Οι Έλληνες Μηχανικοί Θεσµοί και Ιδέες

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Οι Έλληνες Μηχανικοί Θεσµοί και Ιδέες 1900-1940"

Transcript

1 ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ ΚΑΙ Ι ΕΕΣ Γιάννης Αντωνίου 1

2 Στον Ορέστη Οι Έλληνες Μηχανικοί Θεσµοί και Ιδέες

3 Γιάννης Αντωνίου Περιεχόµενα Πρόλογος (σ. 6-9) Κεφ. 1 O Τεχνολογικός ντετερµινισµός, η ιδεολογία της Technocracy και οι µηχανικοί. (σ ) 1.α Η τεχνολογία ως συστατική έννοια της νεωτερικότητας. (σ.10-14) 1.β Οι όροι ανάδυσης του τεχνολογικού ντετερµινισµού και της ιδεολογίας της Technocracy. (σ ) Τα µεγάλα τεχνολογικά συστήµατα στην Αµερική, και η ανάδυση της ιδεολογίας της Technocracy. (σ.17-23) Η Ευρώπη και το πνεύµα του «americanismus» στο Μεσοπόλεµο. (σ ) 1.γ. Ορισµένες χαρακτηριστικές εθνικές περιπτώσεις της εκπαίδευσης και του επαγγέλµατος των µηχανικών και η ιδεολογία της Technocracy. (σ ) Οι Βρετανοί µηχανικοί. (σ ) Οι Γάλλοι µηχανικοί. (σ ) Οι Γερµανοί µηχανικοί. (σ ) Οι Αµερικάνοι µηχανικοί. (σ ) Κάποιες άλλες εθνικές περιπτώσεις. Επιρροές και ιδιαιτερότητες. (σ.61-63) 1.δ Οι Σπουδές της Εκπαίδευσης και του Επαγγέλµατος των Μηχανικών. Από τις δοµικές κανονικότητες στις ενδεχοµενικότητες και την αρχή της ετερογένειας. (σ.64-72) 1.ε Από την Ιστορία της Τεχνολογίας στο Πρόγραµµα της Κοινωνικής Κατασκευασιοκρατίας και τα ίκτυα των ρώντων. (σ ) Η συζήτηση στα πλαίσια της ιστορίας της τεχνολογίας. (σ ) Η παρατεταµένη ταλάντευση ανάµεσα στην προοπτική της λύτρωσης και τον εφιάλτη της καταστροφής. (σ ) Το πρόγραµµα της κοινωνικής κατασκευασιοκρατίας. (σ ) Τα ίκτυα των ρώντων. (σ ) 3

4 Κεφ. 2 Κράτος και Επαγγελµατικές Ταυτότητες. Η ανάδυση της κοινωνικοεπαγγελµατικής κατηγορίας των Ελλήνων Μηχανικών. 19 ος αρχές 20 ου αιώνα. (σ ) 2.α. Από το Σχολείον των Τεχνών στο Εθνικόν Μετσόβιον Πολυτεχνείον. (σ ) , από το βιοµηχανικό ρασιοναλισµό του Τσέντνερ στον κλασικισµό του Καυταντζόγλου. (σ ) , από το «Καλλιτεχνείον» στο Σχολείο των «τεχνητών και εργοστασιαρχών». (98-101) , το Σχολείον των Βιοµηχάνων Τεχνών. ( ) Η µεταρρύθµιση «Παπανάστασις» και βενιζελικός γιακωβινισµός. (σ ) 2.β Από τα Σώµατα των Μηχανικών στο Υπουργείο της Συγκοινωνίας (σ ) 2.γ Βιοµηχανία και µηχανικοί. (σ ) 2.δ Οι άλλοι θεσµοί τεχνικής εκπαίδευσης και η πρόθεση διαµόρφωσης της επαγγελµατικής πυραµίδας κατά το πρότυπο µιας αντίστοιχης εκπαιδευτικής. (σ ) 2.ε. Από τον Πολυτεχνικό Σύλλογο στο Τεχνικό Επιµελητήριο της Ελλάδος. (σ ) Παράρτηµα 2 ου κεφαλαίου. (σ ) Κεφ. 3 Το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο στο Μεσοπόλεµο. Ένα σχολείο ελίτ. (σ ) 3α. Η ακαδηµαϊκή αυτοτέλεια ως εγγυήτρια αρχή της πρωτοκαθεδρίας της επιστήµης έναντι της πολιτικής. (σ ) 3β. Επαγγελµατικό σχολείο ή Τεχνικό Πανεπιστήµιο; (σ ) Οι Σχολές, τα µαθήµατα, η θεωρία και η εργαστηριακή εκπαίδευση. Γερµανικό ή Γαλλικό µοντέλο; 3γ. Οι καθηγητές: (σ ) Σπουδές, ηλικίες, έδρες. 3δ. Οι σπουδαστές, µια διανοητική και κοινωνική ελίτ. Ή αλλιώς η αξιοκρατία ως νοµιµοποιητική αρχή της υπεροχής. (σ ) Αριθµοί: φοιτώντες και διπλωµατούχοι. (σ ) Ένα ανδρικό σχολείο. (σ. 188) Σπουδαστές διανοητική ελίτ. (σ ) Σπουδαστές κοινωνική ελίτ. (σ ) Το µοντέλο πατερναλιστικής διοίκησης. Συµµόρφωση και αντιδράσεις. Από τις «παιδικές αταξίες» της δεκαετίας του 20 στην εµφάνιση της αριστερής κριτικής στα µέσα της δεκαετίας του 30. (σ ) Παράρτηµα 3 ου Κεφαλαίου. (σ ) 4

5 Κεφ. 4 Ανάµεσα στο επάγγελµα την επιστήµη και το κράτος. Το τεχνοκρατικό ιδεώδες και οι Έλληνες µηχανικοί. (σ ) 4.α. Το Τεχνικό Επιµελητήριο της Ελλάδος. (σ ) Ο οργανισµός 4.β. Η ταυτότητα του επαγγέλµατος στο Μεσοπόλεµο. (σ ) Ανάπτυξη, Ειδικότητες, Σπουδές, Γεωγραφική κατανοµή, Ηλικίες, Φύλο.( ) Κατανοµή της απασχόλησης: κράτος, ιδιωτικός τοµέας, κατασκευές, υπηρεσίες και βιοµηχανία. Οι τεχνικές εταιρείες και το κυρίαρχο µοντέλο του επιχειρείν. (σ ) Η προτυποίηση και η επιστηµονική οργάνωση της εργασίας. Η περίπτωση του Θεµιστοκλή Χαριτάκη. (σ ) Ανάµεσα στο κράτος, το επάγγελµα και την επιστήµη. (σ ) 4.γ Το Τεχνοκρατικό ιδεώδες ως Ρυθµιστική Αρχή της Κοινωνίας και της Πολιτικής. (σ ) Το γενικό πλαίσιο. (σ ) Το «Πα στω» του Ηλία Αγγελόπουλου και το περιοδικό ΕΡΓΑ. (σ ) Ο Νίκος Κιτσίκης και το ιδεώδες του Τεχνικού Κράτους. (σ ) 4.δ. Μία άλλη σύνθεση, «πνεύµατα» και «µηχανές». (σ ) Παράρτηµα 4 ου κεφαλαίου. (σ ) Επίµετρο (σ ) Βιβλιογραφία (σ ) 5

6 Πρόλογος Αντικείµενο της παρούσας παρούσας µελέτης είναι η εξέταση των θεσµών που οδήγησαν στη διαµόρφωση των σπουδών και του επαγγέλµατος των Ελλήνων µηχανικών, καθώς και των σχετικών ιδεών οι οποίες αποτέλεσαν το διακριτό στίγµα της παρέµβασής τους στα δηµόσια πράγµατα. Η έρευνα σχετικά µε το θέµα κάλυψε τον ύστερο 19 ο αιώνα και το πρώτο µισό του 20 ου. Το εγχείρηµα από ερευνητική άποψη στηρίχτηκε στη µελέτη και την αξιοποίηση των υλικών του Ιστορικού Αρχείου του ΕΜΠ, τα έγγραφα και τα πρακτικά των συλλογικών οργάνων του ιδρύµατος που καλύπτουν χρονικά την περίοδο από το 1837 έως το 1950, το Αρχείο του Ν. Κιτσίκη στο παράρτηµα του Τ.Ε.Ε. του Ηρακλείου, το σώµα των τεχνικών περιοδικών Αρχιµήδης, ΕΡΓΑ, Τεχνικά χρονικά, και τη σχετική δευτερογενή βιβλιογραφία της εποχής. Αυτό το εµπειρικό υλικό αξιοποιήθηκε στα πλαίσια σύγχρονων προσεγγίσεων της διεθνούς και της Ελληνικής βιβλιογραφίας. Άλλωστε στόχος αυτής της µελέτης, εκτός από την ανάδειξη των στοιχείων που αφορούν αυτούς καθ εαυτούς τους όρους της διαµόρφωσης του επαγγέλµατος των Ελλήνων µηχανικών ήταν και η όποια συνεισφορά της στην ένταξη του συγκεκριµένου πεδίου στο διεθνές πλαίσιο της συζήτησης αλλά και στη διακριτή κατάταξή του στο χάρτη των κλάδων της Ελληνικής ιστοριογραφίας. Ούτως ή άλλως η Ιστορία των Μηχανικών διεθνώς αποτελεί διακριτό κλάδο του ευρύτερου επιστηµονικού πεδίου της Ιστορίας της Τεχνολογίας, ενώ παράλληλα στις Η.Π.Α αναπτύσσονται και οι Σπουδές της Εκπαίδευσης και του Επαγγέλµατος του Μηχανικού (Engineering Studies) στο πλαίσιο των προγραµµάτων των Σπουδών της Επιστήµης και της Τεχνολογίας (Science and Technology Studies). Εν προκειµένω, το επάγγελµα ως αντικείµενο έρευνας εξετάζεται στη συνάφεια που παρουσιάζει µ ένα σύνολο αλληλεπιδρώντων φιλοσοφικών, κοινωνιολογικών, ιστορικών και ανθρωπολογικών παραγόντων. Κεντρικά ζητήµατα της διαπραγµάτευσης αυτού του τύπου αποτελούν οι οργανικές σχέσεις των σπουδών και του επαγγέλµατος των µηχανικών µε τις επιστήµες, την τεχνολογία, την κοινωνία, την πολιτική, και τις εθνικές κουλτούρες. Βασικά σηµεία της αφήγησης υπήρξαν: το Πολυτεχνείο, το Τεχνικό Επιµελητήριο, οι συνθήκες πρόσληψης και ιδιοποίησης της ιδέας των «τεχνικών» και «των εφαρµοσµένων επιστηµών» στην Ελλάδα, τα πεδία εκτύλιξης της επαγγελµατικής δράσης, η κοινωνική σύνθεση του επαγγελµατικού σώµατος, τα χαρακτηριστικά της επαγγελµατικής ταυτότητας, επίσης τα ιδεολογικά πλαίσια µέσα στα οποία διαµορφώθηκε και διατυπώθηκε στη µακρά διάρκεια το ιδεώδες της τεχνολογικής προόδου, ως συγκροτητική ιδεολογική αρχή της κοινωνικής παρουσίας των Ελλήνων µηχανικών. Ειδικότερα, τα αντικείµενα εξέτασης στα επί µέρους κεφάλαια είναι τα εξής: Το πρώτο κεφάλαιο έχει θέση εισαγωγής, στην οποία παρουσιάζεται το θεωρητικό πλαίσιο διαπραγµάτευσης του θέµατος. Εν προκειµένω επιχειρείται η ανασυγκρότηση της συζήτησης σχετικά µε την ανάδυση, τις συνέπειες και τα όρια της ιδεολογίας του τεχνολογικού ντετερµινισµού και του κινήµατος της technocracy στην Αµερική και την Ευρώπη, η οποία διεξάγεται στα πλαίσια της Ιστορίας της Τεχνολογίας, του ρεύµατος της Κοινωνικής Κατασκευασιοκρατίας και του ικτύου των ρώντων. Στα πλαίσια αυτής της συζήτησης επιχειρήθηκε µία 6

7 σκιαγράφηση των όρων ανάδυσης και διαµόρφωσης του επαγγέλµατος των µηχανικών σε ορισµένες χαρακτηριστικές εθνικές περιπτώσεις στη συνάφεια που αυτό εµφανίζει µε τους όρους πρόσληψης και εφαρµογής του τεχνοκρατικού ιδεώδους, ενώ παρουσιάσθηκαν και οι σχετικές ερµηνευτικές προσεγγίσεις που εµφανίζονται στη διεθνή βιβλιογραφία που αφορά τις σπουδές και το επάγγελµα των µηχανικών. Στο δεύτερο κεφάλαιο εξετάσθηκαν οι συνθήκες διαµόρφωσης του Πολυτεχνείου, από την ίδρυσή του το 1836 µέχρι τη µετάβασή του στην ακαδηµαϊκή βαθµίδα και την ίδρυση των Ανωτάτων Σχολών. Παρουσιάσθηκαν επίσης τα πεδία εκτύλιξης της δραστηριότητας του αναδυόµενου επαγγέλµατος και οι θεσµοί που το µορφοποίησαν, η συγκρότηση της κρατικής γραφειοκρατίας, τα δηµόσια έργα, η βιοµηχανία, η ανάδυση των υπολοίπων θεσµών τεχνικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα και οι πρώτες απόπειρες συλλογικής συσσωµάτωσης των µηχανικών από τα τέλη του 19 ου αιώνα µέχρι την ίδρυση του ΤΕΕ το Στο τρίτο κεφάλαιο εξετάσθηκε η διαµόρφωση του Πολυτεχνείου στο Μεσοπόλεµο. Εν προκειµένω επιχειρήθηκε η ανασυγκρότηση των θεµελιωδών αρχών που προσδιόρισαν τη φυσιογνωµία ελίτ του σχολείου, δηλαδή οι αρχές της διευρυµένης ακαδηµαϊκής αυτονοµίας και της αξιοκρατίας. Στο πλαίσιο αυτό εξετάσθηκαν οι κατά καιρούς συγκρούσεις και οι ισορροπίες µε τις εποπτεύουσες κρατικές αρχές, ο τύπος των σπουδών, τα προγράµµατα µαθηµάτων, οι σχολές και οι σχετικοί προσανατολισµοί, οι δείκτες δυσκολίας σχετικά µε την εισαγωγή, την προαγωγή και την απόκτηση του διπλώµατος, τα επιστηµονικά και τα κοινωνικά χαρακτηριστικά του σώµατος των Καθηγητών, η κοινωνική καταγωγή των σπουδαστών καθώς και οι σχετικές ιδέες που αποτέλεσαν την έκφραση αλλά και το βασικό παράγοντα της κοινωνικής νοµιµοποίησης όλης αυτής της σύνθεσης. Θέµα του τέταρτου και τελευταίου κεφαλαίου αποτελεί η εξέταση των θεσµικών, κοινωνικών και ιδεολογικών όρων της διαµόρφωσης του επαγγέλµατος και της παρέµβασής του στο δηµόσιο βίο την περίοδο του Μεσοπόλέµου. Συγκεκριµένα εδώ σκιαγραφήθηκαν τα βασικά οργανωτικά χαρακτηριστικά του ΤΕΕ, η σύνθεση του επαγγέλµατος από την άποψη των ειδικοτήτων και των τοµέων απασχόλησης, η σχέση µε το κράτος και την ιδέα της επιστήµης, καθώς και η διαµόρφωση της επαγγελµατικής ταυτότητας µε τους όρους µίας ελίτ κοινωνικής κατηγορίας. Επίσης στο πλαίσιο των γενικότερων ιδεολογικών ζυµώσεων της εποχής εξετάσθηκαν οι όροι της διαµόρφωσης και της διατύπωσης της τεχνοκρατικής ιδεολογίας από τους µηχανικούς στη διάρκεια της εικοσαετίας Εν προκειµένω εξετάστηκε η σχέση αυτής της ιδεολογίας µε το στόχο της διεύρυνσης των επαγγελµατικών δικαιωµάτων, αλλά και µε την πρόθεση µίας γενικότερης παρέµβασης στα δηµόσια πράγµατα µε όρους µετάφρασης του ιδεώδους της προόδου σε τεχνολογική ανάπτυξη και εξορθολογισµό των κοινωνικών και των πολιτικών λειτουργιών. Η εξέταση των παραπάνω επιχειρήθηκε στο πλαίσιο µιας προεξάρχουσας υπόθεσης εργασίας, σύµφωνα µε την οποία η ανάδυση και η πορεία της διαµόρφωσης των σπουδών και του επαγγέλµατος των Ελλήνων µηχανικών αντιµετωπίζεται ως µία από τις κύριες πύλες εισόδου της χώρας σ αυτό που γινόταν αντιληπτό ως νεωτερική εποχή. Όπως άλλωστε συνέβη και στις περισσότερες χώρες της Ηπειρωτικής Ευρώπης, έτσι και στην Ελλάδα, το επάγγελµα αποτέλεσε γέννηµα 7

8 µιας γενικότερης βούλησης εκµοντερνισµού συναρτηµένου άµεσα µε µία ορισµένη πρόσληψη του ιδεώδους της τεχνικής προόδου. Απ αυτή την άποψη τα πάθη και οι περιπέτειες του εκµοντερνισµού και του εκδυτικισµού της χώρας, ό,τι και αν αυτοί οι όροι σήµαιναν κατά καιρούς, συνδέονται και µεταφράζονται στους όρους διαµόρφωσης και στη δηµόσια έκφραση του επαγγέλµατος των Ελλήνων µηχανικών. Ευχαριστίες Στο κλείσιµο ενός κύκλου διάρκειας τεσσάρων περίπου χρόνων, αισθάνοµαι την ανάγκη να ευχαριστήσω όλους όσους συνεισέφεραν και στήριξαν αυτό το εγχείρηµα. Το ΕΜΠ για την οικονοµική υποστήριξη που µου προσέφερε στο εκπαιδευτικό ταξίδι µου στο Virginia Technological Institute και στο Harvard. Το Μιχάλη Ασηµακόπουλο, επιβλέποντα αυτής της µελέτης, για την αµέριστη βοήθεια, τη φροντίδα και κυρίως για τη διαµόρφωση ενός κοινού πλαισίου µελέτης, διαλόγου και ανταλλαγής ιδεών εφ όλης της ύλης, έξω από το οποίο δεν µπορώ να φανταστώ το εγχείρηµα. Τον Αριστείδη Μπαλτά, για τη γνωστή συνέντευξη που διαρκεί περίπου 6 χρόνια τώρα και για την οποία αρέσκεται να λέει ότι δεν µου την έδωσε ποτέ. Τον Τέλη Τύµπα για την ευκαιρία που µου προσέφερε µε τα µαθήµατα του να γνωριστώ µε την Ιστορία της Τεχνολογίας, για τα βιβλία, τη συµβολή του στην αρχική διαµόρφωση των στόχων αυτής της µελέτης, τις επιµελείς υποδείξεις του στα κείµενα µου, τις µακρές συζητήσεις, τις συµφωνίες και τις διαφωνίες µας. Τη Χριστίνα Αγριαντώνη, πέρα από τη γενική διανοητική οφειλή, για την υποµονή της να µε ακούει και τις εύστοχες παρατηρήσεις της. Τον Gary L. Downey, για τα µαθήµατα του, την γνωριµία µε τις Engineering Studies, και τη ζεστή φιλοξενία που µου προσέφερε στο Virginia Technological Institute. Τον Antoine Picon, για την ευκαιρία που µου προσέφερε να επισκεφτώ το Harvard και να συζητήσω µαζί του για την ιστορία των µηχανικών. Τον Κώστα Χατζή για τη συνεργασία που είχαµε σ αυτό το διάστηµα και τις εποικοδοµητικές παρατηρήσεις του στα κείµενα µου. Τη Φωτεινή Ασηµακοπούλου και το Θύµιο Νικολαϊδη, για τη φιλία τους και τις διορθώσεις τους. Το Γιάννη Μηλιό, τον Κώστα Γαβρόγλου, το Θεοδόση Τάσιο και το Γιώργο Σταθάκη για τις συζητήσεις και υποδείξεις τους. Τους Γιώργο Μαλάµη, Παναγιώτη Κιµουρτζή, Μπάµπη Κόκκινο, Γιάννη Νιάδα, Νίκο Πλεύρη, Πόλυ Γιαννακοπούλου, Αλέξανδρο Αγγελάκη, ηµήτρη Βογιατζή, Μάνια Μαύρη, Βασίλη Μπογιατζή, ήµητρα Καρέλη, ιονύση Παρασκευόπουλο, Αποστόλη Φέρτη και Τάκη Κατσιµάρδο για τη φιλία τους και την υποµονή τους να µοιράζονται µαζί µου τις ανησυχίες και τις εµµονές µου. Τους υπαλλήλους του Πρωτοκόλλου / Αρχείου και της Συγκλήτου του ΕΜΠ, Ελένη Μητροπούλου ηµήτρη Σιώνα, Στέφανο Μαστρογιάννη, Παναγιώτα 8

9 Βρεττού για τη βοήθεια που µου προσέφεραν κατά το µακρύ διάστηµα της µελέτης των αρχειακών πηγών του ιδρύµατος. Την Αρετή Μεθυµάκη υπεύθυνη του Αρχείου Κιτσίκη στο παράρτηµα ΤΕΕ Ηρακλείου και την Κατερίνα Τοράκη, υπεύθυνη της βιβλιοθήκης του ΤΕΕ για τους ίδιους λόγους. Τέλος, την Αλεξάνδρα και τον Ορέστη για την υποµονή, την κατανόηση, την αγάπη και τη συµπαράσταση τους σ αυτήν τη δοκιµασία µακράς διάρκειας. 9

10 Κεφ. 1 Ο τεχνολογικός ντετερµινισµός, η ιδεολογία της Τechnocracy και οι µηχανικοί 1.α Η Τεχνολογία ως συστατική έννοια της νεωτερικότητας Η τεχνολογία είναι µία νεωτερική έννοια. Αναδύεται µαζί µε το βιοµηχανικό καπιταλισµό και τα µεγάλα τεχνολογικά συστήµατα στo ύστερο µισό του 19 ου και τις αρχές του 20 ου αιώνα. Τα 100 περίπου τελευταία χρόνια ή έννοια της νεωτερικότητας αποτέλεσε ένα αποφασιστικής σηµασίας θεωρητικό πλαίσιο µε τη χρήση του οποίου επιχειρήθηκε η ερµηνεία και η αποτίµηση των κοινωνικών και των εν γένει πολιτιστικών διαµορφώσεων. Όσο κι αν το περιεχόµενο του όρου και τα όρια µέσα στα οποία κινούνται τα συστατικά χαρακτηριστικά του απέχουν από το να πειθαρχούν σε νόρµες σαφήνειας και ακρίβειας υπάρχουν σταθερές στην αναφορά του που συνδέονται µε τις επίµαχες απόψεις σχετικά µε τις κινούσες δυνάµεις της κοινωνικής αλλαγής, µε την ορθολογικότητα και την εµπρόθετη δράση, την αρχή της αυτονοµίας και την κουλτούρα της ιδιωτικότητας, µε την αποδοχή καθολικών κανονικοτήτων αλλά και την επαγγελία της προόδου. Ιδιαίτερα η ιδέα της προόδου είναι και το κατ εξοχήν συνδεδεµένο µε την έννοια της τεχνολογίας και την απόδοση σ αυτήν ενός εξαιρετικά διευρυµένου κοινωνικού και πολιτιστικού ρόλου. Ενός ρόλου ασύγκριτα πιο σύνθετου και εµπλουτισµένου από εκείνον που αναγνωριζόταν στις πρακτικές τέχνες και τα µεµονωµένα τεχνήµατα του 18 ου αιώνα και της λεγόµενης πρώτης βιοµηχανικής επανάστασης. O Τ. Misa σηµειώνει ότι ο θρύλος της προόδου σκιαγραφούµενος ως µια παρέλαση γραµµικά αναπτυσσόµενων τεχνολογιών αποτέλεσε το συστατικό χαρακτηριστικό του περιεχοµένου της µοντέρνας συνείδησης. Στο πλαίσιο αυτό η σχέση νεωτερικότητας και τεχνολογίας, η σχέση τεχνολογίας και νεωτερικών κοινωνιών γίνεται κατανοητή ως µία σχέση συµπαραγωγής. Ωστόσο η σχέση αυτή υπερβαίνει κατά πολύ το πεδίο των συµβολισµών και των ιδεολογικών µηχανισµών που επιδρούν στην κατασκευή και την κατά καιρούς αλλαγή των περιεχοµένων της συνείδησης. Συγκροτούµενη από υλικότητες και ιδέες είναι αυτή που αποτελεί την υποδοµή της καθηµερινής ζωής των µοντέρνων κοινωνιών. Κάνοντας µάλιστα αναφορά στον Raymond Williams υποστηρίζει ότι η ανάδυση της τεχνολογίας είναι στενά συνδεδεµένη και περίπου ταυτόχρονη µε την ανάδυση µιας σειράς εµβληµατικών νεωτερικών όρων, έµφορτων ισχυρών νοηµάτων και συµβολισµών, όπως «επιστήµονας», «σοσιαλισµός», «βιοµηχανία», «τάξη», και κουλτούρα. Προσθέτει δε χαρακτηριστικά ότι η περίφηµη φράση του Marx, η κουλτούρα της εργατικής τάξης αποτέλεσε το παράγωγο της τεχνολογίας και της βιοµηχανίας δεν θα ήταν δυνατόν να ειπωθεί τουλάχιστον στ Αγγλικά πριν από τα µέσα του 19 ου αι. 1 Ο όρος αρχίζει να χρησιµοποιείται αρκετά µετά τα µέσα του αιώνα σε συνδυασµό µε την έννοια εφαρµοσµένες επιστήµες. Η διάδοση της χρήσης του ανιχνεύεται στις αρχές του 20 ου, µε νοηµατικά χαρακτηριστικά ένα αφηρηµένο και πολιτιστικά µεταρρυθµιστικό νοηµατικό περιεχόµενο µε έντονα συστηµικά και συµβολικά στοιχεία. Ωστόσο, η εννοιολογική του αποκρυστάλλωση στο όριο συνεχίζεται και λίγο πριν τα µέσα του 20 ου αιώνα. Αυτή η σχετικά µακρά πορεία νοηµατοδότησης εµφανίζεται ως εν συνδυασµώ 1 Thomas Misa, The Compelling Tangle of Modernity and Technology, T. Misa, P. Brey, A. Feenberg, Modernity and Technology, Cambridge, Massachusetts, MIT, 2003, p. 5, 7, 10,

11 εµπεριέχουσα την επιστηµονική ορθολογικότητα και τον πρακτικό χαρακτήρα των λεγοµένων µηχανικών τεχνών, σε µία σχέση όµως υπαγωγής της µερικότητας των δευτέρων στην καθολικότητα της πρώτης. Ωστόσο η λέξη ήδη είχε ένα παρελθόν στις διάφορες γλώσσες, το οποίο εν πολλοίς θα επηρέαζε και το µέλλον της απεικονίζοντας µέσα από τη διαµόρφωσή του περιεχοµένου της τις σχετικές πνευµατικές και κοινωνικές διεργασίες στα συγκεκριµένα εθνικά περιβάλλοντα. Πρέπει επίσης να σηµειωθεί ότι η διαφορετική σηµασία του όρου στα Αγγλοσαξονικά και τα Ηπειρωτικά διανοητικά περιβάλλοντα εκφράζει εκτός των άλλων µε αρκετή σαφήνεια τις διαφορές στην οργάνωση και το ρόλο των σπουδών και του επαγγέλµατος των µηχανικών. Όπως αναφέρει ο Salomon, στα Αγγλικά η σηµασία της λέξης «τεχνολογία» (technology) είναι δεδοµένη στο βαθµό που αυτή αναφέρεται σε κάτι το τελείως διαφορετικό από την «τεχνική» (technique), της οποίας το νόηµα περιορίζεται αποκλειστικά σε επί µέρους δεξιότητες και πρακτικές µεθόδους. Αντίθετα στις Ηπειρωτικές γλώσσες, στα Γαλλικά, τα Γερµανικά, η σχέση µεταξύ των δύο όρων είναι συµπληρωµατική. Η τεχνολογία (technologie) µοιάζει ως έννοια εφεδρική δίπλα στην τεχνική (technique). Η δεύτερη καλύπτει όλες τις δραστηριότητες που σχετίζονται µε τον πρακτικό κόσµο, ενώ η πρώτη είναι περισσότερο εξειδικευµένη και αναφέρεται στα πιο αναπτυγµένα επίπεδα της τεχνικής. Στα Αγγλικά δεν υπάρχει ένα νοηµατικό αντίστοιχο της «τεχνικής» (technique) µε τη σηµασία που αυτή χρησιµοποιείται στις Ηπειρωτικές γλώσσες και για αυτό η «τεχνολογία» (technology) χρησιµοποιείται για να καλύψει τη σηµασία και των δύο όρων, και της «τεχνολογίας» ( technologie ) και της «τεχνικής» ( technique στα Γαλλικά ή technic στα Γερµανικά). 2 Ο K. Jacobsen, σηµειώνει επίσης ότι στο Ηπειρωτικό νοηµατικό πλαίσιο η «τεχνολογία» ήταν η επιστήµη της «τεχνικής», οι δύο έννοιες έχουν δηλαδή µία σχέση αντίστοιχη µε εκείνη που υπάρχει ανάµεσα στις έννοιες «επιστηµολογία» και «γνώση». Η συζήτηση που αναπτύχθηκε στο Αγγλοσαξωνικό πλαίσιο σχετικά µε την «εφαρµοσµένη επιστήµη» δεν καθιστούσε αναγκαία τη διάκριση των ηπειρωτικών γλωσσών. Η επιστήµη της τεχνικής ήταν επιστήµη. Η ακαδηµαϊκή θέσµιση εν προκειµένω διαµόρφωνε και τη σκέψη και τη γλώσσα σχετικά µε την τεχνολογία. 3 Ο David Noble και ο L. Marx αναφέρουν ότι η εισαγωγή της χρήσης της λέξης τεχνολογία στην Αµερική γίνεται από το γιατρό και βοτανολόγο Jacob Bigelow, σε µια σειρά διαλέξεων που πραγµατοποίησε στο Harvard, το 1829, µε τον τίτλο The Elements of Technology. Χαρακτηριστικά ο Bigelow έλεγε, «εν έχει υπάρξει ποτέ καµία εποχή κατά την οποία οι πρακτικές εφαρµογές της επιστήµης να έχουν υπηρετήσει σε τέτοιο βαθµό το ταλέντο και το τολµηρό πνεύµα της κοινωνίας, όσο η σηµερινή. Για να συµπεριλάβω τα ποικίλα ζητήµατα τα οποία ανήκουν σ αυτό το εγχείρηµα αποφάσισα να χρησιµοποιήσω τον 2 Ο Salomon αναφέρει ότι ο όρος εµφανίζεται ήδη το 1728 στη Philosophia rationalis sive logica του Christian Wolf και η χρήση του υπογραµµίζει τη αναγκαιότητα του προσανατολισµού της πανεπιστηµιακής εκπαίδευσης στην τεχνική κουλτούρα. Αργότερα, ο J. Becman χρησιµοποίησε τον όρο τεχνολογία στον τίτλο ενός από τα βιβλία του αποδίδοντάς του τη σηµασία µιας οικονοµικής επιστήµης, που συµπεριλαµβάνει την πολιτική οικονοµία και το management. Jean Jacques Salomon, What is Technology? The Issue of its Origins and Definitions, History and Technology, v. 1, 1984, p. 113, K. Jacobsen, K. Andersen, T. Halvorsen και S. Myklebustin, Engineering Cultures: European Appropriations of Americanism, M. Hard and A. Jamison eds. The International Appropriation of Technology, Discourses on Modernity, , MIT, 1998, p

12 γενικό όρο Τεχνολογία Κάτω απ αυτόν τον τίτλο επιχειρείται να συµπεριληφθούν αρχές, διαδικασίες, τα ονόµατα κάποιων σηµαντικών τεχνών, ειδικά αυτών που έχουν σχέση µε τις εφαρµογές της επιστήµης, και οι οποίες µπορούν να θεωρηθούν χρήσιµες, λόγω της συνεισφοράς τους στο γενικό καλό, αλλά και της ανταµοιβής που προσφέρουν στα άτοµα που τις εξασκούν». 4 Ο Leo Marx σηµειώνει ότι στην Αµερική η λέξη θα αρχίσει να χρησιµοποιείται ευρέως µε τη σύγχρονη σηµασία της εκατό περίπου χρόνια µετά τις διαλέξεις του Bigelow. Αρχικά η χρήση της υποδήλωνε κυρίως τη θεωρητική ενασχόληση µε τις λεγόµενες πρακτικές τέχνες και όχι αυτή καθ εαυτή την πρακτική δραστηριότητα ενασχόλησης µ αυτές. Ως αποφασιστικό γεγονός στην πορεία προς την καθιέρωση της χρήσης του αναγνωρίζεται η ίδρυση του MIT το 1861, όπως επίσης και µία σειρά εξελίξεις στο παραγωγικό, το κοινωνικό και το ιδεολογικό πεδίο. Οι πρώτες έχουν να κάνουν µε την εµφάνιση των λεγοµένων επιστηµονικών βιοµηχανιών (science based industries), χηµικές, µεταλλουργικές, ηλεκτρικές κ.λπ. Οι δεύτερες µε τη γέννηση και τη συγκρότηση των εκπαιδευτικών και των επαγγελµατικών θεσµών µέσα από τους οποίους αναδύθηκε η κοινότητα των µηχανικών. Οι τρίτες µε την ευρεία διάδοση και την κατίσχυση του ιδεών του µοντερνισµού και την προνοµιακή συσχέτιση της νέας εποχής µε τις µηχανές. 5 Η συµβολή της υιοθέτησης νέων προσανατολισµών στην πανεπιστηµιακή εκπαίδευση ήταν καθοριστική σ αυτήν την εξέλιξη. Η ίδρυση µιας σειράς τεχνολογικών πανεπιστηµίων στην Ευρώπη και την Αµερική, η ανάπτυξη και η διάδοση των σπουδών µηχανικού, ο πολλαπλασιασµός των προγραµµάτων τεχνικής εκπαίδευσης εν γένει, η συγκρότηση των επαγγελµατικών ενώσεων των µηχανικών στην Αµερική και την Ευρώπη θα δώσουν τον τόνο στην πορεία προς την αποσαφήνιση και του περιεχοµένου αλλά και στην καθιέρωση της χρήσης του όρου. Όλα αυτά τα περιστατικά συνδέονται µε τη λεγόµενη δεύτερη βιοµηχανική επανάσταση και την ιδιαίτερα πυκνή σε σηµαντικά γεγονότα περίοδο από το 1880 έως το Τα τεχνολογικά επιτεύγµατα αυτής της περιόδου, το αυτοκίνητο, το ηλεκτρικό φως, ο κινηµατογράφος, το αεροπλάνο θα αναδειχθούν στο πραγµατολογικό αντίστοιχο, στα σώµατα της τεχνολογίας αλλά και ταυτόχρονα και στα υλικά σώµατα της καθηµερινής ζωής. Στη µακρά διάρκεια διαµόρφωσης του όρου είναι δυνατόν να ανιχνευθεί µία ποικιλία φιλοσοφικών, ιστορικών, τεχνικών και οικονοµικών προκείµενων. Στην ιδεολογική γενεαλογία του ενσωµατώνονται στοιχεία της «µηχανιστικής φιλοσοφίας», που παραπέµπουν στον Descartes, µία έντονη εµπειριστική ροπή που θυµίζει Bacon και Locke, οι παρακαταθήκες της νευτώνειας φυσικής και τα επιστηµονικά επιτεύγµατα του 19 ου αιώνα, καθώς και η τελική υπερίσχυση της συστηµατικής ακαδηµαϊκής εκµάθησης των τεχνικών δεξιοτήτων, που προϋπέθετε η εξάσκηση των τεχνικών επαγγελµάτων, έναντι των πρακτικών της µαθητείας. Όλα αυτά συµπλέκονται µε τις νέες πρακτικές και βιοµηχανικές τέχνες, κυρίως αυτές που χρησιµοποιούσαν εκµηχανισµένη κινητήρια δύναµη, το συστηµατικό καταµερισµό της εργασίας και ένα νέο είδος απρόσωπων συστηµάτων διαχείρισης, αυτών που θα ονοµασθούν «επιστηµονικό» management. Ωστόσο, ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της νέας σκευής ήταν η ανυπαρξία 4 David Noble, America by Design. Science, Technology, and the Rise of Corporate Capitalism, Oxford University Press, 1977 p L. Marx Technology the Emergence of a Hazardous Concept Social Research. Vol. 64, n. 3, 1997, p

13 διακριτών ορίων ανάµεσα στα υλικά µηχανικά µέρη που τη συγκροτούσαν µε τα υπόλοιπα, δηλαδή τα γνωστικά ή επιστηµονικά, τα οικονοµικά και τα οργανωτικά. 6 Η σύζευξη επιστήµης και πρακτικών τεχνών, µέσα από τη διαδικασία ανάδυσης αυτής της νέας έννοιας, και µε την ταυτόχρονη θέσµιση των νέων γνωστικών πεδίων που τη συγκροτούσαν θα λειτουργήσει διττά. Από τη µια µεριά, θα διεκδικήσει την απαλλαγή της επιστήµης από την αποστειρωµένη, ακραιφνώς θεωρητική αποστολή που της επεφύλασσαν οι ακαδηµαϊκοί χώροι, την ανιδιοτελή δηλαδή ενατένιση της αλήθειας, και θα την προσανατολίσει στην αντιµετώπιση περισσότερο εγκόσµιων αναγκών. Από την άλλη, θα ανατιµήσει τις λεγόµενες πρακτικές τέχνες απαλλάσσοντάς τις από τις απαξιωτικές συµπαραδηλώσεις, που τις ταύτιζαν µε την κουλτούρα των εµπειρικών τεχνιτών και τη χειρωνακτική εργασία, προσφέροντάς τους ταυτόχρονα το κύρος της επιστηµονικής γνώσης. 7 Ο L. Marx πάλι σηµειώνει ότι αυτές οι αλλαγές στην κοινωνία και την κουλτούρα παρήγαγαν ένα σηµαντικό ιδεολογικό και εννοιολογικό κενό, το οποίο εκλήθη να καλύψει η τεχνολογία ως µία από τις κατ εξοχήν συστατικές έννοιες της νεωτερικότητας. Ωστόσο, ο πανηγυρικός ορισµός του Bigelow για την τεχνολογία, ως έννοια οµπρέλα της νέας γνωστικής και παραγωγικής σκευής και οι θριαµβευτικοί τόνοι για την αποτελεσµατικότητα των τεχνικών νεωτερισµών και τη δύναµη που εµπερικλείεται στις εφαρµογές της επιστηµονικής έρευνας, πολύ γρήγορα ακολουθήθηκαν από έντονες κριτικές φωνές. Η απόσταση ανάµεσα στα µέσα και τους σκοπούς, η ταλάντευση ανάµεσα στην προσδοκία της λύτρωσης και τον φόβο της υπαγωγής σε δυνάµεις ανεξέλεγκτες, ανάµεσα στην Εδέµ της αφθονίας από τη µια και τον εφιάλτη της καταστροφής από την άλλη, παρέµεινε ενεργή στη µακρά διάρκεια. Η τεχνολογία δεν έτεινε να πληρώσει απλώς το κενό αντιπροσωπεύοντας τα µέσα δια των οποίων η πρόοδος µπορούσε να προσεγγισθεί. Εν τοις πράγµασι στο νεωτερικό φαντασιακό ήρθε να υποκαταστήσει την πρόοδο διεκδικώντας ένα ρόλο ανεξάρτητο από τον κοινωνικό επικαθορισµό. Το κλασικό πρόβληµα της σχέσης ανάµεσα στην τεχνολογία και την κοινωνία αναδύθηκε από τη στιγµή που ετέθη το θέµα της χάραξης των ορίων ανάµεσα στις δύο. Εν προκειµένω η «επίδραση» της τεχνολογίας στην κοινωνία ιδιαίτερα όταν αυτή αναφέρεται σε τεχνήµατα µείζονος κοινωνικής σηµασίας, όπως για παράδειγµα το αυτοκίνητο ή σε συστήµατα, όπως ο σιδηρόδροµος, σε καµία περίπτωση δεν είναι δυνατόν να ιδωθεί ως µία σύνθεση µε διακριτά συστατικά στοιχεία. Αντίθετα η οργανική πολυπλοκότητά του παραπέµπει στη σχέση του σκελετού µε το ανθρώπινο σώµα, σε µία 6 L. Marx Technology, the Emergence of a Hazardous Concept Social Research. Vol. 64, n. 3, 1997, p Επίσης, Lindy Biggs, The Rational Factory, Baltimore, Maryland, The John Hopkins University Press, 1996, p Ο L. Marx πάλι, σχετικά µε τη συµβολική δύναµη του όρου σηµειώνει, «Η έλλειψη οποιασδήποτε συνάφειας της έννοιας τεχνολογία µε οτιδήποτε ζωντανό, η άψυχη γενικότητα της την κατέστησαν πολύ πιο αποτελεσµατική στην έκφραση του νέου πνεύµατος, το οποίο δεν µπορούσε να εκφράσει η κοντόθωρη ιδιαιτερότητα των όρων «µηχανικές» ή «βιοµηχανικές τέχνες». Αυτές οι συµπαγείς κατηγορίες δεν ήταν σε θέση να εκπροσωπήσουν ταυτοχρόνως µια συγκεκριµένη συσκευή, έναν εξειδικευµένο τύπο θεωρητικής γνώσης ή ικανότητας, ένα διακριτό διανοητικό στυλ, και ένα ολοκληρωµένο σύνολο δεξιοτήτων και πρακτικών». Leo Marx, The Idea of Technology and Postmodern Pessimism, Merrit Roe Smith and Leo Marx, edit., Does Technology Drive History? MIT Press, 1995, p

14 σχέση δηλαδή που είναι αδύνατον να αντιµετωπισθεί και να ξεκαθαρισθεί µε όρους διαχωρισµού των στοιχείων που την ορίζουν. 8 Σ αυτό το κεφάλαιο η µελέτη ασχολείται µε τους όρους ανάδυσης του τεχνολογικού ντετερµινισµού και της ιδεολογίας της technocracy. Στο πλαίσιο αυτό επιχειρείται µία σκιαγράφηση των όρων ανάδυσης και διαµόρφωσης του επαγγέλµατος των µηχανικών σε ορισµένες χαρακτηριστικές εθνικές περιπτώσεις στη συνάφεια που αυτό παρουσιάζει µε τους ιδιαίτερους όρους παραγωγής, πρόσληψης και εφαρµογής του τεχνοκρατικού ιδεώδους, επίσης παρατίθενται και οι σχετικές ερµηνευτικές προσεγγίσεις. Στο τελευταίο µέρος του κεφαλαίου επιχειρείται µία καταγραφή της γενικότερης ακαδηµαϊκής συζήτησης σχετικά µε τον τεχνολογικό ντετερµινισµό στα πλαίσια της Ιστορίας της Τεχνολογίας και του κλάδου των Σπουδών Επιστήµης και Τεχνολογίας. Η παράθεση αυτή σκιαγραφεί τους όρους που σταδιακά οδήγησαν στην αποδόµηση της τελεολογίας του τεχνοκρατικού µύθου. 1.β Οι όροι ανάδυσης του τεχνολογικού ντετερµινισµού και της ιδεολογίας της Technocracy Όπως ήδη αναφέρθηκε το ζήτηµα της σχέσης κοινωνίας και τεχνολογίας µε τη µορφή του ερωτήµατος, ποιο κινεί ποιο, ή έστω ποιο και πώς επηρεάζει και επηρεάζεται από ποιο είναι παλιό. Η πρόταξη του ρόλου της τεχνολογίας σ αυτή τη σχέση είναι επίσης παλιά υπόθεση και η συζήτηση γύρω από τα προβλήµατα που γεννά αυτή η επιλογή ή η απόρριψη αυτής της θέσης ιδιαίτερα εκτεταµένη. Άλλωστε η αναζήτηση της επικαθορίζουσας δύναµης του ιστορικού γίγνεσθαι αποτέλεσε µία από τις πιο προσφιλείς ερµηνευτικές καταφυγές της σκέψης. Εάν η πολιτική αναγνωρίσθηκε ως η επικαθορίζουσα δύναµη της Αρχαιότητας και η ιδεολογία του Μεσαίωνα, η οικονοµία αποτέλεσε την πλέον συνήθη ντετερµινιστική προκείµενη της νεωτερικότητας. 9 Επειδή όµως η οικονοµία συνήθως φαντάζει ως µία αφηρηµένη, σχετικά άϋλη οντότητα, η υλική αποτύπωσή της, η σωµατοποίησή της ανιχνεύεται, κατά κύριο λόγο, στην τεχνολογική σκευή της. Σ αυτό το πλαίσιο αποτελεί σύνηθες φαινόµενο η υιοθέτηση µιας οπτικής, η οποία αναδεικνύει την τεχνολογική καινοτοµία σε ηγεµονικό παράγοντα της κοινωνικής αλλαγής βρίσκοντας σχετικά εύκολα το πραγµατολογικό της αντίστοιχο σε µία απειρία εκφάνσεων του καθηµερινού βίου. Παρ όλα αυτά, όπως εύστοχα σηµειώνει D. Edgerton, η θεωρία του τεχνολογικού ντετερµινισµού αποτελεί πρωτίστως µία θεωρία για την κοινωνία και όχι για την τεχνολογία. 10 Και αυτό γιατί εκείνο που κυρίως συζητείται σ αυτό το πλαίσιο δεν είναι τόσο τι συµβαίνει µε την τεχνολογία αυτή καθ εαυτή αλλά τι συµβαίνει µε τις δοµές και την εξέλιξη της κοινωνίας. Το κύριο περιεχόµενο των πεποιθήσεων που καλλιέργησε η ιδεολογία του τεχνολογικού ντετερµινισµού είναι ότι προϋπέθετε ένα τέχνηµα ή ένα συνδυασµό τεχνηµάτων πίσω από τα µικρά και µεγάλα ιστορικά περιστατικά, τα οποία εγκαθίδρυσαν το βασίλειο της 8 L. Marx Technology the Emergence of a Hazardous Concept Social Research. Vol. 64, n. 3, 1997, p , Jean Pierre Vernant, Μύθος και Σκέψη στην Αρχαία Ελλάδα: Μελέτες Ιστορικής Ψυχολογίας, Μετάφραση Στέλλας Γεωργούδη, Νεφέλη, Αθήνα, Κεφάλαιο 4. Aristotle Tympas, What Have We Been Since We Have Never Been Modern? A Macro-Historical Periodization based on Historiographical Considerations on the History of Technology in Ancient and Modern Greece 10 David Edgerton, From Innovation to Use: Ten Eclectic Theses on the Historiography of Technology, History and Technology, 1999, vol.16, p

15 νεωτερικότητας. Έτσι λοιπόν για παράδειγµα η ανακάλυψη της πυξίδας ανακηρύχθηκε ο προϋποθετικός όρος της ανακάλυψης του Νέου Κόσµου και η αρχή του νήµατος που οδηγεί στην εγκατάσταση της αποικιακής κυριαρχίας, η ανακάλυψη και η ευρεία εφαρµογή της τυπογραφίας ορίσθηκε ως η αναγκαία συνθήκη διάδοσης της εγγραµµατοσύνης αλλά και ένας από τους αποφασιστικούς όρους που οδηγούν στη θρησκευτική µεταρρύθµιση. Στον 20 ο αιώνα η δύναµη των τεχνηµάτων, η ευρεία διάχυση των εφαρµογών τους, τα συστήµατα και τα τεχνολογικά δίκτυα ανακηρύχτηκαν ο σχεδόν αδιαµφισβήτητα επικυρίαρχος παράγοντας της ιστορικής δυναµικής και για το καλό και για το κακό. Ο σύγχρονος κόσµος στο πλαίσιο αυτό γινόταν αντιληπτός ως το απευθείας παράγωγο των µεγάλων τεχνολογικών συστηµάτων, ενώ οι µηχανικοί οι δηµιουργοί και οι κατ εξοχήν διαχειριστές αυτής της νέας θαυµαστής ή σε κάποιες περιπτώσεις τροµακτικής σκευής. Υπάρχουν αρκετοί κοινοί ερµηνευτικοί τόποι ανάµεσα στους ιστορικούς της τεχνολογίας στην προσπάθεια τους να εντοπίσουν και να παρουσιάσουν τους όρους εµφάνισης, διάδοσης και ηγεµονίας της ιδεολογίας του τεχνολογικού ντετερµινισµού στην κοινωνία και την ιστορική σκέψη. Η γενεαλογία του ανιχνεύεται µε σαφήνεια στον ενθουσιασµό και την πίστη στην τεχνολογία, ως απελευθερωτική δύναµη, που εκφράστηκε από τους εκπροσώπους του ιαφωτισµού του 18 ου αιώνα στην Ευρώπη και στην Αµερική. Η µακρά πορεία διαµόρφωσης αυτής της πεποίθησης κλιµακώνεται σε µια διάρκεια τριακοσίων χρόνων περίπου και συνδέεται στενά µε την ηγεµονία του ιδεώδους της προόδου, το οποίο ταυτίζεται µε τις επιστηµονικές ανακαλύψεις και τα τεχνολογικά επιτεύγµατα. 11 Ο απτός, διακηρυγµένα πρακτικός χαρακτήρας των τεχνηµάτων της πρώτης βιοµηχανικής επανάστασης, διεκδικούσε τον πρώτο ρόλο σ αυτή την υπόθεση και συνδυαζόταν µε την εργαλειακή ορθολογικότητα και την πρόθεση υλικής αποτύπωσης του εξοπλισµού της. Αυτός ο συνδυασµός αποτελούσε τη βάση µίας ευρύτατης συναίνεσης, και των εκπροσώπων του κεφαλαίου αλλά και των κριτικών του καπιταλισµού, συνιστώντας ένα είδος καταστατικής αρχής της νεωτερικότητας και εµβληµατικό στοιχείο της κυρίαρχης κοσµοεικόνας του υτικού πολιτισµού. Ενδεικτικά µόνο αναφέρεται εδώ η συνεισφορά του Κοµµουνιστικού Μανιφέστου στην υπεράσπιση της ιδέας της τεχνολογικής προόδου και της αντιπαράθεσης στο λουδιτισµό. Εν προκειµένω, το ιδρυτικό κείµενο του κοµµουνισµού εισηγείτο στους προλετάριους την κοινωνική ανατροπή και όχι την καταστροφή της νέας µηχανοποιηµένης παραγωγικής σκευής. Αυτός ο καινούργιος παραγωγικός εξοπλισµός αξιολογείτο ως εκ των προϋποθετικών όρων για την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάµεων στο πλαίσιο της νέας κοινωνίας Ενδεικτικά αναφέρω ιστορικούς όπως τον Thomas Hughes, το Merrit Roe Smith, το Leo Marx, τον David Noble, τον David Hounshell, τον Thomas Misa, τον John Sttaudenmaier, τον John Jordan, το Lindy Biggs, τον Charles Maier κ.λπ. ή κοινωνιολόγους όπως τον Andrew Jamison, τον Mikael Hard, τον Peter Wagner, τον Kjetil Jakobsen κ.λπ. το έργο των οποίων αποτέλεσε την πηγή για την παραπάνω αφήγηση σχετικά µε τους ιστορικούς όρους της ανάδυσης και της ηγεµονίας του τεχνολογικού ντετερµινισµού. 12 P. Wagner, Social Reflections: The Technology Question during the First Crisis of Modernity, eds, M. Hard A. Jamison, The Intellectual Appropriation of Technology, Discources on Modernity, , Cambridge, Massachusetts, MIT Press, 1998, p Ο Μαρξ συνήθως «ενοχοποιείται» για την επικράτηση των ισχυρών ντετερµινιστικών τάσεων στη σύγχρονη σκέψη. Η γνωστή φράση του από την Αθλιότητα της Φιλοσοφίας, «Ο χειρόµυλος µας δίνει την κοινωνία των φεουδαρχών, ενώ ο ατµόµυλος την κοινωνία του βιοµηχανικού καπιταλισµού» αποτελεί το πλέον σύνηθες τεκµήριο αυτής της «ενοχοποίησης». Ωστόσο, το κατά πόσον ο Μαρξισµός 15

16 Οι κριτικές φωνές που αντιπαρατέθηκαν σ αυτή τη νέα τελεολογία στην Ευρώπη και την Αµερική, είτε εκκινούσαν από το χώρο της ροµαντικής αντιπολίτευσης στη νεωτερικότητα, είτε βρίσκονταν µέσα στο στρατόπεδο του διαφωτισµού, παρ όλο ότι δεν σταµάτησαν ποτέ να αποτελούν στις διάφορες παραλλαγές τους τον άλλο λόγο, δεν κατάφεραν ποτέ να αναστρέψουν ούτε στο πεδίο των ιδεών ούτε πολύ περισσότερο στο παραγωγικό πεδίο την ορµή και την ηγεµονία της ιδεολογίας της προόδου και την τελεολογία του τεχνοκρατικού ιδεώδους. Η πρόοδος της επιστήµης και της τεχνολογίας ανακηρύχτηκαν οι προϋποθέσεις της βελτίωσης του ανθρώπου από πνευµατική και ηθική άποψη και η διάχυσή τους στην κοινωνία ένα από τα προαπαιτούµενα για την υλοποίηση του ρεπουµπλικανικού προγράµµατος του ιαφωτισµού. Τη δηµιουργία δηλαδή µιας δηµοκρατικής κοινωνίας περισσότερο δίκαιης, ειρηνικής, λιγότερο διαβαθµισµένης, στηριγµένης στο κοινωνικό συµβόλαιο κυβερνώντων και κυβερνωµένων. Η έκρηξη των ιδεών του τεχνολογικού ντετερµινισµού, στα τέλη του 19 ου αιώνα και η αδιαµφισβήτητη ηγεµονία τους µέχρι τα µέσα του 20 ου, σχετίζεται µε την ίδια την ανάπτυξη των µεγάλων τεχνολογικών συστηµάτων αλλά και µε τα µεγάλα ελλείµµατα του διαφωτιστικού προγράµµατος στο πολιτικό και το κοινωνικό πεδίο. Στο πεδίο των ιδεών είναι η στιγµή µιας µεγάλης στροφής, το πλεόνασµα της τεχνολογικής αποτελεσµατικότητας, που µεγάλωνε συνεχώς, ερχόταν να συµπληρώσει και τελικά να υποκαταστήσει το πολιτικό κοινωνικό έλλειµµα της επαγγελίας του ιαφωτισµού. Η σταδιακή στροφή από µια συγκεκριµένη εργαλειακή αντίληψη του ιαφωτισµού, που υπέτασσε τα τεχνήµατα στο στόχο της προώθησης των κοινωνικών και πολιτικών επιδιώξεων του προγράµµατος του, σε µία άλλη που ανακήρυσσε την τεχνική καινοτοµία σε ηγεµονικό παράγοντα της δυναµικής της ιστορίας στάθηκε ένας από του αποφασιστικούς παράγοντες θεµελίωσης της ηγεµονίας του τεχνολογικού ντετερµινισµού. Στο πλαίσιο αυτό η ιδέα της προόδου καθίστατο πολιτικά ουδέτερη, ακραιφνώς τεχνοκρατική και µε πρωταρχικό στόχο την περαιτέρω ανάπτυξη της ίδιας της τεχνολογίας. Οι εξελίξεις αυτές προωθούνται επίσης µε την αποσαφήνιση, τη συστηµατοποίηση και την επιβολή των συστατικών χαρακτηριστικών του ίδιου του τεχνοκρατικού πνεύµατος: την εργαλειακή ορθολογικότητα, τη διεκδίκηση της µέγιστης αποτελεσµατικότητας κατά την παραγωγική διαδικασία, το λεπτοµερή προγραµµατισµό των κινήσεων των βιοµηχανικών εργατών και των υπαλλήλων στο χώρο της εργασίας, την απέχθεια για το σπάταλο και αργόσχολο παλαιό κόσµο, την τάση διάχυσης όλων αυτών πέρα από τα όρια του πεδίου της παραγωγής, την αναγωγή τους σε προγράµµατα ευρύτερης πολιτικής διαχείρισης που προβάλλονταν ως η αντιπρόταση στην κρίση που έφερνε µαζί της η δεύτερη βιοµηχανική επανάσταση και ύστερα απ αυτήν ο µεγάλος πόλεµος. O M. R. Smith και ο L. Marx, ερµηνεύοντας την ανθρωπολογική συνιστώσα της διάδοσης και της κυριαρχίας αυτής της ιδεολογίας, σηµειώνουν ότι όσο κι αν για τη συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων ο όρος ντετερµινισµός δε σηµαίνει περίπου τίποτα, πολύ περισσότερο µάλιστα ο όρος τεχνολογικός ντετερµινισµός, η καθηµερινή επαφή µε τη εµπεριείχε ή δεν εµπεριείχε µία ντετερµινιστική θεώρηση των ιστορικών πραγµάτων, και δη τεχνολογική, αποτελεί το αντικείµενο µιας µακράς συζήτησης ανάµεσα σε ιστορικούς, φιλοσόφους και οικονοµολόγους µε την οποία δεν θα ασχοληθούµε σ αυτή τη µελέτη. Ενδεικτική παρουσίαση της συζήτησης, Bruce Bimber. Three Faces of Technological Determinism, eds. Merrit Roe Smith and Leo Marx, Does Technology Drive History? the MIT Press, 1995, p

17 φαινοµενικά ακατανίκητη δύναµη της τεχνολογίας παράγει στους περισσότερους µια εξαιρετικά ισχυρή πεποίθηση, ότι η τεχνολογία αποτελεί τον αποφασιστικό παράγοντα που προκαλεί σχεδόν όλες τις κρίσιµες αλλαγές στον τρόπο ζωής τους. Παράγει δηλαδή έναν τεχνοκρατικό τρόπο σκέψης ευρέως διαδεδοµένο στις πολιτιστικές στάσεις και συµπεριφορές. 13 Η απτότητα της αίσθησης και η υλικότητα που παρέχουν οι µηχανές και η τεχνολογία ενισχύουν και διαδίδουν τις πεποιθήσεις που υπογραµµίζουν τον αποφασιστικό ρόλο τους στην ιστορική εξέλιξη αναδεικνύοντας ιδιαίτερα την τεχνολογία ως µια περίπου αυτόνοµα επικαθορίζουσα ουσία. Αυτός ο τύπος ντετερµινισµού, λόγω της απτότητας, της υλικότητας και της προσεγγισιµότητας των τεχνηµάτων, των µηχανών και των τεχνολογικών συστηµάτων, καθίσταται ως ο κατ εξοχήν συγκεκριµένος στο πεδίο των πεποιθήσεων, και γι` αυτό ίσως και πιο ισχυρός και διαδεδοµένος, συγκριτικά µε τους ποικίλους ντετερµινισµούς, οικονοµικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς, πολιτιστικούς, ιδεολογικούς, οι οποίοι κατά κύριο λόγο επικαλούνται αφηρηµένες δυνάµεις. Η τάση αυτή αποτέλεσε τον κοινό παρονοµαστή ενός συνόλου ευρέως διαδεδοµένων πολιτιστικών πεποιθήσεων και κοινωνικών συµπεριφορών, οι οποίες εξίσωναν την τεχνολογική αλλαγή µε την πρόοδο αποδίδοντάς τους πρόσηµα τελεολογικής υφής. Αποτυπώθηκε σε µία σειρά εκλαϊκευτικές εκδόσεις ευρείας κατανάλωσης, στην Αµερική και την Ευρώπη, πήρε τη µορφή άρθρων στον τύπο και ενηµερωτικών εκποµπών στα µέσα µαζικής ενηµέρωσης γενικά, ενώ σπόνσορες αυτών των δραστηριοτήτων συχνά ήταν εταιρείες ή και το ίδιο το κράτος µε µία σαφή τάση εξωραϊσµού του τεχνολογικού και του γενικότερου παρελθόντος τους µέσω της προβολής µιας στάσης αφοσίωσης στην τεχνολογική καινοτοµία. Τα µεγάλα τεχνολογικά συστήµατα στην Αµερική και η άνθηση του τεχνοκρατικού ιδεώδους. Οι ιδέες αυτές, µε τον έναν ή τον άλλον τρόπο, εκφράστηκαν στη σκέψη και το έργο του Taylor, του Ford και του Veblen και περνώντας τον Ατλαντικό θα βρούν πολλούς οπαδούς αλλά και πολέµιους στην Ευρώπη. Το πνεύµα αυτό θα αποτελέσει το σκληρό πυρήνα της τεχνοκρατικής ιδεολογίας που στο Μεσοπόλεµο πήρε στην Ευρώπη το όνοµα americanismus. 14 Εάν ο τεχνολογικός ντετερµινισµός στην αισιόδοξη εκδοχή του είναι ένα σχήµα ιστορικής ερµηνείας που διακηρύσσει το αναπόφευκτο της προόδου θέτοντας επικεφαλής της ιστορικής δυναµικής τα τεχνολογικά επιτεύγµατα, η ιδεολογία της technocracy ήταν κάτι περισσότερο, ήταν ένα πολιτικό πρόγραµµα. Ένα πολιτικό πρόγραµµα που υιοθετούσε στο ακέραιο την παραπάνω ερµηνεία µετατρέποντάς την σε ενεργή πολιτική βούληση που στόχευε στην αλλαγή του κόσµου µε βάση τις καταστατικές συντεταγµένες που τη συγκροτούσαν. Όπως χαρακτηριστικά σηµειώνει ο Thomas Hughes, η µηχανή ως σύµβολο ταιριάζει καλύτερα στην Βρετανική Βιοµηχανική Επανάσταση, αντίθετα τα γιγαντιαία τεχνολογικά συστήµατα είναι το κατ εξοχήν σύµβολο του 20 ου αι Merrit Roe Smith and Leo Marx, Does Technology Drives History? Massachusetts, MIT Press, 1995, Ιntroduction. 14 Charles Maιer Between Taylorism and Technocracy: European Ideologies and the Vision of Industrial Productivity in the 1920s, Journal of Contemporary History 5, 1970, no. 2: Thomas Hughes, American Genesis, U.S.A. VIKING,1989, p

18 Τα συστήµατα αυτά αναπτύχθηκαν στο πρώτο µισό του αιώνα στην Αµερική και έφτασαν σε υψηλά επίπεδα ωρίµανσης ακολουθώντας µια συνεχή τροχιά ανάπτυξης που εµπεριείχε ένα πλήθος εξελίξεων και αλλαγών στο εσωτερικό της λειτουργίας τους. Κατάφερναν να συνδυάζουν µ έναν ιδιαίτερα σύνθετο τρόπο τους φυσικούς, τους τεχνικούς, τους οικονοµικούς και τους κοινωνικούς όρους παραγωγής οδηγώντας στη συγκρότηση µιας δοµής που έµοιαζε µ ένα παραγωγικό όλον. Μηχανές, ορυχεία, εργοστάσια, τράπεζες, στρατιές εργατών, γιγάντιες γραφειοκρατίες υπαλλήλων, µηχανικοί, µάνατζερς και οικονοµολόγοι σ ένα αξεδιάλυτο λειτουργικό σύνολο, το οποίο θα αποτελέσει το παραγωγικό και διαχειριστικό ιδεώδες όχι µόνο στις Η.Π.Α και τις βιοµηχανικές χώρες της δυτικής Ευρώπης αλλά και σ εκείνες που επιχειρούσαν να µπουν σε τροχιά βιοµηχανικής ανάπτυξης στο Μεσοπόλεµο και την πρώτη µεταπολεµική περίοδο. Τα συστήµατα αυτά σχετίζονταν άµεσα µ έναν συγκεκριµένο τρόπο οργάνωσης της εργασίας, µε την καθετοποίηση της παραγωγικής διαδικασίας µε στόχο τη µαζική παραγωγή προϊόντων σε χαµηλό κόστος και τη σύνδεση µε τις αγορές, καθώς και µε µια συγκεκριµένη διαδικασία παραγωγής και διαχείρισης της ηλεκτρικής ενέργειας. Συνδέονται άµεσα, όπως αναφέρθηκε, µε το έργο του Frederick Winslow Taylor, µε τις επιχειρηµατικές δραστηριότητες και τη σκέψη του Henry Ford, µε τις επιχειρηµατικές φιλοδοξίες του Samuel Insull στον τοµέα της ενέργειας αλλά και µε την τεχνοκρατική ουτοπία του Th. Veblen. Ο Taylor φαντάστηκε το εργοστάσιο και κατ επέκταση ολόκληρο το παραγωγικό σύστηµα ως µια γιγαντοµηχανή της οποίας τα µηχανικά και τα ανθρώπινα µέρη θα ήταν επί της ουσίας αξεχώριστα. Αυτό που συνιστούσε στους µάνατζερς ήταν η αντιµετώπιση του παραγωγικού συστήµατος ως οργανικού συνόλου πράγµα που, κατά τον Taylor, σήµαινε ένα βήµα µπροστά συγκριτικά µε τις παραγωγικές νόρµες του 19 ου αι, όταν ακόµα το ζητούµενο για τους εφευρέτες και τους µηχανικούς ήταν µόνο ο συνδυασµός της λειτουργίας των µηχανών και της παραγωγικής διαδικασίας. Καθοδηγητική αρχή του ήταν ο σχεδιασµός του συστήµατος παραγωγής µ έναν τρόπο που θα συνέπλεκε λειτουργικά ανθρώπους και µηχανές µε στόχο τη µέγιστη αποτελεσµατικότητα κατά το παραγωγικό έργο, την εξαφάνιση των ασκόπων κινήσεων και τη σπατάλη του χρόνου. Το βασικό επιχείρηµα µε το οποίο ο Taylor υπεράσπιζε το σύστηµά του, ήταν ότι αυτό συµβάλει αποφασιστικά στην αύξηση της παραγωγικότητας, ότι η αύξηση αυτή συµβάλλει µε την σειρά της στην αύξηση των εισοδηµάτων µε τελική κατάληξη τη γενική βελτίωση του βιοτικού επιπέδου του πληθυσµού. Η διεκδίκηση της ευηµερίας, η επίτευξη του στόχου της οικονοµικής δηµοκρατίας προϋποθέτει την υψηλότερη δυνατή παραγωγικότητα. Έτσι λοιπόν η απάλειψη του χαµένου χρόνου και της ενέργειας, κατά την παραγωγική διαδικασία, σύµφωνα µε τον Taylor, θα συνεισέφερε πολύ πιο αποτελεσµατικά από το σοσιαλισµό στην εξάλειψη της φτώχειας και στην κατάπαυση των κοινωνικών συγκρούσεων. Τα κύρια µέσα προώθησης αυτού του συστήµατος ήταν ο λεπτοµερής σχεδιασµός των κινήσεων στη διάρκεια της παραγωγικής διαδικασίας, η χρονοµέτρησή τους, ο περιορισµός της ατοµικής ελευθερίας του εργάτη να χρησιµοποιεί κατά βούληση το σώµα και τα εργαλεία του, η γενικευµένη εφαρµογή του συστήµατος πληρωµής µε το κοµµάτι και η θεσµοθέτηση του πριµ παραγωγής. Ο ταιυλορισµός, που έγινε γνωστός και ως «Scientific Management», όρος που διεκδικούσε το αδιαµφισβήτητο ως προς την αποτελεσµατικότητά του, προβλήθηκε ως η εφαρµογή της επιστήµης του µηχανικού στο πεδίο της παραγωγής και της οικονοµίας εν γένει. Το επάγγελµα συνδέθηκε καταστατικά 18

19 µε την ιδέα της αποτελεσµατικότητας, τη διατήρηση του ενεργητικού ισοζυγίου ανάµεσα στα εισαγόµενα και τα εξαγόµενα µιας παραγωγικής διαδικασίας ανάµεσα στο κόστος και τα κέρδη. Στο πλαίσιο της εφαρµογής αυτής της αρχής η σύγκρουση ανάµεσα στο κεφάλαιο και την εργασία έχανε το νόηµά της, ο εργάτης και ο εργοδότης δεν είχαν κανένα περιθώριο να συγκρούονται για τους µισθούς, τις ώρες ή τις συνθήκες εργασίας, αφού και τα δύο µέρη πλέον υπάγονταν στη δικαιοδοσία της επιστηµονικής αντικειµενικότητας, η οποία καταλάµβανε πλέον τη θέση µίας υπερκείµενης ρυθµιστικής αρχής. Στο βιβλίο του Principles of Scientific Management, ανέφερε: «Στο παρελθόν ο άνθρωπος κατείχε την πρώτη θέση, στο µέλλον το σύστηµα πρέπει να είναι πρώτο». 16 Είναι χαρακτηριστικό ότι το βιβλίο που εκδόθηκε στις Η.Π.Α. το 1911 έκανε ένα µεγάλο αριθµό εκδόσεων εκεί, ενώ µέσα σε δύο χρόνια µεταφράστηκε στα γαλλικά, γερµανικά, φλαµανδικά, σουηδικά, ρώσικα, ιταλικά, ισπανικά και γιαπωνέζικα. Εκ των πραγµάτων το σύστηµα του Taylor υπερέβαινε τα χαρακτηριστικά µιας πρακτικής και µιας ιδεολογίας της παραγωγής. Κατατίθετο µε τα χαρακτηριστικά µιας γενικής ιδεολογικής κατεύθυνσης που αγκάλιαζε στο όνοµα της επίτευξης της µέγιστης αποτελεσµατικότητας όλες τις κοινωνικές δραστηριότητες, από τη διαχείριση των οικιακών υποθέσεων και των καθηµερινών ζητηµάτων του ιδιωτικού βίου µέχρι τη διευθέτηση των κοινωνικών αντιπαλοτήτων και την οργάνωση της κρατικής διαχείρισης. Η ιδεολογία αυτή απέκτησε φανατικούς οπαδούς κυρίως στον κόσµο των επιχειρηµατιών και στους µηχανικούς αλλά και άσπονδους εχθρούς από τη µεριά του εργατικού κινήµατος στην Αµερική και την Ευρώπη ενώ αποτέλεσε και την αφετηρία της διαµόρφωσης της τεχνοκρατικής ιδεολογίας στις διάφορες εκδοχές της. 17 Το παραγωγικό σύστηµα που εισηγήθηκε και εφάρµοσε o Henry Ford παραµένει ίσως το πιο γνωστό από τα τεχνολογικά συστήµατα που ωρίµασαν την πρώτη εικοσαετία του 20 ου αιώνα. Στον πυρήνα του, αν και ενσωµατώνονταν πολλές από τις ντιρεκτίβες του ταιυλορισµού, κυριαρχούσαν οι µηχανικές εγκαταστάσεις που εξασφάλιζαν την υψηλή εκµηχάνιση της παραγωγής και οι γραµµές συναρµολόγησης των προϊόντων που ουσιαστικά καθοδηγούσαν και ενσωµάτωναν την ανθρώπινη εργασία χωρίς να χρειάζονται οι λεπτοµερείς κατάλογοι, οι συνεχείς χρονοµετρήσεις και οι επαναλαµβανόµενες εντολές για την κίνηση της παραγωγικής διαδικασίας. Πέραν αυτών το σύστηµα περιελάµβανε την ολοκληρωτική καθετοποίηση της παραγωγικής διαδικασίας, σιδηρουργικές µονάδες, σιδηροδρόµους και πλοία για τη µεταφορά των πρώτων υλών, ορυχεία απ όπου αυτές εξορύσσονταν, ενεργειακές µονάδες, οικονοµικούς, διοικητικούς και εµπορικούς οργανισµούς µε πολύ υψηλά και σύνθετα standards οργάνωσης, που παρείχαν τη δυνατότητα µιας ολικής και συνδυασµένης 16 Ο. π. σελ. 188 και 247, 17 Σχετικά µε το σύστηµα Taylor: Edwin Layton, The Revolt of Engineers, Social Responsibility and the American Engineering Profession, Baltimore and London, The John Hopkins University Press, 1986, p Alfred Chandler, The Visible Hand. The Managerial Revolution in American Business. Cambridge, Massachusetts, The Belknap Press of Harvard University Press, 1999 (15 th printing), p John Jordan, Machine Age Ideology. Social Engineering and American Liberalism, , the University of North Carolina Press, 1994, p Thomas Hughes, American Genesis, U.S.A. VIKING, 1989, p David Noble, America by Design. Science, Technology, and the Rise of Corporate Capitalism, Oxford University Press, 1977, p Charles Maιer Between Taylorism and Technocracy: European Ideologies and the Vision of Industrial Productivity in the 1920s, Journal of Contemporary History 5, no. 2: p

20 λειτουργίας. Η απαίτηση ήταν τα µέρη αυτού του συστήµατος να βρίσκονται σε µια διαρκή οργανική σχέση µεταξύ τους, έτσι ώστε το αποτέλεσµα της συνύπαρξης και του συντονισµού τους να συνιστά ένα λειτουργικό όλον, ως να επρόκειτο για ένα και µοναδικό εργοστάσιο. Το Highland Park, το εργοστάσιο συναρµολόγησης αυτοκινήτων που λειτούργησε το 1913 και το River Rouge Plant το 1920, το σύµπλεγµα µονάδων χαλυβουργίας, παραγωγής και συναρµολόγησης µηχανών, και µιας σειράς άλλων παραγωγικών µονάδων έγιναν το σύµβολο της τεχνολογικής και βιοµηχανικής ανάπτυξης του µεσοπολέµου. Η υψηλή εκµηχάνιση, η κάθετη µαζική παραγωγή, η αυστηρή τυποποίηση των προϊόντων, η πτωτική τάση του κόστους παραγωγής και της τιµής ανά µονάδα προϊόντος αποτέλεσαν τα µεγάλα ατού που εξασφάλισαν στην αυτοκρατορία του Henry Ford την αδιαµφισβήτητη ηγεµονία στην αγορά των αυτοκινήτων και των τρακτέρ από το 1913 έως το 1925 περίπου. Η ιδεολογία νοµιµοποίησης αυτού του εγχειρήµατος δεν διαφέρει και πολύ από την αντίστοιχη του Taylor. H κοινωνική φιλοσοφία του εµπνευστή και δηµιουργού αυτού του µοντέλου προέτασσε την αναγκαιότητα της µαζικής παραγωγής και της µαζικής κατανάλωσης ως τους προϋποθετικούς όρους επίτευξης της οικονοµικής δηµοκρατίας και της γενικής κοινωνικής ευηµερίας. 18 Η λειτουργία όµως αυτού του συστήµατος παραγωγής προϋπέθετε άφθονη και σταθερή ενέργεια την οποία µπορούσε να εξασφαλίσει µόνο ένα αντίστοιχης δυναµικότητας δίκτυο παραγωγής και διανοµής ενέργειας. Στην εποχή του κάρβουνου και του ατµού η ενέργεια µεταφερόταν από µάκρυνες αποστάσεις µε τις σιδηροδροµικές γραµµές και διενέµετο σε µια περιορισµένη έκταση µε µηχανικά συστήµατα µεταβίβασης στα βιοµηχανικά συγκροτήµατα, στα ορυχεία, στους σιδηροδροµικούς κόµβους και στις πόλεις. Το σύστηµα αυτό ήταν πολύ πίσω από τις απαιτήσεις που δηµιουργούσαν τα νέα παραγωγικά ιδεώδη. Στην εποχή του ηλεκτρισµού η ενέργεια η οποία παράγεται από θερµοηλεκτρικές µονάδες που λειτουργούν κοντά σε ορυχεία είτε από υδροηλεκτρικές κοντά σε φράγµατα µεταφέρεται πια σε µάκρυνες αποστάσεις µε δίκτυα υψηλής τάσης, κατανέµεται στα κέντρα κατανάλωσης µε αντίστοιχα δίκτυα χαµηλής, προσφέροντας ενεργειακή αφθονία, άπειρες δυνατότητες εφαρµογών, σταθερότητα στην τροφοδοσία και συγκριτικά πολύ χαµηλότερο κόστος. Η µεταφορά και η διανοµή της ενέργειας µε το δίκτυο των καλωδίων προϋπέθετε έναν άλλο τύπο οργάνωσης της παραγωγής και της ζωής εν γένει ενώ υπόσχόταν ένα µέλλον τόσο φωτεινό, όσο και ο ηλεκτρισµός. Τα ενεργειακά δίκτυα είναι συνδεδεµένα µε την επιχειρηµατική δράση και την εν γένει περιπετειώδη ζωή του Samuel Insull. Στην πραγµατικότητα αυτό που έκανε ο Ford στην αυτοκινητοβιοµηχανία ο Insull το επεχείρησε στην παραγωγή και τη διανοµή ενέργειας φιλοδοξώντας να αποκτήσει το µονοπώλιο της ηλεκτρικής ενέργειας στις Η.Π.Α. Το δίκτυό του συµπεριλάµβανε και ενσωµάτωνε σε µια ενιαία λειτουργία υδροηλεκτρικά φράγµατα, τουρµπίνες, δυναµό, γραµµές διανοµής, κέντρα ελέγχου διανοµής φορτίων, λάµπες δηµοσίου φωτισµού, εταιρείες κοινής ωφέλειας, τεχνικές εταιρείες και µεσιτικά γραφεία Ενδεικτικά σχετικά µε το Ford και το Φορντισµό: Thomas Hughes, American Genesis, U.S.A. VIKING,1989, p David Hounshell, From the American System to Mass Production, The Development of Manufacturing Technology in the United States, Baltimore, The John Hopkins University Press, p Ruth Schwarz Coawn, A Social History of American Technology, Oxford University Press, 1997, p Lindy Biggs, 1996, p David Nye, Electrifying America, p Thomas Hughes, American Genesis, p

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 20 ος αιώνας } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 1 Taylor F. (1911) The Principles of Scientific Management. επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Κώστας Ν. Τσιαντής Πρόβλημα που τέθηκε από τους διοργανωτές της διημερίδας Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΟΥ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΠΕ

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΟΥ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΠΕ Leonardo da Vinci Leonardo Project: A EUROPEAN OBSERVATORY ON THE USE OF ICT-SUPPORTED LIFE LONG LEARNING BY SMES, MICRO-ENTERPRISES AND THE SELF-EMPLOYED IN RURAL AREAS ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Εισήγηση της Επιτρόπου Προστασίας των ικαιωµάτων του Παιδιού Λήδας Κουρσουµπά στη διάλεξη µε θέµα «Ανθρώπινα ικαιώµατα,

Εισήγηση της Επιτρόπου Προστασίας των ικαιωµάτων του Παιδιού Λήδας Κουρσουµπά στη διάλεξη µε θέµα «Ανθρώπινα ικαιώµατα, 1 Εισήγηση της Επιτρόπου Προστασίας των ικαιωµάτων του Παιδιού Λήδας Κουρσουµπά στη διάλεξη µε θέµα «Ανθρώπινα ικαιώµατα, Κοινωνική ικαιοσύνη: Ο ρόλος της Εκπαίδευσης», ευτέρα 22 Μαρτίου 2011, ώρα 19:00

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν 2 Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν Στους φοιτητές μου που αποτελούν την πηγή και το κίνητρο για: «συνεχή βελτίωση» «συνεχή μάθηση» «συνεχή ανανέωση» και προβληματισμό 3 ανάπτυξη, αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΜΕΤΣΟΒΙΟΥ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕIΟΥ ΣΤΟΝ ΕΞΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. Μιχάλης Παπαδόπουλος Ομ. Καθ. ΕΜΠ

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΜΕΤΣΟΒΙΟΥ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕIΟΥ ΣΤΟΝ ΕΞΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. Μιχάλης Παπαδόπουλος Ομ. Καθ. ΕΜΠ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΜΕΤΣΟΒΙΟΥ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕIΟΥ ΣΤΟΝ ΕΞΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μιχάλης Παπαδόπουλος Ομ. Καθ. ΕΜΠ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Η συμβολή του ΕΜΠ στον εξηλεκτρισμό της χώρας: - Στην εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία της Ιστοριογραφίας

Ιστορία της Ιστοριογραφίας Ιστορία της Ιστοριογραφίας Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 2) Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Πολυμέρης Βόγλης Παραδοσιακή ιστοριογραφία Εδραιώνεται τον 19 ο αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα Διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 2/11/2015

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Το Φύλο στην Επιστήμη και Τεχνολογία. Μαρία Ρεντετζή. δικαιώματα μ αυτά των ανδρών συναδέλφων τους στην ακαδημαϊκή ιεραρχία. Οι

Το Φύλο στην Επιστήμη και Τεχνολογία. Μαρία Ρεντετζή. δικαιώματα μ αυτά των ανδρών συναδέλφων τους στην ακαδημαϊκή ιεραρχία. Οι Το Φύλο στην Επιστήμη και Τεχνολογία Μαρία Ρεντετζή Συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες στις αρχές της δεκαετίας του 1970 παρακίνησαν φεμινίστριες σε πολλά από τα πανεπιστήμια των Ηνωμένων

Διαβάστε περισσότερα

«CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY AND BUSINESS MORALITY»

«CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY AND BUSINESS MORALITY» Σ Υ Ν Ε Σ Μ Ο Σ Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Ω Ν Β Ι Ο Μ Η Χ Α Ν Ι Ω Ν Οµιλία του Γενικού ιευθυντή, Μέλους του Σ του ΣΕΒ κ. Ιωάννη ραπανιώτη στο ιεθνές Συνέδριο για την Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη «Εξασφαλίζοντας ένα µέλλον

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική Βιομηχανία & Νέα Οικονομία: Διαχείριση Γνώσης για την παραγωγή Υπηρεσιών Προστιθέμενης Αξίας

Ελληνική Βιομηχανία & Νέα Οικονομία: Διαχείριση Γνώσης για την παραγωγή Υπηρεσιών Προστιθέμενης Αξίας Ελληνική Βιομηχανία & Νέα Οικονομία: Διαχείριση για την παραγωγή Υπηρεσιών Προστιθέμενης Αξίας Ευγενία Βασιλακάκη Αρχειονόμος/ Βιβλιοθηκονόμος- MSc Information Science DBS Εταιρεία Πληροφορικής mscevasilak@yahoo.gr

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 15: Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Τί κοινό έχουν; 2 Το παρόν στο παρελθόν 1 Raphael Samuel, Theatres of memory. Past and Present in contemporary

Διαβάστε περισσότερα

κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία».

κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία». } Σχολή της Φρανκφούρτης: η έννοια της «µαζικής κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία». } η«µαζική κουλτούρα» δεν είναι η κουλτούρα που προέρχεται από τις µάζες, αλλά αυτή που προορίζεται για αυτές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

ΓΕΩΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Ηµερίδα «Σπουδές στη Γεωγραφία και Προοπτικές Σταδιοδροµίας», Τµήµα Γεωγραφίας, Πανεπιστηµίου Αιγαίου, Αθήνα, 24 Φεβρουαρίου 2006. ΓΕΩΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Παναγιώτης

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Το ίκτυο Οινοποιών Νοµού Ηρακλείου ιδρύθηκε ως αστική µη κερδοσκοπική εταιρεία τον Νοέµβριο του 2006 και αποτελεί την κύρια συλλογική, συγκροτηµένη και συντονισµένη έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Oι πολυάριθμοι φορείς της κοινωνικής οικονομίας και επιχειρηματικότητας που συμμετείχαν και συνεργάστηκαν στο Φόρουμ Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας, 20-21 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ανάπτυξη του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Μένη Τσιτουρίδου Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης Παιδαγωγική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ. Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ. Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού: Θεωρητικό πλαίσιο για την κατανόηση των κοινών θεσμικών χαρακτηριστικών, αλλά και των θεσμικών

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά του επαγγελματία εκπαιδευτικού

Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά του επαγγελματία εκπαιδευτικού Σαλτερής Νίκος Δρ. Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας Σχολικός Σύμβουλος Δημοτικής Εκπαίδευσης (Π.Ε. 70) Νομαρχίας Πειραιά Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά

Διαβάστε περισσότερα

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι)

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι) Εισαγωγή Το Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κύπρου προσφέρει ολοκληρωμένα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών στους κλάδους του Ηλεκτρολόγου Μηχανικού

Διαβάστε περισσότερα

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή.

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή. Ομιλία Αντιπεριφερειάρχη Δυτικής Αττικής κ. Γ. Βασιλείου στην ανοικτή σύσκεψη-παρουσίαση του στρατηγικού σχεδίου ΔΥΤΙΚΗ ΑΤΤΙΚΗ 2020+ Πνευματικό Κέντρο Ασπροπύργου 25-5-2015 Σας καλωσορίζουμε σε μια ιδιαίτερη

Διαβάστε περισσότερα

Το Δυτικό 'Παράδειγμα' ως Ιδεολογία Οργάνωσης Μουσείων. Σχεδιασμός Μουσείων και Εκθέσεων

Το Δυτικό 'Παράδειγμα' ως Ιδεολογία Οργάνωσης Μουσείων. Σχεδιασμός Μουσείων και Εκθέσεων Το Δυτικό 'Παράδειγμα' ως Ιδεολογία Οργάνωσης Μουσείων. Σχεδιασμός Μουσείων και Εκθέσεων Στόχος του μαθήματος είναι η διερεύνηση της μορφής του εγχειρήματος του 'Μουσείου', ως προνομιακού πεδίου για την

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΓΟΥ-ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ

ΜΕΛΕΤΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΓΟΥ-ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΑΡΧΙΚΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΜΕΛΕΤΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΓΟΥ-ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ Ε.Π. Εκπαίδευσης & Αρχικής

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα της παρουσίασης. Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής. Τι είναι το αναλυτικό

Θέµατα της παρουσίασης. Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής. Τι είναι το αναλυτικό ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής ιγγελίδης Νικόλαος Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Θέµατα της παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις

Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις Γεώργιος Ι. Αυλωνίτης, Καθηγητής Μάρκετινγκ Ο.Π.Α. Νικόλαος Γ. Παναγόπουλος, Λέκτορας Μάρκετινγκ Ο.Π.Α. Το δυναμικό πωλήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα-πειραματικά σχολεία

Πρότυπα-πειραματικά σχολεία Πρότυπα-πειραματικά σχολεία 1. Τα πρότυπα-πειραματικά: ένα ιστορικό Τα πειραματικά σχολεία (στα οποία εντάχθηκαν με το Ν. 1566/85 και τα ιστορικά πρότυπα σχολεία) έχουν μακρά ιστορία στον τόπο μας. Τα

Διαβάστε περισσότερα

https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404

https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404 ΑΡΧΕΣ https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404 Όλο το καταστατικό 2.1 Άμεσης Δημοκρατίας 2.2.1 Άμεσης Δημοκρατίας Μαζική αλλαγή. Οι αλλαγές στο 2.1 και 2.2.1 είναι στις

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΜΕ ΤΕΤΟΙΟ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΜΕ ΤΕΤΟΙΟ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ = O ΚΛΑ ΟΣ ΤΟΥ MANAGEMENT ΠΟΥ ΑΣΧΟΛΕΙΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΜΕ ΤΕΤΟΙΟ ΤΡΟΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

«Ελκυστική η Ελλάδα για ένα τεχνολογικό boom»

«Ελκυστική η Ελλάδα για ένα τεχνολογικό boom» «Ελκυστική η Ελλάδα για ένα τεχνολογικό boom» Συνέντευξη του Προέδρου ΕΙΕ Δρ. Βασίλη Γρηγορίου στην ελληνική έκδοση του περιοδικού Fortune (23.10.2014) http://www.fortunegreece.com/article/elkistiki-ellada-gia-ena-technologiko-boom/

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής Σε τι αναφέρεται το μάθημα ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία Σωτήρης Χτούρης,

Διαβάστε περισσότερα

Απασχόληση και πολιτισµός, πυλώνες κοινωνικής συνοχής και ένταξης των µεταναστών για µια βιώσιµη Ευρώπη

Απασχόληση και πολιτισµός, πυλώνες κοινωνικής συνοχής και ένταξης των µεταναστών για µια βιώσιµη Ευρώπη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΗΜΟΣΙΑΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΗ ΑΥΤΟ ΙΟΙΚΗΣΗ ΚΥΚΛΑ ΩΝ Επιτροπή των Περιφερειών ιάσκεψη µε θέµα Απασχόληση και πολιτισµός, πυλώνες κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών»

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου 2014 «Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Αποτελεσματική Παρακολούθηση και Αξιολόγηση της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών Νίκος Παπαδάτος, Μέλος & τ. Πρόεδρος

Διαβάστε περισσότερα

Made in Greece: τι σημαίνει το Ελληνικό προϊόν για τους καταναλωτές και την εθνική οικονομία. Γεώργιος Μπάλτας Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Made in Greece: τι σημαίνει το Ελληνικό προϊόν για τους καταναλωτές και την εθνική οικονομία. Γεώργιος Μπάλτας Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Made in Greece: τι σημαίνει το Ελληνικό προϊόν για τους καταναλωτές και την εθνική οικονομία Γεώργιος Μπάλτας Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Βραβεία Made in Greece Για προϊόντα και επιχειρήσεις που παράγουν

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400 Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400.01 Δύο ημέρες 16 ώρες Επιλογή Στελεχών: Ξεχωρίζοντας τους Καλύτερους Με την ολοκλήρωση του σεμιναρίου οι συμμετέχοντες θα έχουν σχηματίσει ολοκληρωμένη αντίληψη όλων

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Η Μέση Τεχνική Εκπαίδευση στο Ε.Μ.Π. Από τα Προσηρτημένα Σχολεία στις Σχολές Υπομηχανικών, 1914-1950 Γιάννης Αντωνίου, Δρ. Ε.Μ.Π / Ε.Κ.Π.

Η Μέση Τεχνική Εκπαίδευση στο Ε.Μ.Π. Από τα Προσηρτημένα Σχολεία στις Σχολές Υπομηχανικών, 1914-1950 Γιάννης Αντωνίου, Δρ. Ε.Μ.Π / Ε.Κ.Π. Η Μέση Τεχνική Εκπαίδευση στο Ε.Μ.Π. Από τα Προσηρτημένα Σχολεία στις Σχολές Υπομηχανικών, 1914-1950 Γιάννης Αντωνίου, Δρ. Ε.Μ.Π / Ε.Κ.Π.Α Ρούλα Καρέλλη, Msc. E.M.Π. / Ε.Κ.Π.Α Διαβάζοντας το πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 1: Περίοδοι οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 1: Περίοδοι οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 1: Περίοδοι οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων Δρ. Σερδάρης Παναγιώτης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΔΙΠ του Αλεξάνδρειου ΤΕΙ Θεσσαλονίκης σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Διασφάλιση της ποιότητας στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα:

ΜΟΔΙΠ του Αλεξάνδρειου ΤΕΙ Θεσσαλονίκης σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Διασφάλιση της ποιότητας στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα: ΜΟΔΙΠ του Αλεξάνδρειου ΤΕΙ Θεσσαλονίκης σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Διασφάλιση της ποιότητας στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα: Μοχλός ανάπτυξης Κοινωνική λειτουργία, στοιχείο της κουλτούρας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Τ.Ε.Φ.Α.Α.

ΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Τ.Ε.Φ.Α.Α. Η δυνατότητα για εργασιακή απασχόληση αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους δείκτες κοινωνικής καταξίωσης και αποδοχής του ατόμου από το κοινωνικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ» 2014-2020. Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ» 2014-2020. Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ» 2014-2020 Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση Οι Άξονες Προτεραιότητας 6,7,8,και 9 περιλαµβάνουν τις παρεµβάσεις του τοµέα

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2012-2013 Η ελληνική τριτοβάθμια εκπαίδευση Μέρος Α : το ευρωπαϊκό & διεθνές πλαίσιο αναφοράς (2001-2012)

ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2012-2013 Η ελληνική τριτοβάθμια εκπαίδευση Μέρος Α : το ευρωπαϊκό & διεθνές πλαίσιο αναφοράς (2001-2012) 1 ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2012-2013 Η ελληνική τριτοβάθμια εκπαίδευση Μέρος Α : το ευρωπαϊκό & διεθνές πλαίσιο αναφοράς (2001-2012) Διεθνείς & εθνικές βάσεις δεδομένων: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων. Ενότητα 1: Βασικές Έννοιες και Θεωρίες της Διοικητικής Επιστήμης Πουλιόπουλος Λεωνίδας Τμήμα Διεθνούς Εμπορίου

Διοίκηση Επιχειρήσεων. Ενότητα 1: Βασικές Έννοιες και Θεωρίες της Διοικητικής Επιστήμης Πουλιόπουλος Λεωνίδας Τμήμα Διεθνούς Εμπορίου Διοίκηση Επιχειρήσεων Ενότητα 1: Βασικές Έννοιες και Θεωρίες της Διοικητικής Επιστήμης Πουλιόπουλος Λεωνίδας Τμήμα Διεθνούς Εμπορίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 5: Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων & Εκπαίδευση Δημήτριος Σταυρουλάκης Τμήμα Λογιστικής & Χρηματοοικονομικής

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Συµφωνία για το πλαίσιο εργασίας

Συµφωνία για το πλαίσιο εργασίας Συµφωνία για το πλαίσιο εργασίας Πρότυπο κοινωνικής και περιβαλλοντολογικής έκθεσης της ευρωπαϊκής βιοµηχανίας κατεργασίας δερµάτων Επιτροπή κοινωνικού διαλόγου για τη κατεργασία δερµάτων 1. Εισαγωγή (εγκεκριµένη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Management. Νικόλαος Μυλωνίδης Μάθημα 3 1 24/2/2010

Management. Νικόλαος Μυλωνίδης Μάθημα 3 1 24/2/2010 Management Νικόλαος Μυλωνίδης Μάθημα 3 1 Εισαγωγή Έννοια και Περιεχόμενο του Μάνατζμεντ Ποια είναι τα διοικητικά στελέχη και ποιος ο ρόλος τους στα διάφορα επίπεδα της ιεραρχίας Βάσικες δραστηριότητες

Διαβάστε περισσότερα

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Εργαστήριο Διδακτικής, Επιστημολογίας Φυσικών Επιστημών και Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς εκδόθηκε η ακόλουθη ανακοίνωση µε αφορµή την τροπολογία που κατέθεσε ο ευρωβουλευτής της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ ΔΕΠΠΣ ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών ΔΕΠΠΣ Φ.Ε.Κ., 303/13-03-03, τεύχος Β Φ.Ε.Κ., 304/13-03-03, τεύχος Β Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην σύνταξη των ΔΕΠΠΣ Γενικότερες ανάγκες

Διαβάστε περισσότερα

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies)

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) Social Media World 26/6/2014 Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) 1.Τι είναι τα STS; Σπουδές Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS) προσεγγίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογικό-Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρείου και Μουσείο Μεταλλείας- Μεταλλουργίας Λαυρείου

Τεχνολογικό-Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρείου και Μουσείο Μεταλλείας- Μεταλλουργίας Λαυρείου Τεχνολογικό-Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρείου και Μουσείο Μεταλλείας- Μεταλλουργίας Λαυρείου Γιώργος Ν. Δερμάτης, Δρ. Ιστορίας, μέλος της Επιστ. Επιτρ. του ΜΜΜΛ (ΕΜΠ και ΥΠΠΟΤ), Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής Το

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ 33Οι επιπτώσεις της Βιομηχανικής Επανάστασης 33Η ανάπτυξη της εκπαίδευσης 33Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ιστορία της τέχνης 3 3 Η Ευρώπη και ο

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία

Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία Πολιτιστικές βιομηχανίες, ως όρος εισάγεται στις αρχές του εικοστού αιώνα, Αρχικά εμφανίστηκε από τους Μαξ Χορκ-χάιμερ και Τίοντορ Αντόρνο (Μax Horkheimer, Theodor

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Στρατηγικού Σχεδίου για τη βελτίωση της Οδικής Ασφάλειας στην Ελλάδα Παιδεία Οδικής Ασφάλειας

Ανάπτυξη Στρατηγικού Σχεδίου για τη βελτίωση της Οδικής Ασφάλειας στην Ελλάδα Παιδεία Οδικής Ασφάλειας Εσπερίδα «Προτάσεις για τη βελτίωση της οδικής ασφάλειας στην Ελλάδα» Ρόδος, 22 Μαρτίου 2012 Ανάπτυξη Στρατηγικού Σχεδίου για τη βελτίωση της Οδικής Ασφάλειας στην Ελλάδα Παιδεία Οδικής Ασφάλειας Γ. Κανελλαΐδης,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΑΡΧΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ. Ημερομηνία Εκπαιδευτική ενότητα Τίτλος μαθήματος Διάρκεια

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΑΡΧΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ. Ημερομηνία Εκπαιδευτική ενότητα Τίτλος μαθήματος Διάρκεια 1 ΧΡΗΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ Η/Υ Υπολογιστικά φύλλα 2 ΧΡΗΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ Η/Υ Internet και ηλεκτρονικό ταχυδρομείο 3 ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Tο οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον των επιχειρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Ως κλάδος τηλεπικοινωνιών ορίζεται η παραγωγή τηλεπικοινωνιακού υλικού και η χρήση των παραγόμενων τηλεπικοινωνιακών προϊόντων και

Διαβάστε περισσότερα

«Η πρόκληση της αλλαγής του κράτους σήµερα»

«Η πρόκληση της αλλαγής του κράτους σήµερα» Αντώνης Μακρυδηµήτρης Καθηγητής Πανεπιστηµίου Αθηνών «Η πρόκληση της αλλαγής του κράτους σήµερα» Ι Βασικό πρόβληµα της χώρας υπήρξε εδώ και καιρό η ποιότητα της δηµοκρατίας και της λειτουργίας των δηµοσίων

Διαβάστε περισσότερα

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Η Παγκόσµια Μετανάστευση Το 2010, 214 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν μετανάστες, κατοικούσαν

Διαβάστε περισσότερα

2ο ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (PROJECT DEVELOPMENT LAB) ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ

2ο ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (PROJECT DEVELOPMENT LAB) ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΠ ΠΑΜΘ 2ο ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (PROJECT DEVELOPMENT LAB) ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ Στρατηγική

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Αθανάσιος Σκορδάς, Υφυπουργός Ανάπτυξης «Αναπόσπαστο Κομμάτι του Σύγχρονου Επιχειρείν η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη»

Περιεχόμενα. Αθανάσιος Σκορδάς, Υφυπουργός Ανάπτυξης «Αναπόσπαστο Κομμάτι του Σύγχρονου Επιχειρείν η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη» Περιεχόμενα 6 Αθανάσιος Σκορδάς, Υφυπουργός Ανάπτυξης «Αναπόσπαστο Κομμάτι του Σύγχρονου Επιχειρείν η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη» 9 11 Μαργαρίτα Αντωνάκη, Γενική Διευθύντρια ΕΑΕΕ, «Η Κοινωνική Ευθύνη Αναπόσπαστο

Διαβάστε περισσότερα

Ετήσια Έρευνα της ManpowerGroup για την Έλλειψη Ταλέντου στην Ελλάδα - 2013

Ετήσια Έρευνα της ManpowerGroup για την Έλλειψη Ταλέντου στην Ελλάδα - 2013 ManpowerGroup Μεσογείων 2-4 Πύργος Αθηνών 115 27 Αθήνα WWW.MANPOWERGROUP.GR T: 210 32.24.301 Ετήσια Έρευνα της ManpowerGroup για την Έλλειψη Ταλέντου στην Ελλάδα - 2013 Ταυτότητα Έρευνας Δείγμα: Ελλάδα:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013 ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013 Βασικές Νομοθετικές & Θεσμικές παρεμβάσεις (Οικονομική Διαχείριση) Θέμης Λιακόπουλος Σύμβουλος Επιχειρησιακής Ανάπτυξης OTS. Βασικές Νομοθετικές & Θεσμικές παρεμβάσεις (Οικονομική

Διαβάστε περισσότερα

«DARIAH-ΑΤΤΙΚΗ Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδομής για τις ανθρωπιστικές επιστήμες ΔΥΑΣ» Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015

«DARIAH-ΑΤΤΙΚΗ Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδομής για τις ανθρωπιστικές επιστήμες ΔΥΑΣ» Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015 ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΘΗΝΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΙΔΡΥΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑΣ Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015 Αξιότιμες

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ»

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ» ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ» ΑΘΗΝΑ 1999 Οµάδα σύνταξης Συντονιστής: Γεώργιος Κιούσης,

Διαβάστε περισσότερα

Το Cedefop με λίγα λόγια. Ο οργανισμός που στηρίζει την ευρωπαϊκή πολιτική για την ανάπτυξη των επαγγελματικών δεξιοτήτων

Το Cedefop με λίγα λόγια. Ο οργανισμός που στηρίζει την ευρωπαϊκή πολιτική για την ανάπτυξη των επαγγελματικών δεξιοτήτων Το Cedefop με λίγα λόγια Ο οργανισμός που στηρίζει την ευρωπαϊκή πολιτική για την ανάπτυξη των επαγγελματικών δεξιοτήτων Περισσότερες πληροφορίες για την Ευρωπαϊκή Ένωση μπορούν να αναζητηθούν στο διαδίκτυο,

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση μετάβασης στη Λισαβόνα για συμμετοχή στην Vision and Strategy Committee (19 και 20 Ιανουαρίου 2007)

Έκθεση μετάβασης στη Λισαβόνα για συμμετοχή στην Vision and Strategy Committee (19 και 20 Ιανουαρίου 2007) Λίζα Βιόλα Πρόεδρος Ελληνικού Τμήματος UIA Μέλος του Συμβουλίου της UIA Έκθεση μετάβασης στη Λισαβόνα για συμμετοχή στην Vision and Strategy Committee (19 και 20 Ιανουαρίου 2007) Παρόντες Κ. Kleffel Germany

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 6: Η οργανωτική συμπεριφορά ως επιστημονικός χώρος

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 6: Η οργανωτική συμπεριφορά ως επιστημονικός χώρος Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 6: Η οργανωτική συμπεριφορά ως επιστημονικός χώρος Δρ. Σερδάρης Παναγιώτης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Kεφάλαιο Τρίτο. Θεωρητική θεμελίωση. Έννοιες, Ορισμοί, Πεδίο. Το πρόβλημα της επιστημονικής ταυτότητας της ΣΕ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Kεφάλαιο Τρίτο. Θεωρητική θεμελίωση. Έννοιες, Ορισμοί, Πεδίο. Το πρόβλημα της επιστημονικής ταυτότητας της ΣΕ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή... 11 Kεφάλαιο Πρώτο Θεωρητική θεμελίωση. Έννοιες, Ορισμοί, Πεδίο. Το πρόβλημα της επιστημονικής ταυτότητας της ΣΕ 1.1. Η Σύγκριση. Έννοια και περιεχόμενο... 14 1.2. Η Συγκριτική Εκπαίδευση.

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ρόλος και το έργο των Διπλωματούχων Μηχανικών Δημοσίων Υπαλλήλων» Πέμπτη 09.06.2005

«Ο ρόλος και το έργο των Διπλωματούχων Μηχανικών Δημοσίων Υπαλλήλων» Πέμπτη 09.06.2005 Καθ. Bασίλης Ασημακόπουλος Ειδικός Γραμματέας για την Κοινωνία της Πληροφορίας Χαιρετισμός στο πλαίσιο της Ημερίδας της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ενώσεων Μηχανικών Δημοσίων Υπαλλήλων Διπλωματούχων Ανωτάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ. Περιεχόμενο Τμήματος

ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ. Περιεχόμενο Τμήματος ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ Γνωστικό περιεχόμενο Περιεχόμενο Τμήματος Το Τμήμα Δημοσίων Σχέσεων και Επικοινωνίας καταλαμβάνει σημαντική θέση στο χώρο των

Διαβάστε περισσότερα