοµής του τελικού προϊόντος στα σχολεία, 2) επικοινωνίας, η οποία αφορά στην αφίσα του ευρωπαϊκού σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία και 3) αξιολόγησης της υλοποίησης του Σχεδίου. β) Εθνική δαπάνη (41%) για τις δαπάνες που προαναφέρθηκαν και 100% για τα συνοδευτικά μέτρα, τις δημοσιεύσεις των προκηρύξεων των διαγωνισμών και την κάλυψη του ΦΠΑ για την υλοποίηση του Σχεδίου. Τα απολογιστικά χρηματοοικονομικά στοιχεία του Σχεδίου παρουσιάζονται στην ενότητα 3.4. Συμμετοχή των γονέων Δεν υπήρξε οικονομική συμμετοχή των γονέων στο Πρόγραμμα, όπως αποτυπώθηκε στην Εθνική Στρατηγική, για να μεγιστοποιηθεί η αποτελεσματικότητά του Εμπλεκόμενοι φορείς Οι υπεύθυνοι φορείς για την υλοποίηση του Σχεδίου ήταν: 1. Το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίµων (ΥΠΑΑΤ) που είχε την εποπτεία, παρακολούθηση και αξιολόγηση του Σχεδίου. Ως αρχή επαφής με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ορίστηκε το Τμήμα Πυρηνοκάρπων - Μηλοειδών της Δ/νσης ΠΑΠ Δενδροκηπευτικής. Αρμόδια Υπηρεσία για τη διενέργεια των διαγωνισμών για την επιλογή φορέων εκτέλεσης των συνοδευτικών μέτρων, την επιλογή των αναδόχων και την υπογραφή των τελικών συμβάσεων έως την αναγνώριση και εκκαθάριση των φακέλων πληρωμής των επιλεγμένων φορέων εκτέλεσης ορίστηκε η Οικονομική Διεύθυνση. Ο ΟΠΕΚΕΠΕ και συγκεκριμένα η Διεύθυνση Πληρωμών Αγροτικών Ενισχύσεων ορίστηκε η αρμόδια υπηρεσία για την επιλογή του φορέα εκτέλεσης του Σχεδίου καθώς και του φορέα εκτέλεσης της αξιολόγησης της υλοποίησης του Σχεδίου για την περίοδο 2010-, την υπογραφή των τελικών συμβάσεων και την εφαρμογή και τον έλεγχο του προγράμματος έως την αναγνώριση και εκκαθάριση των φακέλων πληρωμής των επιλεγμένων φορέων εκτέλεσης. ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 16

18 2. Το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας, ια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων στο πλαίσιο υλοποίησης του Σχεδίου μερίμνησε για τη διαδικασία από την παραλαβή του προϊόντος στα σχολεία και τη διανοµή του στους μαθητές. Ειδικότερα : I. Οι Διευθυντές και οι Προϊστάμενοι Γραφείων Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης ήταν αρμόδιοι για την εποπτεία και την παρακολούθηση της υλοποίησης του Σχεδίου. II. Οι Σχολικοί Σύμβουλοι Δημοτικής Εκπαίδευσης, σε συνεργασία με τους Υπεύθυνους Αγωγής Υγείας, είχαν την ευθύνη του εκπαιδευτικού σχεδιασμού της ενημέρωσης εκπαιδευτικών και μαθητών στο πλαίσιο τεσσάρων (4) διδακτικών ωρών της Ευέλικτης Ζώνης, αναφορικά με τους στόχους του προγράμματος. III. Οι Διευθυντές των σχολικών μονάδων : 1) Σε ειδική συνεδρίαση του Συλλόγου διδασκόντων όριζαν τα μέλη της τριμελούς επιτροπής, στην οποία οι ίδιοι προέδρευαν υποχρεωτικά, που ήταν υπεύθυνη για την παραλαβή των προϊόντων, 2) Τηρούσαν το μηνιαίο δελτίο παραλαβής και διανομής του προϊόντος στους μαθητές, 3) Συμπλήρωναν και υπέγραφαν το «Πρωτόκολλο παράδοσης και παραλαβής οπωροκηπευτικών στο Δημοτικό Σχολείο». IV. Η τριμελής επιτροπή της σχολικής μονάδας : 1) Παρελάμβανε το τελικό προϊόν από τον εκπρόσωπο του φορέα εκτέλεσης και το διένεμε, μαζί με τα συνοδευτικά μέτρα, στους μαθητές, 2) Μεριμνούσε για την ανάρτηση της συνοδευτικής αφίσας σε εμφανές σημείο του σχολείου. 3. Το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης ήταν υπεύθυνο για την έγκριση του καταλόγου των επιλέξιμων προϊόντων που διανεμήθηκαν στην οµάδα- στόχο. Για την αγορά, τυποποίηση, συσκευασία και διανομή του τελικού προϊόντος στα σχολεία και την επικοινωνία, η οποία αφορά στην αφίσα του ευρωπαϊκού σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία, έγινε επιλογή ιδιωτικού φορέα μέσω κλειστού διαγωνισμού με σύντμηση των προθεσμιών υποβολής των αιτήσεων συμμετοχής και των προσφορών. Επιλέχθηκε δηλαδή η εκτέλεση του σχεδίου «όλα εντός της τιμής», προσέγγιση που έχει υιοθετηθεί και από άλλα κράτη (π.χ. Ιταλία). Η προκήρυξη του διαγωνισμού έγινε στις 24/2/ και η σύμβαση με τον ανάδοχο υπογράφηκε στις 13/5/ Αξιολόγηση, παρακολούθηση και πληροφόρηση Η αξιολόγηση του Προγράμματος για το έτος ανατέθηκε σε εξωτερικό αξιολογητή μετά από κλειστό διαγωνισμό, με σύντμηση των προθεσμιών υποβολής των αιτήσεων συμμετοχής και των προσφορών. Η προκήρυξη του διαγωνισμού δημοσιεύτηκε στις 2/2/2012 με καταληκτική ημερομηνία υποβολής προσφορών την 8/2/2012 και η κατακύρωση του διαγωνισμού στον ανάδοχο στις 24/2/2012. Οι προδιαγραφές της αξιολόγησης βασίσθηκαν στα σχετικά έγγραφα και κατευθύνσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η παρακολούθηση του Σχεδίου έγινε με βάση τα οριζόμενα στις Υπουργικές Αποφάσεις και την ευθύνη είχε το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων μέσω του τμήματος Πυρηνοκάρπων Μηλοειδών της Διεύθυνσης ΠΑΠ Δενδροκηπευτικής. ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 17

19 Σε ότι αφορά τις δράσεις πληροφόρησης αυτές επικεντρώθηκαν στη σχεδίαση/εκτύπωση της αφίσας του ευρωπαϊκού σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία και την αποστολή της στα επιλεγμένα σχολεία. Εκτυπώθηκαν συνολικά αφίσες οι οποίες τοποθετήθηκαν σε κάθε σχολείο, ενώ το λογότυπο της αφίσας αποτυπωνόταν στις δύο κασετίνες που περιείχαν τα διανεμόμενα προϊόντα Συνοδευτικά μέτρα Σύμφωνα με την Εθνική Στρατηγική, τα συνοδευτικά μέτρα μπορούσαν να επιλεγούν από τον ακόλουθο ενδεικτικό κατάλογο : Ενημερωτικό υλικό (φυλλάδια, οπτικοακουστικό υλικό DVD) Ενημερωτικές διαλέξεις και προβολές σχετικού υλικού στους μαθητές Οργάνωση θεατρικών παραστάσεων Επισκέψεις των μαθητών σε αγροκτήματα για να γνωρίσουν τον τρόπο καλλιέργειας και παραγωγής των φρούτων και λαχανικών Διαφημιστικές προβολές στην τηλεόραση Δημιουργία website Άλλα Για την υλοποίηση των συνοδευτικών μέτρων προβλεπόταν η διενέργεια ανοιχτού διαγωνισμού. Κατά την περίοδο δεν υλοποιήθηκαν πλήρως τα συνοδευτικά μέτρα, λόγω της σημαντικής καθυστέρησης στην επιλογή αναδόχου για τη διανομή των φρούτων, ενώ παράλληλα δεν υπήρχε επαρκές χρονικό διάστημα για την πλήρη υλοποίησή τους με δεδομένο ότι το σχολικό έτος ολοκληρωνόταν στις 15/6/. Ρόλο συνοδευτικών μέτρων είχε η διενέργεια διδακτικών ωρών στο πλαίσιο της Ευέλικτης Ζώνης και η ενημέρωση των μαθητών από τους δασκάλους. Την ευθύνη του εκπαιδευτικού σχεδιασμού, της ενημέρωσης των εκπαιδευτικών και των μαθητών είχαν οι Σχολικοί Σύμβουλοι Δημοτικής Εκπαίδευσης σε συνεργασία με τους Υπευθύνους Αγωγής Υγείας ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΩΝ ΕΝΙΣΧΥΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ Στον Πίνακα που ακολουθεί παρουσιάζονται τα προϋπολογιστικά και απολογιστικά χρηματοοικονομικά στοιχεία του Προγράμματος για την περίοδο Από τα στοιχεία αυτά προκύπτουν τα ακόλουθα συμπεράσματα : 1. Η απορρόφηση του Σχεδίου ανήλθε συνολικά σε ποσοστό 77,5%, που γενικά εκτιμάται ως ικανοποιητικό. Η απόκλιση οφείλεται στη μη υλοποίηση των συνοδευτικών μέτρων που καλύπτονταν εξ ολοκλήρου από την εθνική συμμετοχή. 2. Οι δαπάνες για την αγορά, τυποποίηση, συσκευασία και διανομή του προϊόντος στα σχολεία ανήλθαν σε ,85, μη συμπεριλαμβανομένου του ΦΠΑ. Συνεπώς, το ποσοστό απορρόφησης, βάσει του εγκεκριμένου προϋπολογισμού του Σχεδίου για τις συγκεκριμένες δαπάνες (ΚΥΑ / ), ανήλθε στο 80,5%. 3. Οι δαπάνες για την εξωτερική αξιολόγηση του Σχεδίου ανέρχονται σε , μη συμπεριλαμβανομένου του ΦΠΑ. Κατά συνέπεια, η απορρόφηση της συγκεκριμένης κατηγορίας δαπανών ανέρχεται σε ποσοστό 24,6%. ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 18

20 Προϋπολογισμός Σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία για την περίοδο Α/Α Στοιχεία Προϋπολογισμού ΑΡΧΙΚΗ ΜΕΓΙΣΤΗ ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (βάσει Κανονισμού ΕΚ 288/2009) Κοινοτική Συμμετοχή (59%) Εθνική Συμμετοχή (41%) ΣΥΝΟΛΟ Αξία προϊόντος + Αφίσα + 1 Δαπάνες επικοινωνίας , , ,76 2 Αξιολόγηση Προγράμματος , , ,10 3 Δαπάνες Δημοσίευσης 3.000, ,00 Γενικό Σύνολο , , ,86 ΠΡΟΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (ΚΥΑ / ) ΑΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Φεβρουάριος 2012) Α/Α Στοιχεία Προϋπολογισμού Κοινοτική Συμμετοχή (59%) Εθνική Συμμετοχή (41%) ΣΥΝΟΛΟ Κοινοτική Συμμετοχή (59%) Εθνική Συμμετοχή (41%) ΣΥΝΟΛΟ % Απορρόφηση 1 Αξία προϊόντος + Αφίσα , , , , , ,85 80,5% 2 ΦΠΑ (13%) , , , ,56 3 Αξιολόγηση Προγράμματος , , , , , ,00 24,6% 4 ΦΠΑ (23%) , , , ,00 5 Δαπάνες Δημοσίευσης 3.000, ,00 0,00 0,0% Σύνολο προ ΦΠΑ , , , , , ,29 Γενικό Σύνολο , , , , , ,41 77,5% Πηγή : ΥΠΑΑΤ (Επεξεργασία Συμβούλου Αξιολόγησης) ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 19

21 4. ΑΞΙΟΛΟΓΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ 1ος άξονας αξιολόγησης: Εφαρμογή 4.1. ΕΦΑΡΜΟΣΤΗΚΕ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΟΠΩΣ ΠΡΟΒΛΕΠΟΤΑΝ ΑΠΟ ΤΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ; Στοχοθέτηση της στρατηγικής του Σχεδίου Στη στρατηγική του Σχεδίου δεν περιλαμβάνονταν ποσοτικοί στόχοι, καθότι δεν απαιτούνταν κάτι τέτοιο από τον Κανονισμό, παράμετρος που καθιστά δύσκολη τη μέτρηση της επιτευξιμότητας των στόχων. Από την εξέταση των ειδικών στόχων και των αναμενόμενων αποτελεσμάτων που περιλαμβάνονται στις σχετικές ΚΥΑ διαφαίνεται και η διαφορετική οπτική γωνία με την οποία αντιμετωπίστηκε το Σχέδιο από την πλευρά των δύο βασικών συμπραττόντων Υπουργείων (ΥΠΑΑΤ, Υπουργείο Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων). Η στοχοθέτηση από πλευράς Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων περιλαμβάνει βραχυπρόθεσμα επιτεύξιμους στόχους που αφορούν τη γεωργική παραγωγή (αύξηση κατανάλωσης οπωροκηπευτικών, σταθεροποίηση των αγορών, βελτίωση του γεωργικού εισοδήματος), ενώ από πλευράς Υπουργείου Παιδείας η έμφαση δίνεται στην εκπαιδευτική παιδαγωγική διάσταση, που αποτελεί όμως μακροπρόθεσμο στόχο. Η διαφοροποίηση αυτή είναι αναμενόμενη και υπό τον όρο ότι το Πρόγραμμα θα υλοποιούνταν στο σύνολο του με βάση την Εθνική Στρατηγική θα εξυπηρετούνταν απόλυτα δύο βασικές πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης που είναι η Κοινή Αγροτική Πολιτική και η πολιτική για τη Δημόσια Υγεία. Κοινή συνισταμένη των δύο Υπουργικών Αποφάσεων είναι η έμφαση που αποδίδεται στη διατροφή και υγεία. Επισημαίνεται επίσης ότι σε όρους στοχοθέτησης η στρατηγική ήταν απόλυτη συμβατή με τους στόχους της ΚΑΠ. Παρά τη σημαντική καθυστέρηση στην υλοποίηση του Σχεδίου, που οφείλεται κυρίως στην καθυστέρηση έκδοσης των απαραίτητων κανονιστικών πράξεων αλλά και στην επιλογή του φορέα εκτέλεσης του έργου, υπήρξε επίτευξη των στόχων που σχετίζονται με την απορρόφηση της γεωργικής παραγωγής και την τόνωση του εισοδήματος των γεωργών, αφού καταναλώθηκαν σημαντικές ποσότητες νωπών φρούτων και λαχανικών, ενώ υπάρχει σημαντικός βαθμός αβεβαιότητας για την επίτευξη των παιδαγωγικών στόχων του Προγράμματος. Εκτιμάται ωστόσο ότι ο ειδικός στόχος του Σχεδίου που αφορούσε στη βελτίωση των διατροφικών συνηθειών των παιδιών και στην καταπολέμηση της παιδικής παχυσαρκίας ήταν αρκετά φιλόδοξος, λαμβάνοντας υπόψη το εξαιρετικά περιορισμένο χρονικό διάστημα εφαρμογής του Σχεδίου. Επιπλέον, στα θετικά σημεία της στρατηγικής περιλαμβάνεται η υποχρέωση ότι τα διατιθέμενα προϊόντα θα έπρεπε να έχουν παραχθεί με φιλικές προς το περιβάλλον γεωργικές πρακτικές (προϊόντα βιολογικής γεωργίας ή ολοκληρωμένης διαχείρισης). Ο ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 20

22 συγκεκριμένος στόχος επιτεύχθηκε, με δεδομένο ότι τα νωπά φρούτα και λαχανικά που διατέθηκαν (μήλο, πορτοκάλι, αγγούρι) ήταν προϊόντα ολοκληρωμένης διαχείρισης. Εφαρμογή του Σχεδίου Η εφαρμογή του Σχεδίου παρουσίασε απόκλιση σε σχέση με την Εθνική Στρατηγική, αφού δεν υλοποιήθηκαν τα συνοδευτικά μέτρα. Ως σημαντικότεροι αρνητικοί παράγοντες επισημαίνονται η περιορισμένη εφαρμογή των συνοδευτικών μέτρων, η μη επαναλαμβανόμενη διανομή των φρούτων και λαχανικών, αφού στην πλειονότητα των περιπτώσεων τα φρούτα και τα λαχανικά διατέθηκαν άπαξ όπως επίσης και η μη πρόβλεψη διαδικασιών παρακολούθησης και μέτρησης του βαθμού ικανοποίησης των παιδιών. Σε παρούσα φάση η μη δυνατότητα, λόγω απουσίας χρόνου συγκέντρωσης πρωτογενών στοιχείων μέσω της διεξαγωγής έρευνας πεδίου, κενό το οποίο θα καλυφθεί στην επανυποβολή της έκθεσης αξιολόγησης, θα δώσει την δυνατότητα στον αξιολογητή να παρέχει ποσοτικά στοιχεία σχετικά με την εκτίμηση της βελτίωσης των διατροφικών συνηθειών των παιδιών. Οι λεπτομέρειες σχετικά με τον αριθμό των ομάδων στόχων στους οποίους θα διακινηθεί ερωτηματολόγιο, η υιοθέτηση συμμετοχικών μεθόδων αξιολόγησης (π.χ. διενέργεια Focus Group), ο αριθμός των Διευθυντών των σχολικών μονάδων για την πραγματοποίηση συνεντεύξεων θα προσδιορισθούν μετά την αποσαφήνιση των όρων και προϋποθέσεων που θέτει η εθνική νομοθεσία για τη διακίνηση ερωτηματολογίων στις μονάδες της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Αποδέκτες του Σχεδίου Ο αριθμός των μαθητών που ήταν αποδέκτες του Σχεδίου αντιπροσωπεύει το 54,4% των παιδιών ηλικίας 6-10 ετών που χρησιμοποιήθηκε ως τιμή αναφοράς για την ενδεικτική κατανομή της Κοινοτικής Συνδρομής 4. Το ποσοστό αυτό είναι σημαντικά υψηλότερο από το μέσο όρο του 18,36% 5 στον οποίο κυμάνθηκε η εφαρμογή του Σχεδίου στα 20 κράτη μέλη της Ε.Ε. κατά τον πρώτο χρόνο υλοποίησής του ( ). Ενδεικτικά αναφέρεται ότι το ποσοστό κάλυψης των μαθητών ανάμεσα στα κράτη που συμμετείχαν κυμάνθηκε από 3,3% (Γαλλία) έως 97% (Μάλτα). Η πιλοτική εφαρμογή του Σχεδίου και η επιλογή της διανομής των νωπών φρούτων και λαχανικών στα δύο σημαντικότερα πληθυσμιακά κέντρα της χώρας θεωρείται επιτυχής διότι αφενός κάλυψε πολύ μεγάλο αριθμό παιδιών και αφετέρου αποτέλεσε ένα πολύ σημαντικό τεστ των μηχανισμών εφαρμογής για τη δυνατότητα ανταπόκρισης στη διανομή τόσο μεγάλου όγκου προϊόντων σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. 4 Κανονισμός (ΕΚ) ΑΡΙΘ288/ Commission Europeenne, Premier Apercu des resultats des Rapports de Suivi School Fruit Scheme (SFS), Brussels, 22 mars. ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 21

23 Σημαντική παράμετρος για την επιτυχή εφαρμογή του Σχεδίου αποτέλεσε η προσπάθεια για την ενσωμάτωσή του στο ωρολόγιο πρόγραμμα των σχολείων μέσω της υλοποίησης τεσσάρων διδακτικών ωρών και ενημερωτικών συζητήσεων για τους στόχους του Προγράμματος στο πλαίσιο της Ευέλικτης Ζώνης καθώς και η ενημέρωση των εκπαιδευτικών. Εάν δεν υπήρχε η υλοποίηση αυτών των διδακτικών ωρών αλλά και η αναγραφή των θρεπτικών ιδιοτήτων των διανεμόμενων προϊόντων στις συσκευασίες των προϊόντων- που εν μέρει κάλυψε την απουσία έκδοσης ενημερωτικού φυλλαδίου και την μη υλοποίηση των προγραμματισμένων συνοδευτικών μέτρων- θα μπορούσε βάσιμα να υποστηριχθεί ότι το Σχέδιο προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία εφαρμόσθηκε μη ολοκληρωμένα. Η διαπίστωση αυτή δεν αναιρεί τις σημαντικές δυσκολίες που αναπόφευκτα συνοδεύουν το πρώτο έτος εφαρμογής ενός τόσο φιλόδοξου εγχειρήματος με δεδομένο ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχει εμπειρία στην εφαρμογή αντίστοιχων Σχεδίων, ενώ δεν υπάρχει και γενικότερα συγκροτημένη πολιτική για τη σχολική διατροφή, αφού δεν παρέχεται σίτιση στα σχολεία. Στη συντριπτική πλειονότητα των σχολείων δεν λειτουργούν σχολικά εστιατόρια ούτε παρέχονται σχολικά γεύματα. Στα ολοήμερα σχολεία οι μαθητές φέρνουν το φαγητό από το σπίτι τους. Η παρέμβαση της Πολιτείας στη σχολική διατροφή περιορίζεται στον προσδιορισμό των χαρακτηριστικών των τροφίμων που θα μπορούν να διατίθενται από τις σχολικές καντίνες 6 τα οποία διαφοροποιούνται ανάλογα με την εκπαιδευτική βαθμίδα. Κατά συνέπεια, εκ των πραγμάτων η κανονιστική προϋπόθεση για την αναγκαιότητα σαφούς διάκρισης της διανομής των φρούτων από τα συνήθη παρεχόμενα σχολικά γεύματα επιτεύχθηκε πλήρως ΕΝΘΑΡΡΥΝΕ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΙΣ ΠΡΟΒΛΕΠΟΜΕΝΕΣ ΕΥΡΕΙΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ, ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ; ΕΝΘΑΡΡΥΝΕ ΤΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΦΟΡΕΩΝ; Το Σχέδιο κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία εφαρμόστηκε για πρώτη φορά το σχολικό έτος Στην υλοποίηση του σχεδίου υπήρξε εμπλοκή των αρμόδιων δημόσιων φορέων εκπαίδευσης και υγείας. Από τη εξέταση του συνόλου των διοικητικών εγγράφων και του υλικού που συλλέχθηκε μέχρι την ημερομηνία υποβολής της παρούσας έκθεσης αξιολόγησης ( ), προκύπτει ότι ο ρόλος των φορέων για μεν το Υπουργείο Υγείας ήταν περιορισμένος και αφορούσε την έγκριση των προϊόντων που διανεμήθηκαν, ενώ αντίθετα ο ρόλος του Υπουργείου Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων εκτιμάται ως πολύ σημαντικός για την εφαρμογή του Προγράμματος. Επισημαίνεται ότι η ευρεία συνεργασία μεταξύ της εκπαίδευσης και της γεωργίας, όπως αυτή αποτυπώνεται με την ενεργό συμμετοχή των αρμόδιων Υπουργείων, εστιάσθηκε κυρίως στην εφαρμογή του Σχεδίου. Για τη μεγιστοποίηση όμως της συμβολής του Σχεδίου θα έπρεπε να 6 Υπουργική Απόφαση Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης ΦΕΚ1183/ Τεύχος Β ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 22

24 διασφαλίζεται και η ευρεία συνεργασία των φορέων κατά τη φάση του σχεδιασμού του προγράμματος. Την κύρια ευθύνη του σχεδιασμού έχει το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, μέσω της Δ/σης Δενδροκηπευτικής, που ούτε τον αναγκαίο αριθμό στελεχών διαθέτει αλλά ούτε και την επιστημονική γνώση ειδικά στα θέματα διατροφής, παιδαγωγικών μεθόδων και εκπαιδευτικών πρακτικών. Για το σωστό σχεδιασμό του Προγράμματος θα έπρεπε να διασφαλισθεί διεπιστημονική προσέγγιση με την ενεργό συμμετοχή φορέων και από τα άλλα Υπουργεία (αναλυτικές προτάσεις αναφέρονται στην ενότητα των προτάσεων). Η ανωτέρω παρατήρηση δεν μειώνει τη συμβολή του ΥΠΑΑΤ και του ΟΠΕΚΕΠΕ στην πρώτη πιλοτική εφαρμογή του Σχεδίου που, παρά τα προβλήματα που παρουσιάσθηκαν κατά την υλοποίηση -σε πολύ μεγάλο βαθμό αναμενόμενα με δεδομένη την έλλειψη σχετικής εμπειρίας- αλλά και τη δεδομένη δυσμενή δημοσιονομική συγκυρία καθώς και τη δυσκολία εξεύρεσης εθνικών πόρων, κατέστη δυνατόν να εφαρμοσθεί. Η συμμετοχή των ιδιωτικών φορέων στην υλοποίηση του σχεδίου αφορούσε μόνο στην επιλογή αναδόχου για την αγορά, τυποποίηση, συσκευασία και διανομή του τελικού προϊόντος στα σχολεία και την επικοινωνία (αφίσα του ευρωπαϊκού σχεδίου προώθησης της κατανάλωσης φρούτων στα σχολεία) καθώς και στην επιλογή εξωτερικού αξιολογητή για την εκπόνηση της έκθεσης αξιολόγησης. 2ος άξονας αξιολόγησης: Αποτελέσματα / αποτελεσματικότητα 4.3. ΣΕ ΠΟΙΟ ΒΑΘΜΟ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΗΤΑΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟ ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΣΥΝΗΘΕΙΩΝ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ, ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΓΙΑ ΦΡΟΥΤΑ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΑ; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό θα πρέπει να εξετάσει την αποτελεσματικότητα του Σχεδίου όσον αφορά τη θετική συμβολή του στην υιοθέτηση υγιεινής διατροφής και στην αύξηση της κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών. Ειδικότερα, θα πρέπει να δοθούν απαντήσεις στα ακόλουθα υπο-ερωτήματα: Η εφαρμογή του Σχεδίου συνέβαλε στην αύξηση της κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών από τα παιδιά; Η εφαρμογή του Σχεδίου συνέβαλε στην αύξηση της κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών από τους γονείς; Η εφαρμογή του Σχεδίου είχε συνεχιζόμενη επίπτωση στην κατανάλωση φρούτων και λαχανικών από τα παιδιά μακροχρόνια, ακόμα και όταν δεν επωφελούνται πλέον από το Σχέδιο; Συμβαίνει το ίδιο και με τους γονείς; H εφαρμογή του Σχεδίου είχε επιπτώσεις στη διατροφή των παιδιών; Η εφαρμογή του Σχεδίου είχε επιπτώσεις στην παιδική παχυσαρκία; Η εφαρμογή του Σχεδίου αναμένεται να οδηγήσει σε υγιεινότερη συμπεριφορά (συμπεριλαμβανομένης της αύξησης της φυσικής άσκησης); Για να καταστεί δυνατή η απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα θα έπρεπε να υπήρχε η καταγραφή της υφιστάμενης κατάστασης, δηλαδή οι ποσότητες κατανάλωσης φρούτων και ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 23

25 λαχανικών από τα παιδιά πριν και μετά την εφαρμογή του Σχεδίου. Αντίστοιχες καταγραφές δεν υπήρξαν, ενώ λόγω και της χρονικής περιόδου της διανομής των φρούτων δεν υπήρξε η δυνατότητα για την εφαρμογή δράσεων follow up. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι για την αλλαγή των διατροφικών συνηθειών απαιτείται συστηματική και συνεχής προσπάθεια. Θα ήταν ιδιαίτερα παράδοξο να θεωρηθεί ότι η διανομή μίας φοράς των φρούτων θα οδηγούσε σε αύξηση της κατανάλωσης. Σαφής απάντηση θα μπορεί να δοθεί μόνο μετά την καταγραφή των απόψεων των εκπαιδευτικών που ενεπλάκησαν στην υλοποίηση του Προγράμματος. Η διεξαγωγή έρευνας πεδίου στους μαθητές είναι ιδιαίτερα δύσκολο να υλοποιηθεί, καθότι απαιτείται η έγκριση του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και με βάση την εθνική νομοθεσία δεν επιτρέπεται η διακίνηση ερωτηματολογίων στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Όπως θα παρουσιασθεί αναλυτικά στην ενότητα της μεθοδολογίας η μη δυνατότητα πραγματοποίησης της έρευνας πεδίου θα υποκατασταθεί από τη διενέργεια συνεντεύξεων με τους Υπευθύνους Αγωγής Υγείας της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, τους σχολικούς συμβούλους και τους Διευθυντές σχολείων. Μέχρι την ολοκλήρωση της έρευνας αυτής καθίσταται αδύνατη η διατύπωση αξιολογικής κρίσης. Σε ότι αφορά την επίδραση του Σχεδίου στους γονείς θα πρέπει να σημειωθεί ότι στο Πρόγραμμα δεν είχαν προβλεφθεί αντίστοιχες δράσεις. Κατά συνέπεια, θα ήταν δύσκολο να τεκμηριωθεί ότι το Σχέδιο συνέβαλε στην αύξηση της κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών από τους γονείς. Υπάρχουν ενδείξεις από την εφαρμογή εθνικών προγραμμάτων διανομής φρούτων σε άλλα κράτη-μέλη ότι τα προγράμματα αυτά συμβάλλουν στη μεταβολή των διατροφικών συνθηκών και στη μείωση της παχυσαρκίας, ωστόσο υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά που συνίσταται στο ότι τα προγράμματα αυτά σε άλλα κράτη-μέλη εφαρμόζονται επί σειρά ετών και χαρακτηρίζονται από τον επαναλαμβανόμενο ετήσιο χαρακτήρα τους. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι : H διανομή φρούτων στην Αγγλία πραγματοποιείται για χρονική περίοδο ημερών, Στην Ιρλανδία τα προγράμματα υγιεινής διατροφής διαρκούν 17 ημέρες κάθε διδακτικό έτος και κατά τη διάρκεια των μαθημάτων διανέμονται δωρεάν φρούτα, Στη Γερμανία για μια περίοδο 4-8 εβδομάδων διανέμεται τουλάχιστον μια φορά την ημέρα μια μερίδα φρούτων, ενώ στα προγράμματα εκπαίδευσης περιλαμβάνονται και επισκέψεις σε αγροκτήματα αλλά και συζητήσεις των γονέων με διατροφολόγους, Στη Δανία υπάρχει η εβδομάδα φρούτων στην διάρκεια της οποίας διανέμονται φρούτα. Στα κράτη-μέλη της Ε.Ε υλοποιούνται συνολικά 21 προγράμματα διανομής φρούτων, χρηματοδοτούμενα είτε με κοινοτικούς πόρους (από το 2009 που είναι το πρώτο έτος έναρξης εφαρμογής του προγράμματος διανομής φρούτων), είτε με αμιγώς εθνικούς πόρους. Τα προγράμματα παρουσιάζουν διαφορές μεταξύ τους και δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο μοντέλο εφαρμογής, απόρροια και του διαφορετικού τρόπου οργάνωσης των εκπαιδευτικών συστημάτων, του ρόλου των συλλόγων γονέων, των υποδομών των σχολείων κλπ. Κοινό χαρακτηριστικό όμως του συνόλου των εφαρμοζομένων προγραμμάτων είναι ο επαναλαμβανόμενος και συστηματικός χαρακτήρας τους. ΛΚΝ ΑΝΑΛΥΣΙΣ ΕΠΕ 24

Σχέδιο Προώθησης της Κατανάλωσης Φρούτων και Λαχανικών στα Σχολεία 2012-2013

Σχέδιο Προώθησης της Κατανάλωσης Φρούτων και Λαχανικών στα Σχολεία 2012-2013 ΤΙΤΛΟΣ ΣΧΕ ΙΟΥ Σχέδιο Προώθησης της Κατανάλωσης Φρούτων και Λαχανικών στα Σχολεία 2012-2013 ΝΟΜΙΚΗ ΒΑΣΗ Κανονισμός (ΕΚ) του Συμβουλίου με αριθμό 1234/2007 όπως τροποποιήθηκε από τον Κανονισμό (ΕΚ) 13/2009

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΑΘΗΝΑ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2014 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ & ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Σελίδα1 Η ΑΝΑΓΚΗ Η αντιμετώπιση

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές πληροφορίες για το Πρόγραµµα ιανοµής Γάλακτος στα Σχολεία της ΕΕ

Γενικές πληροφορίες για το Πρόγραµµα ιανοµής Γάλακτος στα Σχολεία της ΕΕ Γενικές πληροφορίες για το Πρόγραµµα ιανοµής Γάλακτος στα Σχολεία της ΕΕ Στις 17 Οκτωβρίου 2008, οι µαθητές του δηµοτικού σχολείου Παναγίας Τριχερούσας στη Λεµεσό θα φιλοξενήσουν την έναρξη της νέας εκστρατείας

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Πόσα παιδιά συμμετέχουν στο Πρόγραμμα; Πόσα γεύματα έχουν διανεμηθεί; Ποια είναι η «ιστορία» του Προγράμματος;

Πρόγραμμα ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Πόσα παιδιά συμμετέχουν στο Πρόγραμμα; Πόσα γεύματα έχουν διανεμηθεί; Ποια είναι η «ιστορία» του Προγράμματος; Πρόγραμμα ΔΙΑΤΡΟΦΗ Πόσα παιδιά συμμετέχουν στο Πρόγραμμα; Το Πρόγραμμα ΔΙΑ.ΤΡΟΦΗ απευθύνεται σε μαθητές δημοσίων σχολείων κοινωνικοοικονομικά ευπαθών περιοχών της χώρας, που πλήττονται περισσότερο από

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΑΘΗΝΑ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2014 ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΙΔΙΩΤΙΚΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ & ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ, PROLEPSIS Η ΑΝΑΓΚΗ Η οικονομική

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΔΗΜΙΑ

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΔΗΜΙΑ Η παχυσαρκία αποτελεί μία ασθένεια η οποία τείνει να εκλάβει διαστάσεις επιδημίας ή κοινωνικής μάστιγας τις τελευταίες δεκαετίες. Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Οργανισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2015 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟ «ΓΕΜΑΤΟ ΔΙΑΤΡΟΦΗ» Δημοσθένης Β. Παναγιωτάκος, Καθηγητής, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Οι διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία.

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Παχυσαρκία είναι η παθολογική αύξηση του βάρους του σώματος, που οφείλεται σε υπερβολική συσσώρευση λίπους στον οργανισμό. Παρατηρείται γενικά

Διαβάστε περισσότερα

<< Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση >> ΑΠΟΦΑΣΗ

<< Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση >> ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ, ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΤΟΜΕΑΚΩΝ ΕΠ ΤΟΥ ΕΚΤ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: ΒΛ4Α9-ΖΦΩ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

ΑΔΑ: ΒΛ4Α9-ΖΦΩ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση : Κωνσταντινουπόλεως 45-49

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ

ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 1177 ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΤΕΥΧΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Αρ. Φύλλου 64 27 Ιανουαρίου 2011 ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ Αριθμ. 136367 Καθορισμός των αναγκαίων συμπληρωματικών μέτρων για την εφαρμογή των Κανονισμών

Διαβάστε περισσότερα

8 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΖΩΓΡΑΦΟΥ

8 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΖΩΓΡΑΦΟΥ 8 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΖΩΓΡΑΦΟΥ Δάσκαλος : Μιαρίτης Στυλιανός ΥΠΕΠΘ ΕΙΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ (ΠΡΑΞΗ 2.4.3.α) ΠΙΛΟΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΣΥΜΠΡΑΤΤΟΥΣΕΣ ΣΧΟΛΙΚΕΣ ΜΟΝΑΔΕΣ 3 Ο,7 Ο,8 Ο,12 Ο,15 Ο,16 Ο ΔΗΜ. ΣΧ. ΖΩΓΡΑΦΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ. «Ενίσχυση των καινοτόμων παρεμβάσεων των Ολοήμερων Σχολείων σχολικού έτους 2013-2014»

ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ. «Ενίσχυση των καινοτόμων παρεμβάσεων των Ολοήμερων Σχολείων σχολικού έτους 2013-2014» ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΑΞΕΩΝ «Ενίσχυση των καινοτόμων παρεμβάσεων των Ολοήμερων Σχολείων σχολικού έτους 2013-2014» Οι Πράξεις «Υποστήριξη Ολοήμερων Σχολείων (Β)

Διαβάστε περισσότερα

Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου

Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου Χριστιάνα Γ. Παυλίδου D.U., MSc Κλινικός ιατροφολόγος ιαιτολόγος Επιστηµονικός σύµβουλος ΠΑΙ ΕΙΑΤΡΟΦΗ by Epode Παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα Το

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ : «ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ» ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ : Κα ΚΥΠΑΡΙΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πρωτοβουλίες της Βιομηχανίας Τροφίμων για ισορροπημένη διατροφή. Βάσω Παπαδημητρίου Γενική Διευθύντρια

Πρωτοβουλίες της Βιομηχανίας Τροφίμων για ισορροπημένη διατροφή. Βάσω Παπαδημητρίου Γενική Διευθύντρια Πρωτοβουλίες της Βιομηχανίας Τροφίμων για ισορροπημένη διατροφή Βάσω Παπαδημητρίου Γενική Διευθύντρια O ΣΕΒΤ είναι από το 1978 το επίσημο όργανο εκπροσώπησης των κοινών θέσεων και απόψεων της Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Ε Γ Κ Υ Κ Λ Ι Ο Σ. ΘΕΜΑ: «Συμπληρωματικά προσωρινά έκτακτα μέτρα στήριξης παραγωγών ορισμένων φρούτων και λαχανικών»

Ε Γ Κ Υ Κ Λ Ι Ο Σ. ΘΕΜΑ: «Συμπληρωματικά προσωρινά έκτακτα μέτρα στήριξης παραγωγών ορισμένων φρούτων και λαχανικών» ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΕΠΕΙΓΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αθήνα, 18/03/2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗΣ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ Αρ. πρωτ.: 1316/31993 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΓΕΝ. Δ/ΝΣΗ ΒΙΩΣΙΜΗΣ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Δ/ΝΣΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΦΕΙΟ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΟΥΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΟΥΜΕΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΝΑΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΟ ΟΡΘΟ

ΓΡΑΦΕΙΟ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΟΥΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΟΥΜΕΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΝΑΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΟ ΟΡΘΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΟΥΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΟΥΜΕΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών», στις 8 Π.Σ., 3 Π.Στ.Εξ., 2 Π.Στ.Εισ. του Στρ. Στόχου 1 Κωδικός ΟΠΣ-ΕΡΓΟΡΑΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΕΠΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ. Ισχυρισμοί διατροφής

ΘΡΕΠΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ. Ισχυρισμοί διατροφής ΘΡΕΠΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Ισχυρισμοί διατροφής «ισχυρισμός» αναφερόμενος σε τρόφιμο: Κάθε μήνυμα ή απεικόνιση, η οποία δεν είναι υποχρεωτική σύμφωνα με την κοινοτική ή εθνική νομοθεσία, συμπεριλαμβανομένης

Διαβάστε περισσότερα

Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ

Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ Το πρόγραμμα ΕΥΖΗΝ παρεμβαίνει, μέσω συγκεκριμένων δράσεων, στην καθημερινότητα του σχολείου και της ελληνικής οικογένειας, παρέχοντας διαρκή συμβουλευτική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΒΑΘΜΙΣΗ ΕΓΓΡΑΦΟΥ: ΔΗΜΟΣΙΟ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ. Προς : Ώπως Π.Δ

ΔΙΑΒΑΘΜΙΣΗ ΕΓΓΡΑΦΟΥ: ΔΗΜΟΣΙΟ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ. Προς : Ώπως Π.Δ ΑΝΑΡΤΗΤΕA ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & Γ.Δ.Σ Δ/ΝΣΗ ΑΜΕΣΩΝ ΕΝΙΣΧΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΑΓΟΡΑΣ Αθήνα 20-01-2015 ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΦΟΡΕΩΝ Αρ. Πρωτ : 10895 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Τ. ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΚΑΤΕΠΕΙΓΟΝ Προς : Ώπως Π.Δ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning)

http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning) http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning), Το πρόγραμμα ΕΥΖΗΝ παρεμβαίνει, μέσω συγκεκριμένων δράσεων, στην καθημερινότητα τόσο του σχολείου και

Διαβάστε περισσότερα

Η διατροφή των μαθητών: Η περίπτωση των Ολοήμερων Δημοτικών Σχολείων

Η διατροφή των μαθητών: Η περίπτωση των Ολοήμερων Δημοτικών Σχολείων IHPCBG: Επένδυση για την υγεία και ευημερία των παιδιών σε Βουλγαρία και Ελλάδα IHPCBG: Investment in the health and the prosperity of the children in the Bulgarian Greek region 10-12 Οκτωβρίου 2013 Η

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: ΒΙΚ39-630 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

ΑΔΑ: ΒΙΚ39-630 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση : Κωνσταντινουπόλεως 45-49

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελεί μέρος της αγωγής υγείας και μπορεί να περιλαμβάνει παρερχόμενες γνώσεις που αφορούν.

Αποτελεί μέρος της αγωγής υγείας και μπορεί να περιλαμβάνει παρερχόμενες γνώσεις που αφορούν. ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένας ευρύτερος ορισμός της επιστήμης της διατροφής και της διαιτολογίας περιλαμβάνει και την μελέτη της ανθρώπινης συμπεριφοράς σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Πάνος Πλατρίτης Διαιτολόγος-Διατροφολόγος

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Πάνος Πλατρίτης Διαιτολόγος-Διατροφολόγος ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Πάνος Πλατρίτης Διαιτολόγος-Διατροφολόγος Έρευνα Συνδέσμου Διαιτολόγων Κύπρου. Αποτελέσματα από επιδημιολογική έρευνα για το ποσοστό της παχυσαρκίας και υπερβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση : Κωνσταντινουπόλεως

Διαβάστε περισσότερα

Αδραμερινά Άλκηστις Ειδικευόμενη Ιατρός Παιδιατρικής Κλινικής ΓΝ Δράμας

Αδραμερινά Άλκηστις Ειδικευόμενη Ιατρός Παιδιατρικής Κλινικής ΓΝ Δράμας Αδραμερινά Άλκηστις Ειδικευόμενη Ιατρός Παιδιατρικής Κλινικής ΓΝ Δράμας Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ) από το 1997 αναγνώρισε την παχυσαρκία ως μείζον πρόβλημα δημόσιας υγείας Παγκόσμιο πρόβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Αξιολόγησης Μαθητών

Στοιχεία Αξιολόγησης Μαθητών Στοιχεία Αξιολόγησης Μαθητών ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012-2013 ΝΟΜΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Με την επιστημονική ευθύνη του Τμήματος Επιστήμης Διαιτολογίας-Διατροφής Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Στοιχεία Αξιολόγησης Μαθητών Προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009)

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το πρόβλημα του λειτουργικού αναλφαβητισμού στην Κύπρο στις ηλικίες των 12 με 15 χρόνων

Διαβάστε περισσότερα

Η Ενέργεια περιλαμβάνει ενδεικτικά τις ακόλουθες κατηγορίες Πράξεων:

Η Ενέργεια περιλαμβάνει ενδεικτικά τις ακόλουθες κατηγορίες Πράξεων: Ενέργεια 2.1.2 : Αξιολόγηση εκπαιδευτικού έργου Για να βελτιωθεί η ποιότητα του εκπαιδευτικού συστήματος, η αξιολόγηση του εκπαιδευτικού έργου που αφορά την πρωτοβάθμια, την δευτεροβάθμια γενική και τεχνική

Διαβάστε περισσότερα

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης Η σύγχρονη εκπαίδευση στοχεύει στην ολόπλευρη ανάπτυξη του µαθητή τόσο σε ατοµικό όσο και σε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΡΕΣ (%) ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΟΛΟ (%)

ΑΝΤΡΕΣ (%) ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΟΛΟ (%) Αποτελέσματα από «Επιδημιολογική έρευνα για το ποσοστό της παχυσαρκίας και υπερβάλλοντος βάρους στην Κύπρο και διαπίστωση των διατροφικών συνηθειών του Κύπριου πολίτη" του Συνδέσμου ιαιτολόγων και ιατροφολόγων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΑΞΕΩΝ ΤΟΥ Ε.Π. «ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ 2007-2013»

ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΑΞΕΩΝ ΤΟΥ Ε.Π. «ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ 2007-2013» ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΑΞΕΩΝ ΤΟΥ Ε.Π. «ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ 2007-2013» ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ: ΕΝΔΥΝΑΜΩΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΟΛΟ ΤΟ ΕΥΡΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΡΑΣΗΣ ΕΙΔΙΚΟΣ ΣΤΟΧΟΣ: Η ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Αξιολόγησης Μαθητών

Στοιχεία Αξιολόγησης Μαθητών Στοιχεία Αξιολόγησης Μαθητών ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014 ΝΟΜΟΣ ΦΛΩΡΙΝΑΣ Με την επιστημονική ευθύνη του Τμήματος Επιστήμης Διαιτολογίας-Διατροφής Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Περιγραφή & Στόχοι του Προγράμματος Τ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη και θεραπεία εκφυλιστικών παθήσεων

Πρόληψη και θεραπεία εκφυλιστικών παθήσεων Συµµαχία για την υγεία:διατροφη Πρόληψη και θεραπεία εκφυλιστικών παθήσεων Χασαπίδου Μαρία Καθηγήτρια Διατροφής ΑΤΕΙΘ -. Σχέδιο δράσης για την εφαρµογή της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την πρόληψη και τον

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός Προμηθειών. Ειδικού Λογαριασμού Κονδυλίων Έρευνας. Πολυτεχνείου Κρήτης

Οδηγός Προμηθειών. Ειδικού Λογαριασμού Κονδυλίων Έρευνας. Πολυτεχνείου Κρήτης Οδηγός Προμηθειών Ειδικού Κονδυλίων Έρευνας Πολυτεχνείου Κρήτης Χανιά, Οκτώβριος 2010 Ι. Εισαγωγή Ο παρών Οδηγός έχει κύριο σκοπό την περιγραφή των ενεργειών που απαιτούνται για προμήθειες ειδών ή/και

Διαβάστε περισσότερα

Επίσηµη Εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Επίσηµη Εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 366/20 EL 20.12.2014 ΚΑΤ' ΕΞΟΥΣΙΟΔΟΤΗΣΗ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΕ) αριθ. 1371/2014 ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 19ης Δεκεμβρίου 2014 για την τροποποίηση του κατ' εξουσιοδότηση κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1031/2014 σχετικά με τη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ INFORMATICS DEVELOPMEN T AGENCY Digitally signed by INFORMATICS DEVELOPMENT AGENCY Date: 2014.09.16 15:16:40 EEST Reason: Location: Athens ΑΔΑ: Β8Γ09-895 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή των ρόλων και καθηκόντων

Περιγραφή των ρόλων και καθηκόντων ΧV Περιγραφή των ρόλων και καθηκόντων O ρόλος και οι αρμοδιότητες του Διευθυντή Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης Τηρουμένων των σχεδίων υπηρεσίας, ο Διευθυντής του σχολείου έχει τη γενική ευθύνη για την

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑΣ - ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ» ΟΔΗΓΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑΣ

ΟΔΗΓΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑΣ - ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ» ΟΔΗΓΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑΣ ΟΔΗΓΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση» στην Προγραμματική Περίοδο 2007 2013, στοχεύει στον εκσυγχρονισμό του εκπαιδευτικού συστήματος της χώρας μας και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΙΤΙΣΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ - ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ, PROLEPSIS

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΙΤΙΣΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ - ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ, PROLEPSIS Υλοποιείται από Με δωρεά του ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ, PROLEPSIS Το Πρόγραμμα ΔΙΑΤΡΟΦΗ υλοποιείται από το 2012 από το Ινστιτούτο Προληπτικής, Περιβαλλοντικής και Εργασιακής

Διαβάστε περισσότερα

Προϋπολογισμός: 3.650.000 Ευρώ Φορέας υλοποίησης: Ελληνικός Οργανισμός Εξωτερικού Εμπορείου ΟΠΕ ΑΕ Χρηματοδότηση: Συγχρηματοδότηση από την Ελλάδα και

Προϋπολογισμός: 3.650.000 Ευρώ Φορέας υλοποίησης: Ελληνικός Οργανισμός Εξωτερικού Εμπορείου ΟΠΕ ΑΕ Χρηματοδότηση: Συγχρηματοδότηση από την Ελλάδα και Προϋπολογισμός: 3.650.000 Ευρώ Φορέας υλοποίησης: Ελληνικός Οργανισμός Εξωτερικού Εμπορείου ΟΠΕ ΑΕ Χρηματοδότηση: Συγχρηματοδότηση από την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού

Διαβάστε περισσότερα

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Υγιεινή Διατροφή Ισορροπία Ποικιλία Μέτρο Ομάδες τροφίμων Γάλα-γαλακτοκομικά προϊόντα (γιαούρτι) Φρούτα-απλοί υδατάνθρακες Λαχανικά (κυρίως πράσινα φυλλώδη) Ψωμί-αμυλώδη τρόφιμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 Τμήμα Διατροφής και Διαιτολογίας Σελίδα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: 1. Αξιολόγηση της προσωπικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ. στον ΚΑΤ ΕΞΟΥΣΙΟΔΟΤΗΣΗ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ. στον ΚΑΤ ΕΞΟΥΣΙΟΔΟΤΗΣΗ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 19.12.2014 C(2014) 10200 final ANNEX 1 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ στον ΚΑΤ ΕΞΟΥΣΙΟΔΟΤΗΣΗ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ για την τροποποίηση του κατ' εξουσιοδότηση κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1031/2014

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΗΝΩΣΕΙΣ 2015

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΗΝΩΣΕΙΣ 2015 Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η Δ Η Μ Ο Κ Ρ Α Τ ΙΑ Π Ε Ρ ΙΦ Ε Ρ Ε ΙΑ Α Τ Τ ΙΚ Η Σ Δ Η Μ Ο Σ Α Γ ΙΑ Σ Π Α Ρ Α Σ Κ Ε Υ Η Σ Δ ΙΕ Υ Θ Υ Ν Σ Η Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Η Σ Π Ο Λ ΙΤ ΙΚ Η Σ Τ Μ Η Μ Α Π Α ΙΔ Ε ΙΑ Σ Δ ΙΑ Β ΙΟ Υ Μ Α Θ Η Σ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: 4ΑΣΡ9-1Ο0 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

ΑΔΑ: 4ΑΣΡ9-1Ο0 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση : Πιττακού 2-4 & Περιάνδρου Αθήνα Ταχ.Κώδικας : 10558

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΜΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΘΕΝΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ

ΘΕΜΑ: ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΜΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΘΕΝΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΕΠΕΙΓΟΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΓΕΝΙΚΗ Δ/ΝΣΗ ΒΙΩΣΙΜΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Αθήνα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση

Διαβάστε περισσότερα

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Μακροχρόνια επιστημονική έρευνα έχει αποδείξει ότι πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

PORGROW NE S T INSI GH T

PORGROW NE S T INSI GH T PORGROW NE S T INSI GH T Κλινική Προληπτικής Ιατρικής & Ιατροφής Τµήµα Ιατρικής Πανεπιστήµιο Κρήτης Ελλάδα PorGrow Ένα NEST insight Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ιερεύνηση Στρατηγικών για την Πρόληψη και Αντιµετώπιση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΑΞΙΟΛΟΓΗΤΗ Α. Σ

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΑΞΙΟΛΟΓΗΤΗ Α. Σ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΑΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΧΕΠΑ, ΑΠΘ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΕ ΤΗ ΛΗΞΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μαρούσι 24-11-2014 Αρ. Πρωτ.: 189790/Δ5

Μαρούσι 24-11-2014 Αρ. Πρωτ.: 189790/Δ5 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ & ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Α ----- Ταχ. Δ/νση: Α. Παπανδρέου 37 151

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ο ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΠΡΟΣ: 1. Όλους τους Υπουργούς και Υφυπουργούς 2. Τον Γενικό Γραμματέα της Κυβέρνησης 3. Όλους τους Γενικούς Γραμματείς Υπουργείων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση : Πιττακού 2-4 & Περιάνδρου Αθήνα Ταχ.Κώδικας : 10558

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Το θέμα της εργασίας μας είναι η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ. Ασχοληθήκαμε με τις διατροφικές συνήθειες των αθλητών από την αρχαία Ελλάδα έως και σήμερα. Βρέθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώσεις Παραγωγών Οπωροκηπευτικών

Οργανώσεις Παραγωγών Οπωροκηπευτικών Οργανώσεις Παραγωγών Οπωροκηπευτικών ΑΝΝΑ ΦΟΥΛΙΔΗ Προϊσταμένη του Tμήματος Πυρηνοκάρπων - Μηλοειδών Διεύθυνση ΠΑΠ Δενδροκηπευτικής ΥΠΑΑΤ Ιστιαία 25-10-2012 ΙΣΧΥΡΑ ΣΗΜΕΙΑ 2 ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ Βασικό συστατικό μεσογειακής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ. Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ»

ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ. Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ» ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ» ΣΧΕΣΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑΣ Πρόληψη εμφάνισης νοσημάτων Θεραπεία ασθενών στο χώρο του νοσοκομείου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ Σ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΧΟΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ Η εκπαιδευτική πολιτική του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: ΒΛ9Ν9-ΜΒΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

ΑΔΑ: ΒΛ9Ν9-ΜΒΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση : Κωνσταντινουπόλεως 45-49

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΒΑΘΜΙΣΗ ΕΓΓΡΑΦΟΥ: ΔΗΜΟΣΙΟ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ. Προς : Ώπως Π.Δ

ΔΙΑΒΑΘΜΙΣΗ ΕΓΓΡΑΦΟΥ: ΔΗΜΟΣΙΟ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ. Προς : Ώπως Π.Δ ΑΝΑΡΤΗΤΕA ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & Γ.Δ.Σ Δ/ΝΣΗ ΑΜΕΣΩΝ ΕΝΙΣΧΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΑΓΟΡΑΣ Αθήνα 14-9-2015 ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΦΟΡΕΩΝ Αρ. Πρωτ : 99898 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Τ. ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΚΑΤΕΠΕΙΓΟΝ Προς : Ώπως Π.Δ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Διδασκαλία της 2 ης ξένης γλώσσας στα δημοτικά σχολεία για το σχολικό έτος 2014-2015» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

ΘΕΜΑ: «Διδασκαλία της 2 ης ξένης γλώσσας στα δημοτικά σχολεία για το σχολικό έτος 2014-2015» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΜΗΜΑ Α ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ & ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ: ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ PROLEPSIS

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ & ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ: ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ PROLEPSIS Φραγκοκλησιάς 7, 151 25, Μαρούσι, Αθήνα, Τηλ. 210-6255700, Fax: 210-6106810, E-mail: info@prolepsis.gr, www.prolepsis.gr ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Τι είναι Οικολογικά Σχολεία Εγγραφή Εφαρμογή του Προγράμματος Αίτηση Αυτοαξιολόγησης Βράβευση Η Περιβαλλοντική Επισκόπηση των Οικολογικών Σχολείων ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώσεις Παραγωγών Οπωροκηπευτικών

Οργανώσεις Παραγωγών Οπωροκηπευτικών Οργανώσεις Παραγωγών Οπωροκηπευτικών ΑΝΝΑ ΦΟΥΛΙΔΗ Προϊσταμένη του τμήματος Πυρηνοκάρπων - Μηλοειδών Διεύθυνση ΠΑΠ Δενδροκηπευτικής ΥΠΑΑΤ Κύμη 3-12-2012 ΙΣΧΥΡΑ ΣΗΜΕΙΑ 2 ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ Βασικό συστατικό μεσογειακής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ INFORMATICS DEVELOPMEN T AGENCY Digitally signed by INFORMATICS DEVELOPMENT AGENCY Date: 2014.12.08 18:53:14 EET Reason: Location: Athens ΑΔΑ: ΩΜ9Ζ9-9ΒΒ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ο Σακχαρώδης Διαβήτης (ΣΔ) είναι μια μεταβολική διαταραχή και αποτελεί ένα από τα συχνότερα χρόνια νοσήματα και μια από τις σημαντικότερες αιτίες πρόωρης

Διαβάστε περισσότερα

Συμβάσεις Ενεργειακής Απόδοσης και χρηματοδότηση δημοσίων έργων μέσω Επιχειρήσεων Ενεργειακών Υπηρεσιών (ESCOs)

Συμβάσεις Ενεργειακής Απόδοσης και χρηματοδότηση δημοσίων έργων μέσω Επιχειρήσεων Ενεργειακών Υπηρεσιών (ESCOs) Συμβάσεις Ενεργειακής Απόδοσης και χρηματοδότηση δημοσίων έργων μέσω Επιχειρήσεων Ενεργειακών Υπηρεσιών (ESCOs) Φωτεινή Καραμάνη Χημικός Μηχανικός, Msc Τμήμα Ανάλυσης Ενεργειακής Πολιτικής, ΚΑΠΕ Επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ & ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ & ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ Αθηνά Λινού, MD, PhD, MPH Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Διευθύντρια του Εργαστηρίου Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Πρόεδρος Ινστιτούτου

Διαβάστε περισσότερα

Μαρούσι 24-11-2014 Αρ. Πρωτ.: 189790/Δ5

Μαρούσι 24-11-2014 Αρ. Πρωτ.: 189790/Δ5 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ & ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Α ----- Ταχ. Δ/νση: Α. Παπανδρέου 37 151

Διαβάστε περισσότερα

Ο Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων

Ο Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΜΟΝΑΔΑ Β3 Ταχ. Δ/νση : Α. Παπανδρέου 37 Τ.Κ. - Πόλη : 151 80 - Μαρούσι Ιστοσελίδα : www.eye.minedu.gov.gr/

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΦΑΛΗΣ ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΣΤΟΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΑΣΦΑΛΗΣ ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΣΤΟΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΑΣΦΑΛΗΣ ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΣΤΟΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Ειρήνη Τζοβλά, Δασκάλα ΣΧΟΛΕΙΟ 4 ο Δημοτικό Σχολείο Πεύκης Πεύκη, Φεβρουάριος 2015 1. Συνοπτική περιγραφή της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής Η συγκεκριμένη

Διαβάστε περισσότερα

Δ Ι Α Κ Η Ρ Υ Ξ Η Ο ΔΗΜΑΡΧΟΣ ΠΡΟΚΗΡΥΣΣΟΥΜΕ

Δ Ι Α Κ Η Ρ Υ Ξ Η Ο ΔΗΜΑΡΧΟΣ ΠΡΟΚΗΡΥΣΣΟΥΜΕ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ν. Μουδανιά 26-02-2015 ΝΟΜΟΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ Αρ.Πρωτ: 5148/26-02-2015 ΔΗΜΟΣ ΝΕΑΣ ΠΡΟΠΟΝΤΙΔΑΣ Ταχ. Διεύθυνση: Μ. Αλεξάνδρου 26 Πληροφορίες: Γρηγόρης Θεοφανίδης Τηλέφωνο: 2373350258 Fax: 2373065791

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΕΙΣΑΓΩΓΗ : ΣΥΝΟΨΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ

Β. ΕΙΣΑΓΩΓΗ : ΣΥΝΟΨΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Μέτρο 2.6: Προγράμματα Προστασίας Περιβάλλοντος & Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (Ενέργεια: 2.6.1) Β. ΕΙΣΑΓΩΓΗ : ΣΥΝΟΨΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Το παρόν Μέτρο έχει οριζόντια δομή και διατρέχει όλες τις βαθμίδες

Διαβάστε περισσότερα

Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14. Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου. Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο

Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14. Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου. Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14 Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου Η Διατροφή των Εφήβων Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο Περιεχόμενο παρουσίασης Περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 21885/21-12-2011

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 21885/21-12-2011 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση : Πιττακού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση : Πιττακού

Διαβάστε περισσότερα

Πλαίσιο συνεργασίας της Γ.Γ.Ε.Ε. µε τις Ν.Ε.Λ.Ε.

Πλαίσιο συνεργασίας της Γ.Γ.Ε.Ε. µε τις Ν.Ε.Λ.Ε. Υπουργείο Εθνικής Παιδείας & Θρησκευµάτων Γενική Γραµµατεία Εκπαίδευσης Ενηλίκων ιεύθυνση Προγραµµάτων Τµήµα Συνεργασίας µε ΟΤΑ & Φορείς Πλαίσιο συνεργασίας της Γ.Γ.Ε.Ε. µε τις Ν.Ε.Λ.Ε. Νοέµβριος 2005

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΠΡΟΟΙΜΙΟ Η Στρατηγική της Περιφέρειας Πελοποννήσου για την ολοκληρωμένη διαχείριση των στερεών αποβλήτων στοχεύει αφενός στην υλοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Μέχρι σήµερα γνωρίζατε ότι η κατανάλωση ψωµιού είναι µία απολαυστική και θρεπτική συνήθεια. Από σήµερα η αγαπηµένη σας αυτή καθηµερινή συνήθεια µπορεί να παρέχει στον οργανισµό ακόµη περισσότερα θρεπτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: 45ΨΨΧ-ΝΔΕ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

ΑΔΑ: 45ΨΨΧ-ΝΔΕ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ 2007-1013"

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013 ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013 Βασικές Νομοθετικές & Θεσμικές παρεμβάσεις (Οικονομική Διαχείριση) Θέμης Λιακόπουλος Σύμβουλος Επιχειρησιακής Ανάπτυξης OTS. Βασικές Νομοθετικές & Θεσμικές παρεμβάσεις (Οικονομική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Ένταξη της Πράξης "Βιωματικά πολιτισμικά περιβάλλοντα" με κωδικό MIS 453694 στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα "Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση"

ΘΕΜΑ: Ένταξη της Πράξης Βιωματικά πολιτισμικά περιβάλλοντα με κωδικό MIS 453694 στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση : Κωνσταντινουπόλεως 45-49

Διαβάστε περισσότερα

Δημοσιότητα & Πληροφόρηση

Δημοσιότητα & Πληροφόρηση Πρόγραμμα GR02: Ολοκληρωμένη Διαχείριση Εσωτερικών & Θαλασσίων Υδάτων Δημοσιότητα & Πληροφόρηση Δήμητρα Κουμπάρου, Δρ. Περιβαλλοντολόγος, στέλεχος της Επιτελικής Δομής ΕΣΠΑ ΥΠΕΚΑ (πρώην Ε.Υ.Σ.ΠΕ.Δ.) Μονάδα

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδιο Ετήσιας Έκθεσης Αυτοαξιoλόγησης Υλοποίηση, Παρακολούθηση και

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Μουσικού Σχολείου (Οκτώβριος 2015)

Αξιολόγηση του Μουσικού Σχολείου (Οκτώβριος 2015) Αξιολόγηση του Μουσικού Σχολείου (Οκτώβριος 2015) 1. Ταυτότητα της έρευνας Το Μουσικό Σχολείο (Μ.Σ.) λειτουργεί στην Κύπρο από το 2006. Η ίδρυσή του έγινε στα πλαίσια της Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης, με

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΤΤΙΚΗΣ ΔΗΜΟΣ ΑΓΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΜΕΛΕΤΗ

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΤΤΙΚΗΣ ΔΗΜΟΣ ΑΓΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΜΕΛΕΤΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΤΤΙΚΗΣ ΔΗΜΟΣ ΑΓΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΠΡΟΣ: Δ/ΝΣΗ ΟΙΚΟΝ. ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΑΡΙΘΜΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ 58/2015

Διαβάστε περισσότερα

Οι διατροφικές συνήθειες υπέρβαρων και παχύσαρκων ατόμων με Σ τύπου 2

Οι διατροφικές συνήθειες υπέρβαρων και παχύσαρκων ατόμων με Σ τύπου 2 Οι διατροφικές συνήθειες υπέρβαρων και παχύσαρκων ατόμων με Σ τύπου 2 Ελένη Αθανασιάδου, Κωνσταντίνος Παλέτας, Μαρία Σαρηγιάννη, Πασχάλης Πάσχος, Ελένη Μπεκιάρη, Απόστολος Τσάπας Β Παθολογική Κλινική,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Ωρολόγιο Πρόγραμμα Πιλοτικών Δημοτικών Σχολείων

ΘΕΜΑ: Ωρολόγιο Πρόγραμμα Πιλοτικών Δημοτικών Σχολείων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠPΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

& Xρόνια. Nοσήματα: Το Μεταβολικό Σύνδρομο. Τρόπος Zωής. Νένη Περβανίδου Παιδίατρος Ιατρείο Παιδικής-Εφηβικής

& Xρόνια. Nοσήματα: Το Μεταβολικό Σύνδρομο. Τρόπος Zωής. Νένη Περβανίδου Παιδίατρος Ιατρείο Παιδικής-Εφηβικής Τρόπος Zωής & Xρόνια Nοσήματα: Το Μεταβολικό Σύνδρομο στα παιδιά και τους έφηβους Νένη Περβανίδου Παιδίατρος Ιατρείο Παιδικής-Εφηβικής Παχυσαρκίας Α Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Nοσοκομείο

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλήτρια - Εισηγήτρια : Κουτσή Αγορίτσα ιατροφολόγος - ιαιτολόγος

Ομιλήτρια - Εισηγήτρια : Κουτσή Αγορίτσα ιατροφολόγος - ιαιτολόγος Ομιλήτρια - Εισηγήτρια : Κουτσή Αγορίτσα ιατροφολόγος - ιαιτολόγος Συχνότερο πρόβλημα δημόσιας υγείας παγκοσμίως Έχει πάρει χαρακτήρα «επιδημίας» Μακροπρόθεσμες συνέπειες για την υγεία (Manios Y. et al,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ" Ταχ. Δ/νση

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΜΕΤΡΩΝ ΕΚΤ ΜΕΤΡΟ 5.1 ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 5 ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΛΤΙΟ ΜΕΤΡΟΥ

ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΜΕΤΡΩΝ ΕΚΤ ΜΕΤΡΟ 5.1 ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 5 ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΛΤΙΟ ΜΕΤΡΟΥ ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 5 ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΜΕΤΡΩΝ ΕΚΤ ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΛΤΙΟ ΜΕΤΡΟΥ Αναβάθµιση Υποδοµών & Εξοπλισµών για την Προώθηση Ισότητας Ευκαιριών Πρόσβασης στην Αγορά Εργασίας Α. ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΜΕΤΡΟΥ ΚΩ.OΠ

Διαβάστε περισσότερα

μεσογειακή διατροφή και τα πλεονεκτήματα που αυτή έχει έναντι διατροφής άλλων λαών (π.χ. διατροφή άλλων λαών πλούσια σε λίπη).

μεσογειακή διατροφή και τα πλεονεκτήματα που αυτή έχει έναντι διατροφής άλλων λαών (π.χ. διατροφή άλλων λαών πλούσια σε λίπη). ΑΣΚΗΣΗ 1 Στην άσκηση αυτή ο υπεύθυνος εκπαιδευτικός κάνει μια εισαγωγή στα παιδιά σχετικά με το πόσο απαραίτητη είναι η ισορροπημένη διατροφή στον οργανισμό μας. Προτείνεται να υπάρξει μια σύντομη αναφορά

Διαβάστε περισσότερα