Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download ""

Transcript

1

2

3

4

5

6

7 ψυχολογία των μαζών

8 Ειδική έκδοση για mv εφημερίδο το ΒΗΜΑ Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια: Ι.Σ. Χριστοδούλου Επιμέλεια σειράς: Άννα Αστρινάκη Διεύθυνση σχεδιασμού: Γιάννης Καρλόπουλος / ΤΟ ΒΗΜΑ Σχεδιασμός εξωφύλλου: Βασίλης Γεωργ!ου / ΤΟ ΒΗΜΑ Σελιδοποίηση: APxεrYΠO - Γραφικές Τέχνες Εκτύπωση, βιβλιοδεσία: G. CANALE & S.p.A. ISBN: Εκδόσεις Ζήτρος / all ήghts reserved για αυτή mv έκδοση Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη Α.Ε_ Η πνευμαtική ιδιοκτησία αποκ-ιόται χωρ!ς καμία διατύπωσn και χωρlς την ανόγκn ρήτρας, απαγορευτικής των προσβολών της. Επισημαίνεται, πόντως, όtι κατό τον Ν. 2387/20 (όπως έχει τροποποιπθεί με τον Ν. 2121/93 και ισχύει σήμερο) και κατό τη Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης (που έχει κυρωθεί με τον Ν. 100/1975) απαγορεύεται π αναδπμoσίεuσn, π απoθήκεuσn σε κόποιο σύστnμα διόσωσnς, και γενικό π αναπαρovωγή του παρόντος έργου, με οποιονδήποτε τρόπο ή μορφή, τμηματικό ή περιλπntιkό στο πρωτότυπο ή σε μετόφροση ή όλλπ διασκευή, χωρlς γροπτή όδεια του εκδότη.

9 Γκυστάβ Αε Μπον ψυχολογία των μαζών

10

11 , 11εριεχομενα Πρόλογος στην έκδoon από «Το Βήμα»... 9 Εισαγωγή Πρόλογος Εισαγωγή: Η εποχή των μαζών ΠΡΩΤΟΜΕΡΟΣ ΗΨΥΧΗ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γενικά χαρακτηριστικά των μαζών - ψυχολογικός νόμος mς διανοητικής τους ενόmτας...33 ΔΕΥ1ΈΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Αισθήματα και ηθικόmτα των μαζών Παρορμnrισμόs, ασrάθεια και οξυθυμία των μα?ών Poπiι σrπν υπoβoλiι και εuπισrία των μα?ών Υ περβoλiι και μονομέρεια των αισθπμάτων των μα?ών Μισαλλοδοξία, αυταρχικότπτα και συντnρnrισμόs των μα?ών 5. Η θικότπτα των μα?ών ΤΡΠΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ιδέες, συλλογισμοί και φαντασία των μαζών Οι ιδέεs των μα?ών Οι συλλουισμοί των μα?ών Η φαντασία των μα?ών ΤΕΤ ΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ θρησκειπικές μορφές που καλύπτουν όλες τις πεποιθήσεις των μαζών ΔEYlΈPO ΜΕΡΟΣ ΟΙ ΆποΨΕΙΣ ΚΑΙ οι ΠΕΠΟΙθΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Έμμεσοι παράγοντες των πεποιθήσεων και των απόψεων των μαζών... 73

12 I.Η φυλτι Οι παρaοοσεls Ο xpόvos Οι πολιτικοί και κοινωνικοί θεσμοί Η παιδεία και n εkπαίδευσn Ο ΔΕΥΊΈΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Άμεσοι παράγovι:ες των απόψεων των μαζών 1. Οι εlκόνεs, οι λέξεls και οι τύποι Οι ψευδαισθnσεls Η εμπειρία Η λουiκn ΊΡΠΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Οι καθοδηγητές των μαζών και τα μέσα τους της πειθούς Οι καθοδnυnτέs των μαζών Τα μέσα δράσπηων καθοδπυπτών: n διαβεβαίωση, n επανάλnψπ, n μετάδοσπ Το κύροs ΤΠΑΡτΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Όρια του ευμετόβλητου των πεποιθήσεων και των ιδεών των μαζών Οι σrαθερέs πεποιθnσεls Οl ασrαθείs lδέεs των μαζών ΊΡΠΟΜΕΡΟΣ Τ ΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΚAΊl-ΠΌPIΩN ΤΩΝΜΑΖΩΝ ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ταξινόμηση των μαζών ΕτεΡΟΥεvείs μάζεs ΟμΟΥεvείs μάζεs ΔΕΥΊΈΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Οι λεγόμενες εγκληματικές μάζες ΊΡΠΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Οι ένορκοι του Κακουργιοδικείου τπ ΑΡτΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Οι εκλογικές μάζες ΠEMJΠO ΚΕΦΑΛΑΙΟ Τα κοινοβουλευτικά συμβούλια Σχόλια του μεταφραστή

13 ρόλογος στην έκδοση από «Το Βήμα» Εόν η μάζα (ή το πλftθοs, οι δύο αυτές λέξεις είναι ταυτόσημες από mv όποψη mς ΨUxoλoγίας) αποτελεί σήμερα (αυτονόηm, αλλό διόλου ξεκόθαρη) κατηγορία mς σκέψης μας και αντικείμενοεπισmμoνικής διερεύνησης, αυτό αρείλεται στο βιβλίο που κρατόμε στα χέρια μας. Έχει ενδιαφέρον να σχεδιόσουμεκαι να τοποθετήσουμε στον περίγυρό τους, έστω και με αδρές γραμμές, τις aσuνήθιστες (για KόπOΙouς αδιaμφισβήmτες, για KόΠOΙOυς UΠερτιμημένες, και οπωσδήποτε παραγνωρισμένες και ταυτόχρονα μuθoπoιημένες) καριέρες του συγγραφέα και του έργου του. Ο Le Βοη γεννήθηκε σm γαλλική -αστική- επαρχία του 1841, εν μέσω ενός 190υ αιώνα που αποτελούσε θέατρο mς πόλης μεταξύ Επανόστασης και Παλινόρθωσης. Ανδρώνεται και αναλαμβόνει mv επισmμονική-εκλαϊκευτική του δρόση, καθώς ανθεί η πρόοδος (και οι αντιφόσεις mς): βιομηχανική επανόσταση, επιστήμη και τεχνική, δημοκρατία και Σοσιαλισμός, ανησυχητικό λαϊκό κινήματα, πόλεμοι και εμφύλιοι σπαραγμοί, κοινωνική και πολιτική αστόθεια - αναρίθμητες αλλαγές κυβερνητικών σχημότων, γαλλο-πρωσικοί πόλεμοι και Κομμούνα, Boulanger και Dreyfus... ΠαpαKOλOUΘεί τις περιγραφές και τις ερμηνείες των ΡΙζικών κοινωνικών μεταβολών που οδηγούν σm δημιουργία ενός κόσμου περίπου όπως τον ξέρουμε ως τα τέλη του 200ύ αιώνα (διαίρεση mς εργασίας, αστυφιλία, δημιουργία του έθνους-κρότους, ενδuνόμωσn mς κεντρικής εξουσίας, γενίκεuσn του δικαιώματος Ψήφου, εξόπλωσn των δικτύων συγκοινωνιών και επικοινωνιών, σχηματισμός mς «κοινής γνώμης»)... αλλό φυσικό και των ΨUXOKOινωνικών, όπως θα λέγαμε σήμερα, επιmώσεων αυτών των μεταβολών: διαμελισμός των κοινωνικών σχέσεων, απoδυνόμωσn των πρωτογενών ομόδων όπως η ευρεία παραδοσιακή οικογένεια, αποπροσωποίηση,

14 10 Γκυστάβ Λε Μπον απομόνωση και «αλλοτρίωσπ» των ατόμων σε ολοένα και διευρυνόμενα κοινωνικά σύνολα «χαλαρού κοινώνικού ελέvxoυ», σπμασία των μαζικών επικοινωνιών... θα έλεγε σχεδόν κανείς ότι ο κόσμος mς εποχής του γινόταν ένα υπερβολικά πολύπλοκο μωσαϊκό και ότι περίμενε μια απλή ιδέα που να συνοψίζει και να ερμηνεύει mv πορεία που ακολουθούσε, αλλά και μια ιδέα η οπο[α, εφαρμοζόμενη, να μπορεί να γιαιρέψει mv αδυναμία των κυβερνήσεων να διαχειριστούν mv πρωταρανή κοινωνικο-πολιτική αστάθεια. Η ιδέα aυτή -n σημασία των μα?ών σrπν Γαλλία rns εποχns και γενικότερα σroν μοvrέρνο κόσμο- ωρίμαζε ενδεχομένως πολλά χρόνια στο νου του υπερδραστήριου πανεπιστήμονα και πολυγραφόταιου αυτού τέκνου ενός είδους φιλελεύθερης, αντεπαναστατικής, (και οιονεί «αντιλαϊκής» και «αντιπροοδευτικής») αστικής παράδοσης. Αφού εγκαιέλειψε mv ιατρική, ασχολήθηκε με τις (λιγότερα ή περισσότερα εκλοίκευμένες) πειραματικές μελέτες (για το κάπνισμα, mv ασφυξία, mv αναιομική και μαθηματική διερεύνηση του κρανιακού όγκου, mv ιππασία, τις συσκευές εγγραφής εικόνας και ήχου, m φυσική επιστήμη... ), αλλά και με mv ανθρωπολογία και m λαογραφία. Μετά από ένα πλήθoςσuγγραμμάτων, τα οποία του εξaσφόλ!ζαντα προς το ζην και mv ευρύτερη κοινωνική αναγνώριση, αλλά όχι και mv είσοδο στο Πανεπιστήμιο, που φέρεται ότι παρέμεινε το ανεκπλήρωτο όνειρό του, στράφηκε, τις αρχέςmς δεκαετίας του 1880, σmν «ΨUxoλoγία των λaώv». Δημοσιεύει το 1881 τον Άνθρωπο και rιs Κοιvωνίεs, όπου σε δύο τόμους (Η Φυσική και NoπrιKή Aνάπruξπ του Ανθρώπου και Η Ανάπruξπ των Κοινωνιών), και παρά τις στερεότυπες αξιολουήσειςπου σήμερα θα μας φαινόντουσαν ιδιαίτερα απωθητικές, συνοψίζει με αξιοθαύμαστο τρόπο τις ανθρωπολογικές γνώσεις mς εποχής του, σuντάσσoντάς τες σε ένα είδος κοινωνικής και πολιτισμικής ανθρωπολογίαςπου ονομάζει «επιστήμη του ανθρώπου». Διαμορφώνει μια θεωρία τουανορθολογικού (διερευνώντας μύθους και θρύλους) και, κυρίως, θέτει τα θεμέλια μιας ΨUxOKOινωνΙOλoγικής πρoσέγγισης, mv οποία συ νεχίζει στους Ψυχολογικούs Νόμουs τnsεξέλιξnsrων Λαών (1894) και αναπτύσσει πλήρως σmν Ψυχολογία των Μα?ών (1895) και σmν Πολαική Ψυχολογία (1910). Μια πρώm παρένθεση εδώ ως προς m σπμaσία των εννοιών του αιό μου και mς κοινωνίας σm ΣUΓΚΡΌman mς πρώιμης ΨUXOKoινωνικής σκέψως: η αιομική omim πριμοδοτεί mv ιδέα ενός ανθρώπου που συνεργάζεται με τους άλλους είτε καιόmν ελεύθερης απόφασης είτε ωθού μενος από το ένστικτο, ενώ η κοινωνική omim τείνει να τον αποστερήσει mς ατoμιkόmτάς ΤOυ και να τον αντιμετωπίζει ως «αιχμάλωτο» των κοινωνικών καταναγκασμών. Ο Διαφωτισμός έχει προαγάγει mv ιδέα ενός ορθολογικού αιόμουπου μπορεί και πρέπει να απελευθερωθεί από τις σκοτεινές και υπόγειες δυνάμεις που τον υποδουλώνουν, βρίσκει

15 ΨυχολογΙα των Μαζών 11 όμως ένα είδος ανιίστιξης στον εθνικισμό, ο οποίος εισηγείται mv επιστροφή στις παραδόσεις υλοποιώνιας τον κοινοτικό δεσμό στο λαό (volk), πνευματική οvrόmτα που ενώνει τα άτομα mς ίδιας φυλής, τα οποία μιλούνmν ίδια γλώσσα και έχουν τα ίδια σύμβολα, έθιμα, ήθη, πολιτισμό. rmv Ψυχολογία ωs Eπισrr'ιμπ ( ), ο Herbart θέτει τις βάσεις για m συστηματική μελέτη 'Iou volkgeίst (πνεύμα του λαού), ενώ ο Wundt, αν και γνωστός ως πατέρας mς ατoμικήςπειρaματικής ΨUxoλογίας, διaτunώνει ξεκάθαρα mv άποψη ότι οι πλέον πολύπλοκες όψεις mς πνεuματικής ζωής όπως η γλώσσα και η σκέψη είναι κοινωνικά Πρ<XJδιορισμένες, πρέπει να μελεmθoύν στο πλώσιο μιας συλλογικής ΨUxOλογίας πρσστρέχouσας σε κοινωνικο-ιστορικές μεθόδους (π. χ., mv παρατήρηση). Να πούμε εδώ σε μια δεύτερη παρένθεση ότι η μάζα (αυτή m φορά περισσότερο μεmν έννοια που δίδουμε στη λέξη όχλοs) φτάνει στηνπένα του Le Βοη έχονιας μια επισmμoνική προιστσρία ως αξιοπερίεργος (κυρίως όμως επικίνδυνος) κοινωνικός «ετώρος»: άθροισμα ανένταχτων ατόμων προερχόμενο από mv αποσύνθεση mς παλιάς κοινωνικής δομής (μοναχικοί, άνεργοι, περιθωριακοί... ), ασταθής, ανορθολογική και εκτός επίσημου κοινωνικού ελέγχου «οργάνωση» (όπως, Π.χ., οι οπαδοί κάποιας σέκτας ή κάποιας ποδοσφαιρικής ομάδας) και που oδηγoύvrαι συνεπώς στην τρέλα και m βία. Τίθεται, λοιπόν, το θέμα του «ελέγχου» των μαζών, στο OπoίOΣUΝUΠάρXOυν (α) όψεις «KOινωνικήςφUΣικής» (μελέτη του «μέσου ανθρώπου» με απαρχή τον οποίο μπορούν να αξιολογηθούν τα παθολογικά φαινόμενα που εμφaνίζoνιαι σε μία κοινωνία και να υπάρξει μια πρόβλεψη για m ροπή κάποιου ατόμου στην εγκληματικόmτα, ανάλογα με τα ψυχοκοινωνικά του XαρακmριστΙKά), (β) όψεις «εγκληματολογικής ανθρωπολογίας» (βλ. Lombroso, σύμφωνα με τον οποίο τα πλήθη (φύσει εγκληματικά), απoτελoύvrαι από άτομα εγκληματικών τάσεων ή που ακολουθούν δυνητικούς εγκληματίες) και τέλος (γ) όψεις <<πολιτικής ΨUxoπαθoλoγίας» (βλ. Sίghele, για τον οποίο η (εγκληματική) μάζα ταυτίζεται με τις (πολιτικά) επικίνδυνες τάξεις, αποτελούμενες από αναρχικούς, σοσιαλιστές, απεργούς κ.λπ., ανθρώπους που για διάφορους λόγους οδεύουν προς κάθε είδους εξέγερση - εδώ συνεπώς ο έλεγχος mς μάζας συνίσταται στην αστυνόμευση και mv καταστολή ΨUxΙKά διαταραγμένων, κοινωνικά κατώτερων, βίαιων και πολιτικά επικίνδυνων ομάδων. Πoια είνaι λoιπόναυm η περίφημη ΨUxoλoγία mς μάζας του Gustave Le Βοη; rm μάζα δεν έχουμε πλέον aπλώς ένα συνονθύλευμα ατόμων, αλλά ένα σύνολο από άτομα που έχουν μία νοητική ενόmτα, που συγχωνεύονιαι σε ένα κοινό αίσθημα και πνεύμα. Εάν το άτομο xαρακmρίζεται από mv κριτική ικανόmτα, m συνείδηση και m λογική, εάν μπορεί να σκεφτεί και να αξιολογήσει τις καταστάσεις και m θέση του μέσα σε

16 12 Γκυστόβ Λε Μπον αυrές, σm μάζα τα άτομα εξισώνονται προς τα κάτω. Ο πιο μορφωμένος και ο πιο ψύχραιμος καταντά να αξίζει όσο και ο λιγότερο ορθολογικός και «πολιτισμένα;»: η συνείδηση είναι ατομική, το aσυνείδητο είναι συλλογικό... Σmν κυριαρχία aυτή των βαθύτερων και ανορθολογικών τάσεων αρείλεται και το αίσθημα ακατανίκnmς δύναμης που xαρακmρίζει m μάζα (και που εντείνεται από τον μεγάλο αριθμό, mv ανωνυμία και mv ανευθυνόmτα): το άτομο κυριεύεται από ένστικτα που αν ήταν μόνo τoυθa περιόριζε. Πaρόλλnλαα μάζες χρειάζονται ένα πγέrn, ο οποίος δεν τα πείθει με m δύναμη των λογικών του επιχειρημάτων, αλλά τα υπvωrί εl. Η επικοινωνία με m μάζα (προπαγάνδα) έχει μία ανορθολογική βάση, τις συλλογικές πεποιθήσεις και, κυρίως, ένα εργαλείο, mv υπo{3oλrί. (άμεση ή από απόσταση). Η τελευτ:αία συνίσταται στο να «βάζουμε» στο μυαλό του «μαζικού ανθρώπου» μια ιδέα και αυrός να αισθάνεται ότι mv έχει σκεφτεί ο ίδιος, να ταυτίζεται με αυτήν. Πρόκειται για μια ειδική κατάσταση (και για mvonoίa γινότaν πoλύς λόγος mv εποχή εκείνη), παραπλήσια προς αυτήν mς σαγήνης που ασκεί ο υπνωτιστής στονυπνωτισμένο, xαρακmριζόμενn aπό mv παραλυσία mς ζωής του εγκεφάλου, mv εξαφάνιση mς συνειδητής προσωπικόmτας, mς κρίσης και mς βούλησης και mv κυριαρχία των ασυνείδητων δρaσmριοτήτων. Ένα από τα αποτελέσματα mς υποβολής είναι και η νoπrικn μεrάδoσn, δηλαδή η έντονη και ταχεία μετάδοση συναισθημάτων και πράξεων στο εσωτερικό mς μάζας, κάτι που κατά τον Le Βοη εξηγεί και το γιατί ο όνθρωποςmς μάζaςθυσιάζει τόσο εύκολα το ατομικό του ΣuΜφέρον στο συλλογικό, πράγμα avήθετo πρoςmv(oτoμim, συνειδητή και ορθολογική) φύση του. Αυτό που μας περιγράφεται αποτελεί ένα είδος νomιισ'ιςkαι ΠOλιτισμιισ'ις παλινδρόμrισnς, οmσθοχώρησηςπολλώνβaθμίδωνσmν κλίμακα mς προόδου: το άτομο δεν μπορεί πλέον να αξιολονήσει ό,τι unonimei σmν aντίλnψή του, ούτε και να ελέγξει τις συγκινήσεις και τις ενέργειές του, γίνεται ένας βάρβαρος, που αισθάνεται και πρόπει χωρίς κριτικό πνεύμα ό,τι και α άλλα γίιρωτου, που έχει mv τάση να μετατρέπει αμέσως σε πράξη τις ιδέες στις οποίες έχει υποβληθεί, που εν ολίγοις είναι άβουλο θύμα των aσυνείδητων διεργασιών, κυρίως σε ό,τι αφορά θέματα που το συναίσθημα υπεισέρχεται σε μεγάλο βαθμό, όπως η θρησκεία, η πολιτική, οι συμπάθειες και α aντιπάθειες κ.λπ. Τα μαζικά άτομα συνεπώς δεν μπορούν να σκεφτούν λογικά, δεν γνωρίζουν τις αποχρώσεις, δεν ανέχονται τον aντίλoγo και δεν προόγουν στο εσωτερικό τους τις διαλεκτικές συζητήσεις, υιοθετώντας ή απορρίmοντας τις απόψεις στο σύνολό τους. Είναι ετεροκίνητα, εύπιστα, ευ μετάβλητα, ασταθή, παρορμητικά, μισαλλόδοξα, δογματικά, ουτοmκά, αυταρχικά και σuνmρητιkά - ειδικά το τελευτ:αίο σημαίνει ότι τείνουν πάντα να επaναφέρoυν mv τάξη πραγμάτων mν οποία μόλις aνέτρεψαν καισuνεπώςότιη επανaστoτιkότmάτoυςείναιμυθώδnςkαιφaινoμενική.

17 ΨυχολΟΥΙα των Μα?ών 13 ΤαΟ\Ναισθήματα που γνωρίζουν είναι ΣΧεδόνπόντοτε ακραία και βίαια, η συμπόθεια μετατρέπεται εύκολα σε λατρεία και η αντιπόθειασε μίσος. Η ηθιkότnτό τους μπορεί να είναι πολύ μικρότερη, αλλό και πολύ μεγαλύτερη από αιπήντων μεμονωμένων ατόμων, γι' αυτό και πολλές φορές η (αο\νείδητη, έστω) αφοσίωση σε ένα στόχο και η αυταπόρνησή τους δεν αποκλείεται να συνεισφέρουν στην ανόmuξη του πολιτισμού (φαινομενικό τουλόχιστον, διότι η πρόοδος τείνει να αποδίδεται στις προ σπόθειες κόποιων μεμονωμένων ατόμων). Η νoητικήσυyιφότnσπ της μόζας την καθιστό συνεπώς ιδιαίτεραευ πρόσβλnτη σε απλοϊκές θεμελιώδειs tmes, βαθειό ΡΙζωμένες στο ασυνείδητο, που αποτελούν μέρος των «κληρονομικών» αποθεμότων του κόθε έθνους. Οι ιδέες που για διόφορους συγκυριακούς λόγους εισέρχονται στη συλλογική ψυχή, μπορεί να αποκτήσουν τεράστια δύναμη και να έχουν σημαντικότατες επιmώσεις, οδηγώντας σε πολέμους και επαναστόσεις. Οι συλλογισμοί της μόζας είναι <<nρωτόγovoι», χονδροειδείς, αναλογικοί, γενικευτικοί κ.λπ., ενώ καταλαβαίνουμε γιατί οι εικόvεsμπορεί να ασκήσουν μεγόλη επιρροή στη φαντασία της. Η τελειπαία είναι και η κατεξοχήν έδρά της «πνευματικής ζωής» του πλήθους, και η τέχνη της διακυβέρνησiiς τους συνίσταται στην τέχνη της έξαψης και του εντυπcooιασμού, της διέγερσης αιπής της φαντασίας, κυρίως μέσω δυνατών και υποβλητικών εικόνων, λέξεων και O\Nθnμότων, ύμνων και τραγουδιών κ.λπ. Η μόζα είναι ύλη παθητική και εύπλαστη, ο nytrns αποτελεί τη σταθερή και δραστήρια μορφή έξω από την οποία δεν μπορεί να νοηθεί: «Από τη στιγμή που υπόρχει O\Nένωσn κόποιου αριθμού έμβιων όντων, είτε πρόκειται για ένα κοπόδι ζώα είτε για έναανθρώmνο πλήθος, τα όντα αυτό τίθενται ενστικτωδώ<;υπό την εξουσία ενός αρχηγού, δηλαδή ενός ηγέτη. (... ) Το πλήθος είναι ένα κοπόδι που δεν θα μπορούσε να κόνει χωρίς αρχηγό». Η όποψη που έχει ο Le Βοn για τον ηγέτη είναι αιπή ενός παρεκκλίνοντος, ενός νευρωτικού ημιπαρόφρονα, που αδυνατεί να έρθει σε υγιή επαφή με τους όλλους και να κόνει τους συμβιβασμούς που απαιτεί η ομαλή κοινωνική ζωή και, κυρίως, ενός ατόμου που υπήρξε πρώτα υπνωτισμένο «θύμα» της ιδέας της οποίας στη συνέχεια έγινε ο απόστολος. Σημαντικότατα χαρακτηριστικό του είναι η δύναμη, η θέλησπ, η πίστη και η επιμονή, στις οποίες τίποτα δεν μπορεί να αντισταθείο Για να πείσει τη μόζα, ο ηγέτης επιστρατεύεται κυρίως την απλή και ξεκόθαρη κατάφαση (η οποία μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη διείσδυση μιας ιδέας στο πνεύμα του πλήθους χωρίς τη μεσoλόβησn συλλσ Υισμών, αποδεικτικών στοιχείων και διαλεκτικών αντιθέσεων που ενέχουν αποδοχή της αμφιβολίας) και την επανάληψη, που συμπληρώνει το έργο της προηγούμενης. Με τον τρόπο αυτόν η εν λόγω ιδέα φτόνει τις βαθιές περιοχές του αο\νειδήτου όπου σφυρηλατούνται τα κίνητρα

18 14 Γκυστόβ Λε Μπον των πράξεών μας. Αποτέλεσμα δεν είναι απλά να πιστεύουμε αυτή mv ιδέα, αλλά να διακατεχόμαστε από αυτήν, έχοντας φυσικά ξεχάσει m διαδικασία που βρίσκεται σm βάσπ αυτής mς ιδεολογικής μας διαμόρφωσπς (και αλλοτρίωσπς). Σχηματίζεται ένα «ρεύμα γνώμης» το οποίο, μέσω του προαναφερθέντος ισχυρότατου μηχανισμού mςνοητικής μετάδoonς, «μολύνει» όλα τα άτομα mς μάζας- ο Le Βοn παρομοιάζει εδώ τις ιδέες και τις συγκινήσεις με τα μικρόβια. Ιδιόmτα-κλειδί σmν κατανόησπ mς δράσπς του nγέm είναι το Υόnφο, έννοια το ίδιο γοητευnκή και ασαφής με τις υπόλοιπες και η οποια παραπέμπει σε ένα είδος «... γοητείας που ασκεί επί του πνεύματός μας ένα άτομο, ένα έργο ή μια κοσμοθεωρία, γοητεία που παραλύει όλες μας τις κριτικές ικανόmτες και γεμίζει mv ΨUxή μας με έκπληξη και σεβασμό.» Διακρίνει δε το επίκτnτογόητρο (που προσδίδεται από το όνομα, mvnepιoooia, m φήμη και mν κοινωνική θέσπ) από το προσωπικό, που δενοχετίζεται με τους προηγούμενους παράγοντες και πηγάζει απόmν έμφum δύναμη του προσώπου να μαγνητίζει, να σαγηνεύει και να πείθει. 'Ομως η αποτυχία σε ό,τι φέρεται να έχει αναλάβει ο ηγέmς συνεπάγεται και mv εξαφάνισπ του προσωπικού γοήτρου, ο δε ηγέmς που αποτυγχάνει καταβαραθρώνεται με mv ίδια αστραπιαία ταxύmτα με mv οποία η μάζα τον είχε λατρέψει: ξέρουμε πώς πiσωαπό mν απεριόρισm εξουσία εν m απουσία νομιμοποίησπς ελλοχεύει η ρετσινιά του «σφετεριστή». Να σπμειώσουμε τέλος ότι για τον Le Βοn, τα διάφορα στοιχεία ενός πολιτισμού (επιστήμες, τέχνες, λογοτεχνία κ.λπ.) ενέχουν ένα γόητρο που σιινεnάγεται mv ασιινείδηm μιμητική διάδoon ιδεών ή θεωριών σε γενεές ολόκληρες. Η ευρηματιkόmτα και η συνοχή mς θεωρητικής κατασκευής που παρουσιάζει ο Le Βοn, είναι βέβαια εντυπωσιακές -τουλάχιστον όσο και η (έστω και μετά παρρησίας) εμπάθειά τους, καθώς βέβαια και η επισmμoνική αμφισβηmσιμόmτά τους... Δεν θα αναφερθούμε όμως εδώ παρά σmν ευρύrερη σπμασία του έργου του. Οι ιδέες του Le Βοn είχαν τεράστια απήχησπ παγκοσμίως, τόσο στο επισmμoνιkό όσο και στο ευρύ κοινό. Η ΨυχολΟΥία των Μα?ών μεταφράσmkε σε πάμπολλες γλώσσες και επανεκδόθπκε δεκάδες φορές, αποτελώντας ένα από τα απόλυτα (επισmμoνιkά-δokιμιαkά) best-seller όλων των εποχών. Δεν απορούμε που οι ιδέες αυτές αποτελούν σπμαντικό μέροςτou (επισmμoνιkoύ, ώςκάποιο, για πολλούςσπμαντικό, βαθμό), αλλά και του καθημερινού τρόπου με τον οποίο σκεφτόμαστε τις μάζες και γενικότερα mv πολιτική. Ο τρόπος προσέγγισπς ορισμένων συλλογικών φαινομένων πou εγκαινιάζει ο Le Βοn απεδείχθπ καθοριστικός ως nρoς mv εξέλιξη mς κοινω νικής ΨUxoλoγίας (και διάφορων «εκδοχών» mς όπως η συλλογική και η πολιτική ΨUxoλoγία). Η ΨυχολοΥία των Mα?ΏVΕΝΈΠΝΕUΣε τα δύο πρώτα

19 ΨυχολΟΥία των Μα?ών 15 (αγγλοοαξονικά) ενχειρίδια κοινωνικής ΨUxOλOγίας κω έθεσε πλήθος ζητημάτων, όψεις των οποίων διερευνώνται μέχρι σήμερα με κάθε τρόπο και συζπτώνται με πάθος, έχοντας δώσει αφορμή για mv εκπόνησπ και mv εξέλιξη κάθε είδους υποθέσεων και θεωριών, αποτελώντας κλασικά πλέον αντικείμενα mς Ψυχολογικής και mς ψυχοκοινωνιολογικής έρευνας (επιρροή, πειθώ, συμμόρφωσπ, πγεσία, επικοινωνίες κ.ά.). Αλλά και η γερμανική κοινωνιολογία (του Simmel και του Von Wiese μεταξύ άλλων) ασχολήθηκε σε βάθος με το σύσmμα που πρότεινε ο Le Βοη, ενώ, όπως είναι φυσικό, το (<<κριτικό») αυτό σύσmμα αυτό έχει ουσιώδη θέσπ σmν σκέψη mς Σχολής mς Φρανκφούρmς αναφορικά με m μαζική κοινωνία. Βρίσκουμε επίσπς m σκέψη του Le Βοη σε κλασικές μελέτες αναφορικά με τα πολιτικά κόμματα (βλ. Robert Michels), καθώς βέβαια και αναφορικά με τις μορφές κυριαρχίας και εξουσίας και το περίφημο αυτό Χάρισμα (Max Weber). Όχι μόνο ο Le Βοη συμμετείχε (μέσω του κοινωνικού του διιcrύoυ και του «σαλονιού» του) σm γέννησπ mς Ψυχολογίας σmν Γαλλία (έχοντες ούτως ή άλλως σχέσεις με πολλούς ανθρώπους των γραμμάτων και mς επιστήμης, όπως ο Poincaπe, ο Ribot, ο Bergson κ.ά.), αλλά η «επίσπμη» γαλλική κοινωνική ψυχολογία, που εγκαινιάζεται με τον Gabήel Tarde, εμπνέεται εν πολλοίς από τις έννοιες του Le Βοη. Η περιγραφή mς μάζας που προτείνει ο Tarde (για να μείνουμε σε αυτή μόνο m διάστασπ των γραmών του) ελάχιστα διαφοροποιείται από mv περιγραφή του Le Βοη (κρατάει mv υποβολή και mv ύπνωση προσθέτοντας mv ιδέα mς μίμnσns). θεμελιώδους σπμασίας είναι όμως η εισαγωγή εκ μέρους του Tarde mς έννοιας του KOIVO&' με mv πρόοδο των συγκοινωνιών και των επικοινωνιών οπισθοχωρεί η σπμασία mς φυσικής συνάθροισπς των mόμων και αναδεικνύεται η βαρύmτα mς σuνείδησπς πou έχouντα άτομα ότι η αντίληψή τους είναι ταυτόχρονη με (και κοινή σε) ένα μεγάλο αριθμό άλλων ατόμων - η ιδέα λοιπόν mς νοητικής μετάδοσης γονιμοποιεί έτσι προσεγγίσεις και ερμηνείες όχι μόνο κάθε συλλογικού φαινομένου, αλλά και mς σύγχρονης κοινωνικής ζωής σε όλες mς τις εκφάνσεις, όπου οι μαζικές επικοινωνίες ενέχουν ζωτική θέσπ και επιτρέπει σε ένα είδος «κοινωνικής mλεπάθειας» να ΣΥVXωνεύσει τα άτομα σε ένα και μοναδικό (και συμμορφωμένο) συλλογικό ον. θα ήταν αδύνατον να μην αναφερθούμε και στις σχέσεις μεταξύ ΨuχολΟΥίαsτωv μα?,ώυκαι ΨUxανάλυσης. Είναι πασίυνωστο το δοκίμιο του Freud με τίτλο Ψuxoλoyία των Mα?,ΏV και Aνάλυσn του ΕΥώ(l921): απο τελεί mvnpώm συσmματιkή προσπάθεια εκ μέρους του να περιγράψει και να ερμηνεύσει mv ίδια m φύσn του κοινωνικού δεσμού (και όχι να συνθέσει mv ιστορία του, όπως είχε κάνει στο Τστέμ και Ταμπού). Το κείμενο αυτό έχει δομηθεί και γραφτεί σαν απάνmσπ σε κάποιες απόψεις και ερμηνείες του Le Βοη, απάνmσπ ΠOυεμπλoUΤΊζει κω προεκτείνει

20 16 Γκοοτάβ Λε Μπον δυναμικά αυι:έςτις απόψεις (μεταξύ άλλων μέσω mς σημασίας mς λιβιδινικής φύσης των ομαδικών σχέσεων και mς αμοιβαίας ταύτισης των μελών των κάθε είδους ομάδων), σεβόμενη όμως το περιγραφικό τους εύρος (αλλά και mv απαισιοδοξία τους, όπως επιβεβαιώνεται και από τα μετέπειτα «κοινωνικά» δοκίμια του Freud). Η διείσδυση των ιδεών του Le Βοη στον πολιτικό κόσμο και τους ηγέτες του 200ύ αιώνα είναι επίσης εντυπωσιακή. Τα συγγράμματά του ενέπνευσαν ως πρoςmv ανάλυση των πολιτικών καταστάσεων και των σχέσεων με τις μάζες, αλλά φυσικά και ως προς mv πρακτική mς προπαγάνδας, mς οποίας ο Le Βοη συζητά τα θεμέλια και η οποία εξάλλου απορρέει «λογικά» από τις ιδέες του. UζnτήθηKαν έντονα (και φυσικά αμφισβητήθηκαν) από σοσιαλιστές και κομμουνιστές στοχαστές (όπως ο αναρχοσυνδικαλιστής Georges Sorel και ο Gramsci). ΔιαβάσmKαν (και υμνήθηκαν) από πολιτικούς όπως ο AIessaηdή, ο Roosevelt, ο Poiηcarre και ο Oemeceau, χρησιμοποιήθηκαν από τον De Gaulle (στα γραmά του, αλλά και στο ευρύτερο πολιτικό του ύφος). Κυρίως όμως «εφαρμόσmkαν» (και με περίσσεια μάλιστα ακρίβεια... ) από τον Mussoliηi και τον Hitler. Ο πρώτος αναφέρθηκε πολλές φορές σm «φιλοσοφική» επιρροή που άσκησαν τα γραmά του Le Βοη σmν οικοδόμηση του καθεστώτος του, ο δεύτερος τον «αντέγραψε» ασύστολα (όπως άλλωστε και ο Goebbels). Μπορούμε, έπειτα από όλα όσα είπαμε, να αναρωmθoύμε σετι οφείλεται η σχετική σιωπή ως προς το όνομα του Le Βοη και mv ψυχολογία των μαζών γενικότερα. Ίσως όμως δεν είναι anαpαimto... Η επίσημη άποψη για mv πολιτική m θέλει να είναι σmν υπηρεσία μιας προόδου που αντλεί m νομιμοποίησή mς από το επισmμονικq-τεχνικό πρότυπο, έστω κάπως νοθευμένο με mv υπερ-σύγχρσνη «διαχειριστική» διάσταση και έστω ανεχόμενο mv αναφορά σε ένα «όραμα» (και δήθεν απαλλαγμένο από κάθε σκοταδιστική σκωρία). Σmν προπαγάνδα (όπως και σm διαφήμιση) οι ιδέες του Le Βοη και οι «συνταγές» που έχουν εμπνεύσει (ή που τον επικαλούνται) εφαρμόζονται ευρύτατα - η μοντέρνα προπαγάνδα, όπως αναφέρει ο Jacques Ellul, υπακούει σm διπλή αναγκαιόmtq της εξουσίας και του ατόμου: η κυβέρνηση πρέπει να δίνει στα (μοναχικά και απληροφόρητα) άτομα mv εντύπωση ότι αυι:ά υπαγορεύουν τις ενέργειές mς και ταυι:όχρσνα να τα «απαρτιώνει» ιδεολογικά και ψυχοκοινωνικά. Αυι:ό όμως δεν είναι κάτι που μπορούμε να ομολογήσουμε, θα ήταν τουλάχιστον προσβλητικό για τους σύγχρονους Φπφαρόρους (και καταναλωτές). Άρα λοιπόν δεν είναι ούτε η κακή ποιόmtq των γραmών του, ούτε η απρoσxnμάτισm και χονδροειδής κριτική του κοινοβουλευι:ισμού και του σοσιαλισμού, ούτε η χρήση του από το φασισμό οι κύριες αιτίες που η ΨUxoλoγία των μαζών είναι τόσο λίγο σm μόδα. Ο Nyeπαρατnρoύσεστις AnapXΈsτns ΨuχολΟΥίas τns Μά?as

21 ΨυχολΟΥΙα των Μαζών 17 (1975) ότι οι δπμοκρατικές ελίτ βρίσκουν στη μαζική ΨUxOλOγία μια θεωρία που επιβεβαιώνει το φόβο τους απέναντι στις μάζες και ταυτόχρονα ένα εγχειρίδιο ελ.ένχου και xειραγώγnσήςτoυς. Δεν θαέπρεnε λοιπόν να απορούμε που είμαστε τόσο απρόθυμοι να δεχτούμε το ότι π ΨUXOλOγία των μαζών είναι, όπως ισχυρίζεται χωρίς δισταγμό ο Serge Μοscoνiά, μαζί με mv πολιτική οικονομία, μια από τις δυο επιστήμες του ανθρώπου οι ιδέες των οποίων έφτιαξαν mv ιστορία, που είμαστε τόσο απρόθυμοι να δούμε αυτη m (σκοτεινή) όψπ του παρόντος μας. ΝΙΚΟΛΑΣ ΧΡΗΣΤ ΑΚΗΣ, ανα ςkαθnyπτής Κοινωνικής Ψυχολογίας, Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ, Πανεπιστήμιο Αθηνών

22

23 , εισαγωγη Ευδόκιμη στάση -ήκιστα πληκτική επιπλέον- στη σχέση με το βιβλίο ενός φιλοοόφου, ενός στοχαστή, ενός λογοτέχνη, ενδέχεται να αποβεί αυτή mς απορίας. Απορώντας τακτικά, συχνά δπλαδή αλλά και με τάξη, και με σκοπό να διαγνώσουμε m διερώmση, που στην πορεία απέληξε σε σταθμισμένη στάση του συγγραφέα, ο οποίος έγραψε το βιβλίο εν είδει απαντήσεων στις απορίες του, κατανοούμε, ή τείνουμε να κατανοήσουμε, ένα πράγμα: γιατί η συγγραφή υπήρξε αυτή και όχι άλλη. Σmν nepimωσn mς ΨuχολΟΥίαs των Μαζών του Γκυστάβ Αε Μπον [Gustave Le Βοη ( )], δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο ούτε το θέμα ούτε η συγκεκριμένη πραγμάτευσή του. Η Ψυχολογία των Μαζών έχει κάτι κοινό με m θεολογία. Το αντικείμενο και των δύο δεν είναι πραρανές για όλους. Συμβατικά μόνο, αν απαρασίζαμε να κατατάξουμε mv Ψuxoλoyία των Μαζών σε ένα ευρύτερο πεδίο επιστημονικής απόβλεψης, θα μπορούσαμε να πούμε ότι βρίσκεται στα πλαίσια mς Κοινωνικής ΨυχολογίαςΙ. Η απόφανση αυτή όμως είναι παρακινδυνευμένη, γιατί, mv εποχή που εκδόθηκε το έργο, το καθεστώς υπό το οποίο τελούσε η Ψυχολογία του Συλλογικού ήταν αδιευκρίνιστο. Η ίδια η Ψυχολογία ως καιναρανής ερεuνnτική δραστnριόmτα, που αξίωνε mv ανεξaρmσία mς από m Φιλοοοφία και αναζητούσε θετικιστικά εχέγγυα για mv ανάmuξή mς, τότε ακόμα άρθρωνε τouςνόμouςmςauτονομίαςmς και αρθρωνότaνπάνω στις ισχνές ανακαλύψεις mς πρωτότυπης ερεuνnτικής mς δράσης. Επιπλέον οι υπέρμαχοι, στις αρχές του αιώνα, μιας συλλογικής ψυχολογίας με υψπλές αξιώσεις επιστημονικόmτας*, αλλά και οι ίδιοι οι σύγχρονοι κοινωνικοί ΨUxoλόγoι**, που θεωρούν ότι πληρούν τις προϋποθέσεις μιας αυστηρής επιστημονικής δραστηριόmτας, αντέδρασαν στην «άνεση» με mv οποία ο Le Βοη μίλησε για m συλλογικόmτα, έχοντας ως μοναδικά του εφόδια mv προοωπική εμπειρία, τις ιστορικές * ΒΑ. Charles Blondel, Introduction α Ιa Psychologie Collectiνe, Paήs, Ubraiήe Aπnand Collin, 1928, σελ ** Βλ. JeanStoetzel, La Psychologie Sodale, Paήs, Flammaήon,1963, σελ Επίσης Serge Albouy, Elements de Sodologie et de Psychologie Sodale, Τουlouse, Pήvat, 1976, σελ

24 20 ΓKUOΤάβ Λε Μπον του γνώσεις και m στοχαστικόmτά του. Ο ολιστικός και δογματικά γενικευτικός χαρακτήρας mς τελευταίας, ενίοτε δικαιώνει τους επικριτέςτου. Ο ψuxokoινωνιkός στοχασμός, επισπμαίνει ο Jean Stoetzel στο βιβλίο του La Psychologie Sociale (Η Κοινωνική Ψvxσλσyία), έχει τις ρίζες του πολύ βαθιά μέσα σm δυτική φιλοσαρική και επισmμoνική παράδοσπ. Οι κύριοι άξονες γύρω από τους οποίους περιστρέφονωι οι σκέψεις για m σχέσπ του κοινωνικού με το ατομικό είναι δύο: 1) οι ατομικές ψυχολογικές στάσεις παράγουν τους κοινωνικούς θεσμούς 2) οι κοινωνικές ΣUΝΘΉKες επηρεάζουν τις συμπεριφορές των ατόμων. Η πρώm ιδέα, που πρσόπαθεί γενικά να ερμηνεύσει τον κοινωνικό οργανισμό και τις κοινωνικές διαδικασίες με τις ατομικές στάσεις και, στο βάθος, με αυτό που αποκαλούσαν «ανθρώπινη φύσπ» ή ακόμα «άνθρωπος», έχει γενικά κάνει, σύμφωνα με τον Stoetzel, περισσότερο κακό παρά καλό σmν Κοινωνική Ψυχολογία. Ο τελευταίος μάλιστα θεωρεί ότι «... αυτή είναι που ενέπνευσε mv απατηλή «Ψυχολογία των Μαζών» του Gustave Le Βοη, που για πολύ καιρό παρέλυσε κάθε επιστημονική έρευνα σε αυτόν τον τομέα»*. Είναι όμως θεμιτό να ελέγξουμε ως άκυρο το λόγο που αφορά στο φαινόμενο mς μάζας; Αν μη 11 άλλο, καθίσταται περιοριστικό να αρνούμαστε mv ύπαρξη του μαζικού στοιχείου, να εθελοτυφλούμε και να «θωπεύουμε» άστοχα mv κοινωνικόmτα, από φόβο μήπως η τελευταία κλονιστεί και, μαζί με αυτή, διακυβευτούν όλα όσα θετικά απορρέουν από m συλλογική ζωή**. Το παθογόνο mς μαζικόmτας όσο και η δύναμη που παρέχει στον μεμονωμένο άνθρωπο η ΣUΓΚΈΝΤρωσπ σε πλήθος, είναι γεγονότα προφανή, και καμιά σχέσπ δεν έχουν με τις ποικίλες άλλες εκφάνσεις και διαστάσεις mς συνεύρεσπς σε κοινωνία των ανθρώπων. Είναι σημαντικό να έχoυμεuπόψη μας ότι οι διαπιστώσεις του Le Βοη δεν αφορούν γενικά σm σχέσπ του ατομικού με το κοινωνικό, ή ότι δεν ασχολείται με mv επίδρασπ mς κοινωνικόmτας γενικά σmν ανάπτυξη του ανθρώπου. Είναι πρoφaνέςότι δεν είναι διατεθειμένος να ισχυριστεί ότι ο άνθρωπος μπορεί να αναπτυχθεί εκτός κοινωνίας. Το αντικείμενό του δπλώνεται με απρokάλuπm -και εμφανώς όχι απρokατάληπm-σαφήνεια: οι μάζες δηλαδή η, καταρχήν, μη αισθητική, έως αντιαισθητική, αποκρυστάλλωσπ πολλών ή λιγότερων ανθρώπινων όντων σε μιαν * Jean Stoetzel. La psychologie sodαle. σπ. π.. σελ. 10. ** «Λοιπόν, αν πρέπει να πιστέψουμε ότι το άτομο χάνει μέσα στn μάζα μευόλο μέρα; από mv εξυπνάδα του και mv ηθικόmτά του, όπως είναι ΣUΝXΡΌνως προφανές ότι ατομικές εξυπνάδα και nθικόmτα δεν αναπτύσσονται πλήρως παρά μόνο μέσα και εξαιτίας mς ομάδας...». Βλ. Charles Blondel, Introduction α Ια Psychologie Collective. σπ. Π., σελ. 7.

25 Ψυχσλσγiα των Μαζών 21 άμορφη, έως δύσμορφη, οντότητα, που προβάλλει ως όγκος δυσανάλογος, και αισθητικά δυσπροσάρμοοτος, με τις εuσύνοmες σm μοναχικότητα τους-και υπαρξιακά κάποτε αισθητικές-υπάρξεις που τον σu νιστoύv. Ωςφαινόμεvo, ησuνxώvεuσn ανθρώπιvoυυλικού σε απρόσωπα κρυσταλλώματα τυφλού συναγελάσματος, δεν ήταν άγvωστo. Είχαν και άλλοι, πριν, μιλήσει γι' αυτό, το είχαν επισημάνει και στηλιτεύσει. Κανείς όμως δεν έθεσε εαυτόν εξαρχής, κεντρικά και θεματικά, πέραν, και υπεράνω, ενός υπαρκτικού μορφώματος τόσο ενδημικού στο ανθρώπινο. Το 1895, την εποχή που η μαζικότητα σmν εμφάνιση και δράση του ανθρώπινου καθοσιωνόταν από τις επιταγές του Σοσιαλισμού ως η μόνη ελπίδα για την άρση της δυσπραγίας των πολλών, αξεχώριστων μεταξύτους εργατών της μαζικής βιoμηxαvικήςkαι αγρστικήςπαραγωγής, ο Gustave Le Βοη, που δεν συμμεριζόταν την αισιοδοξία των σοσιαλιστών, εκδίδει το βιβλίο που, θεματοποιημένα, φιλοδοξεί να ελέγξει τη μαζικότητα ως τέτοια. Η ελεγκτική αυτή στάση προϋποθέτει μιαν απόσταση. 'Οοοι γενικότερα, θεματικά ή σuvomικά, aρθρώνoυν ένα λόγο που αναφέρεται σm μάζα, πρoφαvώςδιακρίvoυντoν εαυτό τους από αυτή, δεν αναγνωρίζουν το ρόλο τους μέσα σm μάζα. Έχουμε να κάνουμε με μία ορμή αυτοδιάθεσης, με μία αξίωση διαφοράς, διαφοροποίησης από το ομοιόμορφο και ανεπεξέργαστο, που εμφιλοχωρεί κατεξοχήν στο απρόσωπο πoυ εuνοεί η μαζικότητα. Οι χαρακτηριστικές της τελευταίας, η ροπή δηλαδή σmν υποβολή, η αδυναμία κρίσης, οι ελάχιστες αξιώσεις από τον εαυτό, με ένα λόγο η απροθυμία ανάληψης και αυτόνομης θέασης της προσωπικής υπαρκτικής παρουσίας πριν και ανεξάρτητα από την οποιαδήποτε κοινωνική ένταξη, μπορεί βεβαίως, όπως επισημαίνει και ο ίδιος ο Le Βοη, να διαπνέουν μεμονωμένα τις ατομικότητες και να μην προαπαιτείται το, μεγαλύτερο ή μικρότερο, πλήθος μιας συγκέντρωσης. Στις μέρες μας, για παράδειγμα, τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης καταφέρνουν να σuvτnρoύv αποτελεσματικά τη μαζικότητα, ενώ ουσιαστικά, εξαιτίας της προσωπικής σχέσης που αναmύσσoυν με τον θεατή ή τον ακροατή, απομονώνουν αντί να συγκεντρώνουν. Οι πλnραρoρίες που δέχονται οι άνθρωποι, μόνοι καθώς είναι μπρος στον ίδιο πομπό λόγου και εικόνας, είναι ίδιες για όλους. Όλοι λοιπόν, όσοι εννοείται τείνουν να υποβάλλονται από την κυριαρχική παρουσία του «μέσου ενημέρωσης», ξέρουν, σκέφτονται, νιώθουν και λένε τα ίδια σχεδόν πράγματα. Κάποιοι από αυτούς που διαφέρουν, που σκέφτονται, αισθάνονται, αλλιώς, ενδέχεται να είναι και οι «μεγάλοι άνθρωποι» για τους οποίους μίλησε ο Φρίντριχ Νίτσε (Fήedήch Nietzsche): «Μου φαίνεται ότι, οι μάζες, μόνο από τρεις απόψεις αξίζουν ένα βλέμμα: μια φορά ως δυσδιάκριτα

26 22 ΓKUOΤάβ Λε Μπον ανιίγραφα των μεγάλων ανθρώπων, που έχουν παραχθεί πάνω σε κακής ποιόmτας χαρτί και με φθaρμένες πλάκες, έπειτα ως αντίστασπ εναντίον των μεγάλων και τελικά ως όργανα των μεγάλων κατά τα άλλα, ας τα πάρει ο διάβολος και π στατιστική! Πώς, π στατιστική αποδεικνύει ότι υπάρχουν νόμοι σmν ιστορία; Νόμοι; Ναι, αποδεικνύει ποοο χυδαία και απδιαστικά ομοιόμορφη είναι η μάζα: μπορεί κανείς να ονομάσει νόμους m δράσπ mς βαρύmτας mς nλιθιόmτας, του πιθηκισμού, mς αγάπης και mς πείνας;»*. Δεν είμαστε σε θέσπ να αποφανθούμε για το αν ο Gustave Le Βοη υπήρξε ένας «μεγάλος άνθρωπος». Πρέπει μόνο, σε ΟΟα είπαμε παραπάνω, να προσθέσουμε ότι η ανάλυση του κάποτε φθόνει σε ακρότητες, και ότι, σε κάθε περίmωσπ, συμφωνούμε με τον Ottο Κlίneberg, ο οποίος, το 1963, στον πρόλογο μιας καινούργιας έκδοσης mς ΨvχολΟΥίas των έγραφε: «πρέπει να διαβάσουμε αυτό το βιβλίο με ένα κριτικό πνεύμα, αλλά πρέπει να το διαβάσουμε»**. * Ανεπίκαιροι Στοχασμοί, Πρόλ. Σωκρόmς ΔεληβΟΥιατζής, Μετ. Ι. Σ. Χριστοδούλου, θεσσαλονίκη, Εκδοτική θεσσαλονίκης, 1996, σελ ** Gustave Le Βοη, Psychologie desfoules, Avant - propos de Otto Κlineberg, Paήs, QuadrigejP.U.F., 1963.

27 πρόλογος ΤΟ σύνολο κοινών χαρακτήρων που επιβάλλεται από το περιβάλλον και mv κληρονομικόmτα σε όλα τα άτομα ενός λαού, συνιστά mv ΨUxή αιπού του λαού2 Αιποί οι χαρακτήρες επειδή, ως npoςmvnpoέλεuσή τους, είναι κληρονομικοί, είναι πολύ σταθεροί. 'Ομως όταν, κάτω από ποικίλες επιδράσεις, ένας αριθμός ανθρώπων βρίσκονται ΠΡοςστιγμή σuyκεvτρωμένoι, η παρατήρηση αποδεικνύει ότι στους κληρονομημένους τους χαρακτήρες προστίθενται μια σειρά καινούργιων χαρακτήρων, πολύ διαφορετικών ενίοτε από αιπούς mς φυλής. Το σύνολό τους συνιστά μια συλλογική ψυχή ισχυρή αλλά πρόσκαιρη. Οι μάζες έπαιξαν πάντα μέσα σmν ιστορία έναν σημαντικό ρόλο, εντούτοις όμως ποτέ τόσο καίριο όσο σήμερα. Η ασυνείδηm δράση των μαζών, που υπokατέσmσε m συνειδητή δρασmριόmτα των ατόμων, αντιπροοωπεύει μία από τις χαρακτηριστικές mς σύγχρονης εποχής.

28

29 εισαγωγή, η εποχη των μαζών Ο ι μεγόλες ανατροπές, οι οποίες προηγούνται των αλλαγών του. πολιτισμού μοιόζουν, ευθύς εξαρχής, να καθορίζονται από τους σπμαίνοντες πολιτικούς μετασχηματισμούς: επιδρομές λαών ή ανατροπές δυναστειών. Μια όμως ΠΡοοεκτική σπουδή αυτών των γεγονότων αποκαλύπτει τις πιο πολλές φορές ως πραγματική αιτία, πίσω από τις φαιvoμενικές τους αιτίες, μια βαθιό μεταβολή στις ιδέες των λαών. Οι γνήσιες ιστορικές ανατροπές δεν είναι αυτές που μας εκπλήσσουν με το μεγαλείο τους και m σφοδρόmτό τους. Οι μόνες σπμαντικές μεταβολές, αυτές από τις οποίες απορρέει η ανανέωσπ των πολιτισμών, επισυμβαίνουν στις γνώμες, τις ιδέες και τις πεποιθήσεις. Τα αξιομνημόνευτα γεγονότα είναι τα ορατό αποτελέσματα των αόρατων αλλαγών των αισθnμότων των ανθρώπων. Αν φανερώνονται σπόνια, είναι που το κληρονομικό υπόβαθρο των αισθnμότων μιας φυλής είναι το πιο σταθερό στοιχείο mς. Η σύγχρονη εποχή Ο\Μστό μια από τις κρίσιμες στιγμές, όπου η ανθρώπινη σκέψη αρχίζει να μεταμορφώνεται. Δύο θεμελιώδεις παρόγοντες βρίσκονται στη βόσπ αυτής mς μεταμόρφωσης. Ο πρώτος είναι η φθορό των θρησκευτικών, πολιτικών και κοινωνικών πεποιθήσεων, απ' όπου πnγόζoυν όλα τα στοιχεία του πολιτισμού μας. Ο δεύτερος, η δημιουργία εντελώς καινούργιων συνθnkών ύπαρξης και σκέψης, που γεννήθηκαν από τις σύγχρονες ανακαλύψεις των επιστημών και mς βιομηχανίας. Επειδή οι ιδέες του παρελθόντος, αν και κλονισμένες, ακόμα είναι πολύ ισχυρές, και επειδή αυτές που οφείλουν να τις αντικαταστήσουν βρίσκονται στην πορεία mς διαμόρφωσης, η σύγχρονη εποχή αντιπροσωπεύει μια περίοδο μετόβασπς και αναρχίας. Από μια τέτοια, κατ αvόγκπ, λίγο χαοτική περίοδο, δεν είναι εύκολο να πούμε επί του παρόντος τι μπορεί να προκύψει μια μέρα. Πόνω σε

30 26 ΓKυσrάβ Λε Μπον ποιες θεμελιακές ιδέες θα οικοδομηθούν οι κοινωνίες πou θα διαδεχθούν m δική μας; Ακόμα τις αγνοούμε. 'Ομως, ήδη από τώρα, μπορούμε να προβλέψουμε ότι στην οργάνωσή τους θα έχουν να λογαριαστούν με μια καινούργια δύναμη, τελευταίο κυρίαρχο mς σύγχρονης εποχής: m δύναμη των μαζών. Πάνω στα συντρίμμια τόσων ιδεών, που άλλοτε τις θεωρούσαν αληθινές και σήμερα νεκρές, τόσων εξουσιών διαδοχικά συντετριμμένων από τις επαναστάσεις, αυτή η δύναμη είναι η μόνη που αναπτύσσεται, και μοιάζει να μπορεί να απορραρήσει σύντομα τις άλλες. Τώρα που οι παλαιές πεποιθήσεις μας κλονίζονται και εξαφανίζονται, και τα παλαιά στηρίγματα των κοινωνιών βουλιάζουν ένα ένα, η δράση των μαζών είναι η μοναδική δύναμη που τίποτα δεν mv απειλεί, και mς οποίας το κύρος αυξάνεται διαρκώς. Ο αιώνας στον οποίο μπαίνουμε θα είναι στ' αλήθεια η Εποχ" τωνμaζών3. Μόλις έναν αιώνα πριν, η ΠαΡαδοοιακή πολιτική των κρατών και οι ανταγωνισμοί των ηγεμόνων συνιστούσαν τους κύριους παράυοντες των γεγονότων. Η γνώμη των μαζών, τις πιο πολλές φορές, δεν μετρούσε. Σήμερα, οι πολιτικές ΠαΡαδόσεις, οι ατομικές βλέψεις των κυριάρχων, οι ανταγωνισμοί τους βαρύνουν λίγο. Η φωνή των μαζών έχει κατισχύσει. Υπαγορεύει στους βασιλείςm συμπεριφορά τους. Δεν είναι πια στα συμβούλια των ηγεμόνων, αλλά μέσα στην καρδιά των μαζών που προετοιμάζονται τα πεπρωμένα των εθνών. Η ανάρρηση των λαϊκών τάξεων στην πολιτική ζωή, η προοδευτική μεταμόρφωσή τους σε διοικούσες τάξεις, είναι μία από τις περισσότερο προεξέχουσες χαρακmριστικές mς μεταβατικής εποχής μας. Αυτή η ανάρρηση δεν σημαδεύmkε, στην πραγματικόmτα, από mv καθολική ψηφαρορία, τόσο λίγο ισχυρή εδώ και πολύ καιρό, και τόσο εύκολα κατευθυνόμενη στην αρχή. Η γέννηση mς ισχύος των μαζών επιτεύχθηκε καταρχήν με m διάδοση κάποιων ιδεών που εμφυτεύθηκαν αργά μέσα στα πνεύματα, και κατόπιν με τον βαθμιαίο συνεταιρισμό των ατόμων, που επέφερε mv πραγμάτωση συλλήψεων μέχρι τότε θεωρητικών. Ο συνεταιρισμός επέτρεψε στις μάζες να διαμορφώσουν ιδέες, αν όχι πο-λύ ορθές, τουλάχιστον πολύ σταθερές, των ενδιαφερόντων τους, και να καταλάβουνm δύναμή τους. Ιδρύουν συνδικάτα, μπρος στα οποία όλες οι εξουσίες συνθηκολογούν, δίκτυα ερyaσίας τα οποία, παρά τους οικο-νομικούς νόμους, προσπαθούν να διευθύνουν τις συνθήκες mς εργασίας και της αμοιβής. Στέλνουν στις κυβερνητικές συνελεύσεις αντιπροσώπους απογυμνωμένους από κάθε πρωτοβουλία, από κάθε ανεξapmσία, και περιορισμένους πολύ συχνά στο να μην είναι παρά οι πληρεξούσιοι των συμβουλίων που τους διάλεξαν. Σήμερα, οι διεκδικήσεις των μαζών γίνονται όλο και περισσότερο σαφείς και τείνουν να καταστρέψουν εκ θεμελίων m σύγχρονη κοινωνία, για να mv επαναφέρουν σε αυτόν τον αρχέγονο Κομμουνισμό, που

31 ΨυχολΟΥία των Μαζών 27 υπήρξε η φυσική κατάσταση όλων των ανθρώπινων ομάδων πριν mv αυγή του πολιτισμού. Περιορισμός των ωρών εργασίας, απαλλοτρίωση των ορυχείων, των σιδπροδρόμων, των εργοστασίων και mς γης ισότιμος καταμερισμός των προϊόντων, εξάλειψπ των κυρίαρχων τάξεων προς όφελος των λαϊκών τάξεων κ.λπ.. Αυτές είναι οι διεκδικήσεις τους. Ελάχιστα ικανές για συλλογισμό, οι μάζες εμφανίζονται, αντίθετα, πολύ ικανές για δρόση. Η σύγχρονη οργάνωση κάνει m δύναμή τους τεράστια. Τα δόγματα που βλέπουμε να γεννιούνται θα έχουν σύντομα αποκτήσει mv ισχύ των παλαιών δογμάτων, δηλαδή mv τυραννική και κυ ριαρχική δύναμπ που προφυλάσσει από mv αμφισβήmση. Το θεϊκό δίκαιο των μαζών αντικαθιστά το θέίκό δίκαιο των βασιλέων. Οι συγγραφείς που απολαμβάνουν mv εύνοια mς αστικής μας τάξης, και που αντιπροσωπεύουν καλύτερα τις λίγο στενές ιδέεςmς, τις λίγο μυωπικές απόψειςmς, τον λίγο συνοmικό σκεmικισμό mς, τον ενίοτε υπερβολικό εγωισμό mς, τρελαίνονται μπροστά στην καινούργια δύναμη που βλέπουν να μεγαλώνει και, για να πολεμήσουν m σύγχυση των πνευμάτων, απευθύνουν απελπισμένες εκκλήσεις στις ηθικές δυνάμεις mς Εκκλησίας, τις τόσο περιφρονημένες από αυτούς στο παρελθόν. Μιλούν για m χρεωκοπία mς επιστήμης, και μας επαναφέρουν στα διδάγματα των αποκεκαλυμμένων αληθειών. Όμως, αυτοί οι καινούργιοι μετεστραμμένοι ξεχνούν ότι, αν στ' αλήθεια aυτoύς τους άγγιξε η χάρη, αυτή δεν θα μπορούσε να έχει mv ίδια δύναμη σε Ψυχές λιγότερο ανήσυχες για τις μέριμνες του επέκεινα. Οι μάζες δεν θέλουν πια σήμερα θεούς τους οποίους οι παλαιοί τους δάσκαλοι αρνήθπκαν χθες και συ νεισέφεραν στο να καταστραφούν. Οι ποταμοί δεν ξανανεβαίνουν προς τις πηγές τους. Η επιστήμη δεν χρεοκόπησε καθόλου, και δεν συμμετέχει σmντωρινή αναρχία των πνευμάτων, ούτε σmν καινούργια δύναμπ που αναπτύσσεται εν μέσω αυτής mς αναρχίας. Μας υποσχέθπκε mv αλήθεια ή τουλάχιστον m γνώση των σχέσεων που είναι προσιτές σm διάνοιά μας' ποτέ δεν μας υποσχέθηκε ούτε mv ειρήνη ούτε mv ευτυχία. Κατεξοχήν αδιάφορπ για τα συναισθήματά μας, δεν ακούει τους οδυρμούς μας, και τίποτε δεν θα μπορούσε να επαναφέρει τις ψεuδaισθήσειςπoυ αυτή εξεδίωξε. Παγκόσμια συμmώματα δείχνουν μέσα σε όλα τα έθνπ m γρήγορη αύξηση mς δύνaμηςτων μαζών. Ό,τι κι αν μας προκαλεί aυτό' οφείλουμε να το υποστούμε. Οι μομφές δεν είναι παρά μάταια λόγια. Η ανάρρηση των μαζών θα σημάνει ίσως έναν από τους τελευταίους σταθμούς των πολιτισμών mς Δύσης, μιαν επιστραρή προς αυτές τις περιόδους mς συ γκεχυμένης αναρχίας, που προηγούνται mς εκκόλαψης των καινούργιων κοινωνιών. Όμως, πώς να το εμποδίσουμε αυτό; Μέχρι σήμερα, οι μεγάλες καταστραρές των αρχαίων πολιτισμών,

32 28 Γκυστάβ Λε Μπον έχουν αποτελέσει τον πιο σαφή Ρόλο των μαζών. Η ιστορία διδόσκει ότι m στιγμή που οι ηθικές δυνόμεις, ο οπλισμός μιας κοινωνίας, έxaoav m δύναμή τους, η τελική διόλuσn επιτελέσmkε από αυτούς τους ασυνείδητους και κmνώδεις όχλους που διkαίωςxαρακτnρίσmkαν βόρβοροι. Οι πολιτισμοί, μέχρι σήμερα, δnμιoυργήθηkαν Kαι διεuθύνθnkαν από μια μικρή πνευματική αριστοκρατία, ποτέ από τις μόζες. Αυτές οι τελευταίες δεν έχουν δύναμη πορό για να καταστρέφουν. Η κυριαρχία τους αντιπροσωπεύει πόντα μια φόση αταξίας. Ένας πολιτισμός περιλαμβόνει σταθερούς κανόνες, μια πειθαρχία, το πέρασμα από το ενστικτώδες στο ορθολογικό, mv πρόβλεψη για το μέλλον, ένα υψηλό επίπεδο μόρφωσης, καταστόσεις τελείως απρόσιτες στις μόζες, που έχουν εγκαταλειφθεί στον εαυτό τους. Με mv αποκλειστικό καταστροφική δύναμή τους, δρουν όπως αυτό τα μικρόβια που επισπεύδουν m διόλuσn των αδύναμων σωμότων ή των mωμότων. Όταν το οικοδόμημα ενός πολιτισμού είναι σκωληκόβρωτο, οι μόζες επιφέρουν mν KατόρΡΕUΣΉ του. Έτσι εμφανίζεται ο Ρόλος τους. Για μια στιγμή, η Wφλή δύναμη του πλήθους γίνεται η μόνη φιλοσοφία mς ιστορίας. Το ίδιο ισχύει και για τον δικό μας πολιτισμό; Μπορούμε να το φο βούμαστε, αλλό το αγνοούμε ακόμα. Ας είμαστε καρτερικοί, για να υποστούμε m βασιλεία των μαζών, αφού χέρια απρονόητα ανέτρεψαν διαδοχικό όλα τα κιγκλιδώματα που μπορούσαν να τις συγκρατήσουν. Αυτές τις μόζες, για τις οποίες αρχίζουμε να λέμε τόσα πολλό, τις γνωρίζουμε αρκετό λίγο. Οι επαγγελματίες ψuxoλόγoι, έχοντας ζήσει μακριό από αυτές, ανέκαθεν τις αγνόησαν, και δεν ασχολήθηκαν μαζί τουςπορό από mv όπoψn των εγκλημότων που μπορούν να διαπρόξουν. Οι εγκληματικές μόζεςuφίστανται δίχως αμφιβολία, όμωςuπόρxoυν επίσης και μόζες ενόρετες, μόζες ηρωικές και αρκετές όλλες ακόμα. Τα εγκλήματα των μαζών δεν Ο\.Μστούν πορό μια επιμέρouς nepimωσn mς ΨUxoλoγίας τους, και δεν θα μας έκαναν να γνωρίσουμε mv πνευματική τους σuγκpόmon περισσότερο απ' ό,τι θα γνωρίζαμε αυτή ενός ατόμου περιγρόφοντας μόνο τα ελαπώματό του. Στ' αλήθεια όμως, οι κύριοι του κόσμου, οι ιδρυτές θρησκειών ή αυτοκρατοριών, οι απόστολοι όλων των πίστεων, οι εξέχοντες πολιτικοί, και, σε μια σφαίρα περισσότερο ταπεινή, οι απλοί αρχηγοί μικρών ανθρώπινων ομόδων, υπήρξαν πόντοτε ασυνείδητοι ψuxoλόγoι, έχοντας για mv ΨUxή των μαζών μια γνώση ενστικτώδη, συχνό πολύ σίγουρη. ΓνωρίζΟντός την καλό, εύκολα έγιναν κύριοι τους. Ο Ναπολέων μόντευε θαυμόσια mv ψuxoλoγία των γαλλικών μαζών αλλό, ενίοτε, παραγνώρισε τελείως αυτή των μαζών διαφορετικών φυλών*. Αυτή η * Οι πιο επιτήδειοι σύμβουλοί του, όλλι.ιχπε, δεν mv καταλόβαιναν περισσότερο. Ο Taλε"ιράνδoς τού έγραφε ότι «η Ισπανία υποδεχόταν τους στρατιώτες του ως

33 Ψυχολογlα των Μαζών 29 άγνοια τον έκανε να επιχειρήσει, κυρίως στην Ισπανία και τη Ριοοία, πολέμους που προετοίμασαν την mώσn του. Η γνώστι της ΨUxoλoγίαςτων μαζών αποτελεί το μέσο του πολιτικού που θέλει όχι να τις κυβερνήσει -το πράγμα σήμερα έχει γίνει πολύ δύσκολο- αλλά τουλάχιστον να μπν κυβερνάται απόλυτα από αυτές. Η ψυχολογία των μαζών δείχνει σε ποιο βαθμό οι νόμοι και οι θεσμοί εξασκούν λίγπ δύναμη στην παρορμητική φύση τους, και πόσο είναι ανίκανες να έχουν οποιεσδήποτε γνώμες, εκτός από αυτές που τους έχουν υποβάλει. Κανόνες που πηγάζουν από την καθαρή θεωρητική δικαιοσύνη δεν θα μπορούσαν να τις οδηγήσουν. Μόνο οι εντυπώσεις που γεννά κάποιος μέσα στην ψυχή τους μπορούν να τις αποπλανήσουν. Αν ένας νομοθέτης θέλει, για παράδειγμα, να εισαγάγει έναν καινούργιο φόρο, θα πρέπει να διαλέξει τον πιο δίκαιο θεωρητικά; Με κανένα τρόπο. Ο περισσότερο άδικος θα μπορεί να είναι πρακτικά ο καλύτερος για τις μάζες, αν είναι ο λιγότερο ορατός και ο λιγότερο επαχθής φαινομενικά. Έτσι είναι που, ένας έμμεσος φόρος, ακόμα και υπέρογκος, θα γίνεται πάντα αποδεκτός από τη μάζα. Καθώς καθημερινά θα παρακρατείται από αντικείμενα της κατανάλωσπς, από κλάσματα του λεmoύ, δεν εμποδίζει τις συνήθειές της και της κάνει μικρή εντύπωση. Αν τον αντικαταστήσετε από έναν ανάλογο φόρο πάνω στους μισθούς ή άλλα εισοδήματα, πληρωτέο σε μία και μόνη δόση, και ας ήταν δέκα φορές λιγότερο επαχθής από τον άλλο, θα εγείρει ομόφωνες διαμαρτυρίες. Με τα αόρατα λεmά της κάθε ημέρας υποκαθίσταται, πραγματικά, ένα συνολικό ποσό σχετικά αυξημένο και, κατά συνέπεια, πολύ εντυπωσιακό. Δεν θα περνούσε απαρατήρητο, παρά μόνο αν συγκεντρωνόταν πεντάρα πεντάρα' όμως, αυτή η οικονομική μέθοδος, απεικονίζει μια δόση προνοητικότητας για την οποία οι μάζες είναι ανίκανες. Το προηγούμενο παράδειγμα φωτίζει με ένα φως πολύ καθαρό την πνευματιkότnτά τους. Αυτή δεν είχε διαφύγει από έναν ψυχολόγο, όπως ο Ναπολέων, όμως οι νομοθέτες, αγνοώντας την ΨUxή των μαζών, δεν θα μπορούσαν να την καταλάβουν. Η εμπειρία δεν τους έχει διδάξει ακόμα επαρκώς ότι οι άνθρωποι δεν οδηγούνται ποτέ από τις εντολές του καθαρού λόγου4. Πολλές άλλες εφαρμογές της ΨUxoλoγίαςτων μαζών θα μπορούσαν να γίνουν. Η γνώστι της ρίχνει μια δυνατή λάμψη πάνω σε πολλά ιστορικά και οικονομικά φαινόμενα, εντελώς ακατάληmα δίχως αυτή. Ακόμα κι αν αυτή αποτελούσε μόνο ένα ενδιαφέρον της καθαρήςπεριέργειας, η σπουδή της ΨUxoλoγίας των μαζών θα άξιζε λοιπόν να επιχειρηθεί. Είναι το ίδιο ενδιαφέρον να γνωρίζουμε τα κίνητρα των πράξεων των ανθρώπων όσο κι ένα μετάλλευμα ή ένα φυτό. ελευθερωτές». Τους υποδεχόταν σαν ζώα άγρια. Ένας ΨUx.oλόγoς, γνώσmς των κληρονομικών ενστίκτων mς φυλής, εύκολα θα μπορούσε να το διαβλέψει.

34 30 Γκυστάβ Αε Μπον Η μελέτη μας για την ΨUxή των μαζών δεν θα μπορεί να είναι παρά μια σύντομη σύνθεση, μια απλή σύνοψη των ερευνών μας. Από αυτή πρέπει να αξιώσουμε μόνο κάποιες υποβλητικές πaρσmρήσεις. Άλλοι θα σκάψουν περισσότερο το αυλάκι. Σήμερα, δεν κάνουμε άλλο από το να το χαράζουμε πάνω σε ένα έδαφος πολύ ανεξερεύνητο ακόμα*. * Οι ελάχιστοι συγγραφείς που έχουν ασχοληθεί με mv Ψυχολογική μελέτη των μαζών, τις έχουν εξετάσει, το έλe.γa πιο πάνω, μόνο από mv άποψη του εγκληματικού. Επειδή δεν αφιέρωσα σε αιπό το τελειπαίο θέμα πορό ένα σύντομο κεφάλαιο, θα παραπέμψω τον αναγνώστη στις μελέτες του Μ. Tarde και στο σύγγραμα του Μ. Sighele: Οι Εγκλnματικέs Μάζεs. Αιπή η τελειπαία εργασία δεν περιλαμβάνει μια μόνο ιδέα, προσωmκή του συγγραφέα mς, αλλά ένα απάνθισμα δεδομένων πολύτιμων για τους Ψυχολόγους. Τα συμπερόσματά μου πάνω σmν εγκλnματιkόmτα και mν ηθικόmτατων μαζών είναι άλλωστε εντελώς αντίθετα με αιπά των δύο συγγραφέων που ανέφειχι πριν λίγο. Στα διάφοιχι έργα μου, και κυρίως σmν Ψυχολογία ιου Σοσιαλισμού, θα βρει κανείς κάποια συμπερόσματα για τους νόμους που διέπουν mv Ψυχολογία των μαζών. Μπορούν άλλωστε να χρησιμοποιηθούν στα mo διαφορετικά θέματα. Ο ΜΑ Gevaert, διευθυντής του βασιλικού Ωδείου των Βρυξελλών, βρήκε πρόσφατα μιααξιoσnμείωmεφaρμoγή των νόμων που εκθέσαμε, σε μια εργασία πάνω σm μουσική, και XαραKτηρίσmKαν πολύ ορθά από αιπόν ως «τέχνη των μαζών». «Τα δύο σας έργα», μου έγιχιφε αιπός ο έξοχος καθηγητής, στέλνοντάς μου το υπόμνημά του, «μου έδωσαν m λύση ενός προβλήματος που το θεωρούσα άλιπο: mv εκπληκτική ΙKανόmτα κάθε μάζας να αισθάνεται ένα μουσικό έργο πρόσφατο ή παλιότερο, εγχώριο ή ξένο, απλό ή περίπλοκο, αρκεί να έχει αποδοθεί σε μια καλή εκτέλεση και από εκτελεστές που τους διευθύνει ένας ενθουσιαστικός διευθυντής». Ο Μ. Gevaert δείχνει θαυμάσια γιατί «ένα έργο που έμεινε ακατανόητο σε μουσικούς πεπειραμένους, που διαβάζουν το σύνολο των μουσικών συνθέσεων μέσα σm μοναξιά του δωματίου τους, γίνεται ενίοτε με μιας αντιληmό από ένα ακροατήριο ξένο σε κάθε τεχνική κουλτούρα». Εξηγεί επίσης πολύ καλά γιατί αιπές οι αισθητικές εντυπώσεις δεν αφήνουν κανένα ίχνος.

35 πρώτο μέρος ηψυχή των μαζών

36

37 πρώτο κεφάλαιο Γενικά χαρακτηριστικα των μαζών ψυχολογικο', νομοι της διανοητικής, ΟΙJς ενοτητας Με m συνήθη έννοια, η λέξη μάζα συμβολίζει μια συγκέντρωση οποιωνδήποτε ατόμων, όποια και αν είναι η εθνικόmτά τους, το επάγγελμά τους ή το φύλο τους, όποιες και αν είναι επίσης οι σuγκuρίες που τα ενώνουν. Αηό mv άποψη mς ψυχολογίας, η έκφραση μάζα παίρνει μια εντε λώς διαφορετική σημασία. Μέσα σε κάποιες δεδομένες συνθήκες, και μόνο μέσα σε αυτές τις συνθήκες, μια συσσώρευση ανθρώπων αποκτά καινούργιους χαρακτήρες, πολύ διαφορετικούς από αυτούς του κάθε ατόμου που m συνθέτει. Η συνειδητή προσωπικόmτα εξαφανίζεται, τα αισθήματα και οι ιδέες όλων των μονάδων είναι προσανατολισμένα σmν ίδια Kατείιθuνσn5 Διαμορφώνεται μια συλλογική ψυχή, προοωρινή αναμφίβολα, αλλά που εμφανίζει χαρακτήρες πολύ σαφείς. Η συλλογικόmτα γίνεται επομένως αυτό που, ελλείψει μιας καλύτερης έκφρασης, θα

38 34 ΓKUOίάβ Αε Μπον ονομάσω μια οργανωμένη μάζα, ή, αν προτιμάτε, μια μάζα ψυχολογική. Αποτελεί ένα ενιαίο ον και υπόκειται στο νόμο rns δ,ανοntlκns ενότnras των μαζών_ Το γεγονός ότι πολλά άτομα βρίσκονται τυχαία δίπλα δίπλα δεν τους δίνει τους χαρακτήρες μιας οργανωμένης μάζας. Χίλια άτομα, συγκενφωμένα κατά Wxπ σε έναν δημόσιο χώρο, δίχως κανένα συγκεκριμένο σκοπό, με κανένα τρόπο δεν συνιστούν μια ψυχολογική μάζα. Για να έχουμε τους ιδιαίτερους χαρακτήρες της, χρειάζεται π επίδραση ορισμένων κινήτρων, των οποίων θα πρέπει να καθορίσουμε τη φύση. Η εξαφάνιση της συνειδητής προσωπικότητας και ο προσανατολισμός των αισθημάτων και των σκέψεων στην ίδια κατεύθυνση, πρώτα χαρακτηριστικά της μάζας καθώς αρχίζει να οργανώνεται, δεν προϋποθέτουν πάντα την ταυτόχρονη ύπαρξη πολλών ατόμων σε έναν μοναδικό τόπο. Χιλιάδες απομονωμένων ατόμων μπορούν, σε μια δεδομένη στιγμή, κάτω από την επίδραση κάποιων βίαιων συγκινήσεων, ενός μεγάλου εθνικού γεγονότος, για παράδειγμα, να αποκτήσουν τους χαρακτήρες μιας ψυχολογικής μάζαs. Κάποιος κίνδυνος που τους ενώνει, θα αρκέσει επομένως ώστε, η συμπεριφορά τους, να λάβει αμέσως τη μορφή που προσιδιάζει στις πράξεις των μαζών. Σε κάποιες ιστορικές στιγμές, μισή ντουζίνα ανθρώπων μπορούν να αποτελέσουν μια ΨUxoλoγική μάζα, τη στιγμή που εκατοντάδες τυχαία συγκεντρωμένων ατόμων δεν μπορούν να τη συστιίσουν. Από την άλλη πλευρά, ένας ολόκληρος λαός, χωρίς να υφίσταται ορατή συσπείρωσπ, ενίοτε μετατρέπεται σε μάζα κάτω από τη σφοδρότητα της μιας ή της άλλης επίδρασης. Αμέσως μόλις σχπματιστεί η ψυχολογική μάζα, αποκτά προσωρινούς αλλά ορίσιμους γενικούς χαρακτήρες. Σε αυτούς τους γενικούς χαρακτήρες ΠΡοστίθενται ιδιαίτεροι χαρακτήρες, που ποικίλλουν ανάλογα με τα στοιχεία από τα οποία συντίθεται η μάζα, και που μπορούν να προσδιορίσουν τη διανοητική της δομή. Οι ψυχολογικές μάζες επιδέχονται λοιπόν μιας ταξινόμησης. Η μελέτη αυτής της ταξινόμησης θα μας δείξει ότι μια ετερογενής μάζα, συντεθειμένη από ανόμοια στοιχεία, εμφανίζει, μαζί με τις ομοιογενείς μάζες, τις συντεθειμένες από στοιχεία περισσότερο ή λιγότερο όμοιο (αιρέσεις, κάστες, τάξεις), κοινούς χαρακτήρες και, δίπλα σε αυτούς τους κοινούς χαρακτήρες, ιδιαιτερότητες που επιτρέπουν να τις διακρίνουμε. Προτού ασχοληθούμε με τις διάφopεςkατnγopίες των μαζών, ας εξετάσουμε πρώτα τους χαρακτήρες τους κοινούς σε όλες. θα λειτουργήσουμε όπως ο νατουραλιστής, που αρχίζει καθορίζοντας τους γενικούς χαρακτήρες των ατόμων μιας οικογένειας, κατόπιν τους ιδιαίτερους χαρακτήρες που διαφοροποιούν τα γένη και τα είδη ηου περιλαμβάνει αυτή η οικογένεια.

Πρόλογος στην έκδοση από «Το Βήμα» της Ψυχολογίας των μαζών του Gustave Le Bon, 2010 (σσ. 9-17).

Πρόλογος στην έκδοση από «Το Βήμα» της Ψυχολογίας των μαζών του Gustave Le Bon, 2010 (σσ. 9-17). Πρόλογος στην έκδοση από «Το Βήμα» της Ψυχολογίας των μαζών του Gustave Le Bon, 2010 (σσ. 9-17). Εάν η μάζα (ή το πλήθος, οι δύο αυτές λέξεις είναι ταυτόσημες από την άποψη της ψυχολογίας) αποτελεί σήμερα

Διαβάστε περισσότερα

25 1. « , ) , , ) «

25 1. « , ) , , ) « ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Τρίτη 27 Μαΐου 2014 ΚΕΙΜΕΝΟ: Όταν µιλούµε για µάζα, εννοούµε µικρό ή µεγάλο πλήθος ανθρώπων, το οποίο υφίσταται µιαν αλλαγή, ψυχική και πνευµατική, από αφορµές συνήθως τυφλής συναισθηµατικής

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1 α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Θέματα διάλεξης Η σημασία της αυτοαντίληψης Η φύση και το περιεχόμενο της αυτοαντίληψης Η ανάπτυξη της αυτοαντίληψης Παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΞΥ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

ΜΕΤΑΞΥ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Όσοι αμφισβητούν τη χρησιμότητα της θρησκείας και συνολικά την αξιοπιστία της, συνήθως αυτοί παρκάρουν στην απέναντι πλευρά που βρίσκεται η Επιστήμη. Συνήθως, εκτιμούν χρήσιμη

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Υπαπαντή του Κυρίου «θα είναι σημείο αντιλεγόμενο, για να φανερωθούν οι πραγματικές διαθέσεις πολλών» (Λουκ. 2, 34-35) Διχογνωμία

Διαβάστε περισσότερα

ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ. Απόσπασμα από το βιβλίο Ενδυναμώνοντας την Ψυχή Μέσω του Διαλογισμού από τον Ρατζίντερ Σινγκ

ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ. Απόσπασμα από το βιβλίο Ενδυναμώνοντας την Ψυχή Μέσω του Διαλογισμού από τον Ρατζίντερ Σινγκ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ Απόσπασμα από το βιβλίο Ενδυναμώνοντας την Ψυχή Μέσω του Διαλογισμού από τον Ρατζίντερ Σινγκ Μέσα μας υπάρχουν περισσότερα πλούτη απ ό,τι μπορούμε ποτέ να συσσωρεύσουμε σ αυτήν τη γη.

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ

ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ Την έρευνα για τη φύση του την αρχίζει ο άνθρωπος θέτοντας στον εαυτό του την ερώτηση: «Ποιός είμαι; Τι είμαι;» Στην πορεία της αναζήτησης για την απάντηση, η ερώτηση διαφοροποιείται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Σιδέρης. Μιλώ για την κρίση με το παιδί. Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

Νίκος Σιδέρης. Μιλώ για την κρίση με το παιδί. Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΝΤΙΤΥΠΑ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ 12.000 ΑΝΤΙΤΥΠΑ Νίκος Σιδέρης Μιλώ για την κρίση με το παιδί Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται Από τον συγγραφέα του μπεστ σέλερ Τα παιδιά δεν θέλουν ψυχολόγο. Γονείς θέλουν!

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στο Ίδρυμα Λασκαρίδη

Επίσκεψη στο Ίδρυμα Λασκαρίδη Τάξη: Β, τμήματα: 3 ο & 4 ο Σχολικό έτος: 2011-12 Επίσκεψη στο Ίδρυμα Λασκαρίδη Συνοδοί καθηγητές: Γιαννίρη Σμαρώ, Γκόντα Θεοδώρα και Μπακούρος Βασίλειος 1 2 Περιεχόμενα Περιεχόμενα Περιεχόμενα... 3 Επίσκεψη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΜΙΟΥΕΛ ΜΠΙΟΡΚ Μεγάλωσα με εικόνες της Ελλάδας

ΣΑΜΙΟΥΕΛ ΜΠΙΟΡΚ Μεγάλωσα με εικόνες της Ελλάδας Ημερομηνία 10/10/2016 Μέσο Συντάκτης Link www.ethnos.gr Γκίκα Ελένη http://www.ethnos.gr/biblio/arthro/megalosa_me_eikones_tis_elladas- 64562445/- ΣΑΜΙΟΥΕΛ ΜΠΙΟΡΚ Μεγάλωσα με εικόνες της Ελλάδας Eρχεται

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό Ημερομηνία 9/6/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://plusmag.gr/ Αλεξάνδρα Παναγοπούλου http://plusmag.gr/article/%cf%84%ce%b1%ce%bd_%cf%86%ce%b5%ce%b3%ce%bf%cf %85%CE%BD_%CF%84%CE%B1_%CF%83%CE%BD%CE%BD%CE%B5%CF%86%CE%B1_%CE%B

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1. Διττός χαρακτήρας Συντάγματος 2. Διάκριση θεσμού-κανόνα 3. Η σχέση λόγου - πνεύματος

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο Έ να πολύ μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που αντιμετωπίζουν έντονο άγχος, δυσθυμία, «κατάθλιψη» έχει την «τάση» να αποδίδει λανθασμένα τις ψυχικές αυτές καταστάσεις, σε έναν «προβληματικό εαυτό του», (μία δυστυχώς

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ.

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. 2 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ (Ι) ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ; Στο μάθημα «Κοινωνική Θεωρία της Γνώσης (I)» (όπως και στο (ΙΙ) που ακολουθεί) παρουσιάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεις αυτές τις φράσεις;

Πώς γράφεις αυτές τις φράσεις; Πρόλογος Όταν ήμουν μικρός, ούτε που γνώριζα πως ήμουν παιδί με ειδικές ανάγκες. Πώς το ανακάλυψα; Από τους άλλους ανθρώπους που μου έλεγαν ότι ήμουν διαφορετικός, και ότι αυτό ήταν πρόβλημα. Δεν είναι

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός κεφάλαιο 6 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΩΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΕΣΤΦΑΛΙΑΣ (1453-1648) 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός Ορισμός Πρόκειται για μια γενικότερη πνευματική

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A') ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμοί Εννοιών Ελευθερία-Βία-Ολοκληρωτισμός Φαυλοκρατία Δημοκρατία-Ευθύνη

Ορισμοί Εννοιών Ελευθερία-Βία-Ολοκληρωτισμός Φαυλοκρατία Δημοκρατία-Ευθύνη Ελευθερία και Ευθύνη Ορισμοί Εννοιών Ελευθερία-Βία-Ολοκληρωτισμός Φαυλοκρατία Δημοκρατία-Ευθύνη 1η Ομάδα - Φιλόσοφοι Ελευθερία, ορισμός, μορφές Ελευθερία είναι το συναίσθημα που απορρέει από τον άνθρωπο,

Διαβάστε περισσότερα

Σιωπάς για να ακούγεσαι

Σιωπάς για να ακούγεσαι Σιωπάς για να ακούγεσαι 01/12/2014 Γράφει η Αίγλη Τούμπα Μάρω Βαμβουνάκη Εκδόσεις Ψυχογιός σελ. 272 Ίσως από τα καλύτερα μυθιστορήματα της Μάρως Βαμβουνάκη να ήταν το «Οι παλιές αγάπες πάνε στον Παράδεισο».

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Σελ.1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ Νοημοσύνης και Λογικής. Λογική είναι οι γνώσεις και οι εμπειρίες από το παρελθόν. Η Λογική έχει σχέση με το μέρος εκείνο της

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ. Α. Κείμενο. Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ. Α. Κείμενο. Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Α. Κείμενο Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας Στην αρχή τα μέσα ενημέρωσης αντικατέστησαν τον τελάλη που ενημέρωνε μια μικρή κοινότητα για το τι είχε συμβεί ή για αυτά που θα γίνονταν στο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα»

Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα» Ο συγγραφέας στο νέο του βιβλίο παρουσιάζει μια ορθολογική θέαση της κρίσης Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα» 23 Jan 201611.00 ΜΕΓΕΝΘΥΝΣΗ Συνέντευξη στη

Διαβάστε περισσότερα

"Να είσαι ΕΣΥ! Όλοι οι άλλοι ρόλοι είναι πιασμένοι." Oscar Wilde

Να είσαι ΕΣΥ! Όλοι οι άλλοι ρόλοι είναι πιασμένοι. Oscar Wilde 1 Αγαπημένε μου φίλε/η, "Να είσαι ΕΣΥ! Όλοι οι άλλοι ρόλοι είναι πιασμένοι." Oscar Wilde Θα ήθελα να σε καλωσορίσω σε αυτό το σεμινάριο. Είναι πολύ σημαντικό για εμένα να ξέρεις πώς δεσμεύομαι με το πέρας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

MAZIKH KOINΩΝΙΑ ΟΡΙΣΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ

MAZIKH KOINΩΝΙΑ ΟΡΙΣΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ MAZIKH KOINΩΝΙΑ ΟΡΙΣΜΟΙ Μαζική Κοινωνία: ο όρος αυτός χρησιμοποιείται για να περιγράψει τις σημερινές κοινωνίες δυτικού τύπου. Χαρακτηριστικά τους αποτελούν ο μεγάλος πληθυσμός, η ασφυκτική συγκέντρωση

Διαβάστε περισσότερα

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1 1 a) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Ο ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 4.1 Η πολιτική 4.1 Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ 1/21 Η λέξη πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Μανίκας Γιώργος. Μανιάτη Ευαγγελία

Μανίκας Γιώργος. Μανιάτη Ευαγγελία Γ3 «Ειδικότερα εμείς ως μαθητές, οι οποίοι δεν έχουμε ακόμα τη δυνατότητα να ελέγχουμε άμεσα με το δικαίωμα της ψήφου μας τη δημοκρατία της χώρας μας, μπορούμε να συμβάλλουμε στο να υπάρχει δημοκρατικός

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος Εισηγητής Δύναμη: Η πιθανότητα που έχει ο «άνθρωπος» να είναι σε θέση να «περάσει» τις δικές του επιθυμίες μέσα από μία κοινωνική σχέση παρά την αντίσταση. Εξουσία: Η εξουσία ορίζεται ως το νόμιμο δικαίωμα

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία 2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία Α Μέρος: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ Τα επίπεδα συνείδησης Ύπνος Μισοξύπνιο Αφύπνιση Ελάχιστη εργασία των εξωτερικών αισθήσεων Με εικόνες

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου.

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου. Εισαγωγή Το Παγκύπριο Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων δημιουργήθηκε το 1960. Πρωταρχικός του στόχος είναι η προσφορά και η στήριξη του παιδιού στην Κυπριακή κοινωνία. Το Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων, μέσα από τις εβδομαδιαίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ;

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; Ημερομηνία 23/07/2015 Μέσο Συντάκτης Link diavasame.gr Ευμορφία Ζήση http://www.diavasame.gr/page.aspx?itemid=ppg1396_2146 ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; 23.07.2015 Συντάκτης: Ευμορφία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Είναι τα πράγματα όπως τα αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας;

Είναι τα πράγματα όπως τα αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας; Είναι τα πράγματα όπως τα αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας; Εμείς που αντιλαμβανόμαστε είμαστε όλοι φτιαγμένοι από το ίδιο υλικό; Πώς βρεθήκαμε σ αυτόν τον κόσμο; Ο θάνατός μας σημαίνει το τέλος ή

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα

Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα 21/04/2015 Το φως της λάμπας πάνω στο τραπέζι αχνοφέγγει για να βρίσκουν οι λέξεις πιο εύκολα το δρόμο τους μέσα

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1. α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΘΙΚΗ. ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ ΣΕ ΛΙΓΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΙΣ ΘΕΜΕΛΙΑΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΘΙΚΗ. ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ ΣΕ ΛΙΓΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΙΣ ΘΕΜΕΛΙΑΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΘΙΚΗ. ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ ΣΕ ΛΙΓΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΙΣ ΘΕΜΕΛΙΑΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ > ΣΤΟ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΣ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ: 1) Η σκέψη γίνεται εμπόδιο στη γνώση και αντιστρόφως, η γνώση

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012 ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ εν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι οι αρχαίοι Έλληνες με την ίδια λέξη, τη διεθνή σήμερα λέξη «λόγος»,

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΗΘΙΚΩΝ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΣΚΡΕΚΑ ΝΑΤΑΛΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. ''

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. '' 1. '' Τίποτα δεν είναι δεδομένο. '' 2. '' Η μουσική είναι η τροφή της ψυχής. '' 3. '' Να κάνεις οτι έχει νόημα για σένα, χωρίς όμως να παραβιάζεις την ελευθερία του άλλου. '' 4. '' Την πραγματική μόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ

ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ 33 ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ JOHN LOCKE (1632-1704) Το ιστορικό πλαίσιο. Την εποχή του Locke είχε αναβιώσει ο αρχαίος ελληνικός σκεπτικισμός. Ο σκεπτικισμός για τον Locke οδηγούσε

Διαβάστε περισσότερα

«Η ευρωπαϊκή ταυτότητα του μέλλοντος»

«Η ευρωπαϊκή ταυτότητα του μέλλοντος» «Η ευρωπαϊκή ταυτότητα του μέλλοντος» 1 Είναι σημαντική προϋπόθεση για τη δημοκρατία και το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης η καλλιέργεια της ευρωπαϊκής ταυτότητας δίπλα στις εθνικές ταυτότητες των πολιτών

Διαβάστε περισσότερα

Συντάχθηκε απο τον/την Άννα Φραγκουδάκη - Τελευταία Ενημέρωση Κυριακή, 26 Σεπτέμβριος :28

Συντάχθηκε απο τον/την Άννα Φραγκουδάκη - Τελευταία Ενημέρωση Κυριακή, 26 Σεπτέμβριος :28 Άννα Φραγκουδάκη Η ευρωπαϊκή ταυτότητα του μέλλοντος (Και το απαραίτητο μεσογειακό περιεχόμενό της) Είναι σημαντική προϋπόθεση για τη δημοκρατία και το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης η καλλιέργεια της ευρωπαϊκής

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής συμπεριφοράς Θέματα Διάλεξης Οι κανόνες συμπεριφοράς Η σκέψη για τους ηθικούς κανόνες Η θεωρία του Piaget για την ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 90-100 λέξεις Ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζει ότι η Ενωμένη Ευρώπη διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα που επιβοηθεί τον επαναπροσδιορισμό

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Βεμπεριανές απόψεις για την Εκπαίδευση Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 12ο (σελ. 274 282) 2 Max Weber (1864 1920) Βεμπεριανές απόψεις για

Διαβάστε περισσότερα

«Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη!

«Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη! «Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη! Οι καταπληκτικοί γονείς κάνουν καταπληκτικά πράγματα! Και δεν εννοώ περίπλοκα, δύσκολα, ή κάτι τέτοιο,

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ»

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» Αν είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός και γίνεται μοχθηρός μόνο μέσα από την κακή επιρροή της κοινωνίας στην οποία ζει, η μεταρρύθμιση

Διαβάστε περισσότερα

GEORGE BERKELEY ( )

GEORGE BERKELEY ( ) 42 GEORGE BERKELEY (1685-1753) «Ο βασικός σκοπός του Berkeley δεν ήταν να αμφισβητήσει την ύπαρξη των εξωτερικών αντικειμένων, αλλά να υποστηρίξει την άποψη ότι τα πνεύματα ήταν τα μόνα ανεξάρτητα όντα,

Διαβάστε περισσότερα

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 (Επιφυλλίδα Οπισθόφυλλο) Ο Εαυτός και η Απουσία του Χρόνου Δεν είναι καθόλου συνηθισμένο να γίνονται συζητήσεις και αναφορές για την Απουσία του Χρόνου ακόμη και όταν υπάρχουν,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

Μεταγνωστικές διεργασίες και αυτο-ρύθμιση

Μεταγνωστικές διεργασίες και αυτο-ρύθμιση Πρόλογος Tα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια υπάρχουν δύο έννοιες που κυριαρχούν διεθνώς στο ψυχολογικό και εκπαιδευτικό λεξιλόγιο: το μεταγιγνώσκειν και η αυτο-ρυθμιζόμενη μάθηση. Παρά την ευρεία χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Managers & Leaders. Managers & Leaders

Managers & Leaders. Managers & Leaders είναι διαφορετικοί? Οι ηγέτες των επιχειρήσεων έχουν περισσότερα κοινά µε τους καλλιτέχνες παρά µε τους Managers.. 1 Αντιµετώπιση της πολυπλοκότητας SHIP Αντιµετώπιση της αλλαγής Λήψηαπόφασης : τι πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΔΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2015) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΔΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2015) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΔΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2015) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στη σπουδαιότητα των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης. Αρχικά τονίζει πως

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Τα φιλοσοφικά ερωτήματα: Δε μοιάζουν με τα επιστημονικά, γιατί δε γνωρίζουμε: από πού να ξεκινήσουμε την ανάλυσή τους ποια μέθοδο να ακολουθήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μελετάμε τη Βίβλο

Πώς να μελετάμε τη Βίβλο Πώς να μελετάμε τη Βίβλο του David Batty Οδηγός Μελέτης Έκδοση 5 Πώς να μελετάμε τη Βίβλο Οδηγός Μελέτης 5η έκδοση του David Batty Σημείωση: Τα εδάφια της Βίβλου όπου αυτά αναφέρονται, είναι από τη νεοελληνική

Διαβάστε περισσότερα

επιστήμεσ ελισάβετ άρσενιου Κ. Π. ΚΑΒΑΦΗΣ Η αξία της ποίησης

επιστήμεσ ελισάβετ άρσενιου Κ. Π. ΚΑΒΑΦΗΣ Η αξία της ποίησης επιστήμεσ ελισάβετ άρσενιου Κ. Π. ΚΑΒΑΦΗΣ Η αξία της ποίησης ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Προλογικό σημείωμα 7 Πρόλογος 9 Ο Καβάφης, ο χρόνος και η Ιστορία 11 ΜΕΡΟΣ Α Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ: Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ 25 Η χρηστική αξία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ. του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας»

Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ. του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας» Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας» Μέσα μας υπάρχουν περισσότερα πλούτη απ ό,τι μπορούμε ποτέ να συσσωρεύσουμε σ αυτή τη Γη.

Διαβάστε περισσότερα

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ 2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ [94] ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΟΙ ΑΞΙΕΣ ΜΕΤΑΒΙΒΑΖΟΝΤΑΙ υλικές-οικονομικές πολιτικές πνευματικές ηθικές κοινωνικές αισθητικές θρησκευτικές ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΦΟΡΕΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ Οικογένεια

Διαβάστε περισσότερα

Στέλλα Πριόβολου. Οι ελληνορωµαϊκές ρίζες της Ευρώπης µέσα από τον στοχασµό Ευρωπαίων µελετητών

Στέλλα Πριόβολου. Οι ελληνορωµαϊκές ρίζες της Ευρώπης µέσα από τον στοχασµό Ευρωπαίων µελετητών 001-012:Layout 3 11/17/14 3:24 PM Page 1 Στέλλα Πριόβολου Οι ελληνορωµαϊκές ρίζες της Ευρώπης µέσα από τον στοχασµό Ευρωπαίων µελετητών Οι ελληνορωµαϊκές ρίζες της Ευρώπης µέσα από τον στοχασµό Ευρωπαίων

Διαβάστε περισσότερα

Durkheim: Λειτουργισμός & Θετικισμός. Εισαγωγή στον Πολιτισμό και τις Πολιτισμικές Σπουδές

Durkheim: Λειτουργισμός & Θετικισμός. Εισαγωγή στον Πολιτισμό και τις Πολιτισμικές Σπουδές Durkheim: Λειτουργισμός & Θετικισμός Εισαγωγή στον Πολιτισμό και τις Πολιτισμικές Σπουδές Emile Durkheim(1858-1917) Γεννήθηκε στη Γαλλία. Γιός Ραβίνου, παράλληλα με τις σπουδές του εντρύφησε στην εβραϊκή

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ ΦΥΛΑ ΚΑΙ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ Α ΑΡΣΑΚΕΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΨΥΧΙΚΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΟΝΟΜΑ ΟΜΑΔΑΣ: ANEPONYMOUS ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ: ΖΩΗ ΑΝΤΩΝΙΑΔΟΥ ΝΙΚΟΛΕΤΑ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ ΗΛΙΑΝΑ ΖΗΣΗ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΑΡΤΕΜΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κείµενο [Υψηλή τέχνη για τους πολλούς]

Κείµενο [Υψηλή τέχνη για τους πολλούς] 41 Διαγώνισµα 111 Τέχνη Κείµενο [Υψηλή τέχνη για τους πολλούς] Η σχέση µεταξύ τέχνης και χρήµατος είναι αµφιλεγόµενη. Κάθε άλλο παρά σαφές είναι ότι τα κυριότερα επιτεύγµατα που πραγµατοποιήθηκαν και αφορούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο. Με αγάπη Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου

Κείμενο. Με αγάπη Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου Κείμενο Αγαπητό μου παιδί Θέλω να σου μιλήσω για ένα φίλο που τρώγεται! Ένα φίλο που, όσο παράξενο κι αν σου φανεί, τον λένε βιβλίο. «Αυτός είναι σωστός βιβλιοφάγος» δε λέμε για όποιον διαβάζει πολλά βιβλία;

Διαβάστε περισσότερα