Αυτοαντίληψη τα κίνητρα για δράση λιγότερο εγωκεντρικά περισσότερο ικανά να λάβουν υπόψη τους την άποψη των άλλων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Αυτοαντίληψη τα κίνητρα για δράση λιγότερο εγωκεντρικά περισσότερο ικανά να λάβουν υπόψη τους την άποψη των άλλων"

Transcript

1 Αυτοαντίληψη ύο χαρακτηριστικές πλευρές της προσωπικής μας αντίληψης για τον κόσμο είναι η γνώση του εαυτού μας και η γνώση μας των άλλων ανθρώπων. Απ' όλες τις ιδιότητες που διαθέτουμε, η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας είναι αυτή που μας προσδίδει, κατά τρόπο μοναδικό, την ανθρώπινη ιδιότητα. Η εικόνα την οποία διαμορφώνουμε για τον εαυτό μας φαίνεται ότι επηρεάζει καθοριστικά την επεξεργασία των πληροφοριών και τα κίνητρα για δράση και, επομένως, είναι ικανή να κατευθύνει και να καθορίζει τη μελλοντική μας συμπεριφορά. Η εικόνα αυτή θεωρείται ένα εστιακό στοιχείο της προσωπικότητάς μας, που αποτελεί θεμελιακό παράγοντα για την ψυχική μας υγεία. Τα άτομα που διαθέτουν θετική εικόνα του εαυτού τους, φαίνεται να είναι περισσότερο ειλικρινή με τον εαυτό τους, χρησιμοποιούν σπανιότερα μηχανισμούς άμυνας και είναι ικανά να αποδεχτούν τον εαυτό τους ακόμα και με τις αδυναμίες του. Αντίθετα, τα άτομα με αρνητική αυτοαντίληψη υιοθετούν μια στάση άμυνας απέναντι στους άλλους, νιώθουν μοναξιά και υποτιμούν τις πραγματικές τους δυνατότητες. Η θετική αυτοαντίληψη, επιπλέον, θεωρείται απαραίτητη προϋπόθεση για την εξασφάλιση της συμμετοχής του ατόμου στη διαδικασία της μάθησης. Στη μέση παιδική ηλικία (6-12), τα παιδιά έχουν ήδη ευρεία επαφή με το περιβάλλον και εντείνουν τις προσπάθειές τους, ώστε να βρουν κάποια ισορροπία ανάμεσα στις προσωπικές τους ανάγκες και στις απαιτήσεις του κοινωνικού περίγυρου. Είναι λιγότερο εγωκεντρικά και επομένως περισσότερο ικανά να λάβουν υπόψη τους την άποψη των άλλων. Έτσι, αρχικά οι γονείς, και αργότερα οι δάσκαλοι και το σχολικό περιβάλλον, διαδραματίζουν σπουδαίο ρόλο στη διαμόρφωση, ή μη, μιας θετικής αυτοαντίληψης. Κατά τον Erikson η περίοδος της μέσης παιδικής ηλικίας χαρακτηρίζεται απ' το ενδιαφέρον που εκδηλώνουν τα παιδιά για μάθηση και ότι η τάση τους αυτή θα μπορούσε να εκφραστεί επιγραμματικά με τη φράση "Μπορώ να μάθω". Ανάλογα με τις εμπειρίες και τα βιώματα που θα έχει το παιδί σ' αυτή την περίοδο, θα αναπτύξει μια αντίληψη του εαυτού του ως ατόμου ικανού και αξιόλογου ή ανίκανου και ασήμαντου. Σ' ένα ανταγωνιστικό εκπαιδευτικό σύστημα, είναι πολύ πιθανό τα παιδιά να χρησιμοποιήσουν την σχολική τους επίδοση ως κριτήριο της προσωπικής τους αξίας ή της ικανότητάς τους. Όπως επισημαίνει η Κατάκη: "Μέσα από την επιτυχία των παιδιών οι γονείς αναζητούν να τραφούν ψυχολογικά" και επίσης "τα παιδιά ξέρουν καλά πως η αποτυχία τους εισπράττεται απ' τους γονείς σαν προδοσία. Άλλωστε, και τα ίδια τα παιδιά, έχοντας αποδεχτεί αναγκαστικά αυτό το σκοπό της παιδοκεντρικής οικογένειας, εισπράττουν την αποτυχία τους σαν προσωπική αποτυχία". Έτσι η αυτοαντίληψη της νοητικής ικανότητας εύκολα διασαλεύεται από την αποτυχία, και το σχολείο τείνει να τονίζει την αποτυχία αυτή. Ειδικά τα παιδιά με μαθησιακά προβλήματα κινδυνεύουν να διαμορφώσουν μια αρνητική αυτοαντίληψη εξαιτίας του γεγονότος ότι η σχολική αποτυχία συνεπάγεται την απόρριψη από τους Σημαντικούς Άλλους του περιβάλλοντός τους, γονείς και δασκάλους. 1

2 Έννοια του εαυτού: Θεωρητικές προσεγγίσεις Για τους αρχαίους έλληνες φιλοσόφους, ο εαυτός νοείται ως ψυχή, νους ή πνεύμα, ως κάτι το διαρκές, το οποίο μπορεί να ταυτιστεί με το αιώνιο. Κατά τον Μεσαίωνα, καθώς η σπουδαιότητα του ατόμου ελαττώνεται, μειώνεται αναλογικά και το ενδιαφέρον των στοχαστών για την έννοια του εαυτού, ενώ την εποχή της Αναγέννησης αναζωπυρώνεται το ενδιαφέρον για το άτομο και τον εαυτό. Τον 17ο αιώνα, ο εαυτός γίνεται προβληματικός ακριβώς τη στιγμή που αποκτά αυτο-συνείδηση και συνειδητοποιεί το διαχωρισμό του από τους Άλλους και τον κόσμο. Ο Descartes αναζητεί τη βεβαιότητα τη στιγμή που οι κοσμολογικές, πολιτικές, κοινωνικές και θρησκευτικές βεβαιότητες του μεσαιωνικού κόσμου παύουν να ισχύουν. Ο Paul Tillich υποστηρίζει ότι το κυρίαρχο άγχος κατά το Μεσαίωνα ήταν ο φόβος της καταδίκης, ενώ το κυρίαρχο άγχος των νεότερων χρόνων είναι ο φόβος της έλλειψης νοήματος. Ο υλισμός, ο προτεσταντισμός και ο ατομικισμός αποτελούν τη βάση πάνω στην οποία ο Descartes στηρίζει την κοσμοθεωρία του και από την οποία αντλεί την ιδέα του "σκεπτόμενου εαυτού". Τόνισε τον περίφημο δϋισμό ψυχής / σώματος... και θεώρησε ότι το σώμα και η ψυχή είναι δύο παράλληλες αλλά ανεξάρτητες οντότητες και ότι η καθεμία απ' αυτές μπορεί να μελετηθεί χωρίς αναφορά στην άλλη. Ο εαυτός του Descartes είναι κενός από συναισθήματα, σχέσεις ή ανάπτυξη. Είναι ένας μοναχικός στοχαστής, ένα καθαρό υποκείμενο. Ο Locke υποστήριξε ότι είναι αδύνατο να εντοπίσουμε μια αμετάβλητη, μόνιμη οντότητα πέρα από τις εμπειρίες μας. Θεώρησε τη γνώση πυρήνα του εαυτού, υποστηρίζοντας ότι η γνώση προέρχεται από την εμπειρία. Θεώρησε ότι η αντίληψη του εαυτού είναι η ίδια με την ικανότητα για σκέψη και τόνισε ότι μόνο οι εμπειρίες που μπορούμε να ανακαλέσουμε αποτελούν μέρος του εαυτού μας. Ο εαυτός για τον Hume είναι μια ψευδαίσθηση, δεν υπάρχει παρά μόνο η αίσθηση της ζέστης ή του κρύου, του φωτός ή της σκιάς, της αγάπης ή του μίσους, του πόνου ή της ηδονής. Επομένως ο εαυτός δεν είναι μια οντότητα αλλά, μια σειρά από βιώματα και εμπειρίες που βρίσκονται σε διαρκή κίνηση. Κάποιοι από τους οπαδούς του λογικού θετικισμού περιγράφουν τον εαυτό ως ένα "γραμματικό αποκύημα της φαντασίας", το οποίο δημιουργείται από τη λανθασμένη άποψη ότι η προσωπική αντωνυμία Εγώ αντιπροσωπεύει μια οντότητα. Ο Hume ασφαλώς δεν είχε κατά νου την καταστροφή του ατόμου προς όφελος των μαζών όταν υποστήριζε ότι ο εαυτός είναι μια ψευδαίσθηση, μάλλον όμως δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι, την εποχή που αρχίζουν να επικρατούν αυτές οι απόψεις για τον εαυτό ως γραμματικού αποκυήματος της φαντασίας, υιοθετείται συγχρόνως και η αντίληψη ότι το άτομο υπάρχει για να υπηρετεί το κράτος. Ο Kant τονίζοντας τη σημασία του "εμπειρικού εαυτού", υποστήριξε ότι ενώ υπάρχει μια πλευρά μας που διαισθάνεται την ουσία της ύπαρξης, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι τόσο επηρεασμένο και παραμορφωμένο από τον τρόπο που σκέφτεται ο νους, ώστε ο εαυτός, όπως τον συνειδητοποιούμε, μπορεί να μην έχει σχέση με την αλήθεια. Η γνώση του 2

3 εαυτού μας πηγάζει από τον εξωτερικό κόσμο ως γνώση προερχόμενη από τις αισθήσεις μας. Ο John Stuart Mill διατύπωσε την άποψη ότι η ιδέα του εαυτού είναι στενά συνδεδεμένη με τις προηγούμενες ιδέες που έχει το άτομο για τον εαυτό του, επισημαίνοντας έτσι το ρόλο της μνήμης. Θεώρησε ότι η μνήμη και ο εαυτός είναι δύο πλευρές του ίδιου πράγματος. Τον 20ο αιώνα η έννοια του εαυτού απέκτησε έναν λειτουργικό ορισμό, δηλ προσδιορίστηκε με βάση τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να μελετηθεί, και έτσι, ο εαυτός τώρα επαναπροσδιορίστηκε ως αυτοαντίληψη. Ο όρος αυτός αναφέρεται στο σύνολο των ιδεών που έχει το άτομο για τον εαυτό του. Γίνεται δηλ μια αυτο-περιγραφή. Είμαι αυτή -ος που περιγράφω ότι είμαι. Συνεπώς, ο εαυτός ως αυτοαντίληψη είναι μια έννοια λιγότερο αφηρημένη, με πιο συγκεκριμένο περιεχόμενο, αλλά δεν εμπεριέχει τη συνέχεια ή την ασυνέχεια του συνειδησιακού βιώματος. Ο εμπειρικός ψυχολογικός εαυτός είναι ένα ισχυρό ερευνητικό μέσο, αλλά λειτουργεί μόνο σε συνειδητό επίπεδο. Είναι προφανές ότι το άτομο, ακόμη κι αν είναι απόλυτα έτοιμο και ειλικρινές, δεν μπορεί να γνωρίζει τα πάντα για τον εαυτό του. Κατά τον William James, τον βασικό εμπνευστή της θεωρίας του εαυτού, ο εαυτός περιλαμβάνει: α) τα διάφορα "μέρη" του, β) τα συναισθήματα που συνδέονται μ' αυτά, και γ) τις πράξεις που πηγάζουν απ' αυτά. Στην ανάλυσή του ο James παρουσιάζει τον εαυτό με μια πολυδιάστατη, δυναμική μορφή. ιέκρινε 4 πτυχές του εαυτού, τις οποίες θεωρούσε ιεραρχικά οργανωμένες με τον "υλικό εαυτό" στην κατώτερη βαθμίδα: ο υλικός εαυτός, ο κοινωνικός εαυτός, ο πνευματικός εαυτός και το τελευταίο τμήμα του εαυτού είναι το καθαρό Εγώ, που γίνεται κατανοητό μόνο μ' έναν αφηρημένο, υποθετικό τρόπο. Ο James ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τα συναισθήματα που σχετίζονται με την αυτοαντίληψη, δηλ με την αυτοεκτίμηση, υποστηρίζοντας ότι εξαρτώνται από τις απαιτήσεις που έχει το άτομο απ' τον εαυτό του και από τις δυνατότητές του, όπως αυτό τις αντιλαμβάνεται. Ο Charles Cooley υποστηρίζει πως η αυτοαντίληψη έχει τις ρίζες της στον κοινωνικό περίγυρο, και ότι η εικόνα που σχηματίζει το παιδί για τον εαυτό του μοιάζει μ' έναν κοινωνικό καθρέφτη ("καθρεφτιζόμενος εαυτός"), δεδομένου ότι η εικόνα αυτή συντίθεται από τις εντυπώσεις που νομίζουμε ότι έχουν οι άλλοι για μας. Αυτή η εικόνα του εαυτού έχει 3 κύρια στοιχεία: α) το πως φανταζόμαστε ότι μας βλέπουν οι άλλοι, β) το πως φανταζόμαστε ότι μας κρίνουν οι άλλοι, γ) ένα είδος αυτοσυναισθήματος, όπως περηφάνια ή ντροπή, που πηγάζει από τα παραπάνω στοιχεία. Ο Erving Goffman στη θεωρία του για τον "έλεγχο των εντυπώσεων", (σελ 32 σημ 1) υποστήριξε ότι το άτομο μέσω της στρατηγικής αυτής δημιουργεί ή προσπαθεί να δημιουργήσει, συνειδητά ή ασυνείδητα, μια ανταπάντηση στον κοινωνικό περίγυρο και ότι η προσπάθειά του αυτή διαμορφώνει τον εαυτό. O George Mead αντιλαμβάνεται τη συμπεριφορά ως δράση μέσα στα σύμβολα και μέσω των συμβόλων, τονίζοντας τη σημασία που έχει για την αυτοαντίληψη η χρήση τους, επισημαίνοντας κυρίως το ρόλο της γλώσσας. Μέσω της γλώσσας το άτομο μπορεί να πάρει τη θέση του Άλλου, και 3

4 ακόμα, να πάρει τη θέση των Άλλων απέναντι στον εαυτό του. Η διαμόρφωση της αυτοαντίληψης συνδέεται με την διαρκώς αυξανόμενη ικανότητα ανάληψης του ρόλου του συγκεκριμένου Άλλου αρχικά (πατέρας, μητέρα), και του γενικευμένου Άλλου αργότερα. Ο Freud αναφέρεται έμμεσα στον εαυτό με το Εγώ που αντιπροσωπεύει ένα από τα τρία δομικά στοιχεία της προσωπικότητας. Ανύπαρκτο κατά τη γέννηση, δημιουργείται βαθμιαία, καθώς το παιδί αρχίζει να διαχωρίζει τον εαυτό του από τον εξωτερικό κόσμο. Η δραστηριότητά του είναι συγχρόνως συνειδητή και ασυνείδητη. Είναι φορέας της εκτελεστικής εξουσίας της προσωπικότητας, που παίζει μεσολαβητικό ρόλο ανάμεσα στον βιολογικό και στον κοινωνικό κόσμο. Οι νεοφροϋδιστές θεώρησαν την έννοια του εαυτού ως μία από τις κεντρικές δυνάμεις που κατευθύνουν τη συμπεριφορά. Η Karen Honey υποστήριξε ότι το παιδί, προσπαθώντας να ευχαριστήσει τους νευρωσικούς γονείς του και να νιώσει έτσι ασφαλές, αναπτύσσει έναν "ψεύτικο εαυτό", προδίδοντας τον αληθινό του εαυτό. Μια έννοια-κλειδί στη θεωρία της, είναι το βασικό άγχος, το οποίο μπορεί να προκληθεί από καθετί που διαταράσσει την ασφάλεια του παιδιού σε σχέση με τα σημαντικά πρόσωπα του περιβάλλοντός του, όπως αδιαφορία, έλλειψη σεβασμού, περιφρόνηση. Κατά τον Sullivan το σύστημα εαυτού οικοδομείται με βάση τις εμπειρίες του ατόμου ως προς τις αντιδράσεις των Σημαντικών Άλλων απέναντί του. Οι στάσεις των γονιών έχουν αρχικά ως αποτέλεσμα τη δημιουργία τριών εαυτών στο παιδί: τον "καλό" τον "κακό" και τον "μη εαυτό". Η τρίτη πτυχή, ο "μη εαυτός", είναι αυτή που προκαλεί δυσαρέσκεια στους γονείς, με αποτέλεσμα το παιδί να αναγκαστεί να την εκτοπίσει από τη συνείδησή του και ως εκ τούτου να απαρνηθεί ένα μέρος του εαυτού του. Ο "καλός εαυτός" και ο "κακός εαυτός" αποτελούν τη βάση της αυτοεκτίμησης. Ο Erikson αναφέρθηκε κυρίως στην "ταυτότητα" παρά στον εαυτό, η οποία είναι μια ουσιαστική πτυχή του εαυτού αλλά δεν είναι ο εαυτός. Ως κεντρικό μηχανισμό διαμόρφωσης της ταυτότητας προτείνει την "ταύτιση". Αντικείμενο ταύτισης ή εξιδανίκευσης μπορούν να αποτελέσουν οι γονείς, τα αδέλφια, οι φίλοι, δημόσια, ιστορικά ή και φανταστικά πρόσωπα. Έτσι η ταυτότητα διαμορφώνεται μέσα από μια διαδικασία σύνθεσης των διαφόρων μορφών με τις οποίες ταυτίζεται το άτομο. Φαινομενικά υπάρχουν άπειρες πιθανότητες για ταύτιση, αλλά στην πραγματικότητα το πεδίο των δυνατών επιλογών περιορίζεται από την ιστορική, κοινωνικοπολιτική και πολιτιστική πραγματικότητα του ατόμου. Κατά τον Adler η έννοια του εαυτού ισοδυναμεί με την προσωπικότητα στο σύνολό της. Ο δημιουργικός εαυτός του Adler αποτελεί μία από τις δυνάμεις που συνθέτουν την προσωπικότητα και είναι η πρώτη αιτία της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Τόνισε επίσης τη σπουδαιότητα των συναισθημάτων κατωτερότητας, που μπορεί να προκύψουν από πραγματικές ή φανταστικές, σωματικές ή κοινωνικές αδυναμίες. Στο έργο των νεοφροϋδιστών γίνονται αρκετές αναφορές στον εαυτό, χωρίς η έννοια αυτή να κατέχει κεντρικό ρόλο στις θεωρίες τους. Ο Jung θεωρεί την έννοια του εαυτού είναι ισοδύναμη με την προσωπικότητα ή την ψυχή. Υποστήριξε ότι ο εαυτός είναι ένα αρχέτυπο το 4

5 οποίο κινητοποιεί τη συμπεριφορά και αγωνίζεται να εξασφαλίσει την ενότητα του ψυχικού βίου. Είναι η κεντρική δύναμη της προσωπικότητας, που συνενώνει όλα τα υποσυστήματά της και της δίνει ενότητα, ισορροπία και σταθερότητα. Για τον Jung, η ανάπτυξη του εαυτού προϋποθέτει μια διεργασία ετών, η οποία δεν ολοκληρώνεται πριν από τη μέση ηλικία. Πριν μπορέσει να αναδυθεί ο εαυτός, πρέπει να αναπτυχθούν πλήρως και να διαφοροποιηθούν οι διάφορες πτυχές της προσωπικότητας. Το mandala (η σανσκριτική λέξη για τον κύκλο) είναι η τέλεια συμβολική απεικόνιση του εαυτού. Ο Donald Winnicott επικέντρωσε το ενδιαφέρον του στην αλληλεπίδραση της μητέρας και του βρέφους. Υποστήριξε ότι ο εαυτός διαμορφώνεται μέσα στο πλαίσιο αυτό. ηλώνοντας ότι "το βρέφος δεν υπάρχει", θέλει να τονίσει ότι δεν μπορεί να υπάρξουν μωρά ανεξάρτητα από τη σχέση τους με τη μητέρα. Κάνει μια διάκριση ανάμεσα στον "αληθινό εαυτό" και τον "ψεύτικο εαυτό". Ο αληθινός εμπεριέχει όλες τις ασυνείδητες ενστικτικές ενορμήσεις, είναι εγωκεντρικός, αντικοινωνικός, γεμάτος μίσος, φθόνο, καταστροφικότητα, αλλά αποτελεί και την πηγή της δημιουργικότητας και των συναισθημάτων της αγάπης. Ο ψεύτικος συχνά οδηγεί σε μια επιφανειακή επιτυχία, ειδικά ως προς τα πνευματικά επιτεύγματα, αλλά η επιτυχία αυτή είναι σε βάρος της ζωτικότητας και του αυθεντικού ζην. Το άτομο βιώνει μια απο-προσωποποίηση, μια αποξένωση και την απουσία οποιουδήποτε συναισθήματος ικανοποίησης. Ο Heinz Kohut ορίζει τον εαυτό ως μια ενότητα με χωροχρονική συνέχεια που οργανώνει την ανθρώπινη εμπειρία. Το βρέφος, στο στάδιο του "αποσπασματικού εαυτού", αναπτύσσει μια αποσπασματική αίσθηση του εαυτού και τα όρια ανάμεσα στον εαυτό και τον κόσμο δεν είναι σαφή. Το επόμενο στάδιο ανάπτυξης είναι ο "αρχαϊκός, πυρηνικός, διπολικός εαυτός". Αρχαϊκός γιατί αποτελεί πρόδρομο του "ώριμου εαυτού", του οποίου η ανάπτυξη είναι μια διαδικασία αποπροσωποποίησης, με την έννοια ότι οι ιδιότητες και τα γνωρίσματα που το άτομο πήρε από τους άλλους, αποκτούν τώρα μια αυτονομία και οργανώνονται σε ένα λειτουργικό σύνολο. Κατά τον Kohut ο εαυτός μπορεί να είναι, περισσότερο ή λιγότερο, συνεκτικός και υπάρχει πάντα η πιθανότητα της παλινδρόμησης στην προγενέστερη αποσπασματική του μορφή. Τονίζει την ομαλότητα των ναρκισσιστικών μας αναγκών, επισημαίνοντας ότι αν δεν ικανοποιηθούν με υγιείς τρόπους, τότε σίγουρα θα επιζητήσουμε την ικανοποίησή τους με μη υγιείς, συμπεριλαμβανομένης και της ναρκισσιστικής οργής. Πρόκειται για την αντίδραση στη ναρκισσιστική οδύνη, που εκδηλώνεται με μια έντονη επιθυμία για εκδίκηση και μπορεί να οδηγήσει στην εξιδανίκευση δαιμονικών αρχηγών (Χίτλερ). Οι Snygg και Combs υποστήριξαν ότι "κάθε μορφή συμπεριφοράς, χωρίς καμιά εξαίρεση, είναι απόλυτα προσδιορισμένη από το φαινομενολογικό πεδίο του δρώντος οργανισμού". Με τον όρο "φαινομενολογικό πεδίο" εννοούν την ολότητα των ενσυνείδητων εμπειριών ενός ατόμου σε μια δεδομένη στιγμή. Το φαινομενολογικό πεδίο περιέχει τρία μέρη που απεικονίζονται με τρεις ομόκεντρους κύκλους. Ο εξωτερικός κύκλος αντιπροσωπεύει το αντιληπτικό πεδίο, που περιλαμβάνει το σύνολο εκείνων των οποίων το άτομο έχει συνείδηση τη δεδομένη στιγμή. Ο 5

6 αμέσως μικρότερος κύκλος αντιπροσωπεύει τον φαινομενολογικό εαυτό, που περιλαμβάνει όλες τις αντιλήψεις που έχει το άτομο για τον εαυτό του, ανεξάρτητα από τη σπουδαιότητα ή τη σαφήνειά τους. Ο μικρότερος κύκλος είναι η αυτοαντίληψη, που περιλαμβάνει τα σταθερά και σημαντικά χαρακτηριστικά που το άτομο θεωρεί ότι το αντιπροσωπεύουν πλήρως. Είναι η εικόνα του εαυτού όπως τη βλέπει το άτομο και όχι όπως φαίνεται στους εξωτερικούς παρατηρητές. Έχει μια σταθερότητα και μια συνέπεια, ιδιότητες που καθιστούν εφικτή την πρόβλεψη της συμπεριφοράς. Ο Carl Rogers θεωρεί ότι το άτομο είναι μια ολότητα, είναι ανεξάρτητο και αυτόνομο, και έχει την ικανότητα για ανάπτυξη, για αυτογνωσία και για αυτοαποδοχή. Το ψυχολογικά υγειές άτομο είναι ένα πρόσωπο σε διαρκή εξέλιξη, αλλάζει συνεχώς και προσαρμόζει τη συμπεριφορά του σε νέες καταστάσεις στην πορεία του προς την αυτοπραγμάτωση, την κυρίαρχη ανθρώπινη τάση. Η διαμόρφωση του εαυτού είναι αποτέλεσμα των συνδιαλλαγών του ατόμου με το περιβάλλον του, ειδικά με το κοινωνικό περιβάλλον. Ορίζει τον εαυτό ως "μια οργανωμένη μορφή των αντιλήψεων που γίνονται αποδεκτές από τη συνείδηση". Επομένως, ο εαυτός περιέχει τα χαρακτηριστικά του ατόμου που εμπίπτουν στην άμεση γνώση του και στα οποία πιστεύει ότι ασκεί έλεγχο. Το άτομο συμπεριφέρεται έτσι, ώστε να επιτυγχάνει μια συμφωνία μεταξύ του εαυτού και των εμπειριών του. Η αυτοαντίληψη ορίζεται ως ένα οργανωμένο σύνολο όλων των αντιλήψεων που το άτομο θεωρεί χαρακτηριστικές του εαυτού του. Η ανάγκη για θετική αποδοχή από τους άλλους προκύπτει συγχρόνως με την εμφάνιση της αυτοαντίληψης. Όσο μεγαλύτερη συμφωνία υπάρχει μεταξύ του τρόπου που βιώνεται η εμπειρία "οργανισμικά" και του τρόπου που γίνεται δεκτή από το άμεσο περιβάλλον του παιδιού, τόσο πιο αρμονικά θα αναπτυχθεί το Εγώ. Μέσα σ' ένα κλίμα καλής διάθεσης, παραδοχής, δίχως αξιολογικές κρίσεις, το άτομο μαθαίνει να εκφράζεται ελεύθερα και να ανοίγεται στα συναισθήματά του. Τότε η ιδέα που αποκτά για τον εαυτό του δεν εξαρτάται από το αν αρέσει στους άλλους ή απ' το αν ανταποκρίνεται στις αξίες τους, αλλά μόνο απ' αυτό που αισθάνεται το ίδιο. Ένα τέτοιο άτομο συμπεριφέρεται αυθόρμητα, ανταποκρινόμενο σε μια κατάσταση όπως την αισθάνεται το ίδιο, παρά σε συμφωνία με μια σειρά συμβατικών κανόνων. Αν αυτή η διεργασία της ανάπτυξης παρεμποδιστεί από τις "εξωτερικές αξιολογήσεις", το Εγώ διαμορφώνεται μέσα από παραμορφωμένες εμπειρίες οι οποίες δημιουργούν απόσταση από την προσωπική οργανισμική εμπειρία, τη μόνη ικανή πηγή αυθεντικής γνώσης. Ο George Kelly έδωσε βαρύτητα στη λογική, υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι δρουν ως λογικοί επιστήμονες, και σχεδόν αγνόησε το συναίσθημα. Το άτομο συστηματοποιεί τις εμπειρίες του δημιουργώντας νοητικά σχήματα ή προσωπικές δομές, μέσα απ' τα οποία αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Με τον όρο "προσωπικές δομές" εννοεί τα είδη των διακρίσεων που κάνουν οι άνθρωποι ως προς τα άτομα, τα γεγονότα και τα αντικείμενα του περιβάλλοντός τους, διακρίσεις οι οποίες είναι βασικά διπολικές (πχ καλός / κακός). Κάθε άτομο έχει μια σειρά από τέτοιες δομικές έννοιες, διαμέσου των οποίων (συχνά σιωπηρά) κατανοεί, βάζει σε τάξη τον κόσμο γύρω του και κάνει προβλέψεις για τους ανθρώπους και τα γεγονότα, έτσι ώστε να τα αντιμετωπίζει αποτελεσματικά. Όπως γίνεται και με τις 6

7 επιστημονικές θεωρίες, η κοσμοθεωρία ενός ατόμου μπορεί να οδηγήσει σε μη ακριβείς προβλέψεις, οπότε απαιτείται αναθεώρηση. Ένας αληθινός επιστήμονας θα ριψοκινδύνευε να αντιμετωπίσει και μη επαλήθευση των θεωριών του, δοκιμάζοντας τις ιδέες του και σε καταστάσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε ασυμφωνίες ή ίσως και σε συγκρούσεις. Το άγχος είναι αποτέλεσμα της συνειδητοποίησης, εκ μέρους του ατόμου, της ανικανότητάς του να αντιμετωπίσει τις καταστάσεις με το υπάρχον σύστημα των προσωπικών του δομών. Κατά τον Epstein η θεωρία της πραγματικότητας κάθε ατόμου περιλαμβάνει την αυτο-θεωρία, την κοσμο-θεωρία και τις ιδέες που συνδέουν αυτές τις δύο. Η σταθερότητα της συμπεριφοράς οφείλεται, κατά ένα μεγάλο βαθμό, στην αυτο-θεωρία, δεδομένου ότι οι εμπειρίες που βρίσκονται σε αντίθεση μ' αυτήν συνήθως αγνοούνται ή παραμορφώνονται. Ο Epstein συμπεριέλαβε τα συναισθήματα στη θεωρητική του άποψη, τονίζοντας ότι ο γενικός σκοπός της θεωρίας του εαυτού είναι ηδονιστικός. Αυτό σημαίνει ότι αποβλέπει στη μεγιστοποίηση της ευχαρίστησης και στην ελαχιστοποίηση του πόνου, ώστε η πραγματικότητα να βιώνεται ως κάτι απολαυστικό και συναισθηματικά ικανοποιητικό, και να διευκολύνεται η διατήρηση της αυτοεκτίμησης. Τόνισε τη διπολική μορφή του εαυτού κάνοντας τη διάκριση μεταξύ του εαυτού ως υποκειμένου και του εαυτού ως αντικειμένου της γνώσης. ιέκρινε δύο εννοιολογικά συστήματα που αφορούν τον εαυτό ως αντικείμενο. Το πρώτο είναι ένα λογικό σύστημα που αποτελείται από τις συνειδητές αντιλήψεις που έχει το άτομο για τον εαυτό του και στις οποίες μπορεί να αναφερθεί σχετικά εύκολα. Το άλλο σύστημα υφίσταται μόνο σε βιωματικό επίπεδο και περιλαμβάνει νοητικά σχήματα που προέρχονται από συναισθηματικά σημαντικές εμπειρίες, για τις οποίες το άτομο μπορεί να έχει ή να μην έχει συνείδηση. Τόνισε επίσης το αναπόφευκτο της αλλαγής. Αν τα γεγονότα δείξουν ότι η αυτοαντίληψη του ατόμου είναι ανεπαρκής, έχει την επιλογή να αλλάξει τη θεωρία του ή να αλλάξει τη συμπεριφορά του. Η Hazel Markus υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι διαμορφώνουν αντιλήψεις για τις δυνατότητές, τους στόχους, τις ελπίδες και τους φόβους τους, κυρίως σε σχέση με τους τομείς που είναι σημαντικοί για τον αυτοπροσδιορισμό τους και πιθανόν να μη βασίζονται καθόλου στην κοινωνική πραγματικότητα. Οι αντιλήψεις αυτές είναι οι "πιθανοί εαυτοί" που προέρχονται από αναπαραστάσεις του εαυτού στο παρελθόν και συμπεριλαμβάνουν αναπαραστάσεις του εαυτού στο μέλλον. Είναι διαφορετικοί από τον παρόντα εαυτό και ευδιάκριτοι, αν και συνδέονται στενά μ' αυτόν. Αντιπροσωπεύουν τις συγκεκριμένες ελπίδες, τους φόβους και τις φαντασίες του ατόμου. Η δυνατότητα δημιουργίας τους περιορίζεται από τη συγκεκριμένη κοινωνικο-πολιτιστική κατάσταση, από τα μοντέλα, τις εικόνες και τα σύμβολα που προβάλλουν τα ΜΜΕ, από τα κοινωνικά βιώματα του ατόμου και από το ιστορικό πλαίσιο. Η θεωρία της Markus συνδέει την αυτοαντίληψη με τα κίνητρα συμπεριφοράς. Όποιες κι αν είναι οι ιστορικές και πολιτισμικές διαφοροποιήσεις του εαυτού, φαίνεται ότι υπάρχουν πάντα δύο διαστάσεις τις οποίες οι διάφορες θεωρίες τονίζουν διαφορετικά: η μοναξιά ή η ολοκληρωτική απομόνωση και το σχετίζεσθαι. Η αυτοαντίληψη είναι ένας βασικός 7

8 παράγοντας στη δημιουργία κινήτρων συμπεριφοράς και στην απόκτηση μιας ισορροπημένης και υγιούς προσωπικότητας. Εννοιολογικός προσδιορισμός της αυτοαντίληψης Η έννοια του εαυτού στην ψυχολογική βιβλιογραφία κατέληξε να έχει διττή σημασία. Η μία συνδέεται στενά με τη διάκριση του εαυτού ως υποκειμένου και συνεπάγεται ενεργητικές διαδικασίες, όπως είναι η σκέψη, η μνήμη και η αντίληψη. Η δεύτερη παρουσιάζει τον εαυτό ως αντικείμενο, τονίζοντας την ικανότητα του ατόμου να αποστασιοποιείται, να παρατηρεί και να αξιολογεί τον εαυτό του. Νεότεροι ερευνητές επιχείρησαν τη σύγκλιση των δύο αυτών εννοιών, υποστηρίζοντας ότι δεν είναι δυνατό να αναφερόμαστε στο περιεχόμενο της αυτοαντίληψης χωρίς να παίρνουμε υπόψη μας τις ενεργητικές διαδικασίες που συντελούν στη διαμόρφωση του εαυτού. Αν η αυτοαντίληψη ορίζεται ως η υποκειμενική αντίληψη του ατόμου για τον εαυτό του, αυτή θα πρέπει απαραίτητα να εμπεριέχει τον εαυτό ως παρατηρητή αλλά και ως περιεχόμενο παρατήρησης. Η Wylie παρατηρεί ότι οι περισσότερες θεωρητικές αναφορές στον εαυτό άμεσα ή έμμεσα συμπεριλαμβάνουν διεργασίες που δεν είναι απόλυτα συνειδητές ούτε απόλυτα ασυνείδητες, έτσι ώστε οποιοσδήποτε αυστηρός διαχωρισμός σε φαινομενολογικό και μη φαινομενολογικό εαυτό μπορεί να θεωρηθεί μάλλον ανεδαφικός. Ακόμη και ερευνητές που εντάσσονται σ' ένα φαινομενολογικό πλαίσιο, δέχονται ότι οι αντιλήψεις που έχει ένα άτομο για τον εαυτό του διαφέρουν ως προς το βαθμό συνειδητοποίησης. Σε ότι αφορά την εικόνα του εαυτού, υπάρχουν μελετητές που υποστηρίζουν την ύπαρξη μιας ενιαίας αντίληψης του εαυτού, και άλλοι που έχουν την άποψη ότι η αυτοαντίληψη είναι μια πολυδιάστατη έννοια που περιλαμβάνει μια γενική και πολλές επιμέρους εικόνες. Ένα από τα τελευταία μοντέλα που έχουν προταθεί είναι το ιεραρχικό, το οποίο υποστηρίζει ότι οι επιμέρους εικόνες του εαυτού είναι ιεραρχικά και εξελικτικά ταξινομημένες. Η ιεραρχική διάταξη γίνεται με βάση τη σπουδαιότητα και τον κεντρικό ρόλο που έχουν οι επιμέρους εικόνες στη σύνθεση της προσωπικότητας. Ερευνητές, στηριζόμενοι στη θεωρία του Fesringer (σελ 76 σημ 6) υποστηρίζουν ότι τα άτομα έχουν την τάση να δημιουργούν και να διατηρούν μια σταθερή εικόνα εαυτού (θεωρία αυτοσυνέπειας). Η θεωρία αυτή τονίζει ότι οι άνθρωποι συνηθίζουν να επιλέγουν τις πληροφορίες που είναι θετικές για τον εαυτό τους και διαμορφώνουν τις δραστηριότητες τους έτσι ώστε να δέχονται θετική ανατροφοδότηση πληροφοριών. Επιπλέον, όταν η ανατροφοδότηση είναι αρνητική, την ερμηνεύουν με τέτοιο τρόπο ώστε να ελαχιστοποιούν την απειλή. Ο Higgins κάνει μια διάκριση μεταξύ του "πραγματικού" του "ιδανικού" και του "εαυτού όπως θα έπρεπε να είναι" (σελ 80 διαγρ 2). Ο όρος "πραγματικός εαυτός" υποδηλώνει τα χαρακτηριστικά και τις ιδιότητες που το άτομο αποδίδει στον εαυτό του. Ο "ιδανικός εαυτός" αναφέρεται στα χαρακτηριστικά που θα ήθελε το άτομο να έχει και ο "εαυτός όπως θα έπρεπε να είναι" περιέχει τα χαρακτηριστικά που το άτομο πιστεύει ότι θα έπρεπε να έχει και αντικατοπτρίζει πολιτιστικές αξίες και ηθικούς κανόνες. Ο "ιδανικός εαυτός" σχηματίζεται κατά την πορεία της κοινωνικοποίησης 8

9 του ατόμου και βασίζεται στη μίμηση προτύπων που μπορεί να είναι πραγματικά πρόσωπα κύρους ή φανταστικά. Μπορεί να είναι ακόμη και ένα σύνολο από επιθυμητά χαρακτηριστικά που έχουν αντιληφθεί από διάφορες πηγές. Η αυτοαντίληψη αποτελεί τη γνωστική πλευρά της αυτογνωσίας, ενώ η αυτοεκτίμηση μπορεί να θεωρηθεί ότι αντιπροσωπεύει τη συναισθηματική πλευρά, και δείχνει το βαθμό στον οποίο το άτομο αποδέχεται και επιδοκιμάζει τον εαυτό του. Ο Coopersmith όρισε την αυτοεκτίμηση ως "μια προσωπική εκτίμηση αυτοαξίας που κάνει το άτομο, η οποία εκφράζεται στη στάση που κρατά προς τον εαυτό του". Ο Burns θεωρεί ότι η αυτοαντίληψη περιλαμβάνει δύο πτυχές: την περιγραφική, που αποτελεί το γνωστικό συστατικό της, άσχετα αν η γνώση αυτή είναι αντικειμενική ή υποκειμενική, και την αξιολογική. Η αυτοαντίληψη έχει σχέση με τον προβληματισμό γύρω απ' την ψυχολογική ταυτότητα του ατόμου, ενώ η αυτοεκτίμηση σχετίζεται με την αξιολογική και συναισθηματική επένδυσή της. Ο εαυτός που παρουσιάζουμε στους άλλους έχει πολλά κοινωνικά στοιχεία, τα οποία απαρτίζουν ένα ρόλο (ή ρόλους). Το άτομο είναι συγχρόνως ο δημιουργός και ο πρωταγωνιστής του ρόλου. Η φύση των ρόλων που υιοθετεί το άτομο επηρεάζεται σημαντικά από τις κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες. Ο Erich Fromm υποστηρίζει, όταν αναφέρεται στην "προσωπικότητα της αγοράς", ότι με τη μετατόπιση του ανταγωνισμού από το πεδίο παραγωγής στο πεδίο των πωλήσεων, ο κύριος μηχανισμός προσέλκυσης πελατών είναι ο "έλεγχος των εντυπώσεων". Ο πωλητής, ο δικηγόρος, ο γιατρός ο πολιτικός "πωλούν" την προσωπικότητά τους και η επιτυχία τους είναι στενά συνδεδεμένη με την παρουσίαση ενός ορισμένου τύπου εαυτού. Η αυτοπαρουσίαση είναι μια στρατηγική που αποσκοπεί στο να οδηγήσει τους άλλους να αποδώσουν στο άτομο το ρόλο τον οποίο αυτό επιθυμεί να του αναγνωρίζεται. Ο Luigi Pirandello εκφράζει πολύ παραστατικά την αγωνία του ατόμου που ξαφνικά συνειδητοποιεί ότι υπάρχει μεγάλη διάσταση ανάμεσα στον "εσωτερικό εαυτό" και στην εικόνα που έχουν οι άλλοι γι' αυτόν: (σελ 87). Το παιχνίδι των ρόλων προϋποθέτει τόσο την εσωτερίκευση του ρόλου όσο και την επακόλουθη αποστασιοποίηση απ' αυτόν, έτσι ώστε να προστατευθεί ο εαυτός από την πίεση των τυπικών προσδοκιών του ρόλου, και να μπορέσει το άτομο να εντάξει τα δημιουργικά επιτεύγματά του μέσα στο παιχνίδι του ρόλου. Όσο το παιδί μεγαλώνει, και το κοινωνικό του περιβάλλον αλλάζει ή διευρύνεται, η τάση να ορίζει τον εαυτό του αποκλειστικά και μόνο από τα εμφανή χαρακτηριστικά, αντικαθίσταται από την τάση να ορίζει τον εαυτό του ως μία ψυχολογική οντότητα. Με βάση τις κοινωνικές του εμπειρίες και τη γνωστική του ανάπτυξη, αποκτά προοδευτικά διαφοροποιούμενες αυτοπεριγραφές και, συγχρόνως αναπτύσσει την ικανότητα να διακρίνει τους "πραγματικούς" από τους "πιθανούς" του εαυτούς. Καθώς η εικόνα του εαυτού γίνεται όλο και σαφέστερη, το άτομο συνειδητοποιεί όλο και πιο καθαρά τη διαφορετικότητα των δικών του αντιλήψεων για τον εαυτό του 9

10 από τις αντιλήψεις των άλλων, όπως και τις αντιθέσεις μεταξύ των "πραγματικών" και των "πιθανών" εαυτών. ιαμόρφωση της αυτοαντίληψης Η απόκτηση της έννοιας του εαυτού είναι μια διαδικασία που συντελείται βαθμιαία στα χρόνια της ανάπτυξης του παιδιού. Αρχικά το βρέφος δεν κατανοεί τη διαφορά ανάμεσα στον εαυτό του και τη μητέρα. Προοδευτικά κατανοεί ότι είναι μια ξεχωριστή και αυτόνομη οντότητα, που μπορεί να λειτουργεί αποτελεσματικά ακόμη κι όταν η μητέρα είναι απούσα. Η Harter υπογραμμίζει ότι η αρχική ανακάλυψη του βρέφους ότι το σώμα της μητέρας δεν αποτελεί μέρος του δικού του σώματος συνιστά τη βάση της αίσθησης του εαυτού. Η συνειδητοποίηση αυτής της διαφοροποίησης συνδέεται με συναισθήματα ικανοποίησης, όταν ικανοποιούνται οι ενστικτώδεις ανάγκες του βρέφους, ή απογοήτευσης όταν δεν ικανοποιούνται. Μέσω της ικανοποίησης των βασικών του αναγκών διαμορφώνονται μνημονικά ίχνη και νοερές εικόνες, και όταν στο μέλλον το παιδί αντιμετωπίσει την ίδια ή παρόμοια ανάγκη, η νοερή εικόνα του αντικειμένου που ικανοποιεί την ανάγκη μπορεί να ανακληθεί στη μνήμη του και να χρησιμοποιηθεί ως οδηγός για την αναζήτηση του αντικειμένου - στόχου. Όταν το περιβάλλον ικανοποιεί όλες τις ανάγκες του βρέφους χωρίς αυτό να καταβάλει οποιαδήποτε προσπάθεια, υπάρχει η πιθανότητα να ανακοπεί η ανάπτυξη, δεδομένου ότι οι δευτερογενείς συλλογιστικές διαδικασίες, που είναι αναγκαίες για την επίτευξη του αντικειμένου-στόχου, δεν μπορούν να αναπτυχθούν χωρίς την παρουσία έντασης. Ένα σημαντικό γνωστικό επίτευγμα (προς το τέλος του 1ου έτους) είναι η κατάκτηση της ιδέας της μονιμότητας των αντικειμένων και των προσώπων. Το επόμενο στάδιο αυτής της γνώσης είναι η συνειδητοποίηση ότι τα αντικείμενα παραμένουν τα ίδια από τη μια συνάντηση στην άλλη. Οι δύο αυτές γνώσεις αποτελούν τη βάση για την ανάπτυξη της αίσθησης της συνέχειας του εαυτού μέσα στο χρόνο και το χώρο. Μέχρι την ηλικία των 2 ετών περίπου, το παιδί προσδιορίζει τον εαυτό του βάση μιας ομάδας χαρακτηριστικών, όπως το φύλο, η ηλικία, το μέγεθος και οι ειδικές ικανότητές και γνώσεις. Η κατάκτηση της έννοιας του εαυτού ως αντικειμένου, αποδεικνύεται από το ότι να νήπια ηλικίας μηνών είναι ικανά να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη και να τον διακρίνουν σε φωτογραφίες. Πρωταρχικής σημασίας στην επίτευξη της αυτοαναγνώρισης, είναι η ύπαρξη μιας σταθερής διασύνδεσης μεταξύ των πράξεων των νηπίων και των αποτελεσμάτων που τις ακολουθούν, και ειδικά η σταθερότητα των αντιδράσεων των άλλων απέναντί τους. Ο Erikson θεωρεί ότι στο στάδιο της ηλικίας από 2-3 ετών, που το ονομάζει "στάδιο πρωτοβουλίας-ενοχής", η αυτοαντίληψη καθορίζεται από τις κοινωνικές προσδοκίες για ανεξαρτησία στις κινήσεις, και από τα κίνητρα τα οποία απορρέουν από κάποια αυτονομία και έλεγχο που μόλις έχει αποκτηθεί. Η διάσταση της πρωτοβουλίας αντιπροσωπεύει την απόσπαση του παιδιού από τη γονεϊκή εξάρτηση και την προσπάθειά του να αντιμετωπίζει τις ανάγκες του μόνο του. Αν το παιδί ενθαρρυνθεί στις προαπάθειές του αυτές, η αίσθηση πρωτοβουλίας θα είναι έντονη. Αν 10

11 αποθαρρύνεται ή και τιμωρείται επειδή προσπαθεί να ξεπεράσει τα δεδομένα όρια, το αποτέλεσμα είναι το συναίσθημα της ενοχής. Οι Keller, Ford και Meachum υποστηρίζουν ότι τα παιδιά της ηλικίας 3-4 ετών αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους σε σχέση με διάφορες δραστηριότητες μάλλον παρά σε σχέση με τη φυσική τους ύπαρξη ή με τα υλικά τους αγαθά. Ο Selman ο οποίος χρησιμοποίησε τον όρο "φυσική ύπαρξη" για να περιγράψει το 1ο στάδιο κατανόησης του εαυτού, θεωρεί ότι είναι πιθανό το στάδιο αυτό, εκτός από την εικόνα του "φυσικού εαυτού", να περιλαμβάνει και την εικόνα του εαυτού που δρα, εικόνα κυρίαρχη στην προσχολική ηλικία. Νεότεροι ερευνητές τονίζουν ότι τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας είναι ικανά να κατανοήσουν τον "εσωτερικό εαυτό", που αποτελείται από προσωπικές ιδέες και φαντασιώσεις προσιτές μόνο στο συγκεκριμένο άτομο και όχι στους άλλους. Με την είσοδο του παιδιού στο σχολείο, η γνώση του εαυτού προοδευτικά γίνεται πολυπλοκότερη. Κατά τον Erikson, απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη μιας θετικής αυτοαντίληψης είναι η αίσθηση της φιλοπονίας, που αποτελεί τη βάση για μια επιτυχημένη δραστηριοποίηση στην κοινωνία και για την ανάπτυξη των αναγκαίων κοινωνικών δεξιοτήτων. Η απόκτηση αυτών των αναγκαίων δεξιοτήτων και ικανοτήτων οδηγεί σε συναισθήματα πληρότητας και ικανοποίησης. Κατά τον Selman από την ηλικία των 6 ετών περίπου, τα παιδιά συνειδητοποιούν ότι τα ψυχολογικά βιώματα δεν είναι τα ίδια με τη φυσική συμπεριφορά, αλλά εξακολουθούν να πιστεύουν ότι υπάρχει μια συνάφεια ανάμεσα στα δύο. Μετά την ηλικία των 8 ετών συνειδητοποιούν ότι η φυσική συμπεριφορά μπορεί να διαφέρει εντελώς από τα συναισθήματα. Συνεπώς, δεν μπορεί κάποιος να καταλάβει κάποιον άλλο παρακολουθώντας απλώς τα λόγια του και τις πράξεις του. Τότε η συνειδητή απάτη γίνεται μια δυνατότητα για το παιδί, επειδή είναι πλέον σε θέση να χρησιμοποιήσει τη σχέση μεταξύ της εξωτερικής εμφάνισης και του υποκειμενικού, εσωτερικού βιώματος. Στην εφηβεία παρατηρείται μια αναδιοργάνωση της προσωπικότητας, με αφετηρία την αλλαγή της σωματικής εικόνας και την αναζήτηση ταυτότητας, που σκοπό έχει την ένταξή του στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Η ικανότητα των εφήβων να αξιοποιούν τόσο τις παρούσες αντιληπτικές εμπειρίες όσο και την παρελθούσα εμπειρία τους, για να αντιμετωπίσουν τα νέα προβλήματα, αυξάνει την ικανότητα πρόβλεψης. Επιπλέον, συνειδητοποιούν ότι η σκέψη είναι μια εξατομικευμένη διαδικασία και πως κανένας άλλος δεν γνωρίζει αυτό που σκέφτονται. Επίσης είναι πιο ευαίσθητοι ως προς το χάσμα ανάμεσα στο πραγματικό και το ιδεώδες. Το επόμενο βήμα είναι η αίσθηση της ταυτότητας, μια σαφή απάντηση στην ερώτηση "ποιος/ποια είμαι". Αν το περιβάλλον δεν είναι υποστηρικτικό και αν ο/η έφηβος συναντά δυσκολίες στο να καθορίσει κάποιο ρόλο, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μια ασαφής έννοια της ατομικής ταυτότητας, μια σύγχυση ρόλων. Ο Elkind αναφέρει ότι κατά τη διάρκεια της εφηβείας αναπτύσσεται μια "αληθινή αίσθηση του εαυτού". Τονίζει ότι οι έφηβοι ασχολούνται εκτενώς 11

12 με την αυτοπαρατήρηση και με τον τρόπο που τους αντιμετωπίζουν οι άλλοι. Στην ενηλικίωση, το βιολογικά πλήρες άτομο έχει πρωταρχικό εξελικτικό στόχο τη δημιουργία στενών φυσικών και ψυχολογικών σχέσεων. Ο Erikson ορίζει το στόχο του εξελικτικού αυτού σταδίου ως οικειότητα, μια οικειότητα γενικής μορφής μεταξύ των ανθρώπων, η οποία αντιπροσωπεύει και κάποια δέσμευση, έτσι ώστε να εμπεδωθεί μια ζεστή και γεμάτη νόημα σχέση. Το άτομο θα πρέπει να έχει κάποιο βαθμό αυτονομίας και βασικής εμπιστοσύνης, για να μπορέσει να δημιουργήσει μια τέτοια σχέση. Η ανυπαρξία οικειότητας στις σχέσεις οδηγεί στην αίσθηση της απομόνωσης και της μειωμένης αυτοεκτίμησης, επηρεάζει αρνητικά την αυτοαντίληψη και εμποδίζει τη μετάβαση στο επόμενο εξελικτικό στάδιο της μέσης ηλικίας, του οποίου στόχος είναι να γενικεύσει οτιδήποτε είναι αναγκαίο, ώστε να σταθεροποιηθεί και να παγιωθεί ένας τρόπος ζωής. Η αίσθηση αυτή της δυνατότητας γενίκευσης πηγάζει από τις προσπάθειες του ενήλικα να συμμετάσχει στην υποστήριξη της ανάπτυξης της επόμενης γενιάς. Στο επόμενο στάδιο ανάπτυξης, και τελευταίο κατά τον Erikson, για το οποίο χρησιμοποίησε τον όρο ολοκλήρωση του Εγώ, φτάνουν τα άτομα που, μετά από ένα μεγάλο χρονικό διάστημα επιτυχημένων λύσεων και συγκρούσεων, δέχονται ότι έζησαν μια παραγωγική και αξιόλογη ζωή, και είναι ικανά να κοιτάξουν προς τα πίσω και να αισθανθούν ικανοποιημένα. Τα άτομα που δεν θεωρούν τη ζωή τους επιτυχημένη βιώνουν μια τραγική αίσθηση απόγνωσης και καταβάλλουν απεγνωσμένες προσπάθειες για να αναπληρώσουν τον χαμένο χρόνο. Πολλοί ερευνητές τονίζουν ότι τα στάδια εξέλιξης της συνείδησης του εαυτού ακολουθούν μια αδιαφοροποίητη σειρά, ότι είναι τα ίδια σε όλα τα πολιτιστικά περιβάλλοντα και ότι αναπτύσσονται ως αποτέλεσμα αλλαγών των γνωστικών λειτουργιών και ικανοτήτων του παιδιού. Υποστηρίζεται ότι το επίπεδο της γνωστικής ανάπτυξης του ατόμου επηρεάζει σημαντικά την οργανωτική δομή της αυτοαντίληψης, αλλά το περιεχόμενο της αναπτυσσόμενης αυτοαντίληψης καθορίζεται κυρίως από την αλληλεπίδραση ανάμεσα στο άτομο και τους Σημαντικούς Άλλους. Παράμετροι που επηρεάζουν την ανάπτυξη της αυτοαντίληψης Οι διακυμάνσεις της αυτοαντίληψης βρίσκονται σε άμεση συνάφεια με τον τρόπο που αντιμετωπίζεται το παιδί απ' τους γονείς. Κατά τον Erikson, το παιδί μαθαίνει κατά πόσο ο κόσμος είναι ένας καλός και ευχάριστος χώρος για να ζήσεις, ή αν είναι πηγή απογοήτευσης και ανασφάλειας. Αυτές οι δύο αντιθετικές απόψεις, τις οποίες ονομάζει βασική εμπιστοσύνη και βασική δυσπιστία, αναλογούν με την "αισιόδοξη" ή "απαισιόδοξη" στάση των ενηλίκων. Ο Ronald Laing τονίζει ότι οι Άλλοι συντελούν στο να επικυρώσουμε αυτό που είμαστε, γιατί ο τρόπος με τον οποίο μας βλέπουν επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε εμείς τον εαυτό μας. Η αντιμετώπισή τους και ο τρόπος που σχετίζονται με εμάς επικυρώνει ή απορρίπτει αυτό που οι ίδιοι νομίζουμε ό,τι είμαστε, και η πορεία αυτή μπορεί να είναι κυκλική. 12

13 Η Baumrind υποστηρίζει ότι μπορεί να γίνει διάκριση μεταξύ τριών τύπων συμπεριφοράς των γονιών απέναντι στα παιδιά τους, με ευδιάκριτες αντίστοιχες επιδράσεις: α) Οι αυταρχικοί γονείς που επικοινωνούν με το παιδί περιορισμένα και είναι μάλλον ανεπαρκείς σε ό,τι αφορά τη ζεστασιά και την φροντίδα. Τα παιδιά είναι αποτραβηγμένα, ντροπαλά, αμήχανα με τους συνομηλίκους, και τους λείπει η ζωντάνια και η προθυμία για δράση. β) Οι αυστηροί γονείς που επικοινωνούν πολύ καλά με τα παιδιά τους, δίνουν σημασία στη λογική επίλυση των προβλημάτων και συγχρόνως είναι πολύ στοργικοί και ζεστοί. Οι γονείς αυτοί τείνουν να έχουν παιδιά ανεξάρτητα, διεκδικητικά, κοινωνικά και με υψηλά κίνητρα για επιτυχία. γ) Οι υποχωρητικοί γονείς που επικοινωνούν πολύ καλά με τα παιδιά τους, δεν έχουν πολλές απαιτήσεις για ώριμη συμπεριφορά απ' τα παιδιά και είναι πολύ στοργικοί. Τα παιδιά είναι ντροπαλά, δείχνουν μια κοινωνική δειλία και υστερούν ως προς τον αυτοέλεγχο και την εμπιστοσύνη που δείχνουν στον εαυτό τους. Η πρώτη σχολική περίοδος είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ανάπτυξη μιας επιμέρους εικόνας του εαυτού. Σ' αυτό το στάδιο πρέπει ν' αποκτήσει τις σχολικές γνώσεις και δεξιότητες και να μάθει να συνεργάζεται με τους συνομηλίκους του. Ο Erikson τόνισε ότι τα δύο στοιχεία που αποτελούν τους εναλλακτικούς πόλους του σταδίου αυτού είναι η φιλοπονία και η κατωτερότητα. Αν το περιβάλλον του παιδιού το ενθαρρύνει και στηρίξει τις προσπάθειές του, τότε το παιδί θα αναπτύξει το συναίσθημα της φιλοπονίας και της εμπιστοσύνης στις ικανότητές του. Αν, αντίθετα το παιδί αντιμετωπίσει επικρίσεις, ειρωνεία και απόρριψη, τότε θα του δημιουργηθεί ένα συναίσθημα κατωτερότητας και ανεπάρκειας. Μέσα στη σχολική κοινότητα το παιδί αξιολογείται σε σύγκριση με τα άλλα παιδιά και αυτή η σύγκριση αυτή φαίνεται ότι αποτελεί μια σημαντική πηγή της αυτοαντίληψης. (σελ 138 σημ 10). Η ιδέα της κοινωνικής σύγκρισης υπαινίσσεται ότι η σχέση μεταξύ της αυτοαντίληψης και της σχολικής επίδοσης μπορεί να κατανοηθεί καλύτερα όταν έχουμε υπόψη μας τον άμεσο κοινωνικό περίγυρο του ατόμου. Αυτό σημαίνει ότι η σπουδαιότητα της σχολικής επίδοσης δε βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με το πραγματικό επίπεδο επίδοσης, αλλά με το πως το παιδί αντιλαμβάνεται την επίδοσή του συγκρίνοντας τον εαυτό του με τα υπόλοιπα παιδιά της τάξης. Οι Simpson και Rosenholtz διαπίστωσαν ότι τρεις είναι οι παράγοντες που ασκούν καθοριστική επίδραση στον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αναπτύσσουν τις ιδέες τους για τις διανοητικές ικανότητες, τόσο τις δικές τους όσο και των φίλων τους. Το ποσό των πληροφοριών που δέχεται το παιδί, το κατά πόσο οι πληροφορίες αυτές είναι σταθερές, και ο βαθμός στον οποίον οι πληροφορίες αυτές μπορούν να ερμηνευθούν εύκολα και να ενσωματωθούν στο υπάρχον οικοδόμημα. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι αν το περιβάλλον είναι πολυδιάστατο, δηλ αν τα παιδιά είναι χωρισμένα σε ομάδες και κάθε ομάδα εκτελεί διαφορετική εργασία, οι ατομικές διαφορές στην επίδοση των παιδιών δεν είναι πολύ φανερές, οπότε μειώνεται η χρήση της κοινωνικής σύγκρισης. Αντίθετα, αν το περιβάλλον είναι μονοδιάστατο, δηλ αν όλα τα παιδιά κάνουν την ίδια εργασία, οι διαφορές στην ικανότητα είναι ευδιάκριτες και η κοινωνική σύγκριση ευνοείται. 13

14 Οι σύγχρονες θεωρητικές απόψεις για τον εαυτό τονίζουν την επίδραση του συγκεκριμένου πολιτισμικού πλαισίου στη διαμόρφωση της αυτοαντίληψης. Ο Neisser αναφέρεται στον οικολογικό εαυτό, τον οποίο ορίζει "ως τον εαυτό που γίνεται αντιληπτός σε σχέση με το φυσικό περιβάλλον". Οι περισσότερες πτυχές του εαυτού είναι συνδεδεμένες με το συγκεκριμένο πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μεγαλώνει το άτομο. Οι Markus και Kitayama αντιπαραθέτουν τη "δυτική" εικόνα του αυτόνομου, ανεξάρτητου εαυτού με την εικόνα του "συσχετιστικού εαυτού" που επικρατεί σε πολλές μη δυτικές χώρες. Η αυτόνομη εικόνα του εαυτού πηγάζει από την πεποίθηση ότι κάθε άτομο είναι μια σφαιρική και ιδιαίτερη οντότητα που οδεύει προς την αξιοποίηση του έμφυτου δυναμικού του, προς την ικανοποίηση των προσωπικών του αναγκών, την αυτοενεργοποίηση και την προσωπική εξέλιξη. Άτομα με "αυτόνομο εαυτό" είναι ευαίσθητα στο κοινωνικό τους περιβάλλον, αλλά η ευαισθησία αυτή συνήθως πηγάζει από μια ανάγκη να επιβεβαιώσουν τα προσωπικά τους γνωρίσματα. Οι άλλοι έχουν σημασία κυρίως ως πηγές πληροφόρησης για την επιβεβαίωση της εσωτερικής εικόνας του εαυτού. Η αντίληψη του "συσχετιστικού εαυτού" συνδέεται με μια μονιστική φιλοσοφική παράδοση η οποία θεωρεί ότι το άτομο αποτελείται από την ίδια ουσία όπως και η υπόλοιπη φύση. Έτσι, σε πολλούς μη δυτικούς πολιτισμούς τονίζεται η αλληλεξάρτηση μεταξύ των βασικών στοιχείων και η σύνθεση των μερών ενός προβλήματος ή μιας κατάστασης σε ένα αρμονικό σύνολο. Το άτομο θεωρείται μέρος μιας κατάστασης και πρέπει να αντιμετωπιστεί αναπόσπαστα συνδεδεμένο με το κοινωνικο-πολιτιστικό του περιβάλλον, για να κατανοηθεί πλήρως. Η αντίληψη του "συσχετιστικού εαυτού" υπονοεί ότι το άτομο βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τους άλλους, οι οποίοι συμμετέχουν ενεργά και διαρκώς στον προσδιορισμό του εαυτού. Η μοναδικότητα του ατόμου εκφράζεται μόνο μέσα από τις διαφορετικές διαπροσωπικές σχέσεις που αναπτύσσει. Αυτές οι δύο αντιλήψεις του εαυτού μπορούν να επηρεάσουν με τρόπο τελείως διαφορετικό τα συναισθήματα, τα κίνητρα για δράση και τις νοητικές δραστηριότητες ενός ατόμου. Ένας παράγοντας που μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά την αυτοαντίληψη αφορά γεγονότα που μπορεί να προκαλέσουν μεγάλη συναισθηματική φόρτιση στο άτομο. Ποικίλα συμβάντα, όπως μεγάλες φυσικές καταστροφές, η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, εγκληματικές επιθέσεις, ανίατες ή μακροχρόνιες αρρώστιες, προκαλούν αλλαγές στις βασικές πεποιθήσεις του ατόμου. Οι άνθρωποι που έρχονται αντιμέτωποι με τέτοιου είδους τραυματικά γεγονότα βιώνουν, ίσως για πρώτη φορά, το πόσο τρωτοί είναι. Η συνειδητοποίηση αυτή ακολουθείται από μια αλλαγή στις αντιλήψεις που έχουν για τον εαυτό τους και για τον κόσμο γύρω τους. Είναι πιθανό ν' αρχίσουν να βλέπουν τον κόσμο ως απειλητικό και χωρίς νόημα, και να αξιολογούν τον εαυτό τους πιο αρνητικά απ' ό,τι πριν το συμβάν. Από έρευνες, διαπιστώθηκε ότι οι σχέσεις με τους γονείς κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας αποτελούν μια σημαντική μεταβλητή που μπορεί να τροποποιήσει την αρνητική επίδραση των τραυματικών εμπειριών. 14

15 Οι διαπιστωμένες διαφορές ανάμεσα στους άντρες και τις γυναίκες οφείλονται, κυρίως, στην κοινωνικοποίησή τους, ένα δε από τα αποτελέσματα αυτής της κοινωνικοποίησης είναι η διαμόρφωση διαφορετικών αντιλήψεων ως προς τον εαυτό. Οι άντρες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως αυτόνομα, ανεξάρτητα όντα, αυστηρά περιχαρακωμένα και δυνάμει ανεξάρτητα, ενώ οι γυναίκες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους σε άμεση αλληλεξάρτηση με τους άλλους, γεγονός που τις κατευθύνει σε, πλήρη ή μερική, ευθυγράμμιση με τις ανάγκες και τις απαιτήσεις του άμεσου κοινωνικού περιβάλλοντος. Οι άντρες χρησιμοποιούν χαρακτηριστικά όπως η επιθετικότητα, η δράση, η κυριαρχικότητα, για να αυτοχαρακτηριστούν, ενώ οι γυναίκες χρησιμοποιούν χαρακτηριστικά που αναφέρονται στην τρυφερότητα, την εξάρτηση, την ευαισθησία, τη στοργή. Ο ενεργητικός ρόλος των ατόμων στη διαμόρφωση της αυτοαντίληψης αποκαλύπτεται στον τρόπο με τον οποίο "ξαναγράφουν" την προσωπική τους ιστορία ή με φαινόμενα που ο Greenwald ονόμασε "γνωστικές προκαταλήψεις", όπως είναι οι μηχανισμοί αυτοεξυπηρέτησης (σελ 148 σημ 13), ο εγωκεντρισμός, ο γνωστικός συντηρητισμός και η παρεμπόδιση του εαυτού. Η προκατάληψη αυτοεξυπηρέτησης εκδηλώνεται με την προσπάθεια του ατόμου να αποδίδει τα αρνητικά συμβάντα σε παράγοντες εξωτερικούς, ενώ τα θετικά σε προσωπικές του ιδιότητες. Ο εγωκεντρισμός είναι η τάση που έχει το άτομο να μεγαλοποιεί το δικό του ρόλο στη διαμόρφωση των γεγονότων. Όταν η τάση αυτή φτάνει στα άκρα, μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές παραμορφώσεις της πραγματικότητας, που οδηγούν σε υπερτίμηση του εαυτού μας και υποτίμηση όλων των άλλων. Ο γνωστικός συντηρητισμός είναι μια πολύ κοινή αυταπάτη που οδηγεί άτομα, οργανισμούς και έθνη ολόκληρα στην πεποίθηση ότι δεν χρειάζεται να αλλάξουν, ακόμη κι όταν η αλλαγή είναι επιβεβλημένη. Η παρεμπόδιση του εαυτού χαρακτηρίζεται από το ότι τα άτομα που δεν είναι σίγουρα για την επιτυχία τους σε κάτι, ή που οι επιτυχίες τους σ' ένα συγκεκριμένο τομέα δεν ανταποκρίνονται στις φιλοδοξίες τους, μπορεί ασυνείδητα να επινοήσουν τέτοια εμπόδια για τον εαυτό τους, που θα τους επιτρέψουν να αποδώσουν τη μελλοντική αποτυχία τους σε κάποιους εξωτερικούς παράγοντες μάλλον, παρά στον εαυτό τους. Το σημαντικό σ' αυτή τη συμπεριφορά είναι ότι το άτομο πρέπει να εφεύρει ένα αληθινό εμπόδιο με το οποίο θα έχει να παλέψει έτσι, ώστε αν αποτύχει, η αποτυχία του να μην αποδοθεί σε έλλειψη ικανότητας. Αυτοαντίληψη και εκπαίδευση Παρά τη μεγάλη επίδραση της οικογένειας, το σχολείο παίζει σημαντικό ρόλο στην περαιτέρω διαμόρφωση της αυτοαντίληψης ως προς την ακαδημαϊκή ικανότητα. Ο Bloom, έχοντας ήδη τονίσει ότι η σχέση ανάμεσα στην αυτοαντίληψη και τη σχολική επιτυχία είναι αλληλεπιδραστική, προτείνει ένα μοντέλο μάθησης που περιλαμβάνει δύο ομάδες αρχικών ατομικών χαρακτηριστικών, τις οποίες θεωρεί σημαντικές για τη μάθηση: γνωστικά και συναισθηματικά χαρακτηριστικά. Ο όρος "γνωστικά χαρακτηριστικά" αναφέρεται στη γνωστική υποδομή που πρέπει να έχει το 15

16 άτομο για να μπορέσει να κατακτήσει τη νέα γνώση. Ο όρος "συναισθηματικά χαρακτηριστικά" υποδηλώνει τα κίνητρα του παιδιού, τη στάση του προς το συγκεκριμένο μάθημα και προς το σχολείο γενικότερα. Ο Bloom επικέντρωσε το ενδιαφέρον του στα συναισθήματα του παιδιού σε σχέση με τα συγκεκριμένα μαθήματα, τονίζοντας ότι η στάση του απέναντι σ' αυτά επηρεάζεται καθοριστικά από την αντίληψη της "ικανότητας" ή της "ανικανότητάς" του, μια αντίληψη η οποία διαμορφώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση παιδιού και του άμεσου κοινωνικού του περιβάλλοντος. Τονίζει επίσης ότι η συχνότητα, η σταθερότητα των εμπειριών και η μεγάλη χρονική τους διάρκεια, και όχι κάποιες μεμονωμένες εμπειρίες επιτυχίας ή αποτυχίας, επηρεάζουν καθοριστικά την αυτοαντίληψη του παιδιού για τις ικανότητές του. Θεωρεί ότι η αντίληψη αυτή στηρίζεται στην απόδοση του παιδιού σε σχέση με τα άλλα παιδιά της τάξης του και όχι σε κάποια γενικά κριτήρια επιτυχίας. Επίσης, η διδασκαλία, τα σχολικά προγράμματα και η αξιολόγηση, πρέπει να διαμορφώνονται με τρόπο που να τονίζουν τις επιτυχίες και όχι τις αποτυχίες των παιδιών. Οι Covington και Beery θεωρούν ότι η γνώση είναι η μόνη λύση στα αδιέξοδα που έχει να αντιμετωπίσει ο σύγχρονος άνθρωπος, αλλά παράλληλα επισημαίνουν ότι το κυνήγι της γνώσης έχει φέρει τα δικά του αδιέξοδα. Η αίσθηση αποξένωσης, η οποία είναι το αποτέλεσμα του βομβαρδισμού πληροφοριών που υφίσταται ο άνθρωπος του 20ου αιώνα, και η διαρκώς μεταβαλλόμενη κλίμακα αξιών, έχουν προκαλέσει το φαινόμενο που αποκαλείται "το σοκ του μέλλοντος". Η γνώση δεν επαυξάνεται μόνο, αλλάζει διαρκώς, γεγονός που σημαίνει ότι το σχολείο θα έπρεπε να προετοιμάζει τους μαθητές του με τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι ικανοί να επαναξιολογούν τις γνώσεις τους στο πλαίσιο ενός διαρκώς μεταβαλλόμενου κόσμου. Τα παιδιά θα έπρεπε όχι μόνον να μαθαίνουν να σκέφτονται, αλλά και να αναπτύσσουν κίνητρα για μάθηση, να ενθαρρύνονται να πιστεύουν στον εαυτό τους και στην ικανότητά τους για κριτική σκέψη. Κατά τους Covington και Beery, α) το σχολείο είναι ο τόπος όπου η προσωπική αξιολόγηση γίνεται επίσημη και όπου τα λάθη, αντί να θεωρούνται ένα φυσιολογικό τμήμα της μάθησης, ερμηνεύονται ως αποτυχίες. β) Πολύ συχνά η προσπάθεια των παιδιών έχει ως τελικό σκοπό τις εξωτερικές αμοιβές, γεγονός που ελαττώνει το συναίσθημα επιτυχίας, και γ) η ανταγωνιστική ατμόσφαιρα πολλών τάξεων τοποθετεί τα κριτήρια επιτυχίας πέρα από τις δυνατότητες αρκετών παιδιών. Υποστηρίζουν ότι οι τρεις αυτοί παράγοντες οδηγούν σε μια τεχνητή σπανιότητα αμοιβών και αναγκάζουν πολλά παιδιά να προσπαθούν να αποφύγουν την αποτυχία αντί να θέτουν στόχο την επιτυχία. Στο σχολείο οι προσδοκίες και η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών αποτελούν ισχυρά κριτήρια για την αυτοαξιολόγηση του παιδιού. Μια ενδιαφέρουσα μαρτυρία για την αποφασιστική επίδραση του δασκάλου στον κόσμο των παιδιών προέρχεται από τους Rosenthal και Jacobsen, που στο βιβλίο τους "Ο Πυγμαλίων μέσα στη σχολική τάξη" επισήμαναν το φαινόμενο της αυτοπραγματοποιούμενης προφητείας. Σύμφωνα μ' αυτό, τόσο η επίδοση του παιδιού όσο και η ιδέα που σχηματίζει για τον εαυτό του εξελίσσονται κατά τρόπο "προφητικό", σύμφωνα με τη γνώμη και τις προσδοκίες των δασκάλων του. 16

17 Αποτελέσματα πολλών ερευνών, οι οποίες διερεύνησαν τον τρόπο με τον οποίο οι εκπαιδευτικοί συμπεριφέρονται προς τους "καλούς" και τους "κακούς" μαθητές, δείχνουν ότι, σε γενικές γραμμές, οι εκπαιδευτικοί δείχνουν μια θετικότερη συμπεριφορά προς τους "ικανούς" μαθητές σε σύγκριση με τους "μη ικανούς", και ότι η πρώτη ομάδα αντιδρά σ' αυτή τη συμπεριφορά με το να γίνεται ακόμη καλύτερη, εκπληρώνοντας έτσι τις προσδοκίες των εκπαιδευτικών. ιαπιστώθηκε δηλ μια σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στις προσδοκίες των εκπαιδευτικών και στην επίδοση των παιδιών. Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι καθοριστικός παράγοντας δεν είναι αυτή καθαυτή η στάση των εκπαιδευτικών, αλλά ο τρόπος με τον οποίο τα παιδιά αντιλαμβάνονται και ερμηνεύουν τη στάση αυτή. Αυτοαντίληψη και ψυχική υγεία Η αγάπη και η αποδοχή του εαυτού φαίνεται να αποτελούν τη βάση της ψυχικής ισορροπίας του ατόμου και της ικανότητάς του να αποδέχεται τους άλλους και να δημιουργεί ικανοποιητικές διαπροσωπικές σχέσεις. Ο Freud στη θεωρία του για το ναρκισσισμό διατυπώνει την άποψη ότι όσο περισσότερο αγαπά κάποιος τον εαυτό του, τόσο λιγότερη διαθέσιμη αγάπη έχει για τους άλλους και τον εξωτερικό κόσμο. Κατά τον Fromm η αγάπη του ατόμου για τον εαυτό του και η αγάπη για τους άλλους δεν αποτελούν εναλλακτικές, αλλά αντίθετα, παράλληλες στάσεις συμπεριφοράς. Υποστηρίζει ότι τα ναρκισσιστικά άτομα είναι ανίκανα να αγαπήσουν τον εαυτό τους και απλώς είναι ερωτευμένα με την εικόνα του καθρέφτη που ο περίγυρος αντανακλά προς αυτά. Ακόμη είναι ανίκανα να αναπτύξουν στενές διαπροσωπικές σχέσεις που στηρίζονται σε μια αυθεντική συγχώνευση με τους άλλους. Αποτελέσματα σημαντικών ερευνών έδειξαν ότι η αποδοχή του εαυτού οδηγεί σε μια θεώρηση του κόσμου ως ενός ασφαλούς μέρους, με αποτέλεσμα το άτομο να χρησιμοποιεί λιγότερες άμυνες στις διαπροσωπικές του σχέσεις. Το παιδί που μεγαλώνει με αγάπη και στοργή μαθαίνει να αξιολογεί τον εαυτό του θετικά και δε χρειάζεται να υπεραπασχολείται με την πιθανότητα ότι μπορεί να αντιμετωπίσει απόρριψη ή αρνητική κριτική από τους άλλους. Η διατήρηση μιας θετικής αυτοαντίληψης φαίνεται ότι αποτελεί μια βασική ανθρώπινη ανάγκη και, όπως δείχνουν οι σχετικές έρευνες, οι άνθρωποι υιοθετούν κάποιες γενικές στρατηγικές με σκοπό να την επιτύχουν. α) Χρησιμοποιούν μορφές συμπεριφοράς οι οποίες ελαχιστοποιούν την πιθανότητα να δεχτούν αρνητικές πληροφορίες για τον εαυτό. Αυτό επιτυγχάνεται είτε με επιλεκτική έκθεση σε θετική πληροφόρηση μόνο, είτε με την προσπάθεια του ατόμου να εξασφαλίσει το αμφιλεγόμενο των αρνητικών πληροφοριών. Υπάρχει βέβαια ο κίνδυνος, αν αυτή η τάση γίνει ο συνήθης τρόπος συμπεριφοράς, να καταντήσει ένα ψυχοπαθολογικό σύμπτωμα. Μια άλλη συνηθισμένη τακτική είναι η προσεκτική επιλογή του κοινωνικού περιβάλλοντος, έτσι ώστε αυτό να αντικατοπτρίζει μόνο την επιθυμητή εικόνα του εαυτού. β) Χρησιμοποιούν γνωστικές τεχνικές οι οποίες εξασφαλίζουν τη μη καταγραφή των αρνητικών πληροφοριών, ακόμη κι όταν αυτές υπάρχουν. Σε περιπτώσεις που η αρνητική πληροφόρηση είναι απροσδόκητη, 17

18 χρησιμοποιείται μια σειρά από γνωστικές στρατηγικές οι οποίες αλλοιώνουν το νόημα των πληροφοριών ή ελαττώνουν την επίδρασή τους. Εκτός απ' την επιλεκτική επικέντρωση της προσοχής και την προκατάληψη στην ερμηνεία των πληροφοριών, οι άνθρωποι προσπαθούν να επηρεάσουν τη φύση των πληροφοριών που δέχονται ανακαλώντας στη μνήμη μόνο εκείνες που θεωρούν θετικές. γ) Χρησιμοποιούν τεχνικές οι οποίες ελαττώνουν την πιθανότητα της επίδρασης των αρνητικών πληροφοριών στη γενική αυτοαξιολόγηση, ακόμη κι όταν οι πληροφορίες αυτές υπάρχουν και γίνονται αντιληπτές από το άτομο. Τότε το άτομο τείνει να αναπτύσσει μια ιδέα ανικανότητας για συγκεκριμένους τομείς. Παραδέχεται δηλ ότι μειονεκτεί στο συγκεκριμένο τομέα, και μάλιστα, πολλές φορές μεγαλοποιεί την ανικανότητά του αυτή, αλλά με τέτοιο τρόπο ώστε να μην επηρεάζεται αρνητικά η αυτοεκτίμησή του. Ένας τρόπος ελαχιστοποίησης μιας ομολογημένης ανεπάρκειας είναι η μηδενοποίηση της σπουδαιότητάς της από το άτομο. Ερευνητές οι οποίοι υποστηρίζουν την πιθανότητα αλλαγής μιας αρνητικής αυτοαντίληψης, συντέλεσαν στη διαμόρφωση ειδικών προγραμμάτων συναισθηματικής εκπαίδευσης με στόχο την καλλιέργεια θετικών στάσεων και συναισθημάτων προς τον εαυτό. Προγράμματα που βασίζονται στις αρχές της γνωστικής ψυχολογίας έχουν στόχο να βοηθήσουν το άτομο να αντικαταστήσει τις δυσπροσαρμοστικές αυτόματες σκέψεις του με άλλες, "ρεαλιστικές". Χρησιμοποιούνται ευρύτατα στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης, η οποία, σύμφωνα με τον Beck, βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τη χαμηλή αυτοεκτίμηση. Η βασική αρχή πάνω στην οποία είναι οργανωμένα τα προγράμματα αυτά είναι η πεποίθηση ότι, επιφέροντας μια αλλαγή στη σκέψη, προκαλείται και μια αλλαγή στα συναισθήματα και στη συμπεριφορά, δεδομένου ότι οι αρνητικές αυτοπεριγραφές είναι αυτές που οδηγούν σε αρνητική αυτοαντίληψη, άγχος και κατάθλιψη. Η προβληματική συμπεριφορά, είτε αυτή είναι γνωστική είτε είναι συναισθηματική, θεωρείται αποτέλεσμα μάθησης, μια αντίδραση σε εξωτερικά ή εσωτερικά ερεθίσματα, και επομένως ως επιδεχόμενη αλλαγή. Η πορεία προς την ενσυνείδητη και ακριβή αντίληψη του εαυτού, δηλ η αναζήτηση της αυτογνωσίας, προβάλλεται ως αυτοσκοπός, και ενθαρρύνεται για λόγους ηθικούς, και για το ότι η ικανότητα του ατόμου να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο γύρω του με ακρίβεια, θεωρείται σημείο ψυχικής υγείας. Ενώ η αναζήτηση της αυτογνωσίας για πολλούς ανθρώπους είναι στάση ζωής, για άλλους αποτελεί μια επώδυνη εμπειρία την οποία προσπαθούν να αποφύγουν με κάθε τρόπο. Ένας σημαντικός λόγος που ευθύνεται για μια τέτοιου είδους συμπεριφορά είναι ο φόβος της ωριμότητας, που οφείλεται στο φόβο για ανάληψη ευθυνών και στο φόβο μήπως το άτομο αναγκαστεί να εγκαταλείψει τον εαυτό που του είναι οικείος. Αποτελέσματα πρόσφατων ερευνών δείχνουν ότι η ψυχική υγεία κάθε άλλο παρά χαρακτηρίζεται από παντελή απουσία παραμόρφωσης της πραγματικότητας και των ιδιοτήτων του εαυτού. Αντίθετα, υπάρχουν αρκετές ενδείξεις ότι τα πλέον φυσιολογικά άτομα φανερώνουν μια επίμονη τάση να αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους μ' ένα τρόπο πιο θετικό απ' ό,τι θα δικαιολογούνταν αντικειμενικά. Σχεδόν όλοι οι άνθρωποι θεωρούν τον 18

19 εαυτό τους καλύτερο απ' τους άλλους. Αυτή η θετική προκατάληψη προς τον εαυτό έχει διαπιστωθεί για ένα πλήθος ικανότητες και χαρακτηριστικά. Η τάση αυτή εκδηλώνεται όχι μόνο σε σχέση με τον εαυτό αλλά και με τους φίλους και τα πρόσωπα του στενού περιβάλλοντος. Αυτές οι "αυταπάτες" όχι μόνο δεν υπονομεύουν την ψυχική υγεία, αλλά φαίνεται να συνεισφέρουν στην αποτελεσματική λειτουργία και την ψυχική ευφορία του ατόμου. Όπως εύστοχα παρατηρεί ο John Hattie, σε αρκετές περιπτώσεις η συμβουλή "ξέχνα τον εαυτό σου" είναι πολύ πιο χρήσιμη από το "γνώθι σαυτόν". Και άλλοι ερευνητές εκφράζουν την άποψη ότι στις σύγχρονες κοινωνίες η επιτυχία και η πληρότητα είναι δυνατό να κατακτηθούν με λιγότερη ενασχόληση με τον εαυτό και περισσότερη προσοχή σε κοινωνικά θέματα. Ο Cushman επισημαίνει ότι η απουσία του κοινοτικού πνεύματος και των παραδοσιακών αξιών στο μεταπολεμικό δυτικό κόσμο έχει οδηγήσει στην αντίληψη ενός "κενού εαυτού" και σε απεγνωσμένες προσπάθειες να καλυφθεί το κενό με καταναλωτικά αγαθά, διαφημίσεις και γεμάτους κατανόηση ψυχοθεραπευτές. Για τον Gergen, ο μελλοντικός εαυτός δεν μπορεί παρά να είναι μια μετακίνηση από τον ατομικισμό στην πραγματικότητα του σχετίζεσθαι. Το παρακάτω ποίημα αγνώστου ποιητή, που παρατίθεται στο βιβλίο του Burns, συνοψίζει θαυμάσια τις βασικές αρχές που προσδιορίζουν τον τρόπο με τον οποίο ο καθένας από εμάς καταλήγει να αντιμετωπίζει τον εαυτό του. Αν ένα παιδί αντιμετωπίζεται με επικρίσεις μαθαίνει να καταδικάζει Αν ένα παιδί αντιμετωπίζεται με εχθρότητα μαθαίνει να επιτίθεται Αν ένα παιδί γελοιοποιείται μαθαίνει να είναι ντροπαλό Αν ένα παιδί ζει με τη ντροπή μαθαίνει να αισθάνεται ένοχο Αν ένα παιδί αντιμετωπίζεται με ανεκτικότητα μαθαίνει να είναι υπομονετικό Αν ένα παιδί ενθαρρύνεται μαθαίνει να έχει αυτοπεποίθηση Αν ένα παιδί επαινείται μαθαίνει να αξιολογεί θετικά τους άλλους Αν ένα παιδί αντιμετωπίζεται με ευθύτητα μαθαίνει να είναι δίκαιο Αν ένα παιδί νιώθει ασφάλεια μαθαίνει να πιστεύει στους άλλους Αν ένα παιδί είναι αποδεκτό μαθαίνει να αγαπά τον εαυτό του... 19

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος ΤΙ ΡΟΛΟ ΠΑΙΖΕΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Η ανατροφή των παιδιών, οι αξίες, τα κίνητρα που δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΣΕ ΤΑΞΕΙΣ ΜΕ ΠΟΛΥΜΟΡΦΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ Η υφιστάμενη κατάσταση καταπίεση από τον κοινωνικό τους περίγυρο απαιτήσεις του σχολικού περιβάλλοντος Όλο και περισσότεροι

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης

του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης Κοινωνικοποίηση του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Στους ρυθμούς με τους οποίους

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ. Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ

Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ. Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Οι ερωτήσεις στη διδασκαλία Α) Η ερώτηση του εκπαιδευτικού Β) Η ερώτηση του μαθητή Α) Η

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής 1. Το ερευνητικό αντικείμενο της αθλητικής ψυχολογίας έχει (α) ψυχοφυσιολογική κατεύθυνση (β) γνωστικο-συμπεριφορική κατεύθυνση (γ) κοινωνικο-ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Αντίληψη Διαδικασία λήψης & ερμηνείας των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος Βοηθούν στην επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η κάθε αναπηρία ή η κάθε ιδιαιτερότητα συνήθως έχει επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης Στη πράξη, για να είναι μια σχολική μονάδα αποτελεσματική, είναι απαραίτητη η αρμονική και μεθοδική λειτουργία του κάθε υποσυστήματος: μαθητές, εκπαιδευτικοί, διδακτικοί χώροι, διαθέσιμα μέσα, με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ Η οικογένεια αποτελεί τεράστια μορφοποιό δύναμη για την ανάπτυξη του παιδιού, γιατί το άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Δομή παρουσίασης Εισαγωγή Έννοια της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Γιατί διαφοροποίηση διδασκαλίας; Θετικά αποτελέσματα από την εφαρμογή της διαφοροποιημένης

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

Χαμηλή αυτοεκτίμηση. Γυρίζω σελίδα... στη. Καλλίοπη Εμμανουηλίδου. Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα

Χαμηλή αυτοεκτίμηση. Γυρίζω σελίδα... στη. Καλλίοπη Εμμανουηλίδου. Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα Καλλίοπη Εμμανουηλίδου Γυρίζω σελίδα... στη Χαμηλή αυτοεκτίμηση Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ.... 13. ΕΙΣΑΓΩΓΗ.... 15 Αυτό το ταξίδι θα το κάνω μόνος ή με βοήθεια;... 15 Πόσο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Οι τρεις διαστάσεις της μάθησης Αλέξης Κόκκος Ο Knud Illeris, ο σημαντικότερος ίσως θεωρητικός της μάθησης σήμερα, στο κείμενό του «Μια

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Γιατί ακόμα και όταν η αγάπη είναι δεδομένη, η επικοινωνία είναι κάτι που μαθαίνεται* *Προγράμματα βασισμένα στην «Επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά στη διαμόρφωση της προσωπικότητας κατά τη νηπιακή ηλικία είναι οι 2 αναπτυξιακές κρίσεις στην αρχή της περιόδου η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή).

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή). ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο 1 [Η φιλία] Τα παιδιά ωφελούνται πολύ από στενές φιλικές σχέσεις στις οποίες υπάρχει αμοιβαία εμπιστοσύνη. Οι φιλίες τα βοηθούν να συνειδητοποιήσουν κοινωνικές έννοιες, να συνυπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις;

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Σεμινάρια ΕΚΔΔΑ 2009-10 ΕΠΙΛΥΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ στον χώρο της Υγείας Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Εάν τις διαχειριστούμε όπως συνήθως, μπορεί να: Οδηγήσουν σε προσωπικές αντιπάθειες Διαταράξουν/

Διαβάστε περισσότερα

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

Οι οργανισμοί αποτελούνται από ομάδες ατόμων, που. με κοινή προσπάθεια, αποβλέπουν στην επίτευξη. συγκεκριμένων στόχων και σκοπών

Οι οργανισμοί αποτελούνται από ομάδες ατόμων, που. με κοινή προσπάθεια, αποβλέπουν στην επίτευξη. συγκεκριμένων στόχων και σκοπών ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Οι οργανισμοί αποτελούνται από ομάδες ατόμων, που με κοινή προσπάθεια, αποβλέπουν στην επίτευξη

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση. Womens Business Gerasimos Tzamarelos, PhD 27 November 2014 Έννοιες Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ποιες είναι οι ψυχολογικές Ο όρος «Εξάσκηση Ψυχολογικών Δεξιοτήτων» χρησιμοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ. Νικολάου Ζωή Α.Μ. 6763 Επιβλέπων καθηγητής: Στράνης Δημήτριος

ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ. Νικολάου Ζωή Α.Μ. 6763 Επιβλέπων καθηγητής: Στράνης Δημήτριος ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ Νικολάου Ζωή Α.Μ. 6763 Επιβλέπων καθηγητής: Στράνης Δημήτριος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα μελέτη αναφέρεται στην σωματική και ψυχική υγεία των εργαζομένων και κατά πόσο αυτή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ»

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» Διεργασίες ονομάζονται τα «πρότυπα» της λειτουργίας της ομάδας, τα οποία αναπτύσσονται μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point.

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. Συγγραφέας του βιβλίου είναι η Τζακλίν Ουίλσον και απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό.

Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό. Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό. Οεαυτός στο χώρο: Σε ατοµοκεντρικούς πολιτισµούς θα περιµέναµε ότι οι άνθρωποι θα προσπαθούσαν να διατηρήσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 1 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ: Ενεργός συμμετοχή (βιωματική μάθηση) ΘΕΜΑ: Παράδοση στο μάθημα των «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ», για τον τρόπο διαχείρισης των σκληρών δίσκων.

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης

Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης Δια Βίου Μάθηση και Βιβλιοθήκες - ENTITLE Επίκ. καθηγήτρια Περιεχόμενα 1.Εισαγωγή 2.Θεωρίες Κινήτρων 2.1 Θεωρίες Προσωπικότητας 2.2 Γνωστικές

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53 Πίνακας Περιεχομένων Εισαγωγή... 5 Κεφάλαιο 1 Πώς μαθαίνουν τα παιδιά προσχολικής ηλικίας...11 Η Φυσική Αγωγή στην προσχολική ηλικία...14 Σχέση της Φυσικής Αγωγής με τους τομείς ανάπτυξης του παιδιού...16

Διαβάστε περισσότερα

«Παίζοντας με ασφάλεια. Χαρακτηριστικά και ανάγκες παιδικής ηλικίας»

«Παίζοντας με ασφάλεια. Χαρακτηριστικά και ανάγκες παιδικής ηλικίας» «Παίζοντας με ασφάλεια. Χαρακτηριστικά και ανάγκες παιδικής ηλικίας» Ελένη ΜΟΥΣΕΝΑ Δρ. Επιστημών της Αγωγής Επιστημονικός Συνεργάτης ΤΕΙ Αθήνας ΠΕΕΓΕΠ,13 Μαρτίου 2015 Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων Αμφιθέατρο

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

Δημητρίου Γεώργιος. Αναφορά Απασχολησιμότητας. Απρίλιος, 2013. Αναφορά Απασχολησιμότητας Δημητρίου Γεώργιος Απρίλιος, 2013 Σελίδα 1 / 7

Δημητρίου Γεώργιος. Αναφορά Απασχολησιμότητας. Απρίλιος, 2013. Αναφορά Απασχολησιμότητας Δημητρίου Γεώργιος Απρίλιος, 2013 Σελίδα 1 / 7 Δημητρίου Γεώργιος Απρίλιος, 2013 Αναφορά Απασχολησιμότητας Αναφορά Απασχολησιμότητας Δημητρίου Γεώργιος Απρίλιος, 2013 Σελίδα 1 / 7 Περιεχόμενα Εισαγωγή... 3 Προφίλ Απασχολησιμότητας... 3 Πώς να διαβάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 μάθημα έβδομο: δίας 82 μάθημα ογδοο: κρονοσ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία]

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία] ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία] Σύμφωνα με τη σχετική Σύμβαση του Ο.Η.Ε., τα συμβαλλόμενα κράτη αναγνωρίζουν το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρίες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ Η σημαντικότερη από τις ανθρώπινες λειτουργίες. Η τέχνη της αποτελεσματικής ανταλλαγής πληροφοριών,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία

Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ενότητα 1η: Παιδιά, Τεχνολογίες της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας, Εκπαίδευση Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ 1 Θετική συμβολή της Πρώιμης Παρέμβασης: ως προς τους γονείς1 Άμεση πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά: Με τη διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

Συμβουλευτική κι Επαγγελματικός Προσανατολισμός: Προετοιμασία των Μαθητών για την Εκπαίδευση και την Απασχόληση

Συμβουλευτική κι Επαγγελματικός Προσανατολισμός: Προετοιμασία των Μαθητών για την Εκπαίδευση και την Απασχόληση Συμβουλευτική κι Επαγγελματικός Προσανατολισμός: Προετοιμασία των Μαθητών για την Εκπαίδευση και την Απασχόληση Συμβουλευτική είναι η οργανωμένη και επιτρεπτική σχέση που δίνει τη δυνατότητα στον συμβουλευόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΣΕΛΚΥΣΗ-ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ- ΣΥΝΕΧΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ Τμήμα Ανθρώπινου Δυναμικού ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ H αντίληψή μας για τον εθελοντισμό Τι προσφέρουν οι εθελοντές Δούναι και λαβείν Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Κων/νος νος Κλουβάτος Σύμβουλος 3 η ς Περιφέρειας Δημ. Εκπ/σης Ν. Κυκλάδων Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Μορφές αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωτική Θεωρία και Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωτική Θεωρία και Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Οργανωτική Θεωρία και Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 2: Προσωπικά Χαρακτηριστικά Ευγενία Πετρίδου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ Δρ. Μαρία Μαυροπούλου ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ; Διαφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων ή ομάδων σε ένα θέμα αμοιβαίου ενδιαφέροντος Δρ. Μαρία Μαυροπούλου 1 ΟΜΑΔΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 S E L E C T D E V E L O P L E A D H O G A N D E V E L O P C A R E E R ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 Ημερομηνία: Αύγουστος 02, 2012 2

Διαβάστε περισσότερα

Ηλικία - Επιχειρηματικότητα

Ηλικία - Επιχειρηματικότητα Ηλικία - Επιχειρηματικότητα 40% 35% 34,3% 34,0% 30% 25% 20% 21,3% 15% 10% 5% 0% 1,3% 18-24 25-34 35-44 45-54 55+ 9,0% 1 Τι επιλέγει 84% επιλέγει την έναρξη νέας δραστηριότητας ανεξάρτητα επιπέδου εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα