Στη μνήμη των γονέων μου Μαγδαληνής και Ιωάννου.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Στη μνήμη των γονέων μου Μαγδαληνής και Ιωάννου."

Transcript

1 Αγγελική Πολυζωΐδου Η Μαρία, η μητέρα του Ιησού Χριστού στα Aπόκρυφα Ευαγγέλια του Ιακώβου, του ψευδο- Ματθαίου και του Αρμενικού Ευαγγελίου της παιδικής ηλικίας. Συγκριτική μελέτη. ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Ειδίκευση Καινή Διαθήκη Τμήμα Θεολογίας Θεολογική Σχολή Α.Π.Θ. Σύμβουλος Καθηγητής: Χαράλαμπος Ατματζίδης Θεσσαλονίκη 2012

2 Στη μνήμη των γονέων μου Μαγδαληνής και Ιωάννου.. 2

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος 5 Εισαγωγή 7 1. Η Μαρία, η μητέρα του Ιησού στα κανονικά και στα απόκρυφα Ευαγγέλια Συνοπτική ιστορία της έρευνας για τα απόκρυφα Ευαγγέλια Σκοπός, μέθοδος και πορεία της εργασίας Μέρος Α Τα απόκρυφα χριστιανικά κείμενα και το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, το Ευαγγέλιο του ψευδο-ματθαίου και το Αρμενικό Ευαγγέλιο της παιδικής ηλικίας 1. Εισαγωγικά για τα απόκρυφα χριστιανικά κείμενα Ο όρος «ευαγγέλιο» Ο όρος «απόκρυφος» Τα απόκρυφα κείμενα Τα απόκρυφα Ευαγγέλια Τα Ευαγγέλια της παιδικής ηλικίας Το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου Εισαγωγή Ο χρόνος και ο τόπος συγγραφής Ο συγγραφέας Η δομή του κειμένου Οι πηγές του Πρωτευαγγελίου του Ιακώβου Οι πηγές του Πρωτευαγγελίου του Ιακώβου και οι κανονικές πηγές Οι εξωκανονικές πηγές παράδοσης του κειμένου Το Ευαγγέλιο του ψευδο-ματθαίου ή το βιβλίο της παιδικής ηλικίας Εισαγωγή Προέλευση χρόνος συγγραφής Το Αρμενικό Ευαγγέλιο της παιδικής ηλικίας Εισαγωγή Προέλευση χρόνος συγγραφής

4 Μέρος Β Το περιεχόμενο του Πρωτευαγγελίου του Ιακώβου, του Ευαγγελίου του ψευδο-ματθαίου και του Αρμενικού Ευαγγελίου της παιδικής ηλικίας 1. Η σύλληψη και η γέννηση της Μαρίας Η είσοδος της Μαρίας στο ναό των Ιεροσολύμων Η εκλογή του Ιωσήφ, ο οιωνός της ράβδου και ο γάμος της Μαρίας Ο ευαγγελισμός της Μαρίας και η σύλληψη του Ιησού Ο διπλός ευαγγελισμός Η κρίση Η δοκιμασία Η γέννηση του Ιησού Σύγκριση των αφηγήσεων των τριών απόκρυφων Ευαγγελίων για τη Μαρία Η σύλληψη και η γέννηση της Μαρίας Ο ευαγγελισμός της Μαρίας Η κρίση και δοκιμασία του Ιωσήφ και της Μαρίας Η γέννηση του Ιησού Μέρος Γ Η θεολογία, η ανθρωπολογία και η σωτηριολογία του Πρωτευαγγελίου του Ιακώβου, του Ευαγγελίου του ψευδο- Ματθαίου του Αρμενικού Ευαγγελίου της παιδικής ηλικίας και η Μαρία, η μητέρα του Ιησού 1. Η θεολογία των τριών απόκρυφων Ευαγγελίων και η Μαρία, η μητέρα του Ιησού Η επιμέρους θεολογία των τριών απόκρυφων Ευαγγελίων και η Μαρία, η μητέρα του Ιησού Η θεολογία των τριών απόκρυφων Ευαγγελίων και η Μαριολογία Η ανθρωπολογία και η σωτηριολογία των τριών απόκρυφων Ευαγγελίων και η Μαρία, η μητέρα του Ιησού Τελικά συμπεράσματα Πίνακας των αφηγήσεων για την παιδική ηλικία του Ιησού και της Μαρίας Βιβλιογραφία.159 Συντομογραφίες 170 Πίνακας βιβλικών χωρίων 171 4

5 Πρόλογος Η παρούσα εργασία έχει σκοπό να μελετήσει όσα αναφέρονται για την Μαρία, τη μητέρα του Ιησού Χριστού, στα τρία απόκρυφα Ευαγγέλια, το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, το Ευαγγέλιο του ψευδο-ματθαίου και το Αρμένικο Ευαγγέλιο της παιδικής ηλικίας. Η επιλογή των συγκεκριμένων απόκρυφων Ευαγγελίων έγινε, επειδή σε αυτά βρίσκονται συγκεντρωμένες οι πληροφορίες για την Μαρία, τη μητέρα του Ιησού και επειδή αυτά έχουν σημαντική εξάρτηση μεταξύ τους. Συγκεκριμένα, οι συγγραφείς του Ευαγγελίου του ψευδο-ματθαίου και του Αρμενικού Ευαγγελίου της παιδικής ηλικίας χρησιμοποίησαν ως κύρια πηγή τους το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου. O σεβασμός και η αγάπη για το πρόσωπο της Υπεραγίας Θεοτόκου, με οδήγησαν στην εκπόνηση της συγκεκριμένης μελέτης. Στα βιβλία του κανόνα της Καινής Διαθήκης υπάρχουν ελάχιστες περιγραφές για τη μητέρα του Ιησού. Η μόνη πηγή που διαθέτει πλήθος πληροφοριών είναι η απόκρυφη χριστιανική γραμματεία. Σκοπός της εργασίας αυτής είναι η γνωριμία μ έναν κόσμο άγνωστο, αφηγηματικά συναρπαστικό, ίσως χαμηλής ιστορικής αξίας, από τον οποίο, όμως, αντλούμε σημαντικό αριθμό περιγραφών για το πρόσωπο της Μαρίας, της μητέρας του Ιησού Χριστού. Η επίδραση των κειμένων αυτών ήταν τόσο σημαντική στη λατρευτική παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας και στη θέσπιση των Θεομητορικών Εορτών, που, δικαιολογούν το ενδιαφέρον για τη διερεύνησή τους. Στο σημείο αυτό, οφείλω να ευχαριστήσω θερμά το σύμβουλο καθηγητή μου, κ. Χαράλαμπο Ατματζίδη, για την πολύτιμη καθοδήγησή του κατά τη σύνταξη και τη συγγραφή της μεταπτυχιακής μου εργασίας. Επίσης, ευχαριστώ τα μέλη της τριμελούς επιτροπής, την Αναπληρώτρια 5

6 Καθηγήτρια κυρία Άννα Κόλτσιου-Νικήτα και τον Επίκουρο Καθηγητή π. Ιωάννη Σκιαδαρέση. Θεσσαλονίκη, Νοέμβριος

7 Εισαγωγή 1. Η Μαρία, η μητέρα του Ιησού στα κανονικά και στα απόκρυφα Ευαγγέλια Στην Καινή Διαθήκη έξι ή επτά γυναίκες αναφέρονται με το όνομα «Μαρία», το οποίο προέρχεται από το εβραϊκό «Μύριαμ». Η Μαρία, η μητέρα του Ιησού Χριστού αναφέρεται με το όνομά της μόνο στα συνοπτικά Ευαγγέλια και στις Πράξεις. Η μητέρα του Χριστού αποτελεί επίσης, σημαντικό πρόσωπο στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη, παρόλο που το όνομά της δεν εμπεριέχεται πουθενά. Ακόμη, θεωρείται σημαντικό πρόσωπο στη μη κανονική γραμματεία των πρώτων χριστιανικών αιώνων. Τέλος, η μαρτυρία της Αγίας Γραφής αποτελεί τη βάση για την ανάπτυξη της διδασκαλίας για την Θεοτόκο Μαρία. Αναλυτικά, πρώτα στον Παύλο, στην Προς Γαλάτας Επιστολή, όπου αναφέρεται η φράση «γενόμενον ἐκ γυναικός» (Γαλ. 4,4) 1 δεν παραπέμπει στη φυσική μητέρα του Ιησού, διότι η έκφραση αποτελεί κοινότυπο χαρακτηρισμό κάθε ανθρώπινου όντος (Ιώβ, 14,1, 15,14, 25,4. Πρβλ. Α Έσδρας 4,15,). Η Μαρία στο Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο αναφέρεται στην περιγραφή της οικογένειας του Ιησού και της σχέσης του μαζί τους (Μκ. 3,31-35) 2. Επίσης, στο 6,3 αναφέρεται ο Ιησούς ως ο «υιός της Μαρίας». Στο Κατά Ματθαίον Ευαγaγέλιο η Μαρία αναφέρεται στη σύλληψη και τη γέννηση του Ιησού (Μτ.1,16-25) και μετέπειτα στο όνειρο του Ιωσήφ (Μτ. 2,11-21) 3. Στο Ευαγγέλιο του Λουκά η Μαρία απαντά σε τέσσερις σκηνές, στην αναγγελία της σύλληψης του Ιησού (Λκ.1,26-38), στην επίσκεψή της 1 Βλ., μεταξύ άλλων, Martin C. de Boer, Caletia, A Commentary, Lenisville, Kentucky: The new Testament Library, 2011 σελ Βλ., μεταξύ άλλων, Ι. Καραβιδόπουλου, Το Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, Θεσσαλονίκη, 1988,σελ Βλ., μεταξύ άλλων, D.A. Honger, Matthew 1-13, Word Biblical Commentary, vol. 33A, Dallas, Texas, 1993.σελ και

8 στο σπίτι της Ελισάβετ (Λκ. 1,42-45), και στη συνέχεια στην αφιερωμένη σ αυτή «Ωδή της Θεοτόκου» (Λκ. 1,46-55) 4. Ακολουθούν η απογραφή στη Βηθλεέμ, η γέννηση του Ιησού, η επίσκεψη των βοσκών, η αντίδραση της Μαρίας στο μήνυμα των βοσκών και η προφητεία του Συμεών και του Ιησού στο ναό, όπου επίσης γίνεται αναφορά στη Μαρία (Λκ. 2,1-7, 16-38, 41-52). Το τέταρτο Ευαγγέλιο αναφέρει τη μητέρα του Ιησού στο γάμο στην Κανά (Ιω.2,1-11) και στη σταύρωση (Ιω.19,25-27) ως «μητέρα του Ιησού» και «γυναίκα» 5. Όσον αφορά την Αποκάλυψη, περιγράφονται δύο σκηνές, που εικάζεται ότι μπορεί να συνδέονται με τη Μαρία (κεφ. 12). Στον «ουρανό» μία γυναίκα, η οποία γεννά ένα αγόρι, έρχεται αντιμέτωπη μ ένα δράκο (Απ.12,1-6) και στη «γη» μία γυναίκα δραπετεύει από το δράκο (Απ.12,13-17) 6. Τέλος, ορισμένα απόκρυφα Ευαγγέλια περιέχουν επιπλέον διηγήσεις σχετικές με την παιδική ηλικία του Ιησού και της Μαρίας (Μτ. 1,2 και Λκ. 1,2). Αντιπροσωπευτικό είναι το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, το οποίο διηγείται την καταγωγή της Μαρίας (Ιωακείμ και Άννα), τη γέννηση, την παιδική ηλικία, την παρθενία, το γάμο της με τον Ιωσήφ και τη γέννηση του Ιησού 7. Στις αναφορές αυτές των απόκρυφων Ευαγγελίων θα αναφερθούμε αναλυτικά στη συνέχεια. 4 Βλ., μεταξύ άλλων, J.A. Fitzmyer, The Gospel according to Luke,(I-IX), τόμ.28, The Anchor Bible, New York: Donbleday, 1981/1985.σελ Βλ., μεταξύ άλλων, F.J. Moloney, The Gospel of John, Coollgville, Minnesota, 1998,σελ , και Ι.Γαλάνη, «Η Θεοτόκος στον ευαγγελιστή Ιωάννη», του ιδίου, Βιβλικές ερμηνευτικές και θεολογικές μελέτες, Θεσσαλονίκη, 2001 σελ Βλ., μεταξύ άλλων, π. Ι. Σκιαδαρέση, Λειτουργικές σκηνές και ύμνοι στην Αποκάλυψη του Ιωάννη, Θεσσαλονίκη, 2007,σελ Anchor Bible Dictionary, volume 4 (K-N), ABD Doubledey, first edition 1992, «Mary Mother of Jesus», σελ

9 2. Συνοπτική ιστορία της έρευνας για τα απόκρυφα Ευαγγέλια Η απόκρυφη χριστιανική γραμματεία για πολλούς αιώνες δεν ερευνήθηκε. Ούτε οι Πατέρες της Εκκλησίας εκδήλωσαν ενδιαφέρον για τα κείμενα αυτά. Αργότερα, γύρω στο 1960 αποτέλεσε αντικείμενο έρευνας. Στη συνέχεια, θα προβούμε στην παράθεση των κυριότερων, κατά τη γνώμη μας, έργων όσων ασχολήθηκαν με τα τρία Ευαγγέλια της παιδικής ηλικίας. Έτσι αναφέρουμε τους R. Hock, O. Cullmann, J. K. Elliott, H.-J. Klauck, E. de Strycker, H. R. Smid και A. Terian 8. Στον ελληνικό χώρο ιδιαίτερη συμβολή στην έρευνα και τη μελέτη των απόκρυφων κειμένων προσέφεραν οι Ι. Καραβιδόπουλος και Θ. Γεωργιάδης 9. Στα έργα των ερευνητών αυτών διατυπώνονται διάφορες θέσεις. Ο J.K.Elliott π.χ. υποστηρίζει ότι τα απόκρυφα Ευαγγέλια της παιδικής ηλικίας δεν γράφτηκαν, για να συμπληρώσουν και να εξωραΐσουν τα κανονικά Ευαγγέλια, αλλά για να εξυπηρετήσουν θεολογικές σκοπιμότητες. Αντίθετα, ο St.Davies πιστεύει ότι το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, που είναι το αρχαιότερο και σημαντικότερο όλων των απόκρυφων της παιδικής ηλικίας, αποτελεί το νέο παραγωγικό στάδιο στη συνοπτική παράδοση μετά το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο. 8 Βλ. R. Hock, Infancy Gospels of James and Thomas, Santa Rosa: Polebridge Press, 1995, O.Cullmann,InfancyGospels,New,testamentapocrypha vol.1:gospels αnd related writins edited by Wilhelm Schneemelcher, English translation edited by R. Mcl. Wilson / Westminster John Knox Press Louisville, London J.K. Elliott, The apocryphal new testament, Oxford New York: Clarendon Press, 1993, H.J. Klauck, Apocryphal Gospels, An introduction, London New York: T&T Cark International, 2003, E. de Strycker, La forme la plus ancienne du Protevangile de Jacques societe des Bollandistes, Bruxelles, 1961, E.de Strycker,Le Protevanngile de Jacques.Problemes critiques et exegetiques,studia Evangelica,Vol.III,ed.by F.L.Cross,Akademie-Verlag,Berlin,1964 H.R. Smid, Protevangelium Jacobi. A commentary, N.Y.: Van Gorcum & Comp. 1965, A. Terian, The Armenian Gospel of the infancy, New York: Oxford University Press, 2008,St.Davies,The Infancy Gospels of Jesus,U.S.A Skylight Paths Βλ. Ι. Καραβιδόπουλου, Απόκρυφα χριστιανικά κείμενα Α, Απόκρυφα Ευαγγέλια, Θεσσαλονίκη: Πουρναράς, 2009 και Θ. Γεωργιάδη, Απόκρυφα Ευαγγέλια, Τόμος Α, Ευαγγέλια της παιδικής ηλικίας, Αθήνα: Σύγχρονοι ορίζοντες,

10 3. Σκοπός, μέθοδος και πορεία της εργασίας Η μελέτη των τριών απόκρυφων αυτών Ευαγγελίων αποσκοπεί στο να διερευνήσει: α) το λόγο για τον οποίο ονομάστηκαν απόκρυφα και δεν περιλήφθησαν στον κανόνα της Καινής Διαθήκης, β) το περιεχόμενο, τις πηγές τους και τις ομοιότητες μεταξύ τους, γ) τη σχέση τους με τα κανονικά Ευαγγέλια, δ) το θεολογικό τους υπόβαθρο, ε) βιογραφικές πληροφορίες για τη ζωή της Μαρίας, της μητέρας του Ιησού, και ποιος είναι ο ρόλος της στα συγκεκριμένα Ευαγγέλια. Ως μέθοδους,χρησιμοποιούμε κυρίως: 1) την πλέον διαδεδομένη μέθοδο έρευνας, την ιστορικοκριτική. Με τη βοήθειά της προσπαθούμε να εντάξουμε τα κείμενα αυτά στο ιστορικό τους περιβάλλον και έτσι, να ανακαλύψουμε τη λειτουργία τους μέσα σ αυτό. 2) Παράλληλα, λάβαμε υπόψη μας τη μέθοδο της κριτικής των πηγών, για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε τη σχέση μεταξύ των συγκεκριμένων κειμένων. 3) Ομοίως, χρησιμοποιήσαμε την αφηγηματική κριτική προσέγγιση (ως συγχρονιστική προσέγγιση των κειμένων και λογοτεχνική κριτική προσέγγιση), εξετάζοντας τα Ευαγγέλια ως αφηγήματα. 4) Ακόμη, με τη βοήθεια της φεμινιστικής κριτικής προσέγγισης προσεγγίστηκαν θέματα που αφορούν τη γυναίκα τόσο στο χρόνο που τα κείμενα αυτά αναφέρονται, όσο και στη σύγχρονη εποχή. 5) Τέλος, με τη συμβολή της θεολογικής κριτικής προσέγγισης και 6),της κριτικής προσέγγισης της ανταπόκρισης του αναγνώστη, προσπαθήσαμε να ανακαλύψουμε τη θεολογική σημασία των κειμένων αυτών και την ανταπόκριση που είχαν στο αναγνωστικό κοινό τους μέσα στο ιστορικό τους πλαίσιο, καθώς και την επίδρασή τους στο πέρασμα των αιώνων. 10

11 Η εργασία χωρίζεται σε τρία μέρη και ολοκληρώνεται με τα συμπεράσματα. Στο πρώτο μέρος ερευνούμε τη σημασία του όρου «απόκρυφος» και μετά εξετάζουμε γενικά τα τρία απόκρυφα Ευαγγέλια της παιδικής ηλικίας. Στη συνέχεια, διερευνούμε το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου (στο εξής Πρωτ. Ιακ.), το Ευαγγέλιο του ψευδο-ματθαίου (στο εξής ψευδ.ματθ.) και το Αρμένικο Ευαγγέλιο της παιδικής ηλικίας (στο εξής Αρμ. Ευαγ.). Παραθέτουμε στοιχεία που αφορούν τον τόπο και το χρόνο συγγραφής τους, τις μεταφράσεις τους, καθώς και πληροφορίες για τους συγγραφείς και το σκοπό κάθε Ευαγγελίου. Επίσης γίνεται αναφορά στις πηγές, τη δομή των κειμένων και τα πρόσωπα που περιγράφονται. Πρωταγωνιστικό ρόλο στα συγκεκριμένα Ευαγγέλια κατέχει το πρόσωπο της Μαρίας, της μητέρας του Ιησού. Στο δεύτερο μέρος παραθέτουμε σε ενότητες το περιεχόμενο των τριών Ευαγγελίων που σχετίζονται με τη Μαρία, οι οποίες είναι: Η σύλληψη και η γέννηση της Μαρίας Η είσοδος της Μαρίας στο ναό των Ιεροσολύμων Η εκλογή του Ιωσήφ, ο οιωνός της ράβδου και ο γάμος της Μαρίας Ο ευαγγελισμός και η σύλληψη του Ιησού _ Ο διπλός ευαγγελισμό Η γέννηση του Ιησού Η φυγή στην Αίγυπτο Στη συνέχεια, συγκρίνουμε τις αφηγήσεις για τη Μαρία των τριών Ευαγγελίων. Στο τρίτο μέρος της εργασίας, αναφερόμαστε στη θεολογική και κοινωνική σημασία των αφηγήσεων των τριών Ευαγγελίων για τη Μαρία. Ολοκληρώνουμε την εργασία μας με τα τελικά συμπεράσματα και την παράθεση της βιβλιογραφίας, του πίνακα των αφηγήσεων για την παιδική ηλικία του Ιησού και της Μαρίας και του πίνακα των βιβλικών χωρίων. 11

12 Μέρος Α Τα απόκρυφα χριστιανικά κείμενα και το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, το Ευαγγέλιο του ψευδο-ματθαίου και το Αρμενικό Ευαγγέλιο της παιδικής ηλικίας 12

13 1. Εισαγωγικά για τα απόκρυφα χριστιανικά κείμενα 1.1 Ο όρος «ευαγγέλιο» Ο όρος «ευαγγέλιο» αρχικά στη χριστιανική παράδοση ήταν τεχνικός και περιέγραφε τόσο τη δραστηριότητα των χριστιανών ιεραποστόλων, όσο και το περιεχόμενο των κηρυγμάτων τους. Στα μέσα του 2 ου αιώνα, ο Ιουστίνος χρησιμοποιεί τον όρο «ευαγγέλιο», για να υποδείξει έγγραφα που περιέχουν λόγια και ιστορίες του Ιησού για το πρόσωπό του. Μετά το 2 ο μισό του 2 ου αιώνα, ποικίλα θρησκευτικά κείμενα ονομάστηκαν Ευαγγέλια. Στους πρώτους Χριστιανούς η μνήμη του Ιησού παρέμεινε ζωντανή μέσα από τις παραδόσεις των κοινοτήτων, οι οποίες αναπαρήγαγαν και διατηρούσαν τα λόγια του, καθώς και ιστορίες που αποδίδονταν στον ίδιο. Οι ιστορίες αυτές από τον προφορικό λόγο αποτυπώθηκαν σε γραπτά κείμενα. Σταδιακά, κάποια από αυτά επιλέχθηκαν για τον «κανόνα», τη λίστα βιβλίων με ιδιαίτερη θέση και κύρος εντός της Εκκλησίας. Σύμφωνα με το R. Cameron, οι ερευνητές τόσο στο παρελθόν όσο και στις μέρες μας έχουν βασιστεί σχεδόν αποκλειστικά στα κανονικά Ευαγγέλια της Καινής Διαθήκης ως μάρτυρες για τα λόγια και τα έργα του Ιησού. Τα μη κανονικά Ευαγγέλια είθισται να αντιμετωπίζονται ως λιγότερο σημαντικά, υποθέτοντας ότι βρίσκονται σε σχέση εξάρτησης με την Καινή Διαθήκη ή ότι έχουν επηρεαστεί από αυτή. Ωστόσο, πρόσφατες έρευνες θέτουν τις παραπάνω πεποιθήσεις υπό αμφισβήτηση. Η νέα κριτική ανάλυση μας παρέχει την ευκαιρία να εξετάσουμε πιο σφαιρικά την ιστορία της απόκρυφης γραμματείας, η οποία μας μεταλαμπάδευσε τις παραδόσεις για τον Ιησού, αφού μπορούν να χρησιμοποιηθούν και 13

14 ουσιώδη, μη κανονικά κείμενα ως πρωτογενείς πηγές, προκειμένου να ξεκαθαρίσουμε τις εξελίξεις στις παραδόσεις των Ευαγγελίων. Η πενία των πηγών οφείλεται τόσο στο πέρασμα του χρόνου, όσο και στην πένα της λογοκρισίας. Συχνά, τα κείμενα αυτά σώζονται μέσα από τις αυτολεξεί παραθέσεις των πρώτων συγγραφέων της Εκκλησίας. Αυτοί όμως, πολλές φορές μετέφεραν τα κείμενα λανθασμένα, αποδίδοντας ρήσεις στις λάθος πηγές. Πολλές φορές επίσης, απέκρυπταν ορισμένα στοιχεία, ενώ ερμήνευαν τα υπόλοιπα με προκατάληψη ή με υποκειμενικό τρόπο. Τα λάθη τους προκάλεσαν αναρίθμητες δυσκολίες στις προσπάθειές μας να απομονώσουμε και να ταυτοποιήσουμε σωστά τα Ευαγγέλια στα οποία ανήκουν αυτολεξεί αυτές οι παραθέσεις. Ορισμένα μετέωρα λόγια και ιστορίες, που δεν ανήκουν σε ένα συγκεκριμένο κείμενο, έχουν επίσης παραλειφθεί. Πρόκειται για τμήματα κάποιας μονογραφίας και όχι ανθολογίας Ο όρος «απόκρυφος» Ο όρος «απόκρυφος» αναπτύχθηκε με την πάροδο της Εκκλησιαστικής ιστορίας ως το αντίθετο του κανονικού. Ιδιαίτερη δημοτικότητα αποκτούν κάποιες απόκρυφες γραφές στον 20 ο και τον 21 ο αιώνα. Οτιδήποτε δεν έβλεπε το φως της δημοσιότητας αποκτά πλέον ενδιαφέρον. Έτσι πιστεύει το αναγνωστικό κοινό ότι θα φτάσουμε στην αλήθεια. Εδώ οι όροι «απόκρυφος» και «κανονικός» αλλάζουν θέσεις μεταξύ τους 11. Ο όρος «απόκρυφος» σημαίνει το «κρυφό κρυμμένο μυστικό». Όταν αναφέρεται στα πρώτα χριστιανικά κείμενα, ενδέχεται να έχει δύο 10 Βλ. R. Cameron, The other Gospels, Non-Canonical Gospel Texts, Cambridge: Lutter Worth Press, 1982 σελ Για περισσότερα βλ. H. J. Klauck, Die apocryphe Bibel, Mohr Siebeck, Tubingen, 2008 σελ

15 σημασίες: 1) Ο όρος «απόκρυφος» αναφέρεται σε μυστικές αποκαλύψεις, οι οποίες δεν συμπεριλαμβάνονται στο αναγνωρισμένο σώμα των αποκαλυπτικών κειμένων, αλλά ενέχουν ένα θετικό νόημα, για παράδειγμα στα έργα του Κλήμη του Αλεξανδρέα. 2) Οι εκπρόσωποι της πρώτης ενιαίας Εκκλησίας ασπάζονται έναν κανόνα της Αγίας Γραφής με ξεκάθαρα όρια και ερμηνεύουν τον όρο «απόκρυφος» ως «πλαστό αναξιόπιστο». Και οι δύο αυτές χρήσεις του επιθέτου «απόκρυφος» ορίζουν τη σχέση των κειμένων αυτών και του κανόνα της Καινής Διαθήκης, ο οποίος κατά βάση, θεσπίστηκε προς το τέλος του 3 ου αιώνα. Ο όρος «απόκρυφος» λοιπόν, έχει πολλαπλή σημασία, αλλά κυρίως όμως, έχει τη σημασία του μυστικού και κρυμμένου. 1.3 Τα απόκρυφα κείμενα Για την Ορθόδοξη Εκκλησία, όπως και για τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, ως απόκρυφα χαρακτηρίζονται τα συγγράμματα που γράφτηκαν κατά μίμηση των κανονικών βιβλίων τόσο της Παλαιάς, όσο και της Καινής Διαθήκης. Παρουσιάζονται δε, από τους φερόμενους συγγραφείς, ως ιερά βιβλία και γραφές. Ωστόσο, έχουν αποκλειστεί από τον κανόνα ως μη θεόπνευστα έργα. Κάποιοι μάλιστα, τα ονομάζουν νόθα, δηλαδή ψευδεπίγραφα. Αυτά τα «κρυμμένα χρόνια» ανέκαθεν συνάρπαζαν τους πιστούς και οι διηγήσεις που υπάρχουν στους δύο Ευαγγελιστές περισσότερο κέντριζαν παρά ικανοποιούσαν την περιέργεια των αναγνωστών. Ωστόσο είναι αμφιλεγόμενο, αν οι εξιστορήσεις των μη-κανονικών πηγών αποτελούν μυθοπλασίες ή εμπεριέχουν στοιχεία ιστορικών γεγονότων Για περισσότερα βλ. P.Foster, The apocryphal Gospels, A very short introduction, Oxford New York, 2009 σελ

16 Αξίζει να τονιστεί ότι υπήρξε πλημμυρίδα αιρετικών Ευαγγελίων και άλλων αιρετικών συγγραμμάτων. Για το λόγο αυτό, συντάχθηκαν διάφοροι κανόνες, μεταξύ των οποίων και ο κανόνας Muratori, που ονομάστηκε έτσι από τον Ιταλό βιβλιοθηκάριο L. A. Muratori, ο οποίος τον βρήκε στην Αμβροσιανή Βιβλιοθήκη του Μιλάνου, και δημοσιεύθηκε το 1740μ.Χ. στο έργο Antiquitates italicae medii aevi. Ο κανόνας αυτός χρονολογείται στον 2 ο αιώνα και συντάχθηκε για την αντιμετώπιση της πλημμυρίδας αυτής. Η ταξινόμηση αυτή βοηθούσε τους χριστιανούς της εποχής να ξεχωρίζουν τα κανονικά βιβλία της Καινής Διαθήκης από τα αιρετικά 13. Τα απόκρυφα συγγράμματα των πρώτων χρόνων είχαν παραγκωνιστεί από τον κανόνα της Εκκλησίας, η ευρεία διάδοσή τους όμως, δεν ξεκίνησε ως περιθωριοποιημένων ή στις περισσότερες περιπτώσεις, ως αιρετικών έργων. Στην πραγματικότητα, τα κείμενα των κανονικών Ευαγγελίων έχουν παρόμοιες αρχές στις προφορικές παραδόσεις και στις λατρευτικές συνήθειες της πρώτης χριστιανικής κοινότητας. Σύμφωνα με το R.J.Hoffmann, η διαφορά μεταξύ των κανονικών και των απόκρυφων παραδόσεων δεν είναι ότι τα πρώτα είναι ιστορικά και τα δεύτερα βασίζονται σε μύθους, αλλά ότι η παράδοση των κανονικών Ευαγγελίων αντιπροσωπεύει τον «εξουσιοδοτημένο» Ιησού, ενώ οι απόκρυφες παραδόσεις παραμένουν χωρίς «εξουσιοδότηση» 14. Τα κείμενα της Καινής Διαθήκης χρησιμοποιήθηκαν από τους συγγραφείς των «απόκρυφων» ως κριτήρια και σκοπός τους ήταν να τα ολοκληρώσουν, να τα αναπτύξουν και να τα συμπληρώσουν. Μερικές φορές πρόθεσή τους ήταν επίσης, να προωθήσουν τις θεολογικές απόψεις του ίδιου του συγγραφέα, όταν αυτές απέκλιναν από την Καινή Διαθήκη. 13 Για περισσότερα βλ. Γεωργιάδη, σελ Για περισσότερα βλ. R.J. Hoffmann, The Secret Gospels - A harmony of Apocryphal Jesus Traditions, Prometheus Books, 1996 σελ

17 Έτσι, υιοθετήθηκαν τα διάφορα είδη της Καινής Διαθήκης, Ευαγγέλια, Επιστολές, Πράξεις των Αποστόλων και Αποκαλύψεις. Ορισμένα από τα κείμενα που αποκαλούμε «απόκρυφα» προέρχονται από την πρώϊμη περίοδο του Χριστιανισμού και μετατράπηκαν σε «απόκρυφα» σε μεταγενέστερο χρόνο. 1.4 Τα απόκρυφα Ευαγγέλια Υπάρχει μία σύγχρονη τάση, κυρίαρχη στους μελετητές της Βόρειας Αμερικής, να υποστηρίζεται ότι μερικά «απόκρυφα» κείμενα δεν είναι μόνο αρχαία, όσο και η Καινή Διαθήκη, αλλά στην πραγματικότητα ακόμη αρχαιότερα κι ότι τα «απόκρυφα» χρησιμοποιήθηκαν ως πηγές από τους συγγραφείς της Καινής Διαθήκης 15. Η άποψη όμως του Klauck 16, σε ό,τι αφορά τη σύγκριση «κανονικών Ευαγγελίων» και «απόκρυφων», είναι η εξής: Πρέπει να ερευνηθεί το φαινόμενο «της δευτερεύουσας προφορικής παράδοσης». Σε πολλές περιπτώσεις, οι προφορικές παραδόσεις προηγούνται των γραπτών κειμένων. Αυτές οι προφορικές παραδόσεις συνυπήρχαν με τη διάδοση των κειμένων. Αξίζει να σημειωθεί το γεγονός ότι ακόμη και τα κείμενα που υπήρχαν σε γραπτή μορφή εξακολουθούσαν να μεταδίδονται προφορικά, όπως στην περίπτωση των κανονικών Ευαγγελίων, τα οποία διαβάζονταν δυνατά κατά τη λατρεία. Έτσι, οι διηγήσεις των κανονικών 15 Τα απόκρυφα Ευαγγέλια αποτελούν ένα συνδυασμό των περιεχομένων των κανονικών Ευαγγελίων και της λαϊκής προφορικής παράδοσης, η οποία δεν περιλαμβάνεται στα κανονικά Ευαγγέλια. Σχετικά με τα απόκρυφα χριστιανικά κείμενα, βλ. E. Raymond Browns A. Joseph Fitzmyer E. Roland Murphy, The New Jerome biblical commentary, India: burns & oates, 2011 σελ Σύμφωνα με τον H.J.Klauck, είναι υπερβολικά δύσκολο να διατηρηθεί μία τέτοια άποψη και οφείλουμε να είμαστε επιφυλακτικοί, διότι δημιουργείται ο κίνδυνος αντικατάστασης μιας παλαιότερης ιδεολογίας, η οποία αποδεχόταν την ανωτερότητα του κανόνα, από μία νεότερη, η οποία υπερασπίζεται μία μη-κανονική, «ελεύθερη» και λογοτεχνική. Για περισσότερα βλ. Klauck, Apocryphal Gospels, ό.π., σελ

18 Ευαγγελίων εισέρχονται στο στάδιο μιας νέας, δευτερεύουσας προφορικής παράδοσης, με αποτέλεσμα να εκτίθενται στον κίνδυνο μιας ελεύθερης αναδιατύπωσης και σε μία εναρμονισμένη προσομοίωση των διαφόρων εκδοχών. Αυτό μπορεί να αποτελεί την οδό που επέτρεψε στα κανονικά Ευαγγέλια να ασκήσουν έμμεση επιρροή στη σύνθεση των απόκρυφων κειμένων. Ωστόσο, τα κείμενα αυτά δεν ανταποκρίνονταν στην υψηλή πνευματική θεολογία των πραγματειών των Εκκλησιαστικών Πατέρων της εποχής. Από τη στιγμή που οι Εκκλησιαστικές αρχές άρχισαν να ελέγχουν τον κατακλυσμό αυτών των συγγραμμάτων, επιλέγοντας εγκεκριμένα, κανονικά κείμενα, που προορίζονταν να αναγνωστούν από τους πιστούς, τότε τα συγγράμματα εκείνα που δεν πληρούσαν τις προϋποθέσεις απορρίφθηκαν 17. Έκπληξη προκαλεί ωστόσο το γεγονός ότι, παρά την Εκκλησιαστική αποδοκιμασία, τα «απόκρυφα» αυτά κείμενα όχι μόνο επιβίωσαν αλλά εξαπλώθηκαν αντιγράφηκαν κι έγιναν ευρέως γνωστά και σεβαστά. Τα απόκρυφα Ευαγγέλια και άλλα κείμενα, τα οποία χρονολογούνται στο 2 ο και 3 ο αιώνα, συνέχιζαν να αντιγράφονται για αρκετούς αιώνες. Διαδόθηκαν σε όλη την έκταση της χριστιανοσύνης, ανατολικά και δυτικά και μεταφράστηκαν από τα ελληνικά στα λατινικά, τα συριακά και τα κοπτικά 18. Ο μεγάλος αριθμός των απόκρυφων Ευαγγελίων, των Πράξεων και άλλων φιλολογικών ειδών, καθώς και ο 17 Αυτά είναι τα κείμενα τα οποία σήμερα αναφέρονται ως τα απόκρυφα της Καινής Διαθήκης. Ο όρος δεν δηλώνει ότι αντιμετωπίζονται «κρυφά», αν και είναι η ορθή σημασία της λέξης, αλλά, αντίθετα, ότι τα κείμενα αυτά είναι αμφίβολης αξίας ή περιλαμβάνουν ψευδή στοιχεία σε σχέση με τα εγκεκριμένα, κανονικά κείμενα ως τα θεμελιώδη της χριστιανικής πίστης. Για περισσότερα βλ. J.K. Elliott, The Apocryphal Jesus, Legends of the early church, Oxford University Press, 1996 σελ Για περισσότερα βλ. Α. Κόλτσιου-Νικήτα, Μεταφραστικά ζητήματα στην Ελληνόφωνη και Λατινόφωνη Χριστιανική γραμματεία, Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 2009 σελ

19 μεγάλος αριθμός αντιγράφων και μεταφράσεων αποτελούν μαρτυρίες για το ενδιαφέρον και την επιθυμία για τα κείμενα αυτά στην αρχαία και μεσαιωνική Εκκλησία. Ως βιβλιογραφικές πηγές ενέπνευσαν πολύ το Χριστιανισμό κι έχουν μεγάλη σημασία. Επηρέασαν την τέχνη, τη γλυπτική, την ποίηση και το θέατρο 19. Πολλά από τα «απόκρυφα» κείμενα είναι μονότονα και πομπώδη στο ύφος, αλλά είναι εμπλουτισμένα με περίτεχνες και αξιομνημόνευτες σκηνές. Κάποια από αυτά επηρέασαν τις γενιές των Χριστιανών στο πέρασμα των αιώνων. Τέλος σημειώνουμε, ότι το ενδιαφέρον και η έρευνα για την απόκρυφη γραμματεία έχει αυξηθεί ραγδαία από την προηγούμενη δεκαετία. 1.5 Τα Ευαγγέλια της παιδικής ηλικίας Οι Χριστιανοί του 2 ου και του 3 ου αιώνα δείχνουν να ήταν ενθουσιώδεις αναγνώστες. Οι λαϊκές ρομαντικές ιστορίες, τα μυθιστορήματα της εποχής τους, αποτέλεσαν τη βάση στην οποία στηρίχθηκε η χριστιανική φιλολογική παράδοση. Πολλές από τις πρώτες ιστορίες για τον Ιησού, τους γονείς του και τους μαθητές του συμπληρώθηκαν και επεκτάθηκαν, όσο αναπτυσσόταν η Εκκλησία. Ένα μικρό μέρος των φιλολογικών αυτών κειμένων διέθετε την πνευματικότητα των συγγραμμάτων που διαμόρφωσαν την Καινή Διαθήκη. 19 Τα θρησκευτικά θεατρικά έργα του Μεσαίωνα (έργα μυστηρίου), η Κόλαση του Δάντη, είναι εμπνευσμένα μέσα από τους θρύλους της απόκρυφης Καινής Διαθήκης. Ακόμη, το αειπάρθενο της Μαρίας ή η ανάληψή της, η ιστορία της Βερόνικας συναντώνται μόνο στην απόκρυφη γραμματεία. Η έκφραση «κατέβηκε εις τον Άδη» πολύ πιθανό, σύμφωνα με τον J.K. Elliott, να ενισχύθηκε από τις λεγόμενες Πράξεις του Πιλάτου. Η σκηνή από το έργο «Quo vadis;», όπου ο Πέτρος πριν από τη σταύρωσή του συναντά τον Ιησού έξω από τη Ρώμη, η γέννηση του Ιησού σε ένα σπήλαιο, όλα αυτά συμπεριλαμβάνονται στην απόκρυφη και όχι στην κανονική Καινή Διαθήκη. Για περισσότερα βλ. Elliott,ό.π.,σελ

20 Κατά την πρωτοχριστιανική περίοδο, η γέννηση και η παιδική ηλικία του Ιησού δεν αποτελούσαν θέματα θεολογικού ενδιαφέροντος. Αυτά που κυριαρχούσαν ήταν καταρχάς, ο θάνατος και η ανάστασή του και δευτερευόντως τα λόγια και τα έργα του. Σύμφωνα με τον O.Cullmann, τα Χριστούγεννα εμφανίστηκαν τον 4 ο αι., καθώς αρχικά οι Γνωστικοί γιόρταζαν τη βάπτιση του Ιησού ως την παρουσία του στη γη 20. Από την άλλη πλευρά, όμως, η ανάγκη να υπάρξει επιπλέον πληροφόρηση σχετικά με τη γέννηση και την παιδική ηλικία του Ιησού, εκδηλώνεται πολύ νωρίς και εκφράζεται μέσα από τα δύο κανονικά Ευαγγέλια του Ματθαίου και του Λουκά. Τα στοιχεία που βρίσκουμε εκεί πρέπει να αποτελούσαν από καιρό τμήμα της προφορικής παράδοσης και σίγουρα, θα πρέπει να υπήρχαν σε κάποιο βαθμό και σε γραπτή μορφή πριν ενσωματωθούν στα κανονικά Ευαγγέλια 21. Παρ όλ αυτά, τα Ευαγγέλια της Καινής Διαθήκης αφήνουν ένα κενό μεταξύ της γέννησης του Ιησού και της βάπτισής του, εκτός από την παρουσία του στο ναό, στην ηλικία των 12 ετών, που αναφέρεται στο Λκ. 2, Έτσι, με έναυσμα την ιστορία αυτή, γράφτηκε μία σειρά από γεγονότα, με σκοπό να καταδείξουν την πρόωρη συνειδητοποίηση από τον Ιησού της θεϊκής του καταγωγής και την εξουσία που είχε πάνω στη ζωή, το θάνατο και τη φύση. Χαρακτηριστικά, το Ευαγ. ψευδ.ματθ., το Αρμένικο και το Αράβικο Ευαγγέλιο της παιδικής ηλικίας διηγούνται ιστορίες του Ιησού ως βρέφους να εκτελεί θαύματα κατά τη διάρκεια της εξορίας της αγίας οικογένειας. Κατά την ίδια χρονική περίοδο, και η μητέρα του Ιησού η Μαρία, παρουσιάζεται στα Ευαγγέλια αυτά να κάνει θαύματα 22. Το 20 Βλ. W.Schneemelcher, Neutestamentliche Apokryphen (in deutscher ubersetzung) G. Auflage I Band Evangeliem, J.C.B. Mohr (Paul Siebeck), Tubingen, 1990 σελ Για περισσότερα βλ.cullmann,infancy Gospels, σελ Η θαυματουργική δραστηριότητα της Μαρίας στα απόκρυφα Ευαγγέλια, σύμφωνα με τον J.K. Elliott, βοήθησε στη δημιουργία της μεσολαβητικής προσευχής προς τη Μαρία, 20

21 χαρακτηριστικό αυτό γνώρισμα της Μαρίας στην απόκρυφη παράδοση άσκησε τεράστια επίδραση στη χριστιανική πίστη. Όσον αφορά τα κανονικά Ευαγγέλια, το πρώτο από τα τέσσερα Ευαγγέλια της Καινής Διαθήκης το κατά Μάρκον, αναφέρει ονομαστικά τη μητέρα του Ιησού μόνο μία φορά (Μκ.6,8) και δεν της αποδίδεται ενεργός ρόλος σε καμία από τις διηγήσεις. Στο κατά Ματθαίον και στο κατά Λουκάν η μητέρα του Ιησού αποτελεί το πιο ξεχωριστό πρόσωπο μετά τον υιό της. Χαρακτηριστική είναι η σκηνή του ευαγγελισμού (Λκ 1,26-38), όπου η Μαρία προσφωνείται από τον άγγελο με τα λόγια: «χαῖρε, κεχαριτωμένη ὁ Κύριος μετὰ σοῦ εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξίν» 23, καθώς και ο ύμνος της Μαρίας (Λκ1,46-56). Στο τέταρτο Ευαγγέλιο η Μαρία παρουσιάζεται στο γάμο της Κανά (Ιω 2,1-10) και μετά στη σταύρωση του Ιησού (Ιω 19,25-26). Επίσης, αναφέρεται στις Πράξεις (Πράξ 1,14). Παρ όλ αυτά, δεν υπάρχουν πληροφορίες για την υπόλοιπη ζωή της μετά τη σταύρωση του Ιησού. Επίσης, η Καινή Διαθήκη δεν αναφέρει τίποτα σχετικά με την καταγωγή της Μαρίας, τη γέννηση και το θάνατό της. Τα κενά εκείνα συμπληρώθηκαν μεταγενέστερα από συγγράμματα που ανήκουν στην απόκρυφη γραμματεία. Στην Καινή Διαθήκη η Μαρία παρουσιάζεται ως η μητέρα του Ιησού και έτσι συνεχίζει και στην απόκρυφη παράδοση, ιδίως στο Πρωτ. Ιακ. Το παραπάνω Ευαγγέλιο ονομάζεται «Πρωτευαγγέλιο», επειδή διηγείται τα γεγονότα που προηγήθηκαν χρονικά της γέννησης του Χριστού, την οποία αφηγούνται τα κανονικά Ευαγγέλια. Το πρώτο μισό αφορά τους γονείς της Μαρίας, καθώς και τη γέννηση και την ανατροφή της πριν τη συνάντησή της με τον Ιωσήφ. Η Εκκλησία, τόσο η Ανατολική όσο και η Δυτική, αγιοποίησε τους γονείς της Μαρίας, τον Ιωακείμ και την όπου η «πρακτική» αυτή κατέληξε να αποτελεί σημαντικό μέρος της χριστιανικής λατρείας. Για περισσότερα βλ. Elliott, ό.π., σελ Η φράση αυτή επηρέασε καθοριστικά στην ανάπτυξη της Μαριολογίας και της Μαριολατρίας. Βλ. Elliott, ό.π., σελ

22 Άννα. Η ιστορία τους, όπως παρουσιάζεται, καθώς και οι διηγήσεις από την παιδική ηλικία της Μαρίας έχουν αποτελέσει πηγή έμπνευσης για πολλά έργα ζωγραφικής ψηφιδωτά και αγιογραφίες 24. Τέλος, η γιορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου, κατά την οποία εορτάζεται στην Ανατολική Εκκλησία,η φερόμενη από την παράδοση της Εκκλησίας είσοδος της Μαρίας στο ναό των Ιεροσολύμων, προέρχεται από τη σχετική αφήγηση του Πρωτ. Ιακ.. Η γιορτή αυτή αποτελεί μία από τις δώδεκα μεγάλες γιορτές μαζί με το Πάσχα και τα Χριστούγεννα. Αρχικά, δημιουργείται η άποψη ότι η αρχική σύνθεση της απόκρυφης Καινής Διαθήκης είχε σκοπό να εξωραϊστούν τα κανονικά συγγράμματα, συμπληρώνοντας διάφορα κενά. Ωστόσο, η συμπλήρωση των αφηγηματικών κενών, που αφορούν τους προπάτορες του Ιησού, τη γέννησή του και την παιδική του ηλικία έχουν σκοπιμότητες κυρίως θεολογικές. Σε ό,τι αφορά το πρόσωπο της Μαρίας, αρχικά ίσως ήταν η φυσική περιέργεια, όσων ανάγνωσαν τα κείμενα που εξελίχτηκαν στα κανονικά Ευαγγέλια που οδήγησε στην ανάγκη να επεξηγηθεί η ιστορία της. Προέκυψαν βιογραφικά ερωτήματα: Πού γεννήθηκε η Μαρία; Ποιοι ήταν οι γονείς της; Πώς ανατράφηκε; Τι συνέβη με το θάνατό της; επίσης, δημιουργήθηκαν και θεολογικά ερωτήματα: Γιατί επιλέχθηκε η συγκεκριμένη γυναίκα ως μητέρα του Ιησού; Τι το ιδιαίτερο και μοναδικό είχε; Πώς μπορεί να λειτουργήσει ως παράδειγμα; Εκτεταμένες αναφορές και πλήθος πληροφοριών περιέχουν το Πρωτ. Ιακ., του 2 ου αιώνα, το Ευαγ. ψευδ.ματθ., του 6 ου αιώνα, το Ευαγγέλιο της Γέννησης της Μαρίας, του 9 ου αιώνα, καθώς και το Αραβικό 24 Π.χ. ο κύκλος του Giotto στο παρεκκλήσι της Αρένας στην Πάντοβα. Επίσης, τα ψηφιδωτά της Μονής της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη με σκηνές από τη ζωή της Μαρίας, από το Πρωτ. Ιακ.Βλ. J.K.Elliott D.R.Cartlidge,Art and the Christian apocrypha, Routledge, London New York σελ

23 Ευαγγέλιο της παιδικής ηλικίας και το Αρμ. Ευαγ.της παιδικής ηλικίας. Τα δύο τελευταία πιθανώς, βασίστηκαν σε συριακά πρωτότυπα του 5 ου και 6 ου αιώνα. Στη συνέχεια, θα γίνει αναφορά στο Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, που είναι το σημαντικότερο για τη ζωή της Μαρίας, στο Ευαγγέλιο του ψευδ.ματθαίου και στο Αρμένικο Ευαγγέλιο της παιδικής ηλικίας. 23

24 Εικόνα 1. «Η Αγία Άννα, η Παρθένος Μαρία και ο Ιησούς Χριστός», Ζάκυνθος, Άγιος Νικόλαος του Μώλου, 15 oς αι. 24

25 2. Το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου 2.1 Εισαγωγή Το Πρωτ. Ιακ. είναι το σπουδαιότερο μεταξύ των απόκρυφων της παιδικής ηλικίας και όπως θα φανεί, αποτελεί τη βάση και την πηγή των δύο άλλων Ευαγγελίων, του ψευδ.ματθ. και του Αρμ. Ευαγ. Για το λόγο αυτό, γίνεται εκτενέστερη αναφορά σε αυτό. Το κείμενο απαντά μεταφρασμένο στα κοπτικά, τα συριακά, τα αρμενικά, τα αιθιοπικά και τα αραβικά 25. Σημειώνουμε ότι το Αράβικο Ευαγγέλιο ενδέχεται να επηρέασε το Κοράνι και τις ισλαμικές αντιλήψεις για την Μαρία 26. Στα λατινικά δεν σώζεται κάποιο πλήρες κείμενο, είναι όμως βέβαιο ότι υπήρξε το Πρωτ.Ιακ. και σε λατινική μετάφραση. Το Διάταγμα του Γελασίου, που χρονολογείται τον 5 ο αιώνα, περιέχει λίστες με τα αποδεκτά και τα ακατάλληλα για ανάγνωση κείμενα 27. Μέσα σ αυτά υπήρχε ένα απορριπτέο Eυαγγέλιο που περιγράφεται ως το «Βιβλίο της γέννησης του Σωτήρα και της Μαρίας ή της μαίας». Αυτό ταιριάζει πολύ με το περιεχόμενο του Πρωτ.Ιακ. και είναι πολύ πιθανό να πρόκειται για το συγκεκριμένο. Η εξαφάνιση του Πρωτ. Ιακ. στη λατινική εκδοχή μπορεί να αποδοθεί σε δύο παράγοντες: 1) Μεγάλο μέρος του είχε απορροφηθεί από εκτενέστερες εκδοχές των αφηγήσεων της παιδικής ηλικίας, όπως το Ευαγ. ψευδ.ματθ., η ζωή του Ιωσήφ του ξυλουργού και το Ευαγγέλιο της γέννησης της Μαρίας. 2) Το κείμενο κρίθηκε ύποπτο από τη δυτική Εκκλησία, επειδή θεωρήθηκε ότι αναφερόταν στον πρώτο γάμο του Ιωσήφ. 25 Σχετικά με τις μεταφράσεις του Πρωτ.Ιακ. βλ. αναλυτικά, H.R.Smid, Protevangelium Jacobi,σελ.8-9,επίσης,E.deStrycker,La forme,σελ.35-41και O.Cullmann,Infancy Gospels σελ Βλ.St.Davies,the Infancy Gospels of Jesus,skylight paths U.S.A., 2009.σελ Bλ. Klauck, Apocryphal Gospels,σελ

26 Με αυτή την οπτική στην Εκκλησία υπήρχαν απόψεις που έδιναν έμφαση στην παρθενία ως πνευματική άσκηση και αγνότερη κατάσταση ύπαρξης. Έτσι, δεν κρίθηκε απαραίτητο να τονιστεί μόνο το αειπάρθενο της Μαρίας, αλλά και η «παρθενία» του Ιωσήφ. Επειδή το Πρωτ.Ιακ. παρουσίαζε τον Ιωσήφ ηλικιωμένο χήρο με παιδιά, προκαλούσε την Δυτική Εκκλησία. Σημειώνουμε ότι η «παρθενία» του Ιωσήφ δεν απασχόλησε την Ορθόδοξη Εκκλησία 28. Η διερεύνηση των χειρογράφων ξεκίνησε με τον Postel, ο οποίος παρουσίασε ξανά το Πρωτευαγγέλιο στα λατινικά το 1552μ.Χ. Ο M. Neader επανέφερε την ελληνική έκδοση το 1564μ.Χ. και το 1703μ.Χ. ο J. Fabricius χώρισε το Πρωτευαγγέλιο σε είκοσι πέντε κεφάλαια. Το 19 ο αιώνα, και πιο συγκεκριμένα το 1804μ.Χ., ο A. Birch δημοσίευσε την πρώτη έκδοση του Πρωτευαγγελίου με σχόλια, χρησιμοποιώντας δύο χειρόγραφα που ανακαλύφθηκαν στο Βατικανό μαζί με το κείμενο του Fabricius. Αργότερα ο J. Thilo βρήκε προγενέστερα κείμενα και στήριξε τη νέα του έκδοση με εννέα χειρόγραφα από το Παρίσι και τη Βενετία και κάποια από το Βατικανό. Εξέδωσε το έργο του το 1832μ.Χ.. Τέλος, ο C.Tischendorf επισκέφθηκε μόνος του πολλές ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες σε αναζήτηση χειρογράφων.ο C.Tischendorf ανακάλυψε έξι ακόμη χειρόγραφα και εξέδωσε το έργο του το 1876μ.Χ. 29. Επίσης, αρχαιολογικά ευρήματα στο Nag Hammadi 30, στην Αίγυπτο, έφεραν στο φως αποσπάσματα του Πρωτευαγγελίου. Ο M. Testuz μελέτησε και συναρμολόγησε τα κομμάτια του παπύρου, που περιέχει το Πρωτευαγγέλιο. Αυτό το χειρόγραφο έχει γίνει γνωστό ως Bodmer Papyrus V και είναι το αρχαιότερο σωζόμενο κείμενο του Πρωτευαγγελίου. Χρονολογείται στον 3 ο αιώνα. 28 Για περισσότερα βλ.foster,σελ Βλ. C.Tischendorf, Evangelia Apocrypha, Lipsiae,1852, σελ Βλ.μεταξύ άλλων Hock, Infancy, σελ.12.,st.davies,the Infancy Gospels,σελ Marvin Meyer, The Nag Hammadi Scriptures,Pub.Harper Collins,New York 2008,σελ

27 2.2 Ο χρόνος και ο τόπος συγγραφής Παρόλο που είναι αδύνατο να προσδιοριστεί η ακριβής ημερομηνία, οι περισσότεροι μελετητές υπολογίζουν ότι το Πρωτευαγγέλιο γράφτηκε στα μέσα του 2 ου αιώνα. Οι Πατέρες της Εκκλησίας το γνώριζαν. Ο Ωριγένης αναφέρει στο Τῶν εἰς τό κατά Ματθαῖον Ἐξηγητικῶν (P.G. 13,876C-877A): «Τούς ἀδελφούς Ἰησού φασί τινές ἐκ παραδόσεως ὁρμώμενοι τοῦ Κατά Πέτρου Εὐαγγελίου ἤ τῆς βίβλου ἰακώβου υἰούς ἰωσήφ ἐκ προτέρας γυναικός συνωκηκυίας αὐτῶ πρό τῆς Μαρίας». Ο Γρηγόριος Νύσσης στο Λόγος εις τα Χριστούγεννα (ΕΠΕ 10, ) σημειώνει: «ἤκουσα τοίνυν ἀπόκρυφον τινός ἱστορίαν παρατιθέμενης τά περί αὐτήν [τήν Μαρία] διηγήματα». Ο Επιφάνιος Κύπρου στο Περί αιρέσεων 79, 5 (Επιφανίου Κύπρου, Πανάριον, Κατά Κολλυριδιανών, P.G. 42,748BC) αναφέρει: «ἀπό Ἄννης γεγενημένην, τήν ἐκ τοῦ Ἰωακείμ τῆ Ἄννη δεδωρημένην, τήν δι εὐχῆς καί πάσης ἐπιμελείας κατά ἐπαγγελίαν πατρί και μητρί δοθείσαν». Τέλος ο Ευστάθιος Αντιοχείας στο Υπόμνημα εις την εξαήμερον (P.G. 18,773) λέει: «ἄξιον δέ καί τήν ἱστορίαν ἥν διέξεσι περί τῆς ἀγίας Μαρίας Ἱάκωβος τις ἐπελθείν». Τέλος ο φιλόσοφος και μάρτυρας Ιουστίνος γνωρίζει την Δαυϊδική καταγωγή της Μαρίας και αναφέρεται σ αυτή, δίχως να κατονομάζει τον συγγραφέα. Εικάζεται ότι το Πρωτ. Ιακ. περιέχει προφορικές παραδόσεις της απαρχής του Χριστιανισμού, γι αυτό και ο Ιουστίνος γνώριζε αυτές τις πληροφορίες για το πρόσωπο της Μαρίας 31. Συμπεραίνεται λοιπόν, ότι πρέπει να είναι μεταγενέστερο των Ευαγγελίων του Λουκά και του Ματθαίου, αλλά προγενέστερο των κειμένων του Ωριγένη και του Κλήμεντος Αλεξανδρείας, και πιθανώς του Ιουστίνου Για περισσότερα βλ. Γεωργιάδη, ό.π., σελ Ο Ιουστίνος στο έργο του, Dialogous cum Tryphone Judeo, το οποίο γράφτηκε γύρω στο 155μ.Χ., αναφέρει την Δαυϊδική καταγωγή του Ιησού από την παρθένο 27

28 Ο P.A. van Stempvoort τοποθετεί τη σύνθεση του Πρωτ. Ιακ. μεταξύ του 178 και του 204μ.Χ. Η πρώτη ημερομηνία αναφέρεται στο έτος που ο Celsus έγραψε τον Αληθή λόγο, στον οποίο επιτέθηκε στο πρόσωπο της Μαρίας, μητέρας του Ιησού, για την κοινωνική της θέση, την αγνότητά της και τη μοιχεία που πίστευε ότι διέπραξε. Σύμφωνα με το van Stempvoort, το Πρωτ.Ιακ. ήταν μία απάντηση στον Κέλσο. Η δεύτερη ημερομηνία είναι το έτος που ο Ιππόλυτος συνέθεσε την ομιλία του για τη Σωσάννα 33, την οποία παραλλήλιζε με την Άννα, την Ελισάβετ και τη Μαρία. Πιθανόν, το Πρωτ.Ιακ. επηρεάστηκε από τη Σωσάννα και τη χρησιμοποίησε ως πηγή 34. Σε ό,τι αφορά τον τόπο συγγραφής του Πρωτ. Ιακ., στο επίκεντρο του προβληματισμού των μελετητών βρίσκεται η Αίγυπτος, η Συρία και η Μ. Ασία. Η Παλαιστίνη έχει αποκλειστεί ως πιθανός τόπος συγγραφής, Μαρία,βλ.P.G.Tomus vi κεφ.100,σελ Ακόμη, ο Ωριγένης, που πέθανε το 253μ.Χ., αναφέρεται στους αδερφούς του Χριστού ως υιούς του Ιωσήφ από προηγούμενο γάμο. Επίσης, οι μελετητές πιστεύουν ότι ο Κλήμης ο Αλεξανδρέας, που πέθανε το 212μ.Χ., γνώριζε το Πρωτ. Ιακ., καθώς γνώριζε για μία μαία που βοήθησε στον τοκετό της Μαρίας και επιβεβαίωσε την παρθενία της (Στρωμ. 7,16, P.G. 9,529). Για περισσότερα βλ. Hock, ό.π., σελ και J.-M. Prieur, Apocryphes chretiens, Un regard inattendu syr le Christians re ancient, Nyon, 1995 σελ , 62. Σχετικά με το πότε γράφτηκε το Πρωτ. Ιακ. βλ., μεταξύ άλλων, Browns Fitzmyer Murphy, ό.π., σελ Σωσάννα: πρόκειται για την ιστορία μιας παντρεμένης γυναίκας, της ενάρετης Σωσάννας, που έπεσε θύμα συνωμοσίας και καταδικάστηκε σε θάνατο εξαιτίας της υπακοής της στο Θεό, σώθηκε τελικά, από το θεόσταλτο Δανιήλ και δικαιώθηκε. Ο σύζυγός της ονομάζεται Ιωακείμ. Η ευσέβεια και η αθωότητα της Σωσάννας τονίζονται με πολλούς τρόπους: το όνομά της στα εβραϊκά σημαίνει «κρίνος» και παρουσιάζεται ως μία θεοσεβούμενη γυναίκα (στ. 1-4). Όταν τη δελεάζουν οι άρχοντες, αυτή συνειδητά επιλέγει να μείνει πιστή στο Θεό (στ ). Σε όλη την αφήγηση η αθωότητα και η ευσέβειά της έρχονται σε αντίθεση με την κακία και τη λαγνεία των αρχόντων (στ. 1-3, 5, στ , 22-23, στ , στ ). Η ιστορία αυτή είναι τοποθετημένη στην αρχή του βιβλίου του Δανιήλ. Για περισσότερα βλ. G.W.F. Nickelsburg, Jewish Literature between the Bible and the Mishnah, Minneapolis, USA Fortness Press, 2005 σελ Επίσης, σχετικά με τη Σωσάννα βλ. εκτενή ανάλυση των ομοιοτήτων με το Πρωτ. Ιακ. στο P.A. Van Stempvoort, The Protevangelium Jacobi, The Sources of its theme and style and their Bearing on its Date, Studia Evangelia, vol. III, Akademie Verlag Berlin F.L. Cross, 1964 σελ

29 εξαιτίας της άγνοιας της γεωγραφίας της περιοχή από τον συγγραφέα, καθώς και των ιουδαϊκών εθίμων 35. Στη συνέχεια της μελέτης μας δίνοντας έμφαση στο στίχο 2,2, που παραθέτουμε: «Ἢγγισεν δέ ἡ ἡμέρα Κυρίου ἡ μεγάλη, καί εἶπεν Ἰουδίθ ἡ παιδίσκη αὐτῆς: Ἓως πότε ταπεινοῖς τήν ψυχήν σου; Ἰδού ἠγγικεν ἡ ἡμέρα Κυρίου ἡ μεγάλη, καί οὐκ ἒξεστίν σοι πενθεῖν, ἀλλά λάβε τοῦτο τό κεφαλοδέσμιον, ὃ ἒδωκεν μοί ἡ κυρία τοῦ ἒργου, καί οὐκ ἐξεστίν μοι ἀναδήσασθαι αὐτό, καθότι παιδίσκη εἰμί, καί χαρακτῆρα ἒχε βασιλικόν», ο de Stryker υποστηρίζει ότι υπήρχαν στην Αίγυπτο φημισμένα κρατικά εργαστήρια που ασχολούνταν μ αυτό το αντικείμενο, αναλάμβαναν δηλαδή παραγγελίες των αρχών στους ρωμαϊκούς χρόνους 36. Λαμβάνοντας υπόψη του την αναφορά του μαντηλιού με βασιλικά χαρακτηριστικά και τους Αλεξανδρινούς χριστιανούς συγγραφείς, Κλήμη και Ωριγένη, που γνώριζαν το Πρωτ. Ιακ. συνηγορεί υπέρ της Αιγύπτου. Κάποιοι πάλι μελετητές, με αφορμή το δέντρο της δάφνης στον κήπο της Άννας στο στ.2,4 («καί εἶδε δαφνηδαίαν, καί ἐκάθισεν ὑποκάτω αὐτῆς»), είδαν μία σχέση με τη συριακή Αντιόχεια, που ήταν γνωστή ως η πόλη των δαφνών 37. Τέλος, χαρακτηριστικός είναι ο στίχος 25,1 («συνέστειλα ἐμαυτόν ἒν τῆ ἐρήμω ἓως κατέπαυσεν ὁ θόρυβος ἐν Ἱερουσαλήμ»),ο οποίος δημιουργεί περισσότερα ερωτηματικά παρά διαφωτίζει, δεδομένου ότι ερημικές περιοχές υπήρχαν και στην Αίγυπτο και στην ευρύτερη περιοχή της Παλαιστίνης. Τα παραπάνω μας επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι το Πρωτ.Ιακ. γράφτηκε μεταξύ του 150μ.Χ.και του 200μ.Χ. σε απροσδιόριστο σε εμάς τόπο. Εικάζεται η Αίγυπτος,αλλά πιο πιθανές περιοχές θεωρήθηκαν η 35 Βλ. Hock,Infancy,ό.π., σελ Για περισσότερα βλ. de Strycker,La forme ό.π., σελ. 71,υποσημ. 7 και σελ Βλ. Hock, Infancy,ό.π., σελ. 13 και H.R. Smid, Protevangelium Jacobi, ό.π.,σελ

30 Συρία ή η Μ.Ασία. Τα 140 περίπου ελληνικά χειρόγραφα και οι πολλές μεταφράσεις σε ανατολικές γλώσσες επιβεβαιώνουν τη μεγάλη απήχηση που είχε στην Ανατολή 38. Επίσης,το Πρωτ.Ιακ.χαρακτηρίζεται από τους σύγχρονους ερευνητές ως«εγκώμιο της Μαρίας» 39.Σκοπό έχει να εξυψώσει το πρόσωπο της μητέρας του Ιησού και να τονίσει την παρθενία της και την αγνότητά της ως νέας«εύας» 40,εκθειάζοντας τις αρετές της και τονίζοντας την ευγενική καταγωγή της.το κίνητρο της συγγραφής του Ευαγγελίου φαίνεται ότι ήταν ο σεβασμός στο πρόσωπο της Μαρίας.Πιθανόν όμως, και να ήταν μία έγγραφη αντίδραση στις κατηγορίες του φιλόσοφου Κέλσου,ο οποίος κατηγόρησε τον Ιησού για την ταπεινή καταγωγή του και αμφισβήτησε την παρθενική του σύλληψη. Το βιβλίο του είναι γνωστό από την αντίδραση που προκάλεσε στο Κατά Κέλσου του Ωριγένη. Πρέπει να γράφτηκε μεταξύ 170μ.Χ. και μ.χ.έτσι, η παρθενία της Μαρίας 38 Ο H.J.Klauck αναφέρει ότι η ονομασία «πρωτευαγγέλιο» προστέθηκε από την πεποίθηση ότι το σύγγραμμα χρησιμοποιήθηκε ως εισαγωγή στο Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, το οποίο αρχίζει την αφήγησή του απότομα (1,1-8) με τον Ιωάννη το Βαπτιστή. Για περισσότερα βλ. Klauck, Apocryphal Gospels, An introduction, ό.π., σελ Ανάλυση για τον χαρακτηρισμό εγκώμιο,βλ.hock,infancy,σελ να συμπληρώσουμε εδώ ότι, σε αντίθεση με την Ανατολή, στη Δύση καταδικάστηκε και θεωρήθηκε επισφαλές απόκρυφο κείμενο από το Γελασιανό Διάταγμα, στον κατάλογο που συντάχθηκε τον 6 ο αιώνα. Το Πρωτευαγγέλιο διευκρινίζει ότι τα «αδέρφια» του Ιησού ήταν οι γιοι του χήρου Ιωσήφ, όταν νυμφεύθηκε τη Μαρία. Η δυτική Εκκλησία, αντίθετα, ερμήνευσε τα «αδέρφια» του Ιησού ως ξαδέρφια. Βλ. Klauck, Apocryphal Gospels, ό.π., σελ , F. Lapham, An introduction to the new testament apocrypha, London New York: T&T Clark International, 2003 σελ και J.K. Elliott, «Traditions about Mary in the Apocryphal New Testament», [Andrew B. McGowan and Kent Harold Richards (εκδ.)], Method and Meaning: Essays on New Testament Interpretation: in Honor of Harold W. Attridge, SBL, Atlanta, 2011 σελ Στο Αρμένικο Ευαγγέλιο, στο κεφάλαιο 9 στ.1 εμφανίζεται στο σπήλαιο της γεννήσεως η Εύα δίπλα στον Ιωσήφ, όπου προσκύνησε το θείο βρέφος και τη μητέρα Του, λέγοντας: «Με αποκατέστησες από την πτώση και με τοποθέτησες στην περασμένη μου δόξα. Τώρα η ψυχή μου εξυψώνεται και ελπίδα μου ευφραίνεται από το Θεό το Σωτήρα μου». 41 Ο Αληθής Λόγος γράφτηκε το 178μ.Χ. και σώζεται σχεδόν αυτούσιος χάρη στον Ωριγένη, ο οποίος, προκειμένου να τον αντικρούσει, τον παρέθεσε μέσα στο απολογητικό του έργο Κατά Κέλσου ακριβώς όπως είχε. Ο Κέλσος, φιλόσοφος της ύστερης αρχαιότητας, θεωρεί το χριστιανισμό ένα δόγμα που αποτελεί προϊόν βάρβαρης και απολίτιστης σκέψης. Μάλιστα, υπερασπίστηκε το χάσμα που υπήρχε ανάμεσα στο ελληνικό πνεύμα και τον Χριστιανισμό.Βλ. 30

31 ομολογείται πολλές φορές, αφού αποτελεί ένα ζήτημα υψίστης σημασίας από τον άγγελο, τον ιερέα, τον Ιωσήφ και τις μαίες. 2.3 Ο συγγραφέας Το ουσιαστικό «Πρωτευαγγέλιο», δηλαδή το «πρώτο Ευαγγέλιο», δόθηκε για πρώτη φορά στο κείμενο το 16 ο αιώνα 42. Σύμφωνα με το H.J. Klauck, ανακαλύφθηκε κι έγινε προσιτό στο δυτικό κόσμο από το Γάλλο ουμανιστή Guillaume Postel. Στο χειρόγραφο Bodmer V του 4 ου αιώνα ο τίτλος του ήταν «Η γέννηση της Μαρίας», με έναν επιπρόσθετο τίτλο «Αποκάλυψη του Ιακώβου». Αυτός ο Ιάκωβος δεν ήταν ο μαθητής του Ιησού, ο γιος του Ζεβεδαίου (Μκ.3,17), αλλά ο Ιάκωβος ο αδελφόθεος (Μκ. 6,3). Κάποιοι ερευνητές το αποδίδουν στον Ιάκωβο το νεότερο (Μκ.15,40). Παρόλο που στον επίλογο του Πρωτ.Ιακ. ως συγγραφέας αναγνωρίζεται ο Ιάκωβος (25,1) δεν μπορεί να δοθεί απάντηση στο ερώτημα ποιος πραγματικά το έγραψε. Πρώτον, υπήρχαν πολλοί άνθρωποι με το όνομα αυτό και δεύτερον, οι συγγραφείς το να υπογράφουν με ψευδώνυμο, ήταν πολύ συχνό φαινόμενο εκείνη την εποχή. Ο B. Ehrman υποστηρίζει ότι δεν ήταν ο Ιάκωβος ο αδελφόθεος που αναφέρεται στο κατά Μάρκον (6,3) και στην προς Γαλάτας (1,19) αυτός που έγραψε το Πρωτ. Ιακ. προκύπτει όμως, το ερώτημα, ποιος άλλος; θα γνώριζε καλύτερα την ιστορία της οικογένειας του Ιησού από τον Ιάκωβο τον αδελφόθεο ο οποίος πέθανε το 62μ.Χ.. Το Γελασιανό διάταγμα τον ταυτίζει με τον Ιάκωβο τον μικρό (Μκ.15,40). Πιθανόν, ο πραγματικός συγγραφέας έζησε στο δεύτερο μισό του 2 ου αιώνα. 42 Βλ. Elliott, «Traditions about Mary in the Apocryphal New Testament»,(από τον Andrew B. McGowan and Kent Harold Richards (εκδ.) Method and Meaning: Essays on New Testament Interpretation: in Honor of Harold W. Attridge, SBL, Atlanta

32 Στο Ευαγγέλιο αυτό ο Ιησούς περιγράφεται ως ο γεννηθείς υιός του Θεού, σε αντίθεση με τις απόψεις των Μαρκιωνιτών, οι οποίοι πίστευαν ότι ο Ιησούς κατέβηκε από τον ουρανό ως ενήλικας. Επίσης, ενώ στο Ευαγγέλιο περιγράφεται ότι ο Ιησούς γεννιέται από μία παρθένο, αυτό έρχεται σε αντίθεση με τους Εβιωνίτες, που πίστευαν ότι ο Ιησούς ήταν ο βιολογικός γιος του Ιωσήφ και της Μαρίας 43. Ο Ιερώνυμος (4 ος αιώνας), από την πλευρά του, υποστήριζε ότι ο Ιάκωβος, ο Ιούδας και τα άλλα αδέρφια δεν ήταν ετεροθαλή αδέρφια του Ιησού αλλά ξαδέρφια του. Αυτό ήταν η αιτία να περιοριστεί η επιρροή του Ευαγγελίου στη Δύση 44. Ο σκοπός του συγγραφέα του Πρωτ.Ιακ.είναι γενικά εμφανής, λαμβάνοντας υπόψη ότι οι διηγήσεις για την Μαρία βρίσκονταν εκείνη την εποχή εν τη γενέσει τους. Ωστόσο, οι διηγήσεις της παιδικής ηλικίας, παρά την αμφίβολη ιστορικότητα των γεγονότων που περιγράφουν, παραμένουν ανεκτίμητοι μάρτυρες της κοινωνικής και θεολογικής πραγματικότητας των πιστών, κατά τη διάρκεια των πρώτων αιώνων μετά τον Ιησού 45. Η πιο πειστική εκδοχή για την ψευδωνυμία είναι ότι ο Ιάκωβος, ο αδερφός του Ιησού, πέθανε το 62μ.χ. περίπου χρόνια πριν γραφτεί το Πρωτ.Ιακ. Έτσι, οι πηγές του,δεν ήταν δυνατό να είναι διαθέσιμες. Επίσης, ο συγγραφέας αναφέρεται στους Εβραίους χρησιμοποιώντας τη λέξη «Ισραηλίτες»αντί «Ιουδαίους». Ακόμη, αναφέρει ότι πήγαν από τη Βηθλεέμ στην Ιουδαία,(17,1) Ὅσοι εἰσίν ἐν Βηθλεὲμ τῆς Ἰουδαίας...Το γεωγραφικό αυτό λάθος, καθώς η Βηθλεέμ βρίσκεται στην Ιουδαία, δείχνει ότι ο συγγραφέας δεν ήταν από την Παλαιστίνη. Οι μελετητές 43 Για περισσότερα βλ. B. Ehrman, Χαμένες μορφές του Χριστιανισμού, οι μάχες για την Αγία Γραφή και οι μορφές θρησκευτικής πίστης που δεν γνωρίσαμε ποτέ, Αθήνα, 2008 σελ Για περισσότερα βλ. Ehrman, ό.π., σελ Για περισσότερα βλ. Foster, ό.π., σελ

33 έχουν καταλήξει ότι ήταν είτε από τη Συρία είτε από την Αίγυπτο, αλλά πρέπει να είχε εβραϊκή καταγωγή, γιατί είχε πολλές γνώσεις για τη μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης από τους Εβδομήκοντα 46. Σύμφωνα με τον H.R. Smid, ο σκοπός του συγγραφέα του Πρωτ. Ιακ. μπορεί να διευκρινιστεί μέσα από τους τρεις τρόπους που χειρίζεται το θέμα της Παρθένου Μαρίας. Πιο συγκεκριμένα, διακρίνονται η απολογητική πλευρά, η δογματική και η βιογραφική. Αυτές οι τρεις πλευρές είναι τόσο συγκεχυμένες μεταξύ τους, ώστε καθιστούν αδύνατο να πούμε, ποια από αυτές αποτελεί την κύρια άποψη. Η απολογητική και η δογματική πλευρά είναι στενά συνδεδεμένες με τη βιογραφική, η οποία, αν και είναι λιγότερο φανερή, είναι αρκετά σημαντική 47. Από τα παραπάνω συνάγεται ότι ο συγγραφέας του Πρωτ. Ιακ. φαίνεται άνθρωπος χαρισματικός, με πνεύμα ελεύθερο, εύστροφος και απλός με οργάνωση στην αφήγησή του. Διαθέτει ποιητικό ύφος και σκηνοθετικό ταλέντο στην απόδοση σκηνών, τις οποίες αποδίδει με παραστατικότητα και ζωντάνια. Στην προσπάθειά του αυτή χρησιμοποιεί ετερόκλητο υλικό και κάνει και λάθη. Από τα Ευαγγέλια που χρησιμοποιεί π.χ. για τη γέννηση του Ιησού, λείπει η θεολογία, κι αυτό που τον χαρακτηρίζει είναι η μεγάλη ευλάβεια και προσήλωση στο πρόσωπο της Μαρίας. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ο πρωϊμότερος υμνητής της. 2.4 Η δομή του κειμένου Η παράδοση του Πρωτ.Ιακ. είναι εξαιρετικά πολύπτυχη. Οι θεολογικές προθέσεις και η θρησκοληψία είχαν ως αποτέλεσμα να μην αναγνωριστεί στον ίδιο βαθμό με τα κανονικά Ευαγγέλια. Από πολύ 46 Για περισσότερα βλ. Hock, Infancy, ό.π., σελ και de Strycker,La forme, σελ Για περισσότερα βλ. Η.R. Smid,Protevangelium Jacobi, σελ

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων 1. Ποια είναι τα βιβλία της Καινής Διαθήκης 1. Ιστορικά Ευαγγέλια 1. κατά Ματθαίον 2. κατά Μάρκον 3. κατά Λουκάν 4. κατά Ιωάννην 5.Πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) Από τον 2ο αιώνα και εξής η λέξη ευαγγέλιο δηλώνει: τα βιβλία εκείνα της Καινής Διαθήκης που περιέχουν και αφηγούνται το γεγονός της

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ενότητα 1.2: Ειδική εισαγωγή - Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ Σωτήριος Δεσπότης Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ (Λουκάς - Πράξεις) 1 Ευαγγέλιο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 1. Τι ήταν και γιατί γράφτηκαν οι επιστολές του αποστόλου Παύλου; Ήταν γράμματα που έστελνε ο απόστολος στις χριστιανικές κοινότητες που είχε ιδρύσει.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ Ο συγγραφέας και εδώ δε γράφει το όνομά του, αλλά η αρχαία εκκλησιαστική παράδοση ομόφωνα αποδίδει το ευαγγέλιο αυτό στον Μάρκο και το συνέδεσε κατά ένα ιδιαίτερο τρόπο με το όνομα του απ. Πέτρου. 1. ΜΑΡΤΥΡΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ Ο όρος διαθήκη Οι Εβδομήντα μεταφράζουν την εβραϊκή λέξη berith στα ελληνικά διαθήκη Απαντάται στις εκφράσεις παλαιά διαθήκη και καινή διαθήκη. Σημαίνει συμφωνία (γάμου), που συντελέσθηκε ανάμεσα στο Θεό

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή;

Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή; Γιατί μελετούμε την Αγία Γραφή; Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή; Είναι ένα σπουδαίο βιβλίο Το πιο πολυδιαβασμένο στον κόσμο. Το πρώτο που τυπώθηκε από τον Γουτεμβέργιο

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα:Ο πλούτος της εκκλησιαστικής ποίησης. Υμνογραφία. (κεφ.30) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός:

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός;

Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός; Ιωάννης 1[α ]:1 --- Θεός ή «κάποιος θεός»; 1 Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός; Εδώ θα εξετάσουμε το εδάφιο Ιωάννης 1[α ]:1 το οποίο, σύμφωνα με το κείμενο λέει, «Εν αῤχη

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία Ι

Χριστιανική Γραμματεία Ι Χριστιανική Γραμματεία Ι Ενότητα 1-A3-4: Εκκλησιαστικές διατάξεις και ποίηση Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις ΜΑΘΗΜΑ 10 Ο ΠΡΟΣΚΥΝΟΥΜΕΝ ΣΟΥ ΤΑ ΠΑΘΗ,ΧΡΙΣΤΕ Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις που δίνονται στην παρένθεση. Σε κάθε κενό αντιστοιχεί μια λέξη. «Η Μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΗ ΔΥΣΗ ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΝΤΥΠΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ (16 Ο αι.)

ΣΤΗ ΔΥΣΗ ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΝΤΥΠΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ (16 Ο αι.) ΣΤΗ ΔΥΣΗ ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΝΤΥΠΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ (16 Ο αι.) 1. Από τον Έρασμο στο Textus Receptus Πρώτη έκδοση του ελληνικού κειμένου της Αγ. Γραφής η πολύγλωσση Κομπλουτιανή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ. Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ. Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς 1) Πού έγινε η Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδος; Α. Κωνσταντινούπολη Β. Έφεσο Γ. Νίκαια Δ. Χαλκηδόνα 2) Ποιος Πατριάρχης Αλεξανδρείας καθαιρέθηκε

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12)

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12) ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Α ΟΜΑΔΑ: 1 1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16),0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12),0 3. Ποιοι είναι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ

Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ 1. Ιστορία της έρευνας 2. Ο Μελχισεδέκ στην Παλαιά Διαθήκη 3. Ο Μελχισεδέκ στην απόκρυφη γραμματεία 4. Ο Μελχισεδέκ στα χειρόγραφα του Κουμράν 5. Ο Μελχισεδέκ στους Φίλωνα

Διαβάστε περισσότερα

Η πρώτη γνωστή συλλογή ορισμένων βιβλίων της Κ. Δ. οφείλεται στον αιρετικό Μαρκίωνα (140 μ.χ., Ρώμη)

Η πρώτη γνωστή συλλογή ορισμένων βιβλίων της Κ. Δ. οφείλεται στον αιρετικό Μαρκίωνα (140 μ.χ., Ρώμη) Η πρώτη γνωστή συλλογή ορισμένων βιβλίων της Κ. Δ. οφείλεται στον αιρετικό Μαρκίωνα (140 μ.χ., Ρώμη) Α Ο ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΟΥ MURATORI Ο κατάλογος έχει ιδιαίτερη αξία για τον κανόνα της Κ. Διαθήκης. Είναι ο αρχαιότερος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ- ΕΒΡΑΪΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ-ΘΕΣΜΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ- ΕΒΡΑΪΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ-ΘΕΣΜΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ- ΕΒΡΑΪΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ-ΘΕΣΜΟΛΟΓΙΑ Ενότητα 8: ΕΒΡΑΪΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ-ΘΕΣΜΟΛΟΓΙΑ Εισαγωγικά Σταμάτιος-Νικόλαος Μωραΐτης Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Μάθημα Δεύτερο από την σειρά Οικοδομώντας μία Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Παναγία, η μητέρα του Θεού Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.16) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ ΕΛΛΑΔΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ 1. ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ 14 ΙΟΥΝΙΟΥ 1925 Ιδρύεται το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης. 1942 Αρχίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Η συγκρότηση της συλλογής των βιβλίων της Καινής ιαθήκης

Η συγκρότηση της συλλογής των βιβλίων της Καινής ιαθήκης Η συγκρότηση της συλλογής των βιβλίων της Καινής ιαθήκης http://www.jesuslovesyou.gr/bible_club/bible/bible_ch4_6.htm [1]. Ο κανόνας Το ερώτηµα είναι, πότε τα Ευαγγέλια µαζί µε τις Επιστολές και τα λοιπά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. Εισαγωγή - Η πιο παραμελημένη περίοδος της ιστορίας της Ελληνικής είναι η μεσαιωνική. Για λόγους καθαρά ιδεολογικούς και πολιτικούς, το

Διαβάστε περισσότερα

3. Να αναλύσετε τον τρόπο µε τον οποίο η στωική φιλοσοφία και ο νεοπλατωνισµός επηρέασαν τους Απολογητές και τους Πατέρες της Εκκλησίας.

3. Να αναλύσετε τον τρόπο µε τον οποίο η στωική φιλοσοφία και ο νεοπλατωνισµός επηρέασαν τους Απολογητές και τους Πατέρες της Εκκλησίας. 2.2.2. Η Ανατολική Λεκάνη της Μεσογείου κατά τους τρεις πρώτους µ.χ. αιώνες - Το Ελληνικό Πνεύµα κατά τους τρεις πρώτους µ.χ. αιώνες - Η Παλαιοχριστιανική τέχνης - Μια Τέχνη Ελληνική Eρωτήσεις ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

Ιουδαϊσµός. α) Παρουσίαση θρησκείας:

Ιουδαϊσµός. α) Παρουσίαση θρησκείας: Ιουδαϊσµός α) Παρουσίαση θρησκείας: Ο Ιουδαϊσµός είναι η παραδοσιακή θρησκεία των Εβραίων. Σύµφωνα µε τον ορθόδοξο Ιουδαϊσµό και τους βαθιά θρησκευόµενους Εβραίους, ο βιβλικός πατριάρχης Αβραάµ ήταν ο

Διαβάστε περισσότερα

Εκτός από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία που γνωρίσαμε στην προηγούμενη ενότητα, υπάρχει μία ακόμα μεγάλη ομάδα Χριστιανών: οι Προτεστάντες.

Εκτός από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία που γνωρίσαμε στην προηγούμενη ενότητα, υπάρχει μία ακόμα μεγάλη ομάδα Χριστιανών: οι Προτεστάντες. Οι Προτεστάντες στην εποχή μας ΑΦΟΡΜΗΣΗ Εκτός από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία που γνωρίσαμε στην προηγούμενη ενότητα, υπάρχει μία ακόμα μεγάλη ομάδα Χριστιανών: οι Προτεστάντες. Θα μάθουμε τις βασικές αρχές

Διαβάστε περισσότερα

Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές. Tuesday, March 5, 13

Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές. Tuesday, March 5, 13 Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές Το πλήρωμα του χρόνου Συνάντηση Ιουδαϊκού κόσμου με ελληνισμό. Μετάφραση των εβδομήκοντα, Φίλωνας μέσω της αλληγορίας. Η ελληνική φιλοσοφία έδωσε την έννοια της θεωρίας,

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Συγγραφείς 1. Δημήτριος Λ. Δρίτσας, Δρ Θεολογίας, Σχολικός Σύμβουλος 2. Δημήτριος Ν. Μόσχος, Δρ Θεολογίας, Καθηγητής Λυκείου Αναβύσσου 3. Στυλιανός Λ. Παπαλεξανδρόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

παρακαλώ! ... ένα βιβλίο με μήνυμα

παρακαλώ! ... ένα βιβλίο με μήνυμα παρακαλώ!... ένα βιβλίο με μήνυμα Ένα μήνυμα πού δίνει απάντηση στο βασικό ερώτημα ποιος είναι ο σκοπός της ζωής. Ένα μήνυμα πού ανταποκρίνεται σε κάθε ερωτηματικό και αμφιβολία σου. Η βίβλος μας φανερώνει

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

«Βασίλειο, Διαθήκες και Κανόνας της ΠΔ»: Μια εισαγωγή της Παλαιάς Διαθήκης

«Βασίλειο, Διαθήκες και Κανόνας της ΠΔ»: Μια εισαγωγή της Παλαιάς Διαθήκης Διάλεξη 4 η : Ο Κανόνας της ΠΔ Περιεχόμενα «Βασίλειο, Διαθήκες και Κανόνας της ΠΔ»: Μια εισαγωγή της Παλαιάς Διαθήκης Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το περίγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Θεολογίας. Αννα Κόλτσιου Νικήτα Αναπλ. Καθηγήτρια

Τμήμα Θεολογίας. Αννα Κόλτσιου Νικήτα Αναπλ. Καθηγήτρια Τμήμα Θεολογίας Α.Π.Θ. Αννα Κόλτσιου Νικήτα Αναπλ. Καθηγήτρια ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΤΟΜΕΙΣ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ Το Τμήμα Θεολογίας της Θεολογικής

Διαβάστε περισσότερα

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η ενότητα σώματος και ψυχής: το μυστήριο του Ευχελαίου (κεφ.27) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνεία Αποκαλυπτικών κειμένων της Καινής Διαθήκης

Ερμηνεία Αποκαλυπτικών κειμένων της Καινής Διαθήκης ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ερμηνεία Αποκαλυπτικών κειμένων της Καινής Διαθήκης Ενότητα 12: Επιστολή Ιούδα & Β Πέτρου Αικατερίνη Τσαλαμπούνη Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλεία, Διαθήκη και Κανόνας: Μια Εισαγωγή της Παλιάς Διαθήκης

Βασιλεία, Διαθήκη και Κανόνας: Μια Εισαγωγή της Παλιάς Διαθήκης Βασιλεία, Διαθήκη και Κανόνας: Μια Εισαγωγή της Παλιάς Διαθήκης Διάλεξη 1 η Γιατί πρέπει να μελετούμε την Παλιά Διαθήκη; Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που

Διαβάστε περισσότερα

Αντιαιρετικόν Εγκόλπιον www.egolpion.com

Αντιαιρετικόν Εγκόλπιον www.egolpion.com Αντιαιρετικόν Εγκόλπιον www.egolpion.com ΤΟ ΤΕΤΡΑΓΡΑΜΜΑΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΣΑΛΤΑΟΥΡΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ Η παρούσα μελέτη σκοπό έχει να ανασκευάσει μια τεράστια πλάνη των λεγομένων Μαρτύρων του Ιεχωβά σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί.

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Το θαύμα αυτό μας δείχνει ότι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι η περίοδος για αλλαγή στον άνθρωπο.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ ΙΣΛΑΜ ) إسالم (αραβικά: Η αραβική λέξη «Ισλάμ» σημαίνει «υποταγή» και νοείται από τους μουσουλμάνους ως «υποταγή στον Θεό» εκείνοι που αποδέχονται την θρησκεία

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 3: Βυζαντινή Επιστολογραφία: είδη - χαρακτηριστικά. Συνέσιος ο Κυρηναίος: Βίος και Έργο Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα έρθουν

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία Ι

Χριστιανική Γραμματεία Ι Χριστιανική Γραμματεία Ι Ενότητα 1-B A1-2: Περίοδος Δογματικής Ανασυγκρότησης (313-451) Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

Η Ιστορικότητα του Ιησού Χριστού

Η Ιστορικότητα του Ιησού Χριστού Η Ιστορικότητα του Ιησού Χριστού Σ. Β. Κ. Υπήρξε όντως ο Ιησούς Χριστός; Υπάρχει κάποια ιστορική αναφορά και απόδειξη για τον Ιησού Χριστό; Η Ιστορική Εγκυρότητα της Καινής Διαθήκης. H ιστορικότητα του

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ Η αλήθεια για τους Μάρτυρες του Ιεχωβά Ιστορία της Εταιρείας Η οργάνωση των «Μαρτύρων του Ιεχωβά», των γνωστών χιλιαστών, είναι μια πολυεθνική εταιρεία.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Καθορισμός ημερομηνίας εορτασμού του Πάσχα

Καθορισμός ημερομηνίας εορτασμού του Πάσχα ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ Σχολικό έτος 2013-14 Καθορισμός ημερομηνίας εορτασμού του Πάσχα ΚΑΡΑΜΠΕΛΑΣ ΜΑΡΙΟΣ-ΔΗΜΗΤΡΗΣ Τάξη : Α1 ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΑΣΧΑ: Η γιορτή και ο υπολογισμός της ημερομηνίας

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και περιεχόμενο

Δομή και περιεχόμενο Δομή και περιεχόμενο Διάλεξη Δεύτερη από την σειρά Το Βιβλίο των Πράξεων Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το περίγραμμα το μαθήματος;

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία Ι

Χριστιανική Γραμματεία Ι Χριστιανική Γραμματεία Ι Ενότητα 1-A12: Μικρασιάτες, Παλαιστίνιοι και Αντιοχειανοί Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος ΤΑΞΗ Δ ΜΑΘΗΜΑ : ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Κύριλλος και Μεθόδιος : Ιεραπόστολοι στους σλαβικούς λαούς. ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ 1. Να αντιληφθούν οι μαθητές ότι μέσα από την ιεραποστολή του Κυρίλλου

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 6. «Ποιησωμεν ανθρωπον»

Μαθημα 6. «Ποιησωμεν ανθρωπον» Α Λυκείου - Θρησκευτικά Μαθημα 6. «Ποιησωμεν ανθρωπον» ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Να ερμηνεύουν θεολογικά τη φράση «κατ εικόνα και καθ ομοίωσιν». 2. Να διατυπώνουν το σκοπό δημιουργίας του ανθρώπου. 3. Να

Διαβάστε περισσότερα

Ἡ θεολογία τῆς ἑορτῆς τῶν Χριστουγέννων

Ἡ θεολογία τῆς ἑορτῆς τῶν Χριστουγέννων 1 Ἰωάννης Ν. Λίλης Ἡ θεολογία τῆς ἑορτῆς τῶν Χριστουγέννων Ἀναμφισβήτητα τό πιό λαμπρό κομμάτι τῆς Ἐκκλησίας μᾶς εἶναι ὁ λειτουργικός της πλοῦτος. Κάθε μήνα, κάθε ἑβδομάδα, κάθε ἡμέρα ὁ λειτουργικός ἐκκλησιαστικός

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΤΕΧΝΙΚΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010 Το θέμα που θα αναπτυχθεί πρέπει να ευρίσκεται εντός του κύκλου ενδιαφέροντος του φοιτητή. Ο-Η φοιτητής/τρια

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αδέλφια στο σχολείο Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου Οι μαθήτριες του Χριστού Κάποτε, μια γυναίκα, που ονομαζόταν Μάρθα, υποδέχτηκε στο σπίτι της τον Ιησού. Η Μάρθα, ήταν αδελφή του

Διαβάστε περισσότερα

2ο Γυμνάσιο Χαϊδαρίου. Πασχαλινά Έθιμα στην Ελλάδα

2ο Γυμνάσιο Χαϊδαρίου. Πασχαλινά Έθιμα στην Ελλάδα 2ο Γυμνάσιο Χαϊδαρίου Πασχαλινά Έθιμα στην Ελλάδα Του Θανάση Παναγόπουλου Α1 2011-2012 Το Πάσχα ονομάζεται και Λαμπρή η Πασχαλιά, είναι η πιο σημαντική γιορτή του έτους στην Ελλάδα. Το Πάσχα γιορτάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Κατά την αρχαιότητα πραγματοποιήθηκαν τρεις αναθεωρήσεις του κειμένου της Κ.Δ.:

Κατά την αρχαιότητα πραγματοποιήθηκαν τρεις αναθεωρήσεις του κειμένου της Κ.Δ.: Κατά την αρχαιότητα πραγματοποιήθηκαν τρεις αναθεωρήσεις του κειμένου της Κ.Δ.: 1. Του Λουκιανού. 2. Του Ησυχίου και 3. Του Παμφίλου. Όλα τα χειρόγραφα της αρχαιότητος έχουν σφάλματα, έτσι και της Κ.Διαθήκης,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΘΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΞΤΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΙΟΔΟ ΙΑΝΟΑΡΙΟ-ΦΒΡΟΑΡΙΟ 19 ΙΑΝΟΑΡΙΟ-13 ΦΒΡΟΑΡΙΟ 2015 2η ΟΡΘΗ ΠΑΝΑΛΗΨΗ ΗΜΡ.ΚΔΟΣΗΣ 20/01/2015 (Σύμφωνα με το Προγράμμα Σπουδών του Τμήματος Θεολογίας για το

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΥ ΓΑΡ ΑΠΕΣΤΕΙΛΕ ΜΕ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΒΑΠΤΙΖΕΙΝ ΑΛΛ ΕΥΑΓΓΕΛΙΖΕΣΘΑΙ»

«ΟΥ ΓΑΡ ΑΠΕΣΤΕΙΛΕ ΜΕ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΒΑΠΤΙΖΕΙΝ ΑΛΛ ΕΥΑΓΓΕΛΙΖΕΣΘΑΙ» «ΟΥ ΓΑΡ ΑΠΕΣΤΕΙΛΕ ΜΕ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΒΑΠΤΙΖΕΙΝ ΑΛΛ ΕΥΑΓΓΕΛΙΖΕΣΘΑΙ» Ο απόστολος Παύλος προς το τέλος της προς Ρωµαίους επιστολής του γράφει «Τολµηρότερον δε έγραψα υµίν, αδελφοί, από µέρους ως επαναµιµνήσκων

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Προειδοποιητικοί κανόνες (Considerations before judgment)

Προειδοποιητικοί κανόνες (Considerations before judgment) Προειδοποιητικοί κανόνες (Considerations before judgment) της έσποινας Γιαννακοπούλου Ένα ευαίσθητο κεφάλαιο, που φαίνεται ότι δεν έχει κατανοηθεί πλήρως από τους ασκούντες την Ωριαία, είναι οι προειδοποιητικοί

Διαβάστε περισσότερα

Υπατία. Εργασία της µαθήτριας Ελευθεριάδη Κωνσταντίνα Υπεύθυνη καθηγήτρια: Dr. Σταυρούλα Πατσιοµίτου 1 ο ΠρότυποΠειραµατικόΓυµνάσιοΑθηνών

Υπατία. Εργασία της µαθήτριας Ελευθεριάδη Κωνσταντίνα Υπεύθυνη καθηγήτρια: Dr. Σταυρούλα Πατσιοµίτου 1 ο ΠρότυποΠειραµατικόΓυµνάσιοΑθηνών Υπατία Τετάρτη20 Νοεµβρίου 2013 Σχολικό έτος 2013-2014 Εργασία της µαθήτριας Ελευθεριάδη Κωνσταντίνα Υπεύθυνη καθηγήτρια: Dr. Σταυρούλα Πατσιοµίτου 1 ο ΠρότυποΠειραµατικόΓυµνάσιοΑθηνών Τµήµα Β1 Βιογραφικό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Είδος διδακτικής πρακτικής: project, ομαδοσυνεργατική διδασκαλία Προτεινόμενη διάρκεια: 20 ώρες Εισαγωγικές παρατηρήσεις Η διδακτική ενότητα «Τα φύλα στη λογοτεχνία»

Διαβάστε περισσότερα

15/9/2009. 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα

15/9/2009. 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα Νέα Αθηναϊκή Σχολή Λογοτεχνία Β Λυκείου Εισαγωγή Επιμέλεια: Τ. Γιακουμάτου www.netschoolbook.gr 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα Εσωτερική αναδιάρθρωση κράτους-στόχος

Διαβάστε περισσότερα

Θεσ/νικη, 14/10/2015 Αριθμός Πρωτ. 388. Προς

Θεσ/νικη, 14/10/2015 Αριθμός Πρωτ. 388. Προς ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ 1 Ο ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ολοι είμαστε αδέλφια

Ολοι είμαστε αδέλφια ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού (Μέρος Α ) Ολοι είμαστε αδέλφια ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού Ολοι είμαστε αδέλφια (Μέρος A )

Διαβάστε περισσότερα

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν.

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν. Είναι γνωστή σε όλους η σειρά επιστημονικής φαντασίας Star Trek η οποία έχει φανατικούς θαυμαστές σε όλο τον κόσμο. Οι τεχνολογικές καινοτομίες και οι «φανταστικές» τεχνολογίες που είχε συμπεριλάβει στο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Η ετυµολογία της λέξης µας µεταφέρει στην αρχαιότητα όπου άγγελοι ονοµάζονταν οι αγγελιαφόροι, οι µεταφορείς µηνυµάτων. Τέτοιους αγγέλους έχει κι ο θεός για να κάνει γνωστό το θέληµά

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 6: Ιστορικό Πλαίσιο 8ου-9ου αιώνα: Σκοτεινοί αιώνες-εικονομαχία. Θεοφάνης: Βίος και Έργο. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα

Διαβάστε περισσότερα

-16 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

-16 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ -16 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η Ανάσταση Του Χριστού (κεφ.11) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν οι μαθητές,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

Αφηγηματικές τεχνικές -αφηγηματικοί τρόποι

Αφηγηματικές τεχνικές -αφηγηματικοί τρόποι Αφηγηματικές τεχνικές -αφηγηματικοί τρόποι Αφηγηματικές τεχνικές Οι λειτουργίες του αφηγητή 0 αφηγητής μπορεί να είναι πρόσωπο της αφήγησης, με πρωταγωνιστικό ή δευτερεύοντα ρόλο, ή μπορεί να είναι αμέτοχος

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά 1 Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης Ελληνικά 2 Ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης Πήρε το όνομα του μετά την προσθήκη της δεύτερης Στέγης του ναού τον 13ον αιώνα, για την προστασία του από τα χιόνα και τη βροχή.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΘΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΞΤΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΙΟΔΟ ΣΠΤΜΒΡΙΟ 1 25 ΣΠΤΜΒΡΙΟ 2015 ΠΑΝΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΘΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΘΟΛΟΓΙΑΣ Αριθμ.Πρωτ.: 1582 Ημερομηνία: 30/06/2015 Ημερομηνία Μάθημα Διδάσκων Ώρα

Διαβάστε περισσότερα

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού 7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Ποιοι είναι οι κύριοι εκπρόσωποι της θεωρίας του ωφελιµισµού και µε βάση ποιο κριτήριο θα πρέπει, κατ αυτούς, να αξιολογούνται οι πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Κηπουρός Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Θράκη 2006,

Χρήστος Κηπουρός Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Θράκη 2006, 1 Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Copyright 2006 Χρήστος Κηπουρός Μαυρομιχάλη 13 Διδυμότειχο xkipuros@otenet.gr Εικόνα εξώφυλλου: Αναμνηστική φωτογραφία με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο στην Ξάνθη. Στο μέσον ο τότε

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων

Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων : Η τρίτη περίοδος της εκκλησιαστικής υμνογραφίας (Η - ΙΑ αι.) Γεώργιος Φίλιας Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας 2. Η τρίτη περίοδος της εκκλησιαστικής

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σεπτέμβριος 2015 1. Γνωριμία Σύντομη Παρουσίαση ύλης (ΔΕ 1) Γιατί μελετούμε την Αγία Γραφή; 2. (ΔΕ 2) Η Παλαιά Διαθήκη: μια ολόκληρη βιβλιοθήκη! 3. (ΔΕ 3) Οι συγγραφείς της Παλαιάς

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου 1. Ταυτότητα δραστηριότητας Τίτλος: Και πάλι στο σχολείο Δημιουργός: Μαρία Νέζη Πεδίο, διδακτικό αντικείμενο και διδακτική ενότητα: Μάθημα: Νεοελληνική Λογοτεχνία Τάξη:

Διαβάστε περισσότερα

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας Ο Μέγας Αθανάσιος: αγωνιστής της ορθής πίστης Πατριάρχης Αλεξανδρείας Πατριάρχης Αλεξανδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας των πρώτων χριστιανικών αιώνων (Μέγας Αθανάσιος,

Διαβάστε περισσότερα

Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ -ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ

Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ -ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ -ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ Δ.Ε. 13: «Τι μπορεί να μάθει ο άνθρωπος για το Θεό. Προσέγγιση της γιορτής της Μεταμόρφωσης» (σελίδες εγχειριδίου 69-76) Δ.Ε. 19: «Η μνήμη των Αγίων, αφορμή για

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα