Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download ""

Transcript

1

2

3

4

5

6

7 ψυχολογία των μαζών

8 Ειδική έκδοση για mv εφημερίδο το ΒΗΜΑ Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια: Ι.Σ. Χριστοδούλου Επιμέλεια σειράς: Άννα Αστρινάκη Διεύθυνση σχεδιασμού: Γιάννης Καρλόπουλος / ΤΟ ΒΗΜΑ Σχεδιασμός εξωφύλλου: Βασίλης Γεωργ!ου / ΤΟ ΒΗΜΑ Σελιδοποίηση: APxεrYΠO - Γραφικές Τέχνες Εκτύπωση, βιβλιοδεσία: G. CANALE & S.p.A. ISBN: Εκδόσεις Ζήτρος / all ήghts reserved για αυτή mv έκδοση Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη Α.Ε_ Η πνευμαtική ιδιοκτησία αποκ-ιόται χωρ!ς καμία διατύπωσn και χωρlς την ανόγκn ρήτρας, απαγορευτικής των προσβολών της. Επισημαίνεται, πόντως, όtι κατό τον Ν. 2387/20 (όπως έχει τροποποιπθεί με τον Ν. 2121/93 και ισχύει σήμερο) και κατό τη Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης (που έχει κυρωθεί με τον Ν. 100/1975) απαγορεύεται π αναδπμoσίεuσn, π απoθήκεuσn σε κόποιο σύστnμα διόσωσnς, και γενικό π αναπαρovωγή του παρόντος έργου, με οποιονδήποτε τρόπο ή μορφή, τμηματικό ή περιλπntιkό στο πρωτότυπο ή σε μετόφροση ή όλλπ διασκευή, χωρlς γροπτή όδεια του εκδότη.

9 Γκυστάβ Αε Μπον ψυχολογία των μαζών

10

11 , 11εριεχομενα Πρόλογος στην έκδoon από «Το Βήμα»... 9 Εισαγωγή Πρόλογος Εισαγωγή: Η εποχή των μαζών ΠΡΩΤΟΜΕΡΟΣ ΗΨΥΧΗ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γενικά χαρακτηριστικά των μαζών - ψυχολογικός νόμος mς διανοητικής τους ενόmτας...33 ΔΕΥ1ΈΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Αισθήματα και ηθικόmτα των μαζών Παρορμnrισμόs, ασrάθεια και οξυθυμία των μα?ών Poπiι σrπν υπoβoλiι και εuπισrία των μα?ών Υ περβoλiι και μονομέρεια των αισθπμάτων των μα?ών Μισαλλοδοξία, αυταρχικότπτα και συντnρnrισμόs των μα?ών 5. Η θικότπτα των μα?ών ΤΡΠΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ιδέες, συλλογισμοί και φαντασία των μαζών Οι ιδέεs των μα?ών Οι συλλουισμοί των μα?ών Η φαντασία των μα?ών ΤΕΤ ΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ θρησκειπικές μορφές που καλύπτουν όλες τις πεποιθήσεις των μαζών ΔEYlΈPO ΜΕΡΟΣ ΟΙ ΆποΨΕΙΣ ΚΑΙ οι ΠΕΠΟΙθΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Έμμεσοι παράγοντες των πεποιθήσεων και των απόψεων των μαζών... 73

12 I.Η φυλτι Οι παρaοοσεls Ο xpόvos Οι πολιτικοί και κοινωνικοί θεσμοί Η παιδεία και n εkπαίδευσn Ο ΔΕΥΊΈΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Άμεσοι παράγovι:ες των απόψεων των μαζών 1. Οι εlκόνεs, οι λέξεls και οι τύποι Οι ψευδαισθnσεls Η εμπειρία Η λουiκn ΊΡΠΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Οι καθοδηγητές των μαζών και τα μέσα τους της πειθούς Οι καθοδnυnτέs των μαζών Τα μέσα δράσπηων καθοδπυπτών: n διαβεβαίωση, n επανάλnψπ, n μετάδοσπ Το κύροs ΤΠΑΡτΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Όρια του ευμετόβλητου των πεποιθήσεων και των ιδεών των μαζών Οι σrαθερέs πεποιθnσεls Οl ασrαθείs lδέεs των μαζών ΊΡΠΟΜΕΡΟΣ Τ ΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΚAΊl-ΠΌPIΩN ΤΩΝΜΑΖΩΝ ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ταξινόμηση των μαζών ΕτεΡΟΥεvείs μάζεs ΟμΟΥεvείs μάζεs ΔΕΥΊΈΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Οι λεγόμενες εγκληματικές μάζες ΊΡΠΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Οι ένορκοι του Κακουργιοδικείου τπ ΑΡτΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Οι εκλογικές μάζες ΠEMJΠO ΚΕΦΑΛΑΙΟ Τα κοινοβουλευτικά συμβούλια Σχόλια του μεταφραστή

13 ρόλογος στην έκδοση από «Το Βήμα» Εόν η μάζα (ή το πλftθοs, οι δύο αυτές λέξεις είναι ταυτόσημες από mv όποψη mς ΨUxoλoγίας) αποτελεί σήμερα (αυτονόηm, αλλό διόλου ξεκόθαρη) κατηγορία mς σκέψης μας και αντικείμενοεπισmμoνικής διερεύνησης, αυτό αρείλεται στο βιβλίο που κρατόμε στα χέρια μας. Έχει ενδιαφέρον να σχεδιόσουμεκαι να τοποθετήσουμε στον περίγυρό τους, έστω και με αδρές γραμμές, τις aσuνήθιστες (για KόπOΙouς αδιaμφισβήmτες, για KόΠOΙOυς UΠερτιμημένες, και οπωσδήποτε παραγνωρισμένες και ταυτόχρονα μuθoπoιημένες) καριέρες του συγγραφέα και του έργου του. Ο Le Βοη γεννήθηκε σm γαλλική -αστική- επαρχία του 1841, εν μέσω ενός 190υ αιώνα που αποτελούσε θέατρο mς πόλης μεταξύ Επανόστασης και Παλινόρθωσης. Ανδρώνεται και αναλαμβόνει mv επισmμονική-εκλαϊκευτική του δρόση, καθώς ανθεί η πρόοδος (και οι αντιφόσεις mς): βιομηχανική επανόσταση, επιστήμη και τεχνική, δημοκρατία και Σοσιαλισμός, ανησυχητικό λαϊκό κινήματα, πόλεμοι και εμφύλιοι σπαραγμοί, κοινωνική και πολιτική αστόθεια - αναρίθμητες αλλαγές κυβερνητικών σχημότων, γαλλο-πρωσικοί πόλεμοι και Κομμούνα, Boulanger και Dreyfus... ΠαpαKOλOUΘεί τις περιγραφές και τις ερμηνείες των ΡΙζικών κοινωνικών μεταβολών που οδηγούν σm δημιουργία ενός κόσμου περίπου όπως τον ξέρουμε ως τα τέλη του 200ύ αιώνα (διαίρεση mς εργασίας, αστυφιλία, δημιουργία του έθνους-κρότους, ενδuνόμωσn mς κεντρικής εξουσίας, γενίκεuσn του δικαιώματος Ψήφου, εξόπλωσn των δικτύων συγκοινωνιών και επικοινωνιών, σχηματισμός mς «κοινής γνώμης»)... αλλό φυσικό και των ΨUXOKOινωνικών, όπως θα λέγαμε σήμερα, επιmώσεων αυτών των μεταβολών: διαμελισμός των κοινωνικών σχέσεων, απoδυνόμωσn των πρωτογενών ομόδων όπως η ευρεία παραδοσιακή οικογένεια, αποπροσωποίηση,

14 10 Γκυστάβ Λε Μπον απομόνωση και «αλλοτρίωσπ» των ατόμων σε ολοένα και διευρυνόμενα κοινωνικά σύνολα «χαλαρού κοινώνικού ελέvxoυ», σπμασία των μαζικών επικοινωνιών... θα έλεγε σχεδόν κανείς ότι ο κόσμος mς εποχής του γινόταν ένα υπερβολικά πολύπλοκο μωσαϊκό και ότι περίμενε μια απλή ιδέα που να συνοψίζει και να ερμηνεύει mv πορεία που ακολουθούσε, αλλά και μια ιδέα η οπο[α, εφαρμοζόμενη, να μπορεί να γιαιρέψει mv αδυναμία των κυβερνήσεων να διαχειριστούν mv πρωταρανή κοινωνικο-πολιτική αστάθεια. Η ιδέα aυτή -n σημασία των μα?ών σrπν Γαλλία rns εποχns και γενικότερα σroν μοvrέρνο κόσμο- ωρίμαζε ενδεχομένως πολλά χρόνια στο νου του υπερδραστήριου πανεπιστήμονα και πολυγραφόταιου αυτού τέκνου ενός είδους φιλελεύθερης, αντεπαναστατικής, (και οιονεί «αντιλαϊκής» και «αντιπροοδευτικής») αστικής παράδοσης. Αφού εγκαιέλειψε mv ιατρική, ασχολήθηκε με τις (λιγότερα ή περισσότερα εκλοίκευμένες) πειραματικές μελέτες (για το κάπνισμα, mv ασφυξία, mv αναιομική και μαθηματική διερεύνηση του κρανιακού όγκου, mv ιππασία, τις συσκευές εγγραφής εικόνας και ήχου, m φυσική επιστήμη... ), αλλά και με mv ανθρωπολογία και m λαογραφία. Μετά από ένα πλήθoςσuγγραμμάτων, τα οποία του εξaσφόλ!ζαντα προς το ζην και mv ευρύτερη κοινωνική αναγνώριση, αλλά όχι και mv είσοδο στο Πανεπιστήμιο, που φέρεται ότι παρέμεινε το ανεκπλήρωτο όνειρό του, στράφηκε, τις αρχέςmς δεκαετίας του 1880, σmν «ΨUxoλoγία των λaώv». Δημοσιεύει το 1881 τον Άνθρωπο και rιs Κοιvωνίεs, όπου σε δύο τόμους (Η Φυσική και NoπrιKή Aνάπruξπ του Ανθρώπου και Η Ανάπruξπ των Κοινωνιών), και παρά τις στερεότυπες αξιολουήσειςπου σήμερα θα μας φαινόντουσαν ιδιαίτερα απωθητικές, συνοψίζει με αξιοθαύμαστο τρόπο τις ανθρωπολογικές γνώσεις mς εποχής του, σuντάσσoντάς τες σε ένα είδος κοινωνικής και πολιτισμικής ανθρωπολογίαςπου ονομάζει «επιστήμη του ανθρώπου». Διαμορφώνει μια θεωρία τουανορθολογικού (διερευνώντας μύθους και θρύλους) και, κυρίως, θέτει τα θεμέλια μιας ΨUxOKOινωνΙOλoγικής πρoσέγγισης, mv οποία συ νεχίζει στους Ψυχολογικούs Νόμουs τnsεξέλιξnsrων Λαών (1894) και αναπτύσσει πλήρως σmν Ψυχολογία των Μα?ών (1895) και σmν Πολαική Ψυχολογία (1910). Μια πρώm παρένθεση εδώ ως προς m σπμaσία των εννοιών του αιό μου και mς κοινωνίας σm ΣUΓΚΡΌman mς πρώιμης ΨUXOKoινωνικής σκέψως: η αιομική omim πριμοδοτεί mv ιδέα ενός ανθρώπου που συνεργάζεται με τους άλλους είτε καιόmν ελεύθερης απόφασης είτε ωθού μενος από το ένστικτο, ενώ η κοινωνική omim τείνει να τον αποστερήσει mς ατoμιkόmτάς ΤOυ και να τον αντιμετωπίζει ως «αιχμάλωτο» των κοινωνικών καταναγκασμών. Ο Διαφωτισμός έχει προαγάγει mv ιδέα ενός ορθολογικού αιόμουπου μπορεί και πρέπει να απελευθερωθεί από τις σκοτεινές και υπόγειες δυνάμεις που τον υποδουλώνουν, βρίσκει

15 ΨυχολογΙα των Μαζών 11 όμως ένα είδος ανιίστιξης στον εθνικισμό, ο οποίος εισηγείται mv επιστροφή στις παραδόσεις υλοποιώνιας τον κοινοτικό δεσμό στο λαό (volk), πνευματική οvrόmτα που ενώνει τα άτομα mς ίδιας φυλής, τα οποία μιλούνmν ίδια γλώσσα και έχουν τα ίδια σύμβολα, έθιμα, ήθη, πολιτισμό. rmv Ψυχολογία ωs Eπισrr'ιμπ ( ), ο Herbart θέτει τις βάσεις για m συστηματική μελέτη 'Iou volkgeίst (πνεύμα του λαού), ενώ ο Wundt, αν και γνωστός ως πατέρας mς ατoμικήςπειρaματικής ΨUxoλογίας, διaτunώνει ξεκάθαρα mv άποψη ότι οι πλέον πολύπλοκες όψεις mς πνεuματικής ζωής όπως η γλώσσα και η σκέψη είναι κοινωνικά Πρ<XJδιορισμένες, πρέπει να μελεmθoύν στο πλώσιο μιας συλλογικής ΨUxOλογίας πρσστρέχouσας σε κοινωνικο-ιστορικές μεθόδους (π. χ., mv παρατήρηση). Να πούμε εδώ σε μια δεύτερη παρένθεση ότι η μάζα (αυτή m φορά περισσότερο μεmν έννοια που δίδουμε στη λέξη όχλοs) φτάνει στηνπένα του Le Βοη έχονιας μια επισmμoνική προιστσρία ως αξιοπερίεργος (κυρίως όμως επικίνδυνος) κοινωνικός «ετώρος»: άθροισμα ανένταχτων ατόμων προερχόμενο από mv αποσύνθεση mς παλιάς κοινωνικής δομής (μοναχικοί, άνεργοι, περιθωριακοί... ), ασταθής, ανορθολογική και εκτός επίσημου κοινωνικού ελέγχου «οργάνωση» (όπως, Π.χ., οι οπαδοί κάποιας σέκτας ή κάποιας ποδοσφαιρικής ομάδας) και που oδηγoύvrαι συνεπώς στην τρέλα και m βία. Τίθεται, λοιπόν, το θέμα του «ελέγχου» των μαζών, στο OπoίOΣUΝUΠάρXOυν (α) όψεις «KOινωνικήςφUΣικής» (μελέτη του «μέσου ανθρώπου» με απαρχή τον οποίο μπορούν να αξιολογηθούν τα παθολογικά φαινόμενα που εμφaνίζoνιαι σε μία κοινωνία και να υπάρξει μια πρόβλεψη για m ροπή κάποιου ατόμου στην εγκληματικόmτα, ανάλογα με τα ψυχοκοινωνικά του XαρακmριστΙKά), (β) όψεις «εγκληματολογικής ανθρωπολογίας» (βλ. Lombroso, σύμφωνα με τον οποίο τα πλήθη (φύσει εγκληματικά), απoτελoύvrαι από άτομα εγκληματικών τάσεων ή που ακολουθούν δυνητικούς εγκληματίες) και τέλος (γ) όψεις <<πολιτικής ΨUxoπαθoλoγίας» (βλ. Sίghele, για τον οποίο η (εγκληματική) μάζα ταυτίζεται με τις (πολιτικά) επικίνδυνες τάξεις, αποτελούμενες από αναρχικούς, σοσιαλιστές, απεργούς κ.λπ., ανθρώπους που για διάφορους λόγους οδεύουν προς κάθε είδους εξέγερση - εδώ συνεπώς ο έλεγχος mς μάζας συνίσταται στην αστυνόμευση και mv καταστολή ΨUxΙKά διαταραγμένων, κοινωνικά κατώτερων, βίαιων και πολιτικά επικίνδυνων ομάδων. Πoια είνaι λoιπόναυm η περίφημη ΨUxoλoγία mς μάζας του Gustave Le Βοη; rm μάζα δεν έχουμε πλέον aπλώς ένα συνονθύλευμα ατόμων, αλλά ένα σύνολο από άτομα που έχουν μία νοητική ενόmτα, που συγχωνεύονιαι σε ένα κοινό αίσθημα και πνεύμα. Εάν το άτομο xαρακmρίζεται από mv κριτική ικανόmτα, m συνείδηση και m λογική, εάν μπορεί να σκεφτεί και να αξιολογήσει τις καταστάσεις και m θέση του μέσα σε

16 12 Γκυστόβ Λε Μπον αυrές, σm μάζα τα άτομα εξισώνονται προς τα κάτω. Ο πιο μορφωμένος και ο πιο ψύχραιμος καταντά να αξίζει όσο και ο λιγότερο ορθολογικός και «πολιτισμένα;»: η συνείδηση είναι ατομική, το aσυνείδητο είναι συλλογικό... Σmν κυριαρχία aυτή των βαθύτερων και ανορθολογικών τάσεων αρείλεται και το αίσθημα ακατανίκnmς δύναμης που xαρακmρίζει m μάζα (και που εντείνεται από τον μεγάλο αριθμό, mv ανωνυμία και mv ανευθυνόmτα): το άτομο κυριεύεται από ένστικτα που αν ήταν μόνo τoυθa περιόριζε. Πaρόλλnλαα μάζες χρειάζονται ένα πγέrn, ο οποίος δεν τα πείθει με m δύναμη των λογικών του επιχειρημάτων, αλλά τα υπvωrί εl. Η επικοινωνία με m μάζα (προπαγάνδα) έχει μία ανορθολογική βάση, τις συλλογικές πεποιθήσεις και, κυρίως, ένα εργαλείο, mv υπo{3oλrί. (άμεση ή από απόσταση). Η τελευτ:αία συνίσταται στο να «βάζουμε» στο μυαλό του «μαζικού ανθρώπου» μια ιδέα και αυrός να αισθάνεται ότι mv έχει σκεφτεί ο ίδιος, να ταυτίζεται με αυτήν. Πρόκειται για μια ειδική κατάσταση (και για mvonoίa γινότaν πoλύς λόγος mv εποχή εκείνη), παραπλήσια προς αυτήν mς σαγήνης που ασκεί ο υπνωτιστής στονυπνωτισμένο, xαρακmριζόμενn aπό mv παραλυσία mς ζωής του εγκεφάλου, mv εξαφάνιση mς συνειδητής προσωπικόmτας, mς κρίσης και mς βούλησης και mv κυριαρχία των ασυνείδητων δρaσmριοτήτων. Ένα από τα αποτελέσματα mς υποβολής είναι και η νoπrικn μεrάδoσn, δηλαδή η έντονη και ταχεία μετάδοση συναισθημάτων και πράξεων στο εσωτερικό mς μάζας, κάτι που κατά τον Le Βοη εξηγεί και το γιατί ο όνθρωποςmς μάζaςθυσιάζει τόσο εύκολα το ατομικό του ΣuΜφέρον στο συλλογικό, πράγμα avήθετo πρoςmv(oτoμim, συνειδητή και ορθολογική) φύση του. Αυτό που μας περιγράφεται αποτελεί ένα είδος νomιισ'ιςkαι ΠOλιτισμιισ'ις παλινδρόμrισnς, οmσθοχώρησηςπολλώνβaθμίδωνσmν κλίμακα mς προόδου: το άτομο δεν μπορεί πλέον να αξιολονήσει ό,τι unonimei σmν aντίλnψή του, ούτε και να ελέγξει τις συγκινήσεις και τις ενέργειές του, γίνεται ένας βάρβαρος, που αισθάνεται και πρόπει χωρίς κριτικό πνεύμα ό,τι και α άλλα γίιρωτου, που έχει mv τάση να μετατρέπει αμέσως σε πράξη τις ιδέες στις οποίες έχει υποβληθεί, που εν ολίγοις είναι άβουλο θύμα των aσυνείδητων διεργασιών, κυρίως σε ό,τι αφορά θέματα που το συναίσθημα υπεισέρχεται σε μεγάλο βαθμό, όπως η θρησκεία, η πολιτική, οι συμπάθειες και α aντιπάθειες κ.λπ. Τα μαζικά άτομα συνεπώς δεν μπορούν να σκεφτούν λογικά, δεν γνωρίζουν τις αποχρώσεις, δεν ανέχονται τον aντίλoγo και δεν προόγουν στο εσωτερικό τους τις διαλεκτικές συζητήσεις, υιοθετώντας ή απορρίmοντας τις απόψεις στο σύνολό τους. Είναι ετεροκίνητα, εύπιστα, ευ μετάβλητα, ασταθή, παρορμητικά, μισαλλόδοξα, δογματικά, ουτοmκά, αυταρχικά και σuνmρητιkά - ειδικά το τελευτ:αίο σημαίνει ότι τείνουν πάντα να επaναφέρoυν mv τάξη πραγμάτων mν οποία μόλις aνέτρεψαν καισuνεπώςότιη επανaστoτιkότmάτoυςείναιμυθώδnςkαιφaινoμενική.

17 ΨυχολΟΥΙα των Μα?ών 13 ΤαΟ\Ναισθήματα που γνωρίζουν είναι ΣΧεδόνπόντοτε ακραία και βίαια, η συμπόθεια μετατρέπεται εύκολα σε λατρεία και η αντιπόθειασε μίσος. Η ηθιkότnτό τους μπορεί να είναι πολύ μικρότερη, αλλό και πολύ μεγαλύτερη από αιπήντων μεμονωμένων ατόμων, γι' αυτό και πολλές φορές η (αο\νείδητη, έστω) αφοσίωση σε ένα στόχο και η αυταπόρνησή τους δεν αποκλείεται να συνεισφέρουν στην ανόmuξη του πολιτισμού (φαινομενικό τουλόχιστον, διότι η πρόοδος τείνει να αποδίδεται στις προ σπόθειες κόποιων μεμονωμένων ατόμων). Η νoητικήσυyιφότnσπ της μόζας την καθιστό συνεπώς ιδιαίτεραευ πρόσβλnτη σε απλοϊκές θεμελιώδειs tmes, βαθειό ΡΙζωμένες στο ασυνείδητο, που αποτελούν μέρος των «κληρονομικών» αποθεμότων του κόθε έθνους. Οι ιδέες που για διόφορους συγκυριακούς λόγους εισέρχονται στη συλλογική ψυχή, μπορεί να αποκτήσουν τεράστια δύναμη και να έχουν σημαντικότατες επιmώσεις, οδηγώντας σε πολέμους και επαναστόσεις. Οι συλλογισμοί της μόζας είναι <<nρωτόγovoι», χονδροειδείς, αναλογικοί, γενικευτικοί κ.λπ., ενώ καταλαβαίνουμε γιατί οι εικόvεsμπορεί να ασκήσουν μεγόλη επιρροή στη φαντασία της. Η τελειπαία είναι και η κατεξοχήν έδρά της «πνευματικής ζωής» του πλήθους, και η τέχνη της διακυβέρνησiiς τους συνίσταται στην τέχνη της έξαψης και του εντυπcooιασμού, της διέγερσης αιπής της φαντασίας, κυρίως μέσω δυνατών και υποβλητικών εικόνων, λέξεων και O\Nθnμότων, ύμνων και τραγουδιών κ.λπ. Η μόζα είναι ύλη παθητική και εύπλαστη, ο nytrns αποτελεί τη σταθερή και δραστήρια μορφή έξω από την οποία δεν μπορεί να νοηθεί: «Από τη στιγμή που υπόρχει O\Nένωσn κόποιου αριθμού έμβιων όντων, είτε πρόκειται για ένα κοπόδι ζώα είτε για έναανθρώmνο πλήθος, τα όντα αυτό τίθενται ενστικτωδώ<;υπό την εξουσία ενός αρχηγού, δηλαδή ενός ηγέτη. (... ) Το πλήθος είναι ένα κοπόδι που δεν θα μπορούσε να κόνει χωρίς αρχηγό». Η όποψη που έχει ο Le Βοn για τον ηγέτη είναι αιπή ενός παρεκκλίνοντος, ενός νευρωτικού ημιπαρόφρονα, που αδυνατεί να έρθει σε υγιή επαφή με τους όλλους και να κόνει τους συμβιβασμούς που απαιτεί η ομαλή κοινωνική ζωή και, κυρίως, ενός ατόμου που υπήρξε πρώτα υπνωτισμένο «θύμα» της ιδέας της οποίας στη συνέχεια έγινε ο απόστολος. Σημαντικότατα χαρακτηριστικό του είναι η δύναμη, η θέλησπ, η πίστη και η επιμονή, στις οποίες τίποτα δεν μπορεί να αντισταθείο Για να πείσει τη μόζα, ο ηγέτης επιστρατεύεται κυρίως την απλή και ξεκόθαρη κατάφαση (η οποία μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη διείσδυση μιας ιδέας στο πνεύμα του πλήθους χωρίς τη μεσoλόβησn συλλσ Υισμών, αποδεικτικών στοιχείων και διαλεκτικών αντιθέσεων που ενέχουν αποδοχή της αμφιβολίας) και την επανάληψη, που συμπληρώνει το έργο της προηγούμενης. Με τον τρόπο αυτόν η εν λόγω ιδέα φτόνει τις βαθιές περιοχές του αο\νειδήτου όπου σφυρηλατούνται τα κίνητρα

18 14 Γκυστόβ Λε Μπον των πράξεών μας. Αποτέλεσμα δεν είναι απλά να πιστεύουμε αυτή mv ιδέα, αλλά να διακατεχόμαστε από αυτήν, έχοντας φυσικά ξεχάσει m διαδικασία που βρίσκεται σm βάσπ αυτής mς ιδεολογικής μας διαμόρφωσπς (και αλλοτρίωσπς). Σχηματίζεται ένα «ρεύμα γνώμης» το οποίο, μέσω του προαναφερθέντος ισχυρότατου μηχανισμού mςνοητικής μετάδoonς, «μολύνει» όλα τα άτομα mς μάζας- ο Le Βοn παρομοιάζει εδώ τις ιδέες και τις συγκινήσεις με τα μικρόβια. Ιδιόmτα-κλειδί σmν κατανόησπ mς δράσπς του nγέm είναι το Υόnφο, έννοια το ίδιο γοητευnκή και ασαφής με τις υπόλοιπες και η οποια παραπέμπει σε ένα είδος «... γοητείας που ασκεί επί του πνεύματός μας ένα άτομο, ένα έργο ή μια κοσμοθεωρία, γοητεία που παραλύει όλες μας τις κριτικές ικανόmτες και γεμίζει mv ΨUxή μας με έκπληξη και σεβασμό.» Διακρίνει δε το επίκτnτογόητρο (που προσδίδεται από το όνομα, mvnepιoooia, m φήμη και mν κοινωνική θέσπ) από το προσωπικό, που δενοχετίζεται με τους προηγούμενους παράγοντες και πηγάζει απόmν έμφum δύναμη του προσώπου να μαγνητίζει, να σαγηνεύει και να πείθει. 'Ομως η αποτυχία σε ό,τι φέρεται να έχει αναλάβει ο ηγέmς συνεπάγεται και mv εξαφάνισπ του προσωπικού γοήτρου, ο δε ηγέmς που αποτυγχάνει καταβαραθρώνεται με mv ίδια αστραπιαία ταxύmτα με mv οποία η μάζα τον είχε λατρέψει: ξέρουμε πώς πiσωαπό mν απεριόρισm εξουσία εν m απουσία νομιμοποίησπς ελλοχεύει η ρετσινιά του «σφετεριστή». Να σπμειώσουμε τέλος ότι για τον Le Βοn, τα διάφορα στοιχεία ενός πολιτισμού (επιστήμες, τέχνες, λογοτεχνία κ.λπ.) ενέχουν ένα γόητρο που σιινεnάγεται mv ασιινείδηm μιμητική διάδoon ιδεών ή θεωριών σε γενεές ολόκληρες. Η ευρηματιkόmτα και η συνοχή mς θεωρητικής κατασκευής που παρουσιάζει ο Le Βοn, είναι βέβαια εντυπωσιακές -τουλάχιστον όσο και η (έστω και μετά παρρησίας) εμπάθειά τους, καθώς βέβαια και η επισmμoνική αμφισβηmσιμόmτά τους... Δεν θα αναφερθούμε όμως εδώ παρά σmν ευρύrερη σπμασία του έργου του. Οι ιδέες του Le Βοn είχαν τεράστια απήχησπ παγκοσμίως, τόσο στο επισmμoνιkό όσο και στο ευρύ κοινό. Η ΨυχολΟΥία των Μα?ών μεταφράσmkε σε πάμπολλες γλώσσες και επανεκδόθπκε δεκάδες φορές, αποτελώντας ένα από τα απόλυτα (επισmμoνιkά-δokιμιαkά) best-seller όλων των εποχών. Δεν απορούμε που οι ιδέες αυτές αποτελούν σπμαντικό μέροςτou (επισmμoνιkoύ, ώςκάποιο, για πολλούςσπμαντικό, βαθμό), αλλά και του καθημερινού τρόπου με τον οποίο σκεφτόμαστε τις μάζες και γενικότερα mv πολιτική. Ο τρόπος προσέγγισπς ορισμένων συλλογικών φαινομένων πou εγκαινιάζει ο Le Βοn απεδείχθπ καθοριστικός ως nρoς mv εξέλιξη mς κοινω νικής ΨUxoλoγίας (και διάφορων «εκδοχών» mς όπως η συλλογική και η πολιτική ΨUxoλoγία). Η ΨυχολοΥία των Mα?ΏVΕΝΈΠΝΕUΣε τα δύο πρώτα

19 ΨυχολΟΥία των Μα?ών 15 (αγγλοοαξονικά) ενχειρίδια κοινωνικής ΨUxOλOγίας κω έθεσε πλήθος ζητημάτων, όψεις των οποίων διερευνώνται μέχρι σήμερα με κάθε τρόπο και συζπτώνται με πάθος, έχοντας δώσει αφορμή για mv εκπόνησπ και mv εξέλιξη κάθε είδους υποθέσεων και θεωριών, αποτελώντας κλασικά πλέον αντικείμενα mς Ψυχολογικής και mς ψυχοκοινωνιολογικής έρευνας (επιρροή, πειθώ, συμμόρφωσπ, πγεσία, επικοινωνίες κ.ά.). Αλλά και η γερμανική κοινωνιολογία (του Simmel και του Von Wiese μεταξύ άλλων) ασχολήθηκε σε βάθος με το σύσmμα που πρότεινε ο Le Βοη, ενώ, όπως είναι φυσικό, το (<<κριτικό») αυτό σύσmμα αυτό έχει ουσιώδη θέσπ σmν σκέψη mς Σχολής mς Φρανκφούρmς αναφορικά με m μαζική κοινωνία. Βρίσκουμε επίσπς m σκέψη του Le Βοη σε κλασικές μελέτες αναφορικά με τα πολιτικά κόμματα (βλ. Robert Michels), καθώς βέβαια και αναφορικά με τις μορφές κυριαρχίας και εξουσίας και το περίφημο αυτό Χάρισμα (Max Weber). Όχι μόνο ο Le Βοη συμμετείχε (μέσω του κοινωνικού του διιcrύoυ και του «σαλονιού» του) σm γέννησπ mς Ψυχολογίας σmν Γαλλία (έχοντες ούτως ή άλλως σχέσεις με πολλούς ανθρώπους των γραμμάτων και mς επιστήμης, όπως ο Poincaπe, ο Ribot, ο Bergson κ.ά.), αλλά η «επίσπμη» γαλλική κοινωνική ψυχολογία, που εγκαινιάζεται με τον Gabήel Tarde, εμπνέεται εν πολλοίς από τις έννοιες του Le Βοη. Η περιγραφή mς μάζας που προτείνει ο Tarde (για να μείνουμε σε αυτή μόνο m διάστασπ των γραmών του) ελάχιστα διαφοροποιείται από mv περιγραφή του Le Βοη (κρατάει mv υποβολή και mv ύπνωση προσθέτοντας mv ιδέα mς μίμnσns). θεμελιώδους σπμασίας είναι όμως η εισαγωγή εκ μέρους του Tarde mς έννοιας του KOIVO&' με mv πρόοδο των συγκοινωνιών και των επικοινωνιών οπισθοχωρεί η σπμασία mς φυσικής συνάθροισπς των mόμων και αναδεικνύεται η βαρύmτα mς σuνείδησπς πou έχouντα άτομα ότι η αντίληψή τους είναι ταυτόχρονη με (και κοινή σε) ένα μεγάλο αριθμό άλλων ατόμων - η ιδέα λοιπόν mς νοητικής μετάδοσης γονιμοποιεί έτσι προσεγγίσεις και ερμηνείες όχι μόνο κάθε συλλογικού φαινομένου, αλλά και mς σύγχρονης κοινωνικής ζωής σε όλες mς τις εκφάνσεις, όπου οι μαζικές επικοινωνίες ενέχουν ζωτική θέσπ και επιτρέπει σε ένα είδος «κοινωνικής mλεπάθειας» να ΣΥVXωνεύσει τα άτομα σε ένα και μοναδικό (και συμμορφωμένο) συλλογικό ον. θα ήταν αδύνατον να μην αναφερθούμε και στις σχέσεις μεταξύ ΨuχολΟΥίαsτωv μα?,ώυκαι ΨUxανάλυσης. Είναι πασίυνωστο το δοκίμιο του Freud με τίτλο Ψuxoλoyία των Mα?,ΏV και Aνάλυσn του ΕΥώ(l921): απο τελεί mvnpώm συσmματιkή προσπάθεια εκ μέρους του να περιγράψει και να ερμηνεύσει mv ίδια m φύσn του κοινωνικού δεσμού (και όχι να συνθέσει mv ιστορία του, όπως είχε κάνει στο Τστέμ και Ταμπού). Το κείμενο αυτό έχει δομηθεί και γραφτεί σαν απάνmσπ σε κάποιες απόψεις και ερμηνείες του Le Βοη, απάνmσπ ΠOυεμπλoUΤΊζει κω προεκτείνει

20 16 Γκοοτάβ Λε Μπον δυναμικά αυι:έςτις απόψεις (μεταξύ άλλων μέσω mς σημασίας mς λιβιδινικής φύσης των ομαδικών σχέσεων και mς αμοιβαίας ταύτισης των μελών των κάθε είδους ομάδων), σεβόμενη όμως το περιγραφικό τους εύρος (αλλά και mv απαισιοδοξία τους, όπως επιβεβαιώνεται και από τα μετέπειτα «κοινωνικά» δοκίμια του Freud). Η διείσδυση των ιδεών του Le Βοη στον πολιτικό κόσμο και τους ηγέτες του 200ύ αιώνα είναι επίσης εντυπωσιακή. Τα συγγράμματά του ενέπνευσαν ως πρoςmv ανάλυση των πολιτικών καταστάσεων και των σχέσεων με τις μάζες, αλλά φυσικά και ως προς mv πρακτική mς προπαγάνδας, mς οποίας ο Le Βοη συζητά τα θεμέλια και η οποία εξάλλου απορρέει «λογικά» από τις ιδέες του. UζnτήθηKαν έντονα (και φυσικά αμφισβητήθηκαν) από σοσιαλιστές και κομμουνιστές στοχαστές (όπως ο αναρχοσυνδικαλιστής Georges Sorel και ο Gramsci). ΔιαβάσmKαν (και υμνήθηκαν) από πολιτικούς όπως ο AIessaηdή, ο Roosevelt, ο Poiηcarre και ο Oemeceau, χρησιμοποιήθηκαν από τον De Gaulle (στα γραmά του, αλλά και στο ευρύτερο πολιτικό του ύφος). Κυρίως όμως «εφαρμόσmkαν» (και με περίσσεια μάλιστα ακρίβεια... ) από τον Mussoliηi και τον Hitler. Ο πρώτος αναφέρθηκε πολλές φορές σm «φιλοσοφική» επιρροή που άσκησαν τα γραmά του Le Βοη σmν οικοδόμηση του καθεστώτος του, ο δεύτερος τον «αντέγραψε» ασύστολα (όπως άλλωστε και ο Goebbels). Μπορούμε, έπειτα από όλα όσα είπαμε, να αναρωmθoύμε σετι οφείλεται η σχετική σιωπή ως προς το όνομα του Le Βοη και mv ψυχολογία των μαζών γενικότερα. Ίσως όμως δεν είναι anαpαimto... Η επίσημη άποψη για mv πολιτική m θέλει να είναι σmν υπηρεσία μιας προόδου που αντλεί m νομιμοποίησή mς από το επισmμονικq-τεχνικό πρότυπο, έστω κάπως νοθευμένο με mv υπερ-σύγχρσνη «διαχειριστική» διάσταση και έστω ανεχόμενο mv αναφορά σε ένα «όραμα» (και δήθεν απαλλαγμένο από κάθε σκοταδιστική σκωρία). Σmν προπαγάνδα (όπως και σm διαφήμιση) οι ιδέες του Le Βοη και οι «συνταγές» που έχουν εμπνεύσει (ή που τον επικαλούνται) εφαρμόζονται ευρύτατα - η μοντέρνα προπαγάνδα, όπως αναφέρει ο Jacques Ellul, υπακούει σm διπλή αναγκαιόmtq της εξουσίας και του ατόμου: η κυβέρνηση πρέπει να δίνει στα (μοναχικά και απληροφόρητα) άτομα mv εντύπωση ότι αυι:ά υπαγορεύουν τις ενέργειές mς και ταυι:όχρσνα να τα «απαρτιώνει» ιδεολογικά και ψυχοκοινωνικά. Αυι:ό όμως δεν είναι κάτι που μπορούμε να ομολογήσουμε, θα ήταν τουλάχιστον προσβλητικό για τους σύγχρονους Φπφαρόρους (και καταναλωτές). Άρα λοιπόν δεν είναι ούτε η κακή ποιόmtq των γραmών του, ούτε η απρoσxnμάτισm και χονδροειδής κριτική του κοινοβουλευι:ισμού και του σοσιαλισμού, ούτε η χρήση του από το φασισμό οι κύριες αιτίες που η ΨUxoλoγία των μαζών είναι τόσο λίγο σm μόδα. Ο Nyeπαρατnρoύσεστις AnapXΈsτns ΨuχολΟΥίas τns Μά?as

21 ΨυχολΟΥΙα των Μαζών 17 (1975) ότι οι δπμοκρατικές ελίτ βρίσκουν στη μαζική ΨUxOλOγία μια θεωρία που επιβεβαιώνει το φόβο τους απέναντι στις μάζες και ταυτόχρονα ένα εγχειρίδιο ελ.ένχου και xειραγώγnσήςτoυς. Δεν θαέπρεnε λοιπόν να απορούμε που είμαστε τόσο απρόθυμοι να δεχτούμε το ότι π ΨUXOλOγία των μαζών είναι, όπως ισχυρίζεται χωρίς δισταγμό ο Serge Μοscoνiά, μαζί με mv πολιτική οικονομία, μια από τις δυο επιστήμες του ανθρώπου οι ιδέες των οποίων έφτιαξαν mv ιστορία, που είμαστε τόσο απρόθυμοι να δούμε αυτη m (σκοτεινή) όψπ του παρόντος μας. ΝΙΚΟΛΑΣ ΧΡΗΣΤ ΑΚΗΣ, ανα ςkαθnyπτής Κοινωνικής Ψυχολογίας, Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ, Πανεπιστήμιο Αθηνών

22

23 , εισαγωγη Ευδόκιμη στάση -ήκιστα πληκτική επιπλέον- στη σχέση με το βιβλίο ενός φιλοοόφου, ενός στοχαστή, ενός λογοτέχνη, ενδέχεται να αποβεί αυτή mς απορίας. Απορώντας τακτικά, συχνά δπλαδή αλλά και με τάξη, και με σκοπό να διαγνώσουμε m διερώmση, που στην πορεία απέληξε σε σταθμισμένη στάση του συγγραφέα, ο οποίος έγραψε το βιβλίο εν είδει απαντήσεων στις απορίες του, κατανοούμε, ή τείνουμε να κατανοήσουμε, ένα πράγμα: γιατί η συγγραφή υπήρξε αυτή και όχι άλλη. Σmν nepimωσn mς ΨuχολΟΥίαs των Μαζών του Γκυστάβ Αε Μπον [Gustave Le Βοη ( )], δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο ούτε το θέμα ούτε η συγκεκριμένη πραγμάτευσή του. Η Ψυχολογία των Μαζών έχει κάτι κοινό με m θεολογία. Το αντικείμενο και των δύο δεν είναι πραρανές για όλους. Συμβατικά μόνο, αν απαρασίζαμε να κατατάξουμε mv Ψuxoλoyία των Μαζών σε ένα ευρύτερο πεδίο επιστημονικής απόβλεψης, θα μπορούσαμε να πούμε ότι βρίσκεται στα πλαίσια mς Κοινωνικής ΨυχολογίαςΙ. Η απόφανση αυτή όμως είναι παρακινδυνευμένη, γιατί, mv εποχή που εκδόθηκε το έργο, το καθεστώς υπό το οποίο τελούσε η Ψυχολογία του Συλλογικού ήταν αδιευκρίνιστο. Η ίδια η Ψυχολογία ως καιναρανής ερεuνnτική δραστnριόmτα, που αξίωνε mv ανεξaρmσία mς από m Φιλοοοφία και αναζητούσε θετικιστικά εχέγγυα για mv ανάmuξή mς, τότε ακόμα άρθρωνε τouςνόμouςmςauτονομίαςmς και αρθρωνότaνπάνω στις ισχνές ανακαλύψεις mς πρωτότυπης ερεuνnτικής mς δράσης. Επιπλέον οι υπέρμαχοι, στις αρχές του αιώνα, μιας συλλογικής ψυχολογίας με υψπλές αξιώσεις επιστημονικόmτας*, αλλά και οι ίδιοι οι σύγχρονοι κοινωνικοί ΨUxoλόγoι**, που θεωρούν ότι πληρούν τις προϋποθέσεις μιας αυστηρής επιστημονικής δραστηριόmτας, αντέδρασαν στην «άνεση» με mv οποία ο Le Βοη μίλησε για m συλλογικόmτα, έχοντας ως μοναδικά του εφόδια mv προοωπική εμπειρία, τις ιστορικές * ΒΑ. Charles Blondel, Introduction α Ιa Psychologie Collectiνe, Paήs, Ubraiήe Aπnand Collin, 1928, σελ ** Βλ. JeanStoetzel, La Psychologie Sodale, Paήs, Flammaήon,1963, σελ Επίσης Serge Albouy, Elements de Sodologie et de Psychologie Sodale, Τουlouse, Pήvat, 1976, σελ

24 20 ΓKUOΤάβ Λε Μπον του γνώσεις και m στοχαστικόmτά του. Ο ολιστικός και δογματικά γενικευτικός χαρακτήρας mς τελευταίας, ενίοτε δικαιώνει τους επικριτέςτου. Ο ψuxokoινωνιkός στοχασμός, επισπμαίνει ο Jean Stoetzel στο βιβλίο του La Psychologie Sociale (Η Κοινωνική Ψvxσλσyία), έχει τις ρίζες του πολύ βαθιά μέσα σm δυτική φιλοσαρική και επισmμoνική παράδοσπ. Οι κύριοι άξονες γύρω από τους οποίους περιστρέφονωι οι σκέψεις για m σχέσπ του κοινωνικού με το ατομικό είναι δύο: 1) οι ατομικές ψυχολογικές στάσεις παράγουν τους κοινωνικούς θεσμούς 2) οι κοινωνικές ΣUΝΘΉKες επηρεάζουν τις συμπεριφορές των ατόμων. Η πρώm ιδέα, που πρσόπαθεί γενικά να ερμηνεύσει τον κοινωνικό οργανισμό και τις κοινωνικές διαδικασίες με τις ατομικές στάσεις και, στο βάθος, με αυτό που αποκαλούσαν «ανθρώπινη φύσπ» ή ακόμα «άνθρωπος», έχει γενικά κάνει, σύμφωνα με τον Stoetzel, περισσότερο κακό παρά καλό σmν Κοινωνική Ψυχολογία. Ο τελευταίος μάλιστα θεωρεί ότι «... αυτή είναι που ενέπνευσε mv απατηλή «Ψυχολογία των Μαζών» του Gustave Le Βοη, που για πολύ καιρό παρέλυσε κάθε επιστημονική έρευνα σε αυτόν τον τομέα»*. Είναι όμως θεμιτό να ελέγξουμε ως άκυρο το λόγο που αφορά στο φαινόμενο mς μάζας; Αν μη 11 άλλο, καθίσταται περιοριστικό να αρνούμαστε mv ύπαρξη του μαζικού στοιχείου, να εθελοτυφλούμε και να «θωπεύουμε» άστοχα mv κοινωνικόmτα, από φόβο μήπως η τελευταία κλονιστεί και, μαζί με αυτή, διακυβευτούν όλα όσα θετικά απορρέουν από m συλλογική ζωή**. Το παθογόνο mς μαζικόmτας όσο και η δύναμη που παρέχει στον μεμονωμένο άνθρωπο η ΣUΓΚΈΝΤρωσπ σε πλήθος, είναι γεγονότα προφανή, και καμιά σχέσπ δεν έχουν με τις ποικίλες άλλες εκφάνσεις και διαστάσεις mς συνεύρεσπς σε κοινωνία των ανθρώπων. Είναι σημαντικό να έχoυμεuπόψη μας ότι οι διαπιστώσεις του Le Βοη δεν αφορούν γενικά σm σχέσπ του ατομικού με το κοινωνικό, ή ότι δεν ασχολείται με mv επίδρασπ mς κοινωνικόmτας γενικά σmν ανάπτυξη του ανθρώπου. Είναι πρoφaνέςότι δεν είναι διατεθειμένος να ισχυριστεί ότι ο άνθρωπος μπορεί να αναπτυχθεί εκτός κοινωνίας. Το αντικείμενό του δπλώνεται με απρokάλuπm -και εμφανώς όχι απρokατάληπm-σαφήνεια: οι μάζες δηλαδή η, καταρχήν, μη αισθητική, έως αντιαισθητική, αποκρυστάλλωσπ πολλών ή λιγότερων ανθρώπινων όντων σε μιαν * Jean Stoetzel. La psychologie sodαle. σπ. π.. σελ. 10. ** «Λοιπόν, αν πρέπει να πιστέψουμε ότι το άτομο χάνει μέσα στn μάζα μευόλο μέρα; από mv εξυπνάδα του και mv ηθικόmτά του, όπως είναι ΣUΝXΡΌνως προφανές ότι ατομικές εξυπνάδα και nθικόmτα δεν αναπτύσσονται πλήρως παρά μόνο μέσα και εξαιτίας mς ομάδας...». Βλ. Charles Blondel, Introduction α Ια Psychologie Collective. σπ. Π., σελ. 7.

25 Ψυχσλσγiα των Μαζών 21 άμορφη, έως δύσμορφη, οντότητα, που προβάλλει ως όγκος δυσανάλογος, και αισθητικά δυσπροσάρμοοτος, με τις εuσύνοmες σm μοναχικότητα τους-και υπαρξιακά κάποτε αισθητικές-υπάρξεις που τον σu νιστoύv. Ωςφαινόμεvo, ησuνxώvεuσn ανθρώπιvoυυλικού σε απρόσωπα κρυσταλλώματα τυφλού συναγελάσματος, δεν ήταν άγvωστo. Είχαν και άλλοι, πριν, μιλήσει γι' αυτό, το είχαν επισημάνει και στηλιτεύσει. Κανείς όμως δεν έθεσε εαυτόν εξαρχής, κεντρικά και θεματικά, πέραν, και υπεράνω, ενός υπαρκτικού μορφώματος τόσο ενδημικού στο ανθρώπινο. Το 1895, την εποχή που η μαζικότητα σmν εμφάνιση και δράση του ανθρώπινου καθοσιωνόταν από τις επιταγές του Σοσιαλισμού ως η μόνη ελπίδα για την άρση της δυσπραγίας των πολλών, αξεχώριστων μεταξύτους εργατών της μαζικής βιoμηxαvικήςkαι αγρστικήςπαραγωγής, ο Gustave Le Βοη, που δεν συμμεριζόταν την αισιοδοξία των σοσιαλιστών, εκδίδει το βιβλίο που, θεματοποιημένα, φιλοδοξεί να ελέγξει τη μαζικότητα ως τέτοια. Η ελεγκτική αυτή στάση προϋποθέτει μιαν απόσταση. 'Οοοι γενικότερα, θεματικά ή σuvomικά, aρθρώνoυν ένα λόγο που αναφέρεται σm μάζα, πρoφαvώςδιακρίvoυντoν εαυτό τους από αυτή, δεν αναγνωρίζουν το ρόλο τους μέσα σm μάζα. Έχουμε να κάνουμε με μία ορμή αυτοδιάθεσης, με μία αξίωση διαφοράς, διαφοροποίησης από το ομοιόμορφο και ανεπεξέργαστο, που εμφιλοχωρεί κατεξοχήν στο απρόσωπο πoυ εuνοεί η μαζικότητα. Οι χαρακτηριστικές της τελευταίας, η ροπή δηλαδή σmν υποβολή, η αδυναμία κρίσης, οι ελάχιστες αξιώσεις από τον εαυτό, με ένα λόγο η απροθυμία ανάληψης και αυτόνομης θέασης της προσωπικής υπαρκτικής παρουσίας πριν και ανεξάρτητα από την οποιαδήποτε κοινωνική ένταξη, μπορεί βεβαίως, όπως επισημαίνει και ο ίδιος ο Le Βοη, να διαπνέουν μεμονωμένα τις ατομικότητες και να μην προαπαιτείται το, μεγαλύτερο ή μικρότερο, πλήθος μιας συγκέντρωσης. Στις μέρες μας, για παράδειγμα, τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης καταφέρνουν να σuvτnρoύv αποτελεσματικά τη μαζικότητα, ενώ ουσιαστικά, εξαιτίας της προσωπικής σχέσης που αναmύσσoυν με τον θεατή ή τον ακροατή, απομονώνουν αντί να συγκεντρώνουν. Οι πλnραρoρίες που δέχονται οι άνθρωποι, μόνοι καθώς είναι μπρος στον ίδιο πομπό λόγου και εικόνας, είναι ίδιες για όλους. Όλοι λοιπόν, όσοι εννοείται τείνουν να υποβάλλονται από την κυριαρχική παρουσία του «μέσου ενημέρωσης», ξέρουν, σκέφτονται, νιώθουν και λένε τα ίδια σχεδόν πράγματα. Κάποιοι από αυτούς που διαφέρουν, που σκέφτονται, αισθάνονται, αλλιώς, ενδέχεται να είναι και οι «μεγάλοι άνθρωποι» για τους οποίους μίλησε ο Φρίντριχ Νίτσε (Fήedήch Nietzsche): «Μου φαίνεται ότι, οι μάζες, μόνο από τρεις απόψεις αξίζουν ένα βλέμμα: μια φορά ως δυσδιάκριτα

26 22 ΓKUOΤάβ Λε Μπον ανιίγραφα των μεγάλων ανθρώπων, που έχουν παραχθεί πάνω σε κακής ποιόmτας χαρτί και με φθaρμένες πλάκες, έπειτα ως αντίστασπ εναντίον των μεγάλων και τελικά ως όργανα των μεγάλων κατά τα άλλα, ας τα πάρει ο διάβολος και π στατιστική! Πώς, π στατιστική αποδεικνύει ότι υπάρχουν νόμοι σmν ιστορία; Νόμοι; Ναι, αποδεικνύει ποοο χυδαία και απδιαστικά ομοιόμορφη είναι η μάζα: μπορεί κανείς να ονομάσει νόμους m δράσπ mς βαρύmτας mς nλιθιόmτας, του πιθηκισμού, mς αγάπης και mς πείνας;»*. Δεν είμαστε σε θέσπ να αποφανθούμε για το αν ο Gustave Le Βοη υπήρξε ένας «μεγάλος άνθρωπος». Πρέπει μόνο, σε ΟΟα είπαμε παραπάνω, να προσθέσουμε ότι η ανάλυση του κάποτε φθόνει σε ακρότητες, και ότι, σε κάθε περίmωσπ, συμφωνούμε με τον Ottο Κlίneberg, ο οποίος, το 1963, στον πρόλογο μιας καινούργιας έκδοσης mς ΨvχολΟΥίas των έγραφε: «πρέπει να διαβάσουμε αυτό το βιβλίο με ένα κριτικό πνεύμα, αλλά πρέπει να το διαβάσουμε»**. * Ανεπίκαιροι Στοχασμοί, Πρόλ. Σωκρόmς ΔεληβΟΥιατζής, Μετ. Ι. Σ. Χριστοδούλου, θεσσαλονίκη, Εκδοτική θεσσαλονίκης, 1996, σελ ** Gustave Le Βοη, Psychologie desfoules, Avant - propos de Otto Κlineberg, Paήs, QuadrigejP.U.F., 1963.

27 πρόλογος ΤΟ σύνολο κοινών χαρακτήρων που επιβάλλεται από το περιβάλλον και mv κληρονομικόmτα σε όλα τα άτομα ενός λαού, συνιστά mv ΨUxή αιπού του λαού2 Αιποί οι χαρακτήρες επειδή, ως npoςmvnpoέλεuσή τους, είναι κληρονομικοί, είναι πολύ σταθεροί. 'Ομως όταν, κάτω από ποικίλες επιδράσεις, ένας αριθμός ανθρώπων βρίσκονται ΠΡοςστιγμή σuyκεvτρωμένoι, η παρατήρηση αποδεικνύει ότι στους κληρονομημένους τους χαρακτήρες προστίθενται μια σειρά καινούργιων χαρακτήρων, πολύ διαφορετικών ενίοτε από αιπούς mς φυλής. Το σύνολό τους συνιστά μια συλλογική ψυχή ισχυρή αλλά πρόσκαιρη. Οι μάζες έπαιξαν πάντα μέσα σmν ιστορία έναν σημαντικό ρόλο, εντούτοις όμως ποτέ τόσο καίριο όσο σήμερα. Η ασυνείδηm δράση των μαζών, που υπokατέσmσε m συνειδητή δρασmριόmτα των ατόμων, αντιπροοωπεύει μία από τις χαρακτηριστικές mς σύγχρονης εποχής.

28

29 εισαγωγή, η εποχη των μαζών Ο ι μεγόλες ανατροπές, οι οποίες προηγούνται των αλλαγών του. πολιτισμού μοιόζουν, ευθύς εξαρχής, να καθορίζονται από τους σπμαίνοντες πολιτικούς μετασχηματισμούς: επιδρομές λαών ή ανατροπές δυναστειών. Μια όμως ΠΡοοεκτική σπουδή αυτών των γεγονότων αποκαλύπτει τις πιο πολλές φορές ως πραγματική αιτία, πίσω από τις φαιvoμενικές τους αιτίες, μια βαθιό μεταβολή στις ιδέες των λαών. Οι γνήσιες ιστορικές ανατροπές δεν είναι αυτές που μας εκπλήσσουν με το μεγαλείο τους και m σφοδρόmτό τους. Οι μόνες σπμαντικές μεταβολές, αυτές από τις οποίες απορρέει η ανανέωσπ των πολιτισμών, επισυμβαίνουν στις γνώμες, τις ιδέες και τις πεποιθήσεις. Τα αξιομνημόνευτα γεγονότα είναι τα ορατό αποτελέσματα των αόρατων αλλαγών των αισθnμότων των ανθρώπων. Αν φανερώνονται σπόνια, είναι που το κληρονομικό υπόβαθρο των αισθnμότων μιας φυλής είναι το πιο σταθερό στοιχείο mς. Η σύγχρονη εποχή Ο\Μστό μια από τις κρίσιμες στιγμές, όπου η ανθρώπινη σκέψη αρχίζει να μεταμορφώνεται. Δύο θεμελιώδεις παρόγοντες βρίσκονται στη βόσπ αυτής mς μεταμόρφωσης. Ο πρώτος είναι η φθορό των θρησκευτικών, πολιτικών και κοινωνικών πεποιθήσεων, απ' όπου πnγόζoυν όλα τα στοιχεία του πολιτισμού μας. Ο δεύτερος, η δημιουργία εντελώς καινούργιων συνθnkών ύπαρξης και σκέψης, που γεννήθηκαν από τις σύγχρονες ανακαλύψεις των επιστημών και mς βιομηχανίας. Επειδή οι ιδέες του παρελθόντος, αν και κλονισμένες, ακόμα είναι πολύ ισχυρές, και επειδή αυτές που οφείλουν να τις αντικαταστήσουν βρίσκονται στην πορεία mς διαμόρφωσης, η σύγχρονη εποχή αντιπροσωπεύει μια περίοδο μετόβασπς και αναρχίας. Από μια τέτοια, κατ αvόγκπ, λίγο χαοτική περίοδο, δεν είναι εύκολο να πούμε επί του παρόντος τι μπορεί να προκύψει μια μέρα. Πόνω σε

30 26 ΓKυσrάβ Λε Μπον ποιες θεμελιακές ιδέες θα οικοδομηθούν οι κοινωνίες πou θα διαδεχθούν m δική μας; Ακόμα τις αγνοούμε. 'Ομως, ήδη από τώρα, μπορούμε να προβλέψουμε ότι στην οργάνωσή τους θα έχουν να λογαριαστούν με μια καινούργια δύναμη, τελευταίο κυρίαρχο mς σύγχρονης εποχής: m δύναμη των μαζών. Πάνω στα συντρίμμια τόσων ιδεών, που άλλοτε τις θεωρούσαν αληθινές και σήμερα νεκρές, τόσων εξουσιών διαδοχικά συντετριμμένων από τις επαναστάσεις, αυτή η δύναμη είναι η μόνη που αναπτύσσεται, και μοιάζει να μπορεί να απορραρήσει σύντομα τις άλλες. Τώρα που οι παλαιές πεποιθήσεις μας κλονίζονται και εξαφανίζονται, και τα παλαιά στηρίγματα των κοινωνιών βουλιάζουν ένα ένα, η δράση των μαζών είναι η μοναδική δύναμη που τίποτα δεν mv απειλεί, και mς οποίας το κύρος αυξάνεται διαρκώς. Ο αιώνας στον οποίο μπαίνουμε θα είναι στ' αλήθεια η Εποχ" τωνμaζών3. Μόλις έναν αιώνα πριν, η ΠαΡαδοοιακή πολιτική των κρατών και οι ανταγωνισμοί των ηγεμόνων συνιστούσαν τους κύριους παράυοντες των γεγονότων. Η γνώμη των μαζών, τις πιο πολλές φορές, δεν μετρούσε. Σήμερα, οι πολιτικές ΠαΡαδόσεις, οι ατομικές βλέψεις των κυριάρχων, οι ανταγωνισμοί τους βαρύνουν λίγο. Η φωνή των μαζών έχει κατισχύσει. Υπαγορεύει στους βασιλείςm συμπεριφορά τους. Δεν είναι πια στα συμβούλια των ηγεμόνων, αλλά μέσα στην καρδιά των μαζών που προετοιμάζονται τα πεπρωμένα των εθνών. Η ανάρρηση των λαϊκών τάξεων στην πολιτική ζωή, η προοδευτική μεταμόρφωσή τους σε διοικούσες τάξεις, είναι μία από τις περισσότερο προεξέχουσες χαρακmριστικές mς μεταβατικής εποχής μας. Αυτή η ανάρρηση δεν σημαδεύmkε, στην πραγματικόmτα, από mv καθολική ψηφαρορία, τόσο λίγο ισχυρή εδώ και πολύ καιρό, και τόσο εύκολα κατευθυνόμενη στην αρχή. Η γέννηση mς ισχύος των μαζών επιτεύχθηκε καταρχήν με m διάδοση κάποιων ιδεών που εμφυτεύθηκαν αργά μέσα στα πνεύματα, και κατόπιν με τον βαθμιαίο συνεταιρισμό των ατόμων, που επέφερε mv πραγμάτωση συλλήψεων μέχρι τότε θεωρητικών. Ο συνεταιρισμός επέτρεψε στις μάζες να διαμορφώσουν ιδέες, αν όχι πο-λύ ορθές, τουλάχιστον πολύ σταθερές, των ενδιαφερόντων τους, και να καταλάβουνm δύναμή τους. Ιδρύουν συνδικάτα, μπρος στα οποία όλες οι εξουσίες συνθηκολογούν, δίκτυα ερyaσίας τα οποία, παρά τους οικο-νομικούς νόμους, προσπαθούν να διευθύνουν τις συνθήκες mς εργασίας και της αμοιβής. Στέλνουν στις κυβερνητικές συνελεύσεις αντιπροσώπους απογυμνωμένους από κάθε πρωτοβουλία, από κάθε ανεξapmσία, και περιορισμένους πολύ συχνά στο να μην είναι παρά οι πληρεξούσιοι των συμβουλίων που τους διάλεξαν. Σήμερα, οι διεκδικήσεις των μαζών γίνονται όλο και περισσότερο σαφείς και τείνουν να καταστρέψουν εκ θεμελίων m σύγχρονη κοινωνία, για να mv επαναφέρουν σε αυτόν τον αρχέγονο Κομμουνισμό, που

31 ΨυχολΟΥία των Μαζών 27 υπήρξε η φυσική κατάσταση όλων των ανθρώπινων ομάδων πριν mv αυγή του πολιτισμού. Περιορισμός των ωρών εργασίας, απαλλοτρίωση των ορυχείων, των σιδπροδρόμων, των εργοστασίων και mς γης ισότιμος καταμερισμός των προϊόντων, εξάλειψπ των κυρίαρχων τάξεων προς όφελος των λαϊκών τάξεων κ.λπ.. Αυτές είναι οι διεκδικήσεις τους. Ελάχιστα ικανές για συλλογισμό, οι μάζες εμφανίζονται, αντίθετα, πολύ ικανές για δρόση. Η σύγχρονη οργάνωση κάνει m δύναμή τους τεράστια. Τα δόγματα που βλέπουμε να γεννιούνται θα έχουν σύντομα αποκτήσει mv ισχύ των παλαιών δογμάτων, δηλαδή mv τυραννική και κυ ριαρχική δύναμπ που προφυλάσσει από mv αμφισβήmση. Το θεϊκό δίκαιο των μαζών αντικαθιστά το θέίκό δίκαιο των βασιλέων. Οι συγγραφείς που απολαμβάνουν mv εύνοια mς αστικής μας τάξης, και που αντιπροσωπεύουν καλύτερα τις λίγο στενές ιδέεςmς, τις λίγο μυωπικές απόψειςmς, τον λίγο συνοmικό σκεmικισμό mς, τον ενίοτε υπερβολικό εγωισμό mς, τρελαίνονται μπροστά στην καινούργια δύναμη που βλέπουν να μεγαλώνει και, για να πολεμήσουν m σύγχυση των πνευμάτων, απευθύνουν απελπισμένες εκκλήσεις στις ηθικές δυνάμεις mς Εκκλησίας, τις τόσο περιφρονημένες από αυτούς στο παρελθόν. Μιλούν για m χρεωκοπία mς επιστήμης, και μας επαναφέρουν στα διδάγματα των αποκεκαλυμμένων αληθειών. Όμως, αυτοί οι καινούργιοι μετεστραμμένοι ξεχνούν ότι, αν στ' αλήθεια aυτoύς τους άγγιξε η χάρη, αυτή δεν θα μπορούσε να έχει mv ίδια δύναμη σε Ψυχές λιγότερο ανήσυχες για τις μέριμνες του επέκεινα. Οι μάζες δεν θέλουν πια σήμερα θεούς τους οποίους οι παλαιοί τους δάσκαλοι αρνήθπκαν χθες και συ νεισέφεραν στο να καταστραφούν. Οι ποταμοί δεν ξανανεβαίνουν προς τις πηγές τους. Η επιστήμη δεν χρεοκόπησε καθόλου, και δεν συμμετέχει σmντωρινή αναρχία των πνευμάτων, ούτε σmν καινούργια δύναμπ που αναπτύσσεται εν μέσω αυτής mς αναρχίας. Μας υποσχέθπκε mv αλήθεια ή τουλάχιστον m γνώση των σχέσεων που είναι προσιτές σm διάνοιά μας' ποτέ δεν μας υποσχέθηκε ούτε mv ειρήνη ούτε mv ευτυχία. Κατεξοχήν αδιάφορπ για τα συναισθήματά μας, δεν ακούει τους οδυρμούς μας, και τίποτε δεν θα μπορούσε να επαναφέρει τις ψεuδaισθήσειςπoυ αυτή εξεδίωξε. Παγκόσμια συμmώματα δείχνουν μέσα σε όλα τα έθνπ m γρήγορη αύξηση mς δύνaμηςτων μαζών. Ό,τι κι αν μας προκαλεί aυτό' οφείλουμε να το υποστούμε. Οι μομφές δεν είναι παρά μάταια λόγια. Η ανάρρηση των μαζών θα σημάνει ίσως έναν από τους τελευταίους σταθμούς των πολιτισμών mς Δύσης, μιαν επιστραρή προς αυτές τις περιόδους mς συ γκεχυμένης αναρχίας, που προηγούνται mς εκκόλαψης των καινούργιων κοινωνιών. Όμως, πώς να το εμποδίσουμε αυτό; Μέχρι σήμερα, οι μεγάλες καταστραρές των αρχαίων πολιτισμών,

32 28 Γκυστάβ Λε Μπον έχουν αποτελέσει τον πιο σαφή Ρόλο των μαζών. Η ιστορία διδόσκει ότι m στιγμή που οι ηθικές δυνόμεις, ο οπλισμός μιας κοινωνίας, έxaoav m δύναμή τους, η τελική διόλuσn επιτελέσmkε από αυτούς τους ασυνείδητους και κmνώδεις όχλους που διkαίωςxαρακτnρίσmkαν βόρβοροι. Οι πολιτισμοί, μέχρι σήμερα, δnμιoυργήθηkαν Kαι διεuθύνθnkαν από μια μικρή πνευματική αριστοκρατία, ποτέ από τις μόζες. Αυτές οι τελευταίες δεν έχουν δύναμη πορό για να καταστρέφουν. Η κυριαρχία τους αντιπροσωπεύει πόντα μια φόση αταξίας. Ένας πολιτισμός περιλαμβόνει σταθερούς κανόνες, μια πειθαρχία, το πέρασμα από το ενστικτώδες στο ορθολογικό, mv πρόβλεψη για το μέλλον, ένα υψηλό επίπεδο μόρφωσης, καταστόσεις τελείως απρόσιτες στις μόζες, που έχουν εγκαταλειφθεί στον εαυτό τους. Με mv αποκλειστικό καταστροφική δύναμή τους, δρουν όπως αυτό τα μικρόβια που επισπεύδουν m διόλuσn των αδύναμων σωμότων ή των mωμότων. Όταν το οικοδόμημα ενός πολιτισμού είναι σκωληκόβρωτο, οι μόζες επιφέρουν mν KατόρΡΕUΣΉ του. Έτσι εμφανίζεται ο Ρόλος τους. Για μια στιγμή, η Wφλή δύναμη του πλήθους γίνεται η μόνη φιλοσοφία mς ιστορίας. Το ίδιο ισχύει και για τον δικό μας πολιτισμό; Μπορούμε να το φο βούμαστε, αλλό το αγνοούμε ακόμα. Ας είμαστε καρτερικοί, για να υποστούμε m βασιλεία των μαζών, αφού χέρια απρονόητα ανέτρεψαν διαδοχικό όλα τα κιγκλιδώματα που μπορούσαν να τις συγκρατήσουν. Αυτές τις μόζες, για τις οποίες αρχίζουμε να λέμε τόσα πολλό, τις γνωρίζουμε αρκετό λίγο. Οι επαγγελματίες ψuxoλόγoι, έχοντας ζήσει μακριό από αυτές, ανέκαθεν τις αγνόησαν, και δεν ασχολήθηκαν μαζί τουςπορό από mv όπoψn των εγκλημότων που μπορούν να διαπρόξουν. Οι εγκληματικές μόζεςuφίστανται δίχως αμφιβολία, όμωςuπόρxoυν επίσης και μόζες ενόρετες, μόζες ηρωικές και αρκετές όλλες ακόμα. Τα εγκλήματα των μαζών δεν Ο\.Μστούν πορό μια επιμέρouς nepimωσn mς ΨUxoλoγίας τους, και δεν θα μας έκαναν να γνωρίσουμε mv πνευματική τους σuγκpόmon περισσότερο απ' ό,τι θα γνωρίζαμε αυτή ενός ατόμου περιγρόφοντας μόνο τα ελαπώματό του. Στ' αλήθεια όμως, οι κύριοι του κόσμου, οι ιδρυτές θρησκειών ή αυτοκρατοριών, οι απόστολοι όλων των πίστεων, οι εξέχοντες πολιτικοί, και, σε μια σφαίρα περισσότερο ταπεινή, οι απλοί αρχηγοί μικρών ανθρώπινων ομόδων, υπήρξαν πόντοτε ασυνείδητοι ψuxoλόγoι, έχοντας για mv ΨUxή των μαζών μια γνώση ενστικτώδη, συχνό πολύ σίγουρη. ΓνωρίζΟντός την καλό, εύκολα έγιναν κύριοι τους. Ο Ναπολέων μόντευε θαυμόσια mv ψuxoλoγία των γαλλικών μαζών αλλό, ενίοτε, παραγνώρισε τελείως αυτή των μαζών διαφορετικών φυλών*. Αυτή η * Οι πιο επιτήδειοι σύμβουλοί του, όλλι.ιχπε, δεν mv καταλόβαιναν περισσότερο. Ο Taλε"ιράνδoς τού έγραφε ότι «η Ισπανία υποδεχόταν τους στρατιώτες του ως

33 Ψυχολογlα των Μαζών 29 άγνοια τον έκανε να επιχειρήσει, κυρίως στην Ισπανία και τη Ριοοία, πολέμους που προετοίμασαν την mώσn του. Η γνώστι της ΨUxoλoγίαςτων μαζών αποτελεί το μέσο του πολιτικού που θέλει όχι να τις κυβερνήσει -το πράγμα σήμερα έχει γίνει πολύ δύσκολο- αλλά τουλάχιστον να μπν κυβερνάται απόλυτα από αυτές. Η ψυχολογία των μαζών δείχνει σε ποιο βαθμό οι νόμοι και οι θεσμοί εξασκούν λίγπ δύναμη στην παρορμητική φύση τους, και πόσο είναι ανίκανες να έχουν οποιεσδήποτε γνώμες, εκτός από αυτές που τους έχουν υποβάλει. Κανόνες που πηγάζουν από την καθαρή θεωρητική δικαιοσύνη δεν θα μπορούσαν να τις οδηγήσουν. Μόνο οι εντυπώσεις που γεννά κάποιος μέσα στην ψυχή τους μπορούν να τις αποπλανήσουν. Αν ένας νομοθέτης θέλει, για παράδειγμα, να εισαγάγει έναν καινούργιο φόρο, θα πρέπει να διαλέξει τον πιο δίκαιο θεωρητικά; Με κανένα τρόπο. Ο περισσότερο άδικος θα μπορεί να είναι πρακτικά ο καλύτερος για τις μάζες, αν είναι ο λιγότερο ορατός και ο λιγότερο επαχθής φαινομενικά. Έτσι είναι που, ένας έμμεσος φόρος, ακόμα και υπέρογκος, θα γίνεται πάντα αποδεκτός από τη μάζα. Καθώς καθημερινά θα παρακρατείται από αντικείμενα της κατανάλωσπς, από κλάσματα του λεmoύ, δεν εμποδίζει τις συνήθειές της και της κάνει μικρή εντύπωση. Αν τον αντικαταστήσετε από έναν ανάλογο φόρο πάνω στους μισθούς ή άλλα εισοδήματα, πληρωτέο σε μία και μόνη δόση, και ας ήταν δέκα φορές λιγότερο επαχθής από τον άλλο, θα εγείρει ομόφωνες διαμαρτυρίες. Με τα αόρατα λεmά της κάθε ημέρας υποκαθίσταται, πραγματικά, ένα συνολικό ποσό σχετικά αυξημένο και, κατά συνέπεια, πολύ εντυπωσιακό. Δεν θα περνούσε απαρατήρητο, παρά μόνο αν συγκεντρωνόταν πεντάρα πεντάρα' όμως, αυτή η οικονομική μέθοδος, απεικονίζει μια δόση προνοητικότητας για την οποία οι μάζες είναι ανίκανες. Το προηγούμενο παράδειγμα φωτίζει με ένα φως πολύ καθαρό την πνευματιkότnτά τους. Αυτή δεν είχε διαφύγει από έναν ψυχολόγο, όπως ο Ναπολέων, όμως οι νομοθέτες, αγνοώντας την ΨUxή των μαζών, δεν θα μπορούσαν να την καταλάβουν. Η εμπειρία δεν τους έχει διδάξει ακόμα επαρκώς ότι οι άνθρωποι δεν οδηγούνται ποτέ από τις εντολές του καθαρού λόγου4. Πολλές άλλες εφαρμογές της ΨUxoλoγίαςτων μαζών θα μπορούσαν να γίνουν. Η γνώστι της ρίχνει μια δυνατή λάμψη πάνω σε πολλά ιστορικά και οικονομικά φαινόμενα, εντελώς ακατάληmα δίχως αυτή. Ακόμα κι αν αυτή αποτελούσε μόνο ένα ενδιαφέρον της καθαρήςπεριέργειας, η σπουδή της ΨUxoλoγίας των μαζών θα άξιζε λοιπόν να επιχειρηθεί. Είναι το ίδιο ενδιαφέρον να γνωρίζουμε τα κίνητρα των πράξεων των ανθρώπων όσο κι ένα μετάλλευμα ή ένα φυτό. ελευθερωτές». Τους υποδεχόταν σαν ζώα άγρια. Ένας ΨUx.oλόγoς, γνώσmς των κληρονομικών ενστίκτων mς φυλής, εύκολα θα μπορούσε να το διαβλέψει.

34 30 Γκυστάβ Αε Μπον Η μελέτη μας για την ΨUxή των μαζών δεν θα μπορεί να είναι παρά μια σύντομη σύνθεση, μια απλή σύνοψη των ερευνών μας. Από αυτή πρέπει να αξιώσουμε μόνο κάποιες υποβλητικές πaρσmρήσεις. Άλλοι θα σκάψουν περισσότερο το αυλάκι. Σήμερα, δεν κάνουμε άλλο από το να το χαράζουμε πάνω σε ένα έδαφος πολύ ανεξερεύνητο ακόμα*. * Οι ελάχιστοι συγγραφείς που έχουν ασχοληθεί με mv Ψυχολογική μελέτη των μαζών, τις έχουν εξετάσει, το έλe.γa πιο πάνω, μόνο από mv άποψη του εγκληματικού. Επειδή δεν αφιέρωσα σε αιπό το τελειπαίο θέμα πορό ένα σύντομο κεφάλαιο, θα παραπέμψω τον αναγνώστη στις μελέτες του Μ. Tarde και στο σύγγραμα του Μ. Sighele: Οι Εγκλnματικέs Μάζεs. Αιπή η τελειπαία εργασία δεν περιλαμβάνει μια μόνο ιδέα, προσωmκή του συγγραφέα mς, αλλά ένα απάνθισμα δεδομένων πολύτιμων για τους Ψυχολόγους. Τα συμπερόσματά μου πάνω σmν εγκλnματιkόmτα και mν ηθικόmτατων μαζών είναι άλλωστε εντελώς αντίθετα με αιπά των δύο συγγραφέων που ανέφειχι πριν λίγο. Στα διάφοιχι έργα μου, και κυρίως σmν Ψυχολογία ιου Σοσιαλισμού, θα βρει κανείς κάποια συμπερόσματα για τους νόμους που διέπουν mv Ψυχολογία των μαζών. Μπορούν άλλωστε να χρησιμοποιηθούν στα mo διαφορετικά θέματα. Ο ΜΑ Gevaert, διευθυντής του βασιλικού Ωδείου των Βρυξελλών, βρήκε πρόσφατα μιααξιoσnμείωmεφaρμoγή των νόμων που εκθέσαμε, σε μια εργασία πάνω σm μουσική, και XαραKτηρίσmKαν πολύ ορθά από αιπόν ως «τέχνη των μαζών». «Τα δύο σας έργα», μου έγιχιφε αιπός ο έξοχος καθηγητής, στέλνοντάς μου το υπόμνημά του, «μου έδωσαν m λύση ενός προβλήματος που το θεωρούσα άλιπο: mv εκπληκτική ΙKανόmτα κάθε μάζας να αισθάνεται ένα μουσικό έργο πρόσφατο ή παλιότερο, εγχώριο ή ξένο, απλό ή περίπλοκο, αρκεί να έχει αποδοθεί σε μια καλή εκτέλεση και από εκτελεστές που τους διευθύνει ένας ενθουσιαστικός διευθυντής». Ο Μ. Gevaert δείχνει θαυμάσια γιατί «ένα έργο που έμεινε ακατανόητο σε μουσικούς πεπειραμένους, που διαβάζουν το σύνολο των μουσικών συνθέσεων μέσα σm μοναξιά του δωματίου τους, γίνεται ενίοτε με μιας αντιληmό από ένα ακροατήριο ξένο σε κάθε τεχνική κουλτούρα». Εξηγεί επίσης πολύ καλά γιατί αιπές οι αισθητικές εντυπώσεις δεν αφήνουν κανένα ίχνος.

35 πρώτο μέρος ηψυχή των μαζών

36

37 πρώτο κεφάλαιο Γενικά χαρακτηριστικα των μαζών ψυχολογικο', νομοι της διανοητικής, ΟΙJς ενοτητας Με m συνήθη έννοια, η λέξη μάζα συμβολίζει μια συγκέντρωση οποιωνδήποτε ατόμων, όποια και αν είναι η εθνικόmτά τους, το επάγγελμά τους ή το φύλο τους, όποιες και αν είναι επίσης οι σuγκuρίες που τα ενώνουν. Αηό mv άποψη mς ψυχολογίας, η έκφραση μάζα παίρνει μια εντε λώς διαφορετική σημασία. Μέσα σε κάποιες δεδομένες συνθήκες, και μόνο μέσα σε αυτές τις συνθήκες, μια συσσώρευση ανθρώπων αποκτά καινούργιους χαρακτήρες, πολύ διαφορετικούς από αυτούς του κάθε ατόμου που m συνθέτει. Η συνειδητή προσωπικόmτα εξαφανίζεται, τα αισθήματα και οι ιδέες όλων των μονάδων είναι προσανατολισμένα σmν ίδια Kατείιθuνσn5 Διαμορφώνεται μια συλλογική ψυχή, προοωρινή αναμφίβολα, αλλά που εμφανίζει χαρακτήρες πολύ σαφείς. Η συλλογικόmτα γίνεται επομένως αυτό που, ελλείψει μιας καλύτερης έκφρασης, θα

38 34 ΓKUOίάβ Αε Μπον ονομάσω μια οργανωμένη μάζα, ή, αν προτιμάτε, μια μάζα ψυχολογική. Αποτελεί ένα ενιαίο ον και υπόκειται στο νόμο rns δ,ανοntlκns ενότnras των μαζών_ Το γεγονός ότι πολλά άτομα βρίσκονται τυχαία δίπλα δίπλα δεν τους δίνει τους χαρακτήρες μιας οργανωμένης μάζας. Χίλια άτομα, συγκενφωμένα κατά Wxπ σε έναν δημόσιο χώρο, δίχως κανένα συγκεκριμένο σκοπό, με κανένα τρόπο δεν συνιστούν μια ψυχολογική μάζα. Για να έχουμε τους ιδιαίτερους χαρακτήρες της, χρειάζεται π επίδραση ορισμένων κινήτρων, των οποίων θα πρέπει να καθορίσουμε τη φύση. Η εξαφάνιση της συνειδητής προσωπικότητας και ο προσανατολισμός των αισθημάτων και των σκέψεων στην ίδια κατεύθυνση, πρώτα χαρακτηριστικά της μάζας καθώς αρχίζει να οργανώνεται, δεν προϋποθέτουν πάντα την ταυτόχρονη ύπαρξη πολλών ατόμων σε έναν μοναδικό τόπο. Χιλιάδες απομονωμένων ατόμων μπορούν, σε μια δεδομένη στιγμή, κάτω από την επίδραση κάποιων βίαιων συγκινήσεων, ενός μεγάλου εθνικού γεγονότος, για παράδειγμα, να αποκτήσουν τους χαρακτήρες μιας ψυχολογικής μάζαs. Κάποιος κίνδυνος που τους ενώνει, θα αρκέσει επομένως ώστε, η συμπεριφορά τους, να λάβει αμέσως τη μορφή που προσιδιάζει στις πράξεις των μαζών. Σε κάποιες ιστορικές στιγμές, μισή ντουζίνα ανθρώπων μπορούν να αποτελέσουν μια ΨUxoλoγική μάζα, τη στιγμή που εκατοντάδες τυχαία συγκεντρωμένων ατόμων δεν μπορούν να τη συστιίσουν. Από την άλλη πλευρά, ένας ολόκληρος λαός, χωρίς να υφίσταται ορατή συσπείρωσπ, ενίοτε μετατρέπεται σε μάζα κάτω από τη σφοδρότητα της μιας ή της άλλης επίδρασης. Αμέσως μόλις σχπματιστεί η ψυχολογική μάζα, αποκτά προσωρινούς αλλά ορίσιμους γενικούς χαρακτήρες. Σε αυτούς τους γενικούς χαρακτήρες ΠΡοστίθενται ιδιαίτεροι χαρακτήρες, που ποικίλλουν ανάλογα με τα στοιχεία από τα οποία συντίθεται η μάζα, και που μπορούν να προσδιορίσουν τη διανοητική της δομή. Οι ψυχολογικές μάζες επιδέχονται λοιπόν μιας ταξινόμησης. Η μελέτη αυτής της ταξινόμησης θα μας δείξει ότι μια ετερογενής μάζα, συντεθειμένη από ανόμοια στοιχεία, εμφανίζει, μαζί με τις ομοιογενείς μάζες, τις συντεθειμένες από στοιχεία περισσότερο ή λιγότερο όμοιο (αιρέσεις, κάστες, τάξεις), κοινούς χαρακτήρες και, δίπλα σε αυτούς τους κοινούς χαρακτήρες, ιδιαιτερότητες που επιτρέπουν να τις διακρίνουμε. Προτού ασχοληθούμε με τις διάφopεςkατnγopίες των μαζών, ας εξετάσουμε πρώτα τους χαρακτήρες τους κοινούς σε όλες. θα λειτουργήσουμε όπως ο νατουραλιστής, που αρχίζει καθορίζοντας τους γενικούς χαρακτήρες των ατόμων μιας οικογένειας, κατόπιν τους ιδιαίτερους χαρακτήρες που διαφοροποιούν τα γένη και τα είδη ηου περιλαμβάνει αυτή η οικογένεια.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση

Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση Χαρίδημος Τσούκας Καθηγητής Στρατηγικής Διοίκησης στην Έδρα Columbia Ship Management, Κοσμήτορας της Σχολής Οικονομικών Επιστημών και Διοίκησης,

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α 323 Α) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Για όποιον εξετάζει το πολίτευμα, δηλαδή ποια είναι η ουσία του κάθε πολιτεύματος και ποια τα χαρακτηριστικά του, το πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT MANAGEMENT ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΣΩΣΤΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΤΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΕΚΤΕΛΟΥΝΤΑΙ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΛΛΗΛΟΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT 1.ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ H Διοικητική Μεταρρύθμιση του Κράτους και της Αυτοδιοίκησης αποτελεί σήμερα μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για την ανάπτυξη της χώρας και

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου ΕΝΟΤΗΤΑ 3 Φιλία Προϋποθέσεις ορθής φιλίας: Σεβασμός στην προσωπικότητα του άλλου. Ειλικρίνεια και τιμιότητα. Κατανόηση προβλημάτων. Αλληλοβοήθεια. Κοινά ενδιαφέροντα.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ Μιχάλης Αρφαράς «ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΓΕΝΝΑΕΙ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΚΙΕΣ, Ο ΗΛΙΟΣ ΤΙΣ ΕΠΙΜΟΝΕΣ.» Η προσωπική διαδροµή του Μιχάλη Αρφαρά έχει να κάνει µε τη ΣΚΙΑ. Η γέννησή του σε µια χώρα σαν την Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ίας νου ω αραγ ου π ς ν θεση ης κειµέ ν. κ θούν έ υ ς ο ω ψ η λ τ τ ι η ίλ ία έχε ακο εµά Περι θοδολογ α της περ πτυξη θ οτήτων ί ά ν ε M θοδολογ ατική αν απάνω ε η

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ. Επιμέλεια: Στέργιος Νότας

ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ. Επιμέλεια: Στέργιος Νότας ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ Επιμέλεια: Στέργιος Νότας ΜΥΘΟΣ: Ο αυτισμός είναι μια σπάνια διαταραχή. ΑΛΗΘΕΙΑ: Παλαιότερες επιδημιολογικές έρευνες έδειχναν ότι στον γενικό

Διαβάστε περισσότερα

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1 ΚΕΙΜΕΝΟ Η Δημοκρατία στην εποχή της παγκόσμιας ανομίας Θα αρχίσω από μιαν αναδρομή. Οι έννοιες του «Λαού» και της «Κοινωνίας» δεν είναι ούτε διϊστορικές ούτε αυτονόητες. Αποκρυσταλλώθηκαν από τη νεωτερική

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές και αποδίδονται για να διευκολύνουν τους μαθητές να κατανοήσουν το σύνολο του διαγωνίσματος και απόλυτα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

μαθηματικά β γυμνασίου

μαθηματικά β γυμνασίου μαθηματικά β γυμνασίου Κάθε αντίτυπο φέρει την υπογραφή ενός εκ των συγγραφέων Σειρά: Γυμνάσιο, Θετικές Επιστήμες Μαθηματικά Β Γυμνασίου, Βασίλης Διολίτσης Ιωάννα Κοσκινά Νικολέττα Μπάκου Θεώρηση Κειμένου:

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα

Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα Βρισκόμαστε σήμερα εδώ, σε μια συνεδρίαση του Περιφερειακού Συμβουλίου για το ζήτημα της διαχείρισης των απορριμμάτων στην Αττική. Για ένα ζήτημα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ

ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ 1. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ: συχνά η θεματική πρόταση διασαφηνίζεται και αναπτύσσεται καλύτερα με την παράθεση συγκεκριμένων παραδειγμάτων. Όσο πιο κοντά μας διαδραματίζεται ένα γεγονός,

Διαβάστε περισσότερα

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Ρομαντισμός Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Τζον Κόνσταμπλ Το κάρο του σανού Ρομαντισμός Τέλη 18 ου αι. μέσα 19 ου αι.

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Ηγούμαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Τι είναι Ηγεσία «Η Ηγεσία, δεν είναι θέση! γιαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Σειρά: Εκπαιδευση Σχολικά βοηθήματα (για το Λύκειο) Πλάτωνος Πρωταγόρας Γ Λυκείου Θεωρητική Κατεύθυνση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης Γενικές αρχές διοίκησης μιας μικρής επιχείρησης Η επιχείρηση αποτελεί μια παραγωγική - οικονομική μονάδα, με την έννοια ότι συνδυάζει και αξιοποιεί τους συντελεστές παραγωγής (εργασία, κεφάλαιο, γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης Διάρθρωση Κοινωνικές κατασκευές για το περιβάλλον Περιβαλλοντική Ιστορία Περιβαλλοντικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε τόσο άσχημη κατάσταση, όσο τον καιρό αυτόν. Ο λόγος;

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Επιχειρήσεις 2.0 & Η Νέα Επιχειρηματικότητα. Επιχειρηματικότητα. Εισηγητής: Βασίλης Δαγδιλέλης

Επιχειρήσεις 2.0 & Η Νέα Επιχειρηματικότητα. Επιχειρηματικότητα. Εισηγητής: Βασίλης Δαγδιλέλης Επιχειρήσεις 2.0 & Η Νέα Επιχειρηματικότητα Επιχειρηματικότητα Εισηγητής: Βασίλης Δαγδιλέλης Ποια είναι η «δημόσια εικόνα» της; Οπωσδήποτε δεν είναι πάντοτε μια έννοια «θετικά φορτισμένη» τουλάχιστον στη

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητοί συνάδελφοι, Από τώρα και στο άµεσο µέλλον θα σας παρουσιάζουµε συγγραφείς και το µέρος του έργου τους που έχει µεταφραστεί στα ελληνικά.

Αγαπητοί συνάδελφοι, Από τώρα και στο άµεσο µέλλον θα σας παρουσιάζουµε συγγραφείς και το µέρος του έργου τους που έχει µεταφραστεί στα ελληνικά. Αγαπητοί συνάδελφοι, Από τώρα και στο άµεσο µέλλον θα σας παρουσιάζουµε συγγραφείς και το µέρος του έργου τους που έχει µεταφραστεί στα ελληνικά. Ξεκινάµε το ταξίδι µας µε την Alice Miller. Miller, Alice,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου.

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου. ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΤΙΠΟΡΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΕΔΕ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΣΕ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΣΤΙΣ ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ (Βρυξέλλες 4/12/2013) Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Κριτήριο αξιολόγησης

Ε. Κριτήριο αξιολόγησης 57 Ε. Κριτήριο αξιολόγησης Παιδιά, σ αυτό το σημείο σας δίνουμε ένα κριτήριο αξιολόγησης για συμπληρωματική εξάσκηση πάνω σε λεξιλογικές ασκήσεις και σε ανάπτυξη θεμάτων έκθεσης. Καλή επιτυχία!!! Η Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Νεοελληνικής Γλώσσας Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 1999

Θέµατα Νεοελληνικής Γλώσσας Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 1999 Θέµατα Νεοελληνικής Γλώσσας Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 1999 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Κείµενο O homo sapiens γίνεται homo videns, ο «άνθρωπος που γνωρίζει» µετατρέπεται σε «άνθρωπο που βλέπει» και η τηλεόραση γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!!

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! Μάτα Χαροκόπου Ανδρέας Καλλιβωκάς ΤΟ ΟΛΟΝ ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΑΠΟ ΤΟ ΑΘΡΟΙΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ ΤΟΥ Οι συνεργασίες αποτελούν την πεμπτουσία της ανάπτυξης, του διαχρονικού

Διαβάστε περισσότερα

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Πολυάριθµες είναι οι περιοχές όπου ένα ταλέντο ή µία χαρακτηριστική κλίση µπορεί να εκδηλωθεί. Το ταλέντο στα µαθηµατικά έχει ιδιαίτερα απασχολήσει την επιστηµονική

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Η κατάσταση έλλειψης εργασίας, κατά την οποία υπάρχει δυσαρμονία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, προσφέρονται λίγες θέσεις εργασίας, ενώ υπάρχουν πάρα πολλοί ενδ9ιαφερόμενοι. Είναι έννοια

Διαβάστε περισσότερα

1.7.2015 Ble Pavillon XENIA KOURTOGLOU PRESENTATION

1.7.2015 Ble Pavillon XENIA KOURTOGLOU PRESENTATION 1.7.2015 Ble Pavillon XENIA KOURTOGLOU PRESENTATION I Didn't Sign Up for This Ξένια Κούρτογλου Founder & Managing Partner Focus Bari S.A Co-founder e-satisfaction Τι θα δούμε I. Οι δυνάμεις της αλλαγής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

SOCIALSTYLESM. TRACOM Sneak Peek. Οδηγός Προσωπικής Αξιολόγησης. Excerpts from

SOCIALSTYLESM. TRACOM Sneak Peek. Οδηγός Προσωπικής Αξιολόγησης. Excerpts from SOCIALSTYLESM TRACOM Sneak Peek Excerpts from Οδηγός Προσωπικής Αξιολόγησης ΟΔΗΓΟΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Περιεχόμενα Εισαγωγή... 1 Το Μοντέλο Κοινωνικού Στυλ... 1 Πώς προέκυψε το Κοινωνικό σας Στυλ;...

Διαβάστε περισσότερα

Η λειτουργία της σύγχρονης επιχείρησης έχει τρεις πυλώνες αναφοράς: την εταιρική

Η λειτουργία της σύγχρονης επιχείρησης έχει τρεις πυλώνες αναφοράς: την εταιρική Κυρίες και κύριοι, καλησπέρα Η λειτουργία της σύγχρονης επιχείρησης έχει τρεις πυλώνες αναφοράς: την εταιρική κοινωνική ευθύνη, την εταιρική διακυβέρνηση, και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Πυλώνες επιφανειακά ανεξάρτητοι

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε

Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε 18251/18351/20220 [Η (παρα)πληροφόρηση στο Διαδίκτυο] 18234/18275/20215 [Ο εθισμός στην τηλεόραση]

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 Όνομα Εκπαιδευτικού: Νικολάου Χριστιάνα Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείο Τίμης Τάξη: Α Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής του σχολείου: Οι καταναλωτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία στον αθλητισµό. Μάριος Γούδας. Χαρακτηριστικά. Θέµα διάλεξης 6. πετυχηµένος ή αποτελεσµατικός προπονητής; ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108)

Ηγεσία στον αθλητισµό. Μάριος Γούδας. Χαρακτηριστικά. Θέµα διάλεξης 6. πετυχηµένος ή αποτελεσµατικός προπονητής; ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108) ΕΠΕΑΕΚ : AΝΑΜΟΡΦΩΣΗ A ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108) Θέµα διάλεξης 6 Ηγεσία στον αθλητισµό Μάριος Γούδας ορισµοί ο ρόλος του προπονητή - πετυχηµένος αποτελεσµατικός

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

www.arnos.gr κλικ στη γνώση Τιμολόγηση

www.arnos.gr κλικ στη γνώση Τιμολόγηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Τιμολόγηση Παράγοντες επηρεασμού της τιμής Στόχος της τιμολογιακής πολιτικής πρέπει να είναι ο καθορισμός μιας ιδανικής τιμής η οποία θα ικανοποιεί τόσο τους πωλητές όσο και τους αγοραστές.

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα