ΔΗΜΗΤΡΑ ΤΣΑΤΣΟΥ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΦΟΡΕΑΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΣΠΙΝΟΖΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΔΗΜΗΤΡΑ ΤΣΑΤΣΟΥ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΦΟΡΕΑΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΣΠΙΝΟΖΑ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΔΗΜΗΤΡΑ ΤΣΑΤΣΟΥ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΦΟΡΕΑΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΣΠΙΝΟΖΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΔΕΛΗΒΟΓΙΑΤΖΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2007

2 «Όταν λέγω πως το καλύτερο κράτος στο οποίο οι άνθρωποι περνούν τη ζωή τους με ομόνοια, εννοώ μια ζωή ανθρώπινη: Εκείνη που ορίζεται όχι μόνον από την κυκλοφορία του αίματος και από άλλες κοινές σε όλα τα ζώα λειτουργίες, αλλά προπαντός από τον λόγο και από την αυθεντική ψυχική αρετή και ζωή». (Σπινόζα, Π.Π. κεφ. V, παρ. 5). 2

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 3 ΠΟΙΗΜΑΤΑ... 4 ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 5 ΜΠΑΡΟΥΧ ΣΠΙΝΟΖΑ... 7 ΒΙΟΣ...7 ΈΡΓΑ...10 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ I) ΟΥΤΟΠΙΣΤΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΠΑΘΗ II) Ο ΠΡΑΚΤΙΚΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ...22 III) Η ΠΡΟΘΕΣΗ ΤΟΥ ΣΠΙΝΟΖΑ ΓΙΑ ΜΙΑ ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΘΕΣΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ - ΠΡΑΞΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ ΦΥΣΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ I) Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ II) Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ...35 III) ΠΕΡΙ «ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ» - ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΣΠΙΝΟΖΑ -ΧΟΜΠΣ - ΛΟΚ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ I) ΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ II) Ο ΦΟΡΕΑΣ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ III) Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΟΠΩΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΤΑΙ ΣΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΗΘΙΚΗ» ΤΟΥ ΣΠΙΝΟΖΑ...54 IV) Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΦΟΒΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΛΠΙΔΑΣ ΣΤΟΝ ΣΠΙΝΟΖΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΤΑ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΑ ΣΤΟΝ ΣΠΙΝΟΖΑ I) ΤΟ ΜΟΝΑΡΧΙΚΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ II) ΤΟ ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΚΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ III) ΤΟ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ IV) ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΑ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΕΙ Ο ΣΠΙΝΟΖΑ...81 ΚΕΦΑΛΑΙΟ V Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΣΤΟΝ ΣΠΙΝΟΖΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ ΕΙΚΟΝΕΣ ΠΑΡΑΘΕΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

4 ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΣΠΙΝΟΖΑΣ Πράος ανθρωπάκος είτανε, με κλονισμένη υγεία, μα εκεί που δούλευε, γυαλιών μαστορευτής για μάτια, τη θεία ουσία την έβαλε σε τύπους μέσα τόσο καθάριους και χειροπιαστούς, που τρόμαξε τον κόσμο. Έδειχνεν ο σοφός αυτός με λόγια απλά πώς είταν και το καλό και το κακό γερόντων παραμύθια κ οι τάχα ελεύθεροι θνητοί νευρόσπαστα συρμένα με τις κλωστές που τις βαστούν τα χέρια της Ανάγκης. Θαύμαζε την Αγία Γραφή πάντα μ ευλάβειαν όμως κ εκεί δεν ήθελε το Θεό να ιδή έξω από τη Φύση, για τούτο και η Συναγωγή με λύσσα του αντιστάθη. Μακριά κι απ τη Συναγωγή, γυαλιών για κιάλια εργάτης, Τους αστρονόμους να μετρούν, βοηθούσε, τους πλανήτες. Είτανε πράος ανθρωπάκος ο Βαρούχ Σπινόζας. (Sully Prudhomme) (μτφρ. Κωστή Παλαμά) «Κατὰ δύο τρόπους ὁ ἄνθρωπος ποὺ αἰσθάνεται τὴν ἀξία του καὶ τὴ δύναμή του μπορεῖ νὰ λυτρωθῆ ἀπὸ τὴν τυρρανία τῶν μικρῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν μικρῶν πραγμάτων: ἢ νὰ πράττῃ τὰ μεγάλα, καθὼς οἱ ἥρωες, καθὼς οἱ Ναπολέοντες, ἢ νὰ στοχάζεται τὰ μεγάλα, καθὼς οἱ ποιηταί καὶ οἱ φιλόσοφοι, ἕνας Σαιξπῆρος, ἕνας Σπινόζας». (Γκαίτε) Spinoza next, to hide his black design, And to his Side th unwary to incline, For Heav n his Ensigns treacherous displays, Declares for God, while he that God betrays; For whom he s pleas d such Evidence to bring. As saves the Name, while it subverts the Thing. As much you pull Religion s altars down, By owning all Things God, as owning none. (Richard Blackmore, Creation 1712) 4

5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η παρούσα εργασία πραγματεύεται τις πολιτικές απόψεις του Μπαρούχ Σπινόζα, όπως αυτές εκφράστηκαν μέσα από την Πολιτική και την Θεολογικο- Πολιτική του Πραγματεία, αλλά και το έργο Ηθική. Οι ιδέες του Ολλανδού φιλοσόφου του 17 ου αιώνα παραμένουν επίκαιρες και αναλλοίωτες στο πέρασμα του χρόνου, ακριβώς γιατί θέλησε να προσεγγίσει και να περιγράψει την πολιτική κατάσταση υπό το πρίσμα της ανθρώπινης υπόστασης και των θετικών και αρνητικών παθών που τη χαρακτηρίζουν. Ξεκινά, θα λέγαμε, από τη μελέτη του ατόμου και φτάνει στη μελέτη του συνόλου της κοινωνίας περιγράφοντας τα προβλήματα που αναφύονται μέσα σ αυτή. Για να υπερβαθούν τα προβλήματα αυτά ή έστω να περιοριστούν, για το Σπινόζα, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε την ψυχοσύνθεση των ανθρωπίνων υποκειμένων, αν και αυτή ποικίλει όχι μόνο κατά άτομο αλλά πολλές φορές και εντός του ίδιου του υποκειμένου. Η σχέση ατόμου και κοινωνίας είναι μια σχέση κυκλικής αλληλεξάρτησης που, κατά τον φιλόσοφο, πρέπει να αποδεχτούμε και να εναρμονιστούμε μ αυτήν, προκειμένου να βρεθεί η χρυσή τομή που θα μας οδηγήσει σε μια ισορροπία δυνάμεων. Η ισορροπία αυτή είναι δυνατό να επέλθει μέσα από τη δημοκρατία, την ευνομία και την ευρυθμία του κράτους. Οι πολίτες πρέπει πρωτίστως να αισθάνονται ασφαλείς και ελεύθεροι μέσα σε αυτό, για να μπορούν έτσι να λειτουργούν σωστά και να αποδίδουν το μέγιστο των δυνάμεών τους, με απώτερο σκοπό την ατομική και συλλογική ευημερία. Στο σημείο αυτό, θα ήθελα να εκφράσω τις εγκάρδιες ευχαριστίες μου στους καθηγητές μου, για τη συνολική τους στήριξη στις προσπάθειές μου καθ όλη τη διάρκεια του μεταπτυχιακού κύκλου σπουδών μου. Ευχαριστώ θερμά τον καθηγητή κο Σωκράτη Δεληβογιατζή, ο οποίος υπήρξε πολύτιμος αρωγός μου και με ενέπνευσε με τις ωραίες παραδόσεις του. Επίσης, ευχαριστώ την καθηγήτρια κα Δήμητρα Σφενδόνη-Μέντζου και τον επίκ. καθηγητή κο 5

6 Παναγιώτη Δόικο. Ιδιαίτερα ευχαριστώ τον λέκτορα κο Στυλιανό Δημόπουλο καθώς και τον επίκ. καθηγητή του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών του Α.Π.Θ. κο Άρη Στυλιανού. Εδώ, οφείλω να επισημάνω ότι η εργασία μου είχε ως έρεισμα και υπόβαθρο τις ανέκδοτες έως τώρα πανεπιστημιακές παραδόσεις του κου Στυλιανού. Πολλά κομμάτια των σημειώσεων των μαθημάτων του έχουν συμπεριληφθεί στην εργασία μου, όπου παραπέμπω συχνά. Επίσης, ευχαριστώ την υποψήφια διδάκτορα φιλοσοφίας του Α.Π.Θ. κα Μαρίζα Δημητρακοπούλου, για την προθυμία της να με διαφωτίσει σε ουσιαστικά ζητήματα. 6

7 Μπαρούχ Σπινόζα (Baruch Spinoza) Βίος Ο Βενέδικτος ντε Σπινόζα ή περισσότερο γνωστός ως Μπαρούχ Σπινόζα (24 Νοεμβ Φεβρ. 1677) γεννήθηκε στους κόλπους της εβραϊκής κοινότητας του Άμστερνταμ της Ολλανδίας. Καταγόταν από ιουδαίους γονείς, εμπόρους, που προέρχονταν από την Ισπανία και την Πορτογαλία και είχαν μεταναστεύσει από την ισπανική πόλη Εσπινόζα εξού και το επώνυμό του στην Ολλανδία. Τον καιρό εκείνο, οι Εβραίοι διώκονταν στην Ιβηρική χερσόνησο (Ισπανία, Πορτογαλία), καθώς με το διάταγμα του 1492 ο Φερδινάρδος και η Ισαβέλλα της Ισπανίας τους υποχρέωναν να γίνουν καθολικοί. Απ την Ισπανία, λοιπόν, αρχίζει ένα μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα Εβραίων, οι οποίοι δε δέχονται να αλλαξοπιστήσουν και διασκορπίζονται σε όλη την Ευρώπη. Το ίδιο συνέβη και με τους προγόνους του Σπινόζα, που εγκαταστάθηκαν στο Άμστερνταμ. Την εποχή του Σπινόζα η Ολλανδία χαρακτηρίζεται για το φιλελευθερισμό της. Είναι μικρή αλλά πολύ ανεπτυγμένη, ευημερούσα χώρα, πλούσια σε οικονομικοκοινωνικό και πνευματικό - πολιτισμικό επίπεδο. Είναι, ο 17 ος αιώνας, ο «χρυσός αιώνας της Ολλανδίας». Ο Σπινόζα μεγάλωσε ως εβραιόπουλο. Πήγε σε εβραϊκό σχολείο και ξεχώριζε ως μαθητής. Για λίγα χρόνια αναγκάστηκε να συντομεύσει τις σπουδές του για να βοηθήσει στην επιχείρηση του πατέρα του. (Η μητέρα του πέθανε όταν ο Σπινόζα ήταν 6 ετών και ο πατέρας του όταν ήταν 22). Η κοινότητά του διέβλεπε σ αυτόν έναν ελπιδοφόρο νέο στην περιοχή της Θεολογίας και τον προόριζαν για ραββίνο. Οι ελεύθερες ιδέες του όμως περί ανεξιθρησκίας, ελεύθερης σκέψης και λόγου αναφορικά με τη θρησκεία και την ιστορική κριτική της Αγίας Γραφής, όπως αποκρυσταλλώθηκαν στην 7

8 Θεολογικοπολιτική Πραγματεία του, τον οδήγησαν σε σύγκρουση με τους ραββίνους. Ούτε οι απειλές, ούτε η απόπειρα δωροδοκίας και φόνου μπόρεσαν να μεταβάλλουν τις ιδέες του. Γι αυτό, σε ηλικία 24 ετών, το 1656, αφορίστηκε από την εβραϊκή συναγωγή. 1 Υπάρχει μάλιστα και ένα ζήτημα για το ποια ήταν η μητρική του γλώσσα: Στο σπίτι του μιλούσαν πορτογαλικά με στοιχεία εβραϊκής γλώσσας. Η επίσημη γλώσσα της εβραϊκής κοινότητας του Άμστερνταμ ήταν η ισπανική, όμως μιλούσαν και ολλανδικά για να συνεννοούνται με τους Ολλανδούς. Επίσης, γνώριζε αρχαία εβραϊκά γιατί αυτά μάθαινε στο σχολείο αλλά και γερμανικά. Αφορισμένος, αποφασίζει το 1660 να μεταναστεύσει πρώτα στο Ρίνσμπουργκ, ένα μικρό χωριουδάκι της Χάγης όπου και ζει σαν ερημίτης. Έπειτα πηγαίνει στο Βόομπουργκ, χωριό που βρίσκεται πιο κοντά στη Χάγη και τα τελευταία χρόνια της ζωής του εγκαθίσταται στην πόλη της Χάγης. Εκεί, είχε γνωριμίες με τη φιλελεύθερη παράταξη, την ηγετική ελίτ της χώρας. Παράλληλα με τις μελέτες του, προκειμένου να κερδίζει τα προς το ζην, στίλβωνε φακούς για την όραση, για μικροσκόπια και τηλεσκόπια. Είχε μάλιστα ταλέντο σε αυτή τη δουλειά και θεωρούνταν απ τους καλύτερους τεχνίτες στην κατασκευή φακών. Δεν ήταν μόνο μέσο βιοπορισμού αυτό που έκανε αλλά τον ενδιέφερε και επιστημονικά. Στη Χάγη έμαθε και λατινικά, σε μια σχολή. Έτσι μπαίνει στο κλίμα της νέας φιλοσοφίας που κυριαρχούσε εκείνο τον καιρό, δηλαδή στη φιλοσοφία του Ντεκάρτ. Έρχεται σε επαφή με 1 Τηλ. Σκουζές, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, σ. 238 Σβάιτσερ, Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, σ. 375 Θ. Πελεγρίνης, Λεξικό της Φιλοσοφίας, σσ Λήμμα Baruch Spinoza, «http://en.wikipedia.org/wiki/baruch Spinoza» Π. Δόικος, Σπινόζα - Φαντασία, Γνώση και Προφητεία, σσ Αρ. Στυλιανού, Πανεπιστημιακές Παραδόσεις, 2002, Α.Π.Θ. St. Nadler, Spinoza - A life, σσ Ζαν-Μισέλ Μπενιέ, Ιστορία της νεωτερικής και σύγχρονης φιλοσοφίας, (ελλ. μτφρ. Κ. Παπαγιώργης), σσ Anthony Kenny, Σπινόζα και Μονισμός, στο Ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας, (μτφρ. Δέσποινα Ρισσάκη), σ. 205 Άκης Γαβριηλίδης, Η δημοκρατία κατά του φιλελευθερισμού, σσ Alain, Spinoza, σσ H.G. Hubbeling, Spinoza s Methodology, σσ Ι.Σ. Χριστοδούλου, Ο Σπινόζα και η βούληση, σσ Αγησίλαος Ντόκας, Φιλοσοφικό λεξικό, σσ Μ. Ροζεντάλ, Π. Γιουντίν, Πλήρες μικρό φιλοσοφικό λεξικό, (ελλ. μτφρ. Πολ. Στεφάνου), σσ Έλλη Λαμπρίδη, Εισαγωγή στη φιλοσοφία Ι, σσ

9 τον Καρτεσιανισμό, μαθαίνει την καρτεσιανή φιλοσοφία, γράφει τα κείμενά του στα λατινικά. 2 Ο Σπινόζα έζησε βίο μονήρη, δεν παντρεύτηκε ποτέ. Δεν έχουμε πληροφορίες για την προσωπική του ζωή. Λέγεται μόνο πως κάποτε ερωτεύθηκε την κόρη ενός δασκάλου του, την οποία όμως παντρεύτηκε ένας συμμαθητής του. Αν και απομονωμένος και αποκλεισμένος κοινωνικά διατηρούσε επαφή με στενό κύκλο μαθητών, θαυμαστών, φίλων, γνωστών, έδινε διαλέξεις, αλληλογραφούσε Επιθυμώντας να διατηρήσει πλήρως τη φιλοσοφική του ανεξαρτησία και την πνευματική του ελευθερία, απέκρουσε τις χρηματικές αρωγές των φίλων του και αποποιήθηκε τη θέση καθηγητού φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης, η οποία του προσφέρθηκε το Το όνομα του Σπινόζα, που κατηγορήθηκε ως άθεος, αποκατέστησαν ποιητές όπως ο Γκαίτε, καθώς και θεολόγοι όπως ο Χέρδερ και ο Σλάϊερμάχερ, εκ των οποίων ο τελευταίος τον αποκαλεί άγιο. Ο Ολλανδός φιλόσοφος πέθανε στη Χάγη, σε ηλικία 44 ετών από φυματίωση καθώς ήταν άνθρωπος με ασθενική κράση. 3 2 Όπ.π. (Βλ. παραπομπή 1) Στοιχεία βιογραφίας, στην Ουτοπία, τ. 61, 2004, σσ J. Cohn, Πρωτοπόροι Φιλόσοφοι, (ελλ. μτφρ. Γ.Ν. Παλαιολόγου), σσ Fred. Pollock, Spinoza, σ. 18 κ.ε. R.J. Delahunty, Spinoza, σσ (ix-xii) Roger Scruton, Spinoza (A very sort introduction), σ. 1 κ.ε. 3 Τηλ. Σκουζές, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, σ. 238 Σβάιτσερ, Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, σ. 375 Βλ. επίσης Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα, τομ. 55, σσ Πρβλ. και Κ. Παλαμάς, Σπινόζας, στην Κυριακή του Ελεύθερου Βήματος, τ. 13, 1927, σσ , για τις επιδράσεις που άσκησε ο Σπινόζα σε ορισμένους ποιητές και φιλοσόφους. Αναφέρεται χαρακτηριστικά πως «για τον Γκαίτε ο Σπινόζα είναι ο θείος και ασύγκριτα θρησκευτικός νους». 9

10 Έργα Στη διάρκεια του σύντομου βίου του ο Σπινόζα έγραψε σημαντικό και πλούσιο έργο. Σε ηλικία 31 ετών γράφει το έργο: «Οι αρχές της φιλοσοφίας του Καρτέσιου» (1663) για να διδάξει έναν μαθητή του. Αυτό ήταν και το μόνο βιβλίο που δημοσίευσε επώνυμα. Στο Ρίνσμπουργκ, εργάστηκε πάνω στην πραγματεία «Περί της βελτίωσης της κατανόησης» και σε μια «Σύντομη Πραγματεία περί του Θεού, του Ανθρώπου και της Ευημερίας του», κείμενα που αντιπροσωπεύουν την αρχική του προσπάθεια να θέσει τα θεμέλια των μεταφυσικών, επιστημολογικών και ηθικών του απόψεων. Το τελευταίο σώθηκε μόνο σε ολλανδική μετάφραση, από σημειώσεις μαθητών του. Το έργο του «Ηθική», που αποτελεί το φιλοσοφικό του αριστούργημα, είναι γραμμένο σαν γεωμετρία (με ορισμούς, αξιώματα, θεωρήματα και πορίσματα) και μας δίνει όλο το φιλοσοφικό του σύστημα. Το δούλευε 15 έτη. Κάποια στιγμή, ενώ έγραφε επί 6 έτη την Ηθική, σταματά το γράψιμο για να ολοκληρώσει την «Θεολογικο-Πολιτική Πραγματεία», διότι εκείνη την περίοδο κινδύνευαν οι αρχές της ανεκτικότητας και η ολλανδική δημοκρατία από φιλομοναρχικούς και φανατικούς θεολόγους. Με το έργο του αυτό, που δημοσιεύεται ανώνυμα το 1670, επιτίθεται στην επίσημη εκκλησία. Ερμηνεύοντας τα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης προσπαθεί να δείξει ποια πρέπει να είναι η θρησκεία εκείνη που ν αγκαλιάζει όλους τους ανθρώπους και να μην τους διχάζει και ότι η εκκλησία πρέπει να υποτάσσεται στο κράτος. Λέει ότι η δημοκρατία είναι το καλύτερο πολίτευμα. Ο Σπινόζα είναι ο μόνος θεωρητικός του 17 ου αιώνα, ο οποίος τάσσεται υπέρ της δημοκρατίας. Μετά την ολοκλήρωση αυτού του έργου, τελειώνει την Ηθική του. Οι φίλοι του τον προειδοποιούν να μην τη δημοσιεύσει, διότι θα διωχθεί λόγω της πολιτικής εκτροπής που έχει συντελεστεί. Έχει δηλαδή ανατραπεί η φιλελεύθερη παράταξη, σκοτώνεται ο πρωθυπουργός, τον οποίο ο Σπινόζα γνώριζε προσωπικά και επανέρχεται η συνταγματική μοναρχία (ο πρίγκιπας της Οράγγης). Αυτή η πολιτική αλλαγή και ο τρόπος με τον οποίο γίνεται επηρεάζει τον Σπινόζα, ο οποίος όντας πλέον πιο ώριμος, ξανασκέφτεται τα 10

11 προβλήματα της πολιτικής και αρχίζει να γράφει την «Πολιτική Πραγματεία». Αυτό το έργο έμεινε ημιτελές και είναι γραμμένο στα λατινικά. Το ξεκίνησε το Νοέμβριο του 1675 και τον Φεβρουάριο του 1677 πέθανε. Έχει 10 κεφάλαια και το 11 ο κεφάλαιο που μιλά για τη δημοκρατία έχει μείνει ανολοκλήρωτο. Η πραγματεία του δημοσιεύτηκε από φίλους του, μαζί με άλλα αδημοσίευτα κείμενά του, συμπεριλαμβανομένης μιας επιτομής της «Εβραϊκής γραμματικής». 4 Συμπεραίνουμε λοιπόν πως ο Σπινόζα αν και δεν ήταν καθαρά πολιτικός φιλόσοφος (με το φιλοσοφικό του σύστημα προσπάθησε να ερμηνεύσει τον κόσμο, το Θεό, τον άνθρωπο), είχε κάποια σχέση με τους πολιτικούς. Ενδιαφερόταν άμεσα για την πολιτική κατάσταση, τους νόμους, το κράτος, την κοινή ζωή μέσα στα πλαίσια της εύρεσης της αλήθειας. Αυτό το αποδεικνύει με τις δύο σημαντικές, πολιτικού περιεχομένου πραγματείες που έγραψε. 5 4 Όπ.π. (Βλ. παραπομπές 1, 2 και 3) Βλ. επίσης J. Cohn, Πρωτοπόροι Φιλόσοφοι, (ελλ. μτφρ. Γ.Ν. Παλαιολόγου), σσ St. Hampshire, Spinoza, Κεφ. V, σ. 177 H.G. Hubbeling, Spinoza s Methodology, σσ O Hubbeling αναφέρει πως «ο Σπινόζα, είναι ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές στην ιστορία της νεότερης, δυτικής φιλοσοφίας. Παρά το γεγονός ότι η αξία της ενασχόλησής του με την πολιτική φιλοσοφία και το κράτος δεν είναι της ίδιας εμβέλειας με την επιρροή που άσκησε στη μεταφυσική, στη θεωρία για το Θεό, στη σχέση ψυχής (πνεύματος) και σώματος, κάποιοι Ιουδαίοι στοχαστές δίνουν έμφαση στη σημαντική προσφορά του Σπινόζα στην ανάπτυξη των δημοκρατικών ιδεών. Ο Joseph Dunner, για παράδειγμα, τον τοποθετεί πάνω από τον Locke αναφορικά στο ζήτημα αυτό. Ο L. Feuer καθιστά τον Σπινόζα τον πρώτο δημοκρατικό, πολιτικό φιλόσοφο. O Hubbeling, βέβαια, αμφισβητεί τη σπουδαιότητα του Σπινόζα στον τομέα αυτό. Παρ όλα αυτά, ο Σπινόζα έχει μια σημαντική θέση στην ιστορία της πολιτικής σκέψης. Επιπρόσθετα, ήταν ένας σημαντικός σύνδεσμος μεταξύ των θεωριών του Hobbes και του Locke. Επηρεάστηκε μάλιστα πολύ από τον Hobbes, αλλά δεν τον ακολούθησε στις απολυταρχικές ιδέες του. Ο Σπινόζα ήταν δημοκρατικός αλλά πρωταρχικά αγωνίστηκε για τις αρχές που μπορούν να ενισχύσουν την ελευθερία, την ευτυχία και τη σταθερότητα σε κάθε τύπο κράτους. Κύριος σκοπός του στη θεωρία του περί κράτους ήταν να επιτύχει μια ισορροπία δυνάμεων. Πολύ πιθανή είναι μια έμμεση επίδρασή του στον Locke, μέσω ολλανδικών κύκλων». 11

12 Παράθεση του «μεσαιωνικού» τύπου κειμένου του αφορισμού του Σπινόζα, το οποίο ήταν αρκετά τρομακτικό. Παρατίθενται κάποιες απ τις σπουδαιότερες φράσεις από το βιβλίο «Πρωτοπόροι Φιλόσοφοι» του J. Cohn (σελ. 100). «Κατὰ τὴν ἀπόφασιν τῶν ἀγγέλων καὶ τὴν κρίσιν τῶν ἁγίων, μὲ τὴν συναίνεσιν τοῦ ἁγίου θεοῦ καὶ ὁλοκλήρου τῆς κοινότητος ἠμῶν, ἀφορίζομεν, ἀποδιώκομεν, καταρώμεθα καὶ ἀναθεματίζομεν τὸν Baruch d Espinosa»Καταραμένος νὰ εἶναι οὗτος κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ἡμέρας, καταραμένος νὰ εἶναι οὗτος καὶ κατὰ τὴν νύκτα καταραμένος κατὰ τὴν κατάκλισίν του καὶ καταραμένος κατὰ τὴν ἔγερσίν του καταραμένος κατὰ τὴν ἔξοδόν του καὶ καταραμένος κατὰ τὴν εἴσοδόν του. Εἴθε νὰ μὴν τὸν συγχωρήση ποτὲ ὁ θεός Διατάσσομεν ἴνα μηδεὶς παρέχη χάριν τινὰ εἰς αὐτόν ἴνα μηδεὶς μένη μαζύ του ὑπὸ τὴν αὐτὴν στέγην ἢ ἐντὸς διαστήματος τεσσάρων πήχεων ἴνα μηδεὶς ἀναγνώση ἔργον συντεθὲν ἢ γραφὲν παρ αὐτοῦ». 12

13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ i) Ουτοπιστές φιλόσοφοι και ανθρώπινα πάθη. Ο Σπινόζα, στο πρώτο κεφάλαιο της Πολιτικής Πραγματείας θέτει τις αρχές επί των οποίων θα βασιστεί η πραγμάτευση του αντικειμένου του. Αποτελεί δηλαδή, το πρώτο κεφάλαιο, ένα είδος εισαγωγής στο έργο του. Εκεί θέτει το πλαίσιο του τι σημαίνει να γράφει κανείς περί πολιτικής από τη σκοπιά του φιλοσόφου, του θεωρητικού. Αν και πολύ συμπυκνωμένο, θίγει σημαντικά θέματα μέσα σε λίγες γραμμές. Έχει επιπλέον και πορίσματα της προηγούμενής του φιλοσοφίας ως προς τα πάθη και την πολιτική (π.χ. στην αρχή της 5ης παραγράφου παραπέμπει στην Ηθική του). Η πολιτική θεωρία του Σπινόζα λαμβάνει υπόψη τα ανθρώπινα πάθη, τα οποία θέλει να κατανοήσει και να περιγράψει. Δεν είναι ηθικολόγος, αλλά ρεαλιστής πολιτικός θεωρητικός ή φιλόσοφος. 1 Επιτίθεται με δριμύτητα εναντίον των φιλοσόφων, των οποίων η θεωρία, όπως λέει, θα μπορούσε να λειτουργήσει μόνο στο νησί της Ουτοπίας ή στον χρυσό αιώνα των ποιητών, όπου δηλαδή θα ήταν εντελώς άχρηστη. 2 Αποκαλεί έτσι τις θεωρίες τους χίμαιρα, αφού είναι ανεδαφικές και δεν θα ήταν ποτέ δυνατό να εφαρμοστούν στην πραγματικότητα. Η χίμαιρα στον Σπινόζα δε συνιστά παρά «ένα λεκτικό πλάσμα, διότι δεν υπάρχει ούτε στη νόηση, ούτε στη φαντασία. Αποτελεί μόνο μια λεκτική έκφραση και κάτι που δεν μπορεί να λογαριαστεί με τους τρόπους του όντος, γιατί είναι απλώς ένα 1 Σπινόζα, Πολιτική Πραγματεία, (μτφρ. Αρ. Στυλιανού), Κεφ. Ι, παρ. 1 Βασιλική Γρηγοροπούλου, Γνώση, Πάθη και Πολιτική στη Φιλοσοφία του Σπινόζα, σ Σπινόζα, Πολιτική Πραγματεία, (μτφρ. Αρ. Στυλιανού), Κεφ. Ι, παρ

14 μη ον». Δηλαδή, η χίμαιρα δεν είναι απλά αντιφατική προς την ύπαρξη, αλλά κυρίως δεν υπάρχει γι αυτήν η έννοια ενός εξωτερικού αντικειμένου. 3 Οι φιλόσοφοι, χωρίς να εξαιρεί κανέναν, έχουν γράψει διάφορες θεωρίες, οι οποίες κατά τον Σπινόζα έχουν όλες έναν κοινό παρονομαστή: την ουτοπία, το ανεφάρμοστο των θεωριών αυτών και δεν έχουν σχέση με την πράξη, την πρακτική εφαρμογή. Έχουν φτιάξει συγκροτημένα θεωρητικά έργα αλλά τελείως εξωπραγματικά. Η κύρια διαφωνία του με τους φιλοσόφους έγκειται στην αντίληψή τους για τα πάθη. «Οι φιλόσοφοι αντιλαμβάνονται τα πάθη που μας βασανίζουν ως διαστροφές (vitia) στις οποίες οι άνθρωποι ενδίδουν από δική τους υπαιτιότητα. Γι αυτό και συνηθίζουν να τα περιγελούν, να τα οικτίρουν, να τα στηλιτεύουν ή να τα καταριώνται. Πιστεύουν ότι έτσι επιτελούν έργο θεάρεστο και αγγίζουν την υπέρτατη σοφία, ενώ εξυμνούν με χίλιους τρόπους μια ανθρώπινη φύση που δεν υπάρχει πουθενά και κατακεραυνώνουν με τους λόγους των την πραγματική». 4 Η θέση των φιλοσόφων σε σχέση με τα πάθη, περιλαμβάνει δύο ασύμβατες εικόνες του ανθρώπου, μια κακή, διαστροφική, ένοχη και μία εξιδανικευμένη. Επιπλέον, αυτό που υπάρχει κατηγορείται από εκείνο που δεν υπάρχει (εξιδανικευμένη φύση). Ψευδής εικόνα όπου το πραγματικό έχει τεθεί εντός παρενθέσεως και ο πραγματικός άνθρωπος έχει εκμηδενιστεί. Αυτό συμβαίνει επειδή αντιλαμβάνονται τους ανθρώπους όχι όπως είναι, αλλά όπως αυτοί θα ήθελαν να είναι. Οι φιλόσοφοι/θεολόγοι λένε ότι ο άνθρωπος οφείλει να αγαπά τους άλλους. Όταν δεν συμβαίνει αυτό, τον κατηγορούν για διαστροφή, για κακία. Η ανθρώπινη φύση είναι καλή, όμως για διάφορους λόγους διαφθείρεται. «Τα πάθη που μας βασανίζουν» είναι τα θλιμμένα πάθη που μας τυραννούν. Είναι η κακία, το μίσος, ο φθόνος, ο εγωισμός, η ζήλια, η τεμπελιά, η φιλαργυρία. Ο Σπινόζα θεωρεί ότι τα πάθη υπάρχουν στον 3 Σπινόζα, Πραγματεία για τη διόρθωση του νου, (ελλ. μτφρ. Βασιλική Γρηγοροπούλου), παρ Βασιλική Γρηγοροπούλου, Γνώση, Πάθη και Πολιτική στη Φιλοσοφία του Σπινόζα, σ Σπινόζα, Πολιτική Πραγματεία, (μτφρ. Αρ. Στυλιανού), Κεφ. Ι, παρ

15 άνθρωπο από φυσική αναγκαιότητα και από την ίδια την δύναμη όπως και τα άλλα πράγματα, και επομένως έχουν ορισμένες αιτίες από τις οποίες κατανοούνται και συγκεκριμένες ιδιότητες που αξίζει να μελετηθούν. Ο άνθρωπος πρέπει να μάθει από θλιμμένα να τα μετατρέπει σε ενεργητικά πάθη. 5 Άρα λοιπόν πρέπει: 1. Να τα κατανοήσουμε, όπως μαθαίνουμε γεωμετρία ή μετεωρολογία. Πρέπει να κατανοήσουμε το μηχανισμό των παθών μας. Στην Ηθική προσπαθεί ακριβώς να εξηγήσει πώς λειτουργούν τα πάθη. 2. Να τα καταπολεμήσουμε, επιδιώκοντας τη χαρά, την ενέργεια. Να προσπαθήσουμε να γίνουμε πιο δυνατοί, πιο αυτόνομοι και ανεξάρτητοι, να μην αγόμαστε και φερόμαστε από τα πάθη, από εξωτερικά γεγονότα και αιτίες. Όταν θλιβόμαστε για κάτι χάνουμε δύναμη, λέει ο Σπινόζα. Με την εξωτερική μας δύναμη θα πρέπει να προσπαθούμε ακόμη και ένα ατυχές γεγονός να το μετατρέπουμε σε κάτι θετικό, ενεργητικό ή να αποδεχόμαστε ότι έτσι έχουν τα πράγματα. Δεν πρέπει να στενοχωριόμαστε και να είμαστε μίζεροι διότι αυτό είναι άτοπο και δεν οδηγεί πουθενά. 6 Σε αντίθεση με τον Ρουσσώ, που λέει ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του καλός, και τον Χομπς που ισχυρίζεται ότι ο άνθρωπος είναι κακός για τον άλλο άνθρωπο, ο Σπινόζα λέει ότι ο άνθρωπος είναι και θεός και λύκος για το συνάνθρωπό του. Οι άνθρωποι έχουν τα πάθη τους, λειτουργούν με αυτά, αλλά δεν είναι καταδικασμένοι να μείνουν εκεί. Μπορούν να έχουν και ενεργητικά πάθη (χαρά, έρωτα, αγάπη, αλληλεγγύη, μεγαλοψυχία). Υπάρχει εξάλλου και ο Λόγος που μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τα πάθη μας και να τα μεταστρέψουμε σε παράγοντες υπέρ της δύναμής μας. 5 Βασιλική Γρηγοροπούλου, Γνώση, Πάθη και Πολιτική στη Φιλοσοφία του Σπινόζα, σ. 151 Διεξοδικότερη μελέτη για τα αρνητικά και θετικά πάθη κάνει και ο Harry Austryn Wolfson, The philosophy of Spinoza, vol. II, σ. 208 κ.ε. 6 Βασιλική Γρηγοροπούλου, Γνώση, Πάθη και Πολιτική στη Φιλοσοφία του Σπινόζα, σσ Αρ. Στυλιανού, Πανεπιστημιακές Παραδόσεις, 2002, Α.Π.Θ. Πρβλ. και Anthony Kenny, Αναγκαιότητα, ελευθερία και απελευθέρωση στο Ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας, (μτφρ. Δέσποινα Ρισσάκη), σσ «Τα πάθη ή αλλιώς τα παθητικά συναισθήματα, όπως είναι ο φόβος και ο θυμός, είναι ασυνέπειες της δράσης εξωτερικών δυνάμεων στο σώμα μας. Γεννώνται από ανεπαρκείς ιδέες. Τα ενεργητικά συναισθήματα, απορρέουν από το πώς αντιλαμβάνεται ο νους την ανθρώπινη κατάσταση στο σύμπαν. Το συναίσθημα που είναι πάθος, παύει να είναι πάθος αφ ης στιγμής σχηματίσουμε μια σαφή και ευκρινή ιδέα του». 15

16 Αναγνωρίζει ωστόσο ότι «ο δρόμος τον οποίο διδάσκει ο Λόγος είναι εξαιρετικά δύσκολος», υπονοώντας τη διαδρομή του στην Ηθική. 7 Οι φιλόσοφοι λένε ότι οι άνθρωποι υποκύπτουν στα πάθη από δική τους υπαιτιότητα. Είναι στο χέρι του καθενός να είναι λάγνος ή να αδικεί. Εάν λοιπόν οι άνθρωποι δεν μπορούν να εφαρμόσουν ένα τέλειο πολιτικό σύστημα, που οι φιλόσοφοι δημιούργησαν, αυτό οφείλεται σε δικό τους φταίξιμο ή κακία και πρέπει να αλλάξουν. Οικτίρουν τους ανθρώπους (στον Σπινόζα ο οίκτος είναι μίσος), τους περιγελούν, τους στηλιτεύουν, τους χλευάζουν και τους κατακεραυνώνουν (με τη θεολογική σημασία του όρου: τους καταριώνται). Απ την άλλη εγκωμιάζουν μια ανθρώπινη φύση που είναι ανυπόστατη. Βασικό λάθος τους όμως είναι ότι δε συνέλαβαν ποτέ μια πολιτική που να μπορεί να εφαρμοστεί στην πράξη. Όπως προαναφέρθηκε, ο Σπινόζα θέτει μια κοινή αρχή εξήγησης των παθών και ως πράξεων και ως αντιλήψεων. Προσεγγίζει τα πάθη με όρους δύναμης. Η κοινή αυτή δύναμη είναι το conatus, το οποίο υπάρχει στην ψυχή όλων των ανθρώπων εκ φύσεως. Το conatus ορίζεται ως "η αέναη προσπάθεια με την οποία κάθε άνθρωπος τείνει να εμμένει στο είναι του, να σκέφτεται και να ενεργεί". 8 Είναι με άλλα λόγια η ίδια η δύναμη της επιθυμίας. Η προσπάθεια των ατόμων να αυξήσουν τη δύναμή τους τα οδηγεί άλλοτε σε συμμαχίες αναμεταξύ τους και άλλοτε σε συγκρούσεις. Θα 7 Σπινόζα, Πολιτική Πραγματεία, (μτφρ. Αρ. Στυλιανού), Κεφ. Ι, παρ. 5 Επίσης βλ. Anthony Kenny, Αναγκαιότητα, ελευθερία και απελευθέρωση, στο Ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας, (μτφρ. Δέσποινα Ρισσάκη), σ «Το κλειδί προς την ηθική πρόοδο είναι η εκτίμηση της αναγκαιότητας όλων των πραγμάτων. Θα πάψουμε να νιώθουμε μίσος για τους άλλους, αν συνειδητοποιήσουμε ότι οι πράξεις τους είναι καθορισμένες από τη φύση. Η εκτίμησή μας για το όλο αναγκαίο φυσικό σχήμα των πραγμάτων "υπό το φως της αιωνιότητας" (Subspecies aeternitatis) είναι ταυτόχρονα και διανοητική αγάπη για το Θεό, αφού Θεός και φύση είναι ένα, και όσο πιο πολύ κατανοεί κανείς τον Θεό, τόσο πιο πολύ τον αγαπά και ταυτόχρονα κατανοεί και αγαπά πιο πολύ και τον εαυτό του» Βλ. ακόμα: Σπινόζα, Ηθική, (μτφρ. Μίνα Ζωγράφου), Κεφ. IV, Θ. 35. (Σχόλιο), όπου ο Σπινόζα επιχειρεί να στηρίξει τη θεωρία των συναισθημάτων και της κοινωνικότητας, προκειμένου να τεκμηριώσει ένα επιχείρημα του homo homini Deus, το οποίο μπορεί ταυτόχρονα να προσφέρει φιλοσοφικό τόπο σε ένα επιχείρημα υπέρ της δημοκρατίας. Για το ίδιο θέμα της αλτρουϊστικής ηθικής και της δημοκρατικής νομιμοποίησης στον Rousseau, βλ. και Γιώργος Πάσχος, Πολιτική δημοκρατία και κοινωνική εξουσία, σ. 203 κ.ε. 8 Σπινόζα, Ηθική, (μτφρ. Μίνα Ζωγράφου),Κεφ. IV, Ορ. 8 Βλ. ακόμα A.G. Wernham, Spinoza-The Political Works, σ. 125 για την έννοια του conatus H.A. Wolfson, The phisolophy of Spinoza, Vol. II, σ. 203 κ.ε. Βλ. Επίσης St. Hampshire, Freedom of Mind (and other essays), σσ για τη δύναμη του conatus κάθε ατόμου, είτε ως φυσικού οργανισμού, είτε ως σκεπτόμενης ύπαρξης. 16

17 μπορούσαμε εδώ να πούμε πως το γεγονός ότι οι άνθρωποι αδυνατούν να θεραπεύσουν μόνοι τους τα πάθη και τις αδυναμίες τους συμπίπτει ενδεχομένως με την αναγκαιότητα της ύπαρξης της πολιτικής. Η χρήση των ρημάτων 3 ου ενικού προσώπου από τον φιλόσοφο (θεωρείται, πιστεύεται, αποτελεί πεποίθηση) εκφράζει μία "κοινή γνώμη" (αν και ο όρος δεν έχει διαμορφωθεί τον 17 ο αιώνα, είναι προϊόν του 19 ου και 20 ου αιώνα). Εκφράζει μία γενική πεποίθηση, μία άποψη ολόκληρης της κοινωνίας απέναντι στη δραστηριότητα των φιλοσόφων. Έχει περάσει δηλαδή η άποψη ότι οι φιλόσοφοι είναι ουτοπικοί. Εδώ τίθεται ένα πρόβλημα: ο Σπινόζα αναφέρεται σε όλους τους φιλοσόφους; Το γεγονός μάλιστα, ότι καταφέρεται εναντίον τους, παρόλο που και ο ίδιος είναι φιλόσοφος, δηλαδή κατασκευαστής εννοιών, υποθέτουμε ότι ανοίγει το δρόμο να τεθούν και οι δικές του φιλοσοφικές θέσεις και έννοιες υπό κριτικό έλεγχο. 9 Μάλλον φαίνεται να εμπίπτουν όλοι οι φιλόσοφοι, ως προς την πολιτική τους φιλοσοφία, σε αυτή την κατηγορία. Ως προς την ηθική τους όμως, δε λέει όλοι οι φιλόσοφοι, αλλά οι φιλόσοφοι, ως επί το πλείστον, δηλαδή οι περισσότεροι απ αυτούς. Δεν συμβαίνει όλοι να έχουν μία ηθική που είναι σάτιρα. Εδώ φαίνεται να εξισώνει φιλοσόφους πολύ διαφορετικούς μεταξύ τους. Αν εξαιρέσουμε τους αρχαίους στους οποίους δεν αναφέρεται τόσο πολύ θα δούμε ότι αναφέρεται σε φιλόσοφους πιο κοντινούς σ αυτόν, που όμως έχουν κάποια κοινά σημεία με τους αρχαίους. Κατά την άποψη του καθηγητή Αρ. Στυλιανού, αναφέρεται σίγουρα στον Thomas More (ο οποίος έγραψε και το βιβλίο Utopia). Αυτός μπορεί να θεωρηθεί επίγονος του Πλάτωνα που και εκείνος κατηγορήθηκε για ουτοπία ως προς την πολιτική του θεωρία (ιδανική συγκρότηση της πολιτείας από την Ιδέα του Αγαθού) αλλά και των σοφιστών. Επιπρόσθετα, μιλά για τον Θωμά τον Ακινάτη, ο οποίος είναι επίγονος του Αριστοτέλη. Η πολιτική του 9 Ετιέν Μπαλιμπάρ, Ο Σπινόζα και η Πολιτική, (ελλ. μτφρ. Αρ. Στυλιανού), σ. 83 Βασιλική Γρηγοροπούλου, Γνώση, Πάθη και Πολιτική στη Φιλοσοφία του Σπινόζα, σ

18 Ακινάτη, αν και αυτός πραγματιστής, βασίζεται στη χριστιανική θρησκεία. Κατηγορεί τους ανθρώπους για τις αμαρτίες. 10 Υπάρχει όμως πέρα από τους ουτοπιστές και Θωμιστές στην πολιτική φιλοσοφία και μια άλλη σχολή φιλοσοφική που είναι πιο ρεαλιστική, πραγματιστική σχολή την οποία δύσκολα καταλαβαίνουμε γιατί ο Σπινόζα την ταυτίζει με τους υπόλοιπους φιλόσοφους. Ο φιλόσοφος αυτός είναι ο Χομπς από τον οποίο ο Σπινόζα έχει εμπνευστεί αρκετά πράγματα στην πολιτική του θεωρία. Ο Χομπς θεμελιωτής της νεότερης πολιτικής φιλοσοφίας είναι το άκρον άωτον των προαναφερθέντων φιλοσόφων. Εντελώς πραγματιστής και ρεαλιστής έως κυνικός, αποτελεί το υπόδειγμα του «κτητικού ατομισμού», όπως πολύ σωστά παρατηρεί ο Alexandre Matheron. 11 Ο Χομπς περιγράφει τις ανθρώπινες σχέσεις σαν σχέσεις αγριμιών μέσα στη ζούγκλα. Λέει ότι ο άνθρωπος κινείται από εγωιστικά συμφέροντα και προσπαθεί να επιβιώσει, να αυτοσυντηρηθεί και να αυξήσει την κυριαρχία του μέσα στον κόσμο. Παρατηρούμε εδώ μια σύγκλιση μεταξύ των θεωριών του Χομπς και του Μακιαβέλι. Ο Μακιαβέλι (15 ος - 16 ος αιώνας) που θεωρείται ως πρότυπο αμοραλιστή, πραγματιστή και κυνικού συγγραφέα περιγράφει τα πράγματα τελείως ωμά, όπως ακριβώς παρουσιάζονται. Δίδει έμφαση στο είναι και όχι στο τι πρέπει να υπάρχει, στο ιδανικό. Στον Χομπς είναι αποδεκτό και δεδομένο πως ο καθένας έχει την ελευθερία να χρησιμοποιεί όση δύναμη θέλει και χρειάζεται αλλά και κάθε μέσο που κρίνεται προσφορότερο για την επίτευξη ενός σκοπού. 12 Στο σημείο αυτό θα παραθέταμε και τη φράση «τόση 10 Αρ. Στυλιανού, Πανεπιστημιακές Παραδόσεις, 2002, Α.Π.Θ. Γ. Μιχαηλίδης-Νουάρος, Ζωντανό δίκαιο και φυσικό δίκαιο, σ. 328 Φρανσουά Σατελέ, Η φιλοσοφία, τ. Α (ελλ. μτφρ. Κ. Παπαγιώργης), σ. 323 κ.ε. Βλ. χαρακτηριστικά και Νέλλη Τσουγιοπούλου-Σαβεριάδου, Η ουτοπία του Thomas More, στο Φιλοσοφία και Πολιτική, σσ Βλ. Joseph Canning, Aquinas, στο Political Thinkers from Socrates to the Present, σ. 112 κ.ε. Ν. Ματσούκας, Ιστορία της Φιλοσοφίας, σσ και σ. 346 περί του Θωμά Ακινάτη. Βλ. επίσης Ν. Ματσούκας, Ιστορία της Βυζαντινής Φιλοσοφίας, σσ Al Matheron, Individu et Communauté chez Spinoza, σ Τόμας Χομπς, Λεβιάθαν, τόμος Α', κεφ. XIV. 18

19 βία, όση χρειάζεται για την επίτευξη του σκοπού προς τον οποίο πρέπει απαραιτήτως να κατατείνει» από τον Ηγεμόνα του Μακιαβέλι. 13 Ανακύπτει όμως τώρα ένα δεύτερο ερώτημα, δηλαδή, γιατί ο Σπινόζα δεν εξαιρεί τον Χομπς από τους φιλοσόφους που ψέγει; (Τον μόνο που αναγνωρίζει και εκτιμάει μέσα στην Πολιτική του Πραγματεία είναι ο Μακιαβέλι, για τον οποίο σε δύο σημεία της φτιάχνει έναν έπαινο. Αυτόν δεν τον περιλαμβάνει ούτε στους φιλοσόφους, ούτε στους πολιτικούς). Δε βλέπουμε λοιπόν εύλογα, εκ πρώτης όψεως πώς ταυτίζεται η ουτοπία, το ιδανικό μοντέλο του Th. More με τον απόλυτο ρεαλισμό του Χομπς. Αναρωτιόμαστε γιατί ο Σπινόζα κάνει αυτές τις ταυτίσεις όλων των προγενέστερων πολιτικών φιλοσόφων. Η αρχή της εξήγησης βρίσκεται στα τριτοπρόσωπα ρήματα που χρησιμοποιεί (θεωρείται, πιστεύεται). Αυτό μας φανερώνει ότι όσα λέει ανταποκρίνονται στο εσωτερικό μιας δεδομένης, θεωρητικής, περιρρέουσας ατμόσφαιρας, μιας κοινής γνώμης που τα δέχεται. Στο εσωτερικό μιας δεδομένης αντίληψης που έχει διαμορφωθεί, εκείνα που διαχωρίζουν τους εν λόγω στοχαστές μεταξύ τους είναι δευτερεύοντα και λιγότερο ισχυρά εν σχέσει προς εκείνα που τους ενώνουν, που τους κατατάσσουν στο ίδιο στρατόπεδο. Και ο Χομπς εντάσσεται στο σχήμα των φιλοσόφων που δεν έχουν ρεαλιστική αντιμετώπιση της πολιτικής. Από την άποψη της σπινoζικής οπτικής γωνίας όλοι αυτοί δεν ξεφεύγουν από ένα κοινό σχήμα: Δεν ξεχωρίζουν την ηθική απ την πολιτική. Ακόμη και ο Χομπς, που είναι τόσο ρεαλιστής δεν ξεπερνά το κλασικό σχήμα ότι ο μονάρχης ή ο βασιλιάς πρέπει να γίνει ο πιο ενάρετος, ότι πρέπει δηλαδή να 13 Μακιαβέλι, Ηγεμόνας, (μτφρ. Ζώζη Ζωγραφίδου-Καραχάλιου), κεφ. VIII, σ. 70 Βλ. επίσης Γ. Μιχαηλίδης-Νουάρος, Ζωντανό δίκαιο και φυσικό δίκαιο, σ «Υπήρξε μια θεωρία, πρέπει να επισημανθεί, που διεστρέβλωσε την κλασική έννοια του "γενικού καλού" όπως είχε διαμορφωθεί από τον Αριστοτέλη και τον Θωμά τον Ακινάτη. Η θεωρία αυτή αρνείται την ύπαρξη απαραβίαστων δικαιωμάτων του ανθρώπου, αποδίδει στο κράτος μεταφυσικές ιδιότητες ή ανώτερη ηθική αποστολή και τονίζει ότι το "γενικό καλό" συμπίπτει με το κρατικό συμφέρον. Για την εξυπηρέτηση του συμφέροντος αυτού επιτρέπεται κάθε μέσο και επιβάλλεται κάθε θυσία των μελών της κοινωνίας. Η θεωρία αυτή που αναπτύχθηκε κυρίως από τον Machiavelli ( ) και έγινε δεκτή με βελτιωμένη μορφή από τον Fitche, τον Hegel και άλλους, είχε ευρύτατη διάδοση στην πρακτική ζωή και εφαρμόσθηκε από πολλούς ηγέτες αυταρχικών καθεστώτων, οι οποίοι χρησιμοποίησαν την έννοια του "γενικού συμφέροντος" ή του "κοινού καλού", για να εξυπηρετήσουν τα προσωπικά ιδιοτελή συμφέροντά τους και τα συμφέροντα της κυβερνώσας ομάδας». 19

20 έχουμε μια αριστοκρατία των πιο ενάρετων ανθρώπων. Μάλιστα, ο Χομπς, όπως και ο Θ. Ακινάτης, δεν ξεφεύγει τελείως από τη θέση που λέει ότι ένα απ τα βασικά χαρακτηριστικά των κυβερνώντων πρέπει να είναι η σύνεσις (φρόνησις). 14 Παρ όλα αυτά, ο Σπινόζα όταν ομιλεί περί φιλοσόφων αναφέρεται κυρίως στον Θωμά τον Ακινάτη. Μάλιστα, υπάρχουν κάποια σημεία που φανερώνουν ότι ο Σπινόζα έχει στο νου του τον Θωμά τον Ακινάτη όταν επιχειρηματολογεί. Οι λέξεις που χρησιμοποιεί ταιριάζουν με την πολιτική θεωρία του τελευταίου. Για παράδειγμα, στον Ακινάτη υπάρχει μια θεωρία για τα πάθη που είναι ηθικώς μεμπτά. Γι αυτά μιλά ο Σπινόζα όταν λέει «τα πάθη που μας βασανίζουν». Τα πάθη διατείνεται ο Ακινάτης όταν είναι εκτός ελέγχου του Λόγου είναι ηθικώς απορριπτέα. Η λέξη «διαστροφές» είναι καλά επιλεγμένη και παραπέμπει επίσης σε κείμενά του: Σε κάθε πράγμα υπάρχει διαστροφή όταν αυτό βρίσκεται σε αντίθεση με τη φύση του. Η φύση κάθε πράγματος καθορίζεται σε σχέση με τον τελικό του σκοπό, το τέλος του (αριστοτελικού τύπου έμπνευση). 15 Επίσης, με την πρόταση «στις οποίες οι άνθρωποι ενδίδουν από δικό τους φταίξιμο», υπαινίσσεται τη θεωρία του Θ. Ακινάτη, στον οποίο υπάρχει η θεολογική αντίληψη ότι ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να κάνει την αμαρτία. Υπάρχει ελευθερία επιλογής και επομένως είναι δικό του το φταίξιμο εάν αμαρτάνει. 16 Η περιγραφή, λοιπόν, του Σπινόζα για το τι κάνουν οι φιλόσοφοι ισχύει σίγουρα για τον Θ. Ακινάτη, τον Th. More αλλά και τον Καρτέσιο. Ο Καρτέσιος δέχεται όλη τη θεωρία της ελεύθερης βούλησης. Ο Χομπς όμως, 14 Αρ. Στυλιανού, Πανεπιστημιακές Παραδόσεις, 2002, Α.Π.Θ. 15 Γ. Μιχαηλίδης-Νουάρος, Ζωντανό δίκαιο και φυσικό δίκαιο, σσ «Σύμφωνα με τη θεωρία του Θ. Ακινάτη, σκοπός του ανθρώπινου και του φυσικού δικαίου αλλά κατ επέκταση και του θεϊκού είναι η πραγματοποίηση της κοινής ευτυχίας όλων των ατόμων (ελευθέρων, δούλων, ξένων κ.λ.π.) που ζουν σε μια χώρα». Για το φυσικό δίκαιο, πρβλ. παρακάτω στο 2 ο κεφ. Al. Matheron, Individu et Communaté chez Spinoza, σ Για το Σπινόζα, λέει ο Matheron, μέσα και σκοπός είναι το ίδιο, δεν διαχωρίζονται. Γι αυτό δε μπορούμε να ξεφύγουμε από τη σφαίρα του φυσικού δικαίου. 16 Αρ. Στυλιανού, Πανεπιστημιακές Παραδόσεις, 2002, Α.Π.Θ. 20

21 που δεν ταιριάζει στην κατηγορία των προηγουμένων, όπως και ο Σπινόζα, είναι ντετερμινιστής και πιστεύει ότι το σύμπαν κινείται από αιτίες. Όλες αυτές οι φράσεις όπως: Περιγελούν, οικτίρουν, στηλιτεύουν, καταριώνται, συνίστανται σε ιδέες που αναπτύσσονται από τους οπαδούς του Ακινάτη και αποτελούν αυτό που ο Σπινόζα θα ονομάσει θεολογικό μίσος. Υπάρχει ένα μίσος των θεολόγων προς τους ανθρώπους όταν οι τελευταίοι είναι χαρούμενοι με αποτέλεσμα οι θεολόγοι να θέτουν περιορισμούς Στο ίδιο. 21

22 ii) Ο πρακτικισμός των πολιτικών. Στις δύο πρώτες παραγράφους του πρώτου κεφαλαίου της Πολιτικής Πραγματείας, ο Σπινόζα είπαμε ότι εξηγεί τι σημαίνει «πολιτική» και τι ενδιαφέρει τον ίδιο ως προς την πολιτική θεωρία. Δίνει ένα ιστορικό της πολιτικής φιλοσοφίας (μέχρι την εποχή του). Αυτό το ιστορικό συνίσταται στο ότι χωρίζει τους συγγραφείς, που έχουν γράψει περί πολιτικής σε δύο ομάδες, σε δύο μεγάλες κατηγορίες: Τους φιλοσόφους, για τους οποίους έγινε λόγος, και τους πολιτικούς. Όσον αφορά τους φιλοσόφους, αναφέρεται από τον Σπινόζα στην πρώτη παράγραφο ότι οι πρώτοι αντί να κάνουν μια πολιτική οντολογία (δηλ. μία περιγραφή της πολιτικής πραγματικότητας), αντιθέτως, εμπίπτουν σε μια πολιτική δεοντολογία (δίνουν έμφαση στο πρέπον, στο τι πρέπει να υπάρχει). Επίσης, η θεωρία τους δεν συνάδει με την πράξη, γι αυτό και δεν είναι καθόλου χρήσιμη. 18 Με ηπιότερο τόνο, στη δεύτερη παράγραφο, μιλά για τους πολιτικούς συγγραφείς, που έχουν οι ίδιοι ασκήσει εξουσία. Συγκεκριμένα, στην αρχή αναφέρει πως οι πολιτικοί περισσότερο κρίνονται «επιτήδειοι» και στήνουν παγίδες στους ανθρώπους παρά «σοφοί» ή φροντίζουν για τα συμφέροντά τους. Συντηρούν μια εικόνα για την ανθρώπινη φύση η οποία είναι πάντα ίδια και γεμάτη διαστροφές. Επίσης, για να προλάβουν την ανθρώπινη κακία χρησιμοποιούν τεχνάσματα τα οποία είναι αποτέλεσμα μακρόχρονης εμπειρίας, και καθοδηγούνται από το κράτος του φόβου παρά από τη λογική. 19 Παρότι ο Σπινόζα ασκεί κριτική και σ αυτούς ως προς τη στρατηγική που χρησιμοποιούν, συμφωνεί περισσότερο μαζί τους από όσο με τους φιλοσόφους, αφού οι πολιτικοί δεν δίδαξαν τίποτε αποκομμένο από την πρακτική. Οι πολιτικοί δεν έχουν κάποια συγκροτημένη θεωρία, αλλά το 18 Σπινόζα, Πολιτική Πραγματεία, (μτφρ. Αρ. Στυλιανού), κεφ. Ι, παρ Όπ.π., κεφ. Ι, παρ. 2. «Για το λόγο αυτό, ότι δηλαδή οι ίδιοι εξουσιάζονται από το φόβο και δρουν με βάση το προσωπικό τους συμφέρον, στα μάτια των θεολόγων φαντάζουν ως αντίπαλοι της θρησκείας και ακατάλληλοι να κυβερνήσουν στα δημόσια αξιώματα». 22

23 αποτέλεσμα αυτής της πρακτικής γνώσης, της εμπειρίας, είναι να έχουν καταλήξει σε ορισμένα σωστά κατά βάσιν πρακτικά διδάγματα, αν και πολύ περιορισμένης εμβέλειας. Δεν έχουν καμιά συστηματική θεωρία, ξέρουν όμως κάποια πράγματα εμπειρικά και τα εφαρμόζουν. 20 Οι πολιτικοί είναι πιο ρεαλιστές απ τους φιλοσόφους. Διδάσκουν μερικά πράγματα σωστά και μπορεί να τους πάρει κανείς υπόψη του. Μειονεκτούν όμως ως προς το συλλογισμό, το υπόβαθρο, τη θεωρία, γιατί τους λείπει η απόδειξη και η θεμελίωση. Ένα άλλο αρνητικό τους είναι ότι έχουν περιορισμένη οπτική γωνία και έτσι δεν καταλαβαίνουν πολλά πράγματα, πέφτουν σε έναν στείρο εμπειρισμό. Έχουν κανόνες για το πώς να κυβερνάς, τους οποίους αντλούν μέσα από την πράξη. Δεν κάνουν, όμως πραγματικά πολιτική θεωρία, δεν αποδεικνύουν τις αρχές τους, δεν στηρίζουν με λογικά επιχειρήματα όλα αυτά που γνωρίζουν. Με άλλα λόγια, λένε μεν σωστά πράγματα αλλά εργαλειακού τύπου. Δεν σου εξηγούν, γιατί πρέπει να κάνεις κάτι συγκεκριμένο. Παρ όλα αυτά, όταν οι πολιτικοί γράφουν βιβλία (εγχειρίδια), τα βιβλία αυτά είναι πιο σωστά από εκείνα των φιλοσόφων, διότι στηρίζονται στην εμπειρία και δεν είναι εξωπραγματικά, αντιρεαλιστικά. 21 Στην παράγραφο 3 του πρώτου κεφαλαίου της Πολιτικής Πραγματείας ο Σπινόζα αναφέρει την εξής φράση: «αλλά οξυδερκέστατοι άνδρες, πανούργοι ή επιτήδειοι, θεσμοθέτησαν την κοινή αυτή νομοθεσία και διαχειρίστηκαν τις δημόσιες υποθέσεις». Οι άνθρωποι, για να ζήσουν, χρειάζονται κάποιο κοινό πλαίσιο. Αυτό το πλαίσιο το θεσμοθέτησαν οξυδερκέστατοι άνδρες που όμως όλοι ήταν πανούργοι, επιτήδειοι (τους χαρακτηρίζει αρνητικά). Φτάνει στο συμπέρασμα ότι ιδανικά πολιτεύματα δεν υπάρχουν, ούτε υπάρχουν πολιτικές λύσεις που να μην έχουν δοκιμασθεί κάποια χρονική στιγμή από τους ανθρώπους, που υπήρξαν οξυδερκέστατοι όλων. Είναι δύσκολο, λοιπόν, να συλλάβουμε κάτι νέο, χρήσιμο για μια κοινότητα ανθρώπων, που να μην έχει δοκιμαστεί στο παρελθόν και που να 20 Στο ίδιο. 21 Βασιλική Γρηγοροπούλου, Γνώση, Πάθη και Πολιτική στη Φιλοσοφία του Σπινόζα, σ. 155 Αρ. Στυλιανού, Πανεπιστημιακές Παραδόσεις, 2002, Α.Π.Θ. 23

24 μην προέκυψε από την τύχη, την περίσταση ή τη διάνοια ορισμένων ανθρώπων. 22 Η αναφορά στους οξυδερκέστατους άνδρες γίνεται για τους πολιτικούς που την εποχή του Σπινόζα ονομάζονται "μακιαβελικοί" (κίνημα πολιτικών ιδεών, που αντιπροσωπεύεται από πολύ κυνικούς διαχειριστές της εξουσίας). Υπάρχει μία ομάδα ατόμων, κυρίως σύμβουλοι, παρατρεχάμενοι βασιλέων που, χωρίς να είναι του ίδιου θεωρητικού μεγέθους με τον Μακιαβέλι, γράφουν βιβλία υποστηρίζοντας ότι η πολιτική συνίσταται στην εύρεση κανόνων και μυστικών διακυβέρνησης ενός κράτους καθώς και στην εύρεση του τρόπου του να κρατάς έναν λαό υποταγμένο. Είναι δηλαδή μία λογική διαχείρισης της εξουσίας με ψέματα, κόλπα και απάτες που όμως αποτέλεσε τον πυρήνα μιας πολιτικής θεωρίας (μικροπολιτική διαχείριση). Εκείνη την εποχή, οι άνθρωποι αυτοί έχουν πέσει σε γενική ανυποληψία, τους κατηγορούν για αμοραλισμό (είναι τεχνοκράτες της εξουσίας χωρίς ηθικούς φραγμούς και όρια). Ωστόσο, οι λεγόμενοι μακιαβελικοί, αν και δεν εξυπηρετούν το γενικό συμφέρον, είναι ένα ισχυρό ρεύμα. Ο Σπινόζα δεν συντάσσεται με αυτούς, αλλά τους αναγνωρίζει ορισμένες αρετές (κρίνονται περισσότερο αρμόδιοι, εν συγκρίσει με τους φιλόσοφους, για τη διακυβέρνηση ενός κράτους). 23 Τόσο όμως οι φιλόσοφοι, όσο και οι πολιτικοί, αν και μέσω διαφορετικών διαδρομών, καταλήγουν στο ίδιο αποτέλεσμα, δηλαδή στη διατήρηση του χάσματος ανάμεσα στην εξουσία και το λαό. Ο πρακτικισμός των πολιτικών μπορεί να θεωρηθεί εξίσου αδιέξοδος με τις χίμαιρες των φιλοσόφων Σπινόζα, Πολιτική Πραγματεία, (μτφρ. Αρ. Στυλιανού), κεφ. Ι, παρ Όπ.π., κεφ. Ι, παρ. 2 Αρ. Στυλιανού, Πανεπιστημιακές Παραδόσεις, 2002, Α.Π.Θ. St. Hampshire, Spinoza, σσ Όπως παρατηρεί ο St. Hampshire «ο Μακιαβέλι γράφει πάντα από την πλευρά του κράτους και της διακυβέρνησης ως ένα παιχνίδι, κατά το οποίο κάποιος μπορεί να επιτύχει ή να αποτύχει ενώ ο Σπινόζα γράφει από την άποψη του ατόμου, για το οποίο η κυβέρνηση και η οργανωμένη κοινωνία είναι αδιαφιλονίκητα, μέσα για την ελευθερία του παρά μια δικλείδα ασφαλείας ενάντια στην αναρχία και την καταπίεση». 24 Βασιλική Γρηγοροπούλου, Γνώση, Πάθη και Πολιτική στη Φιλοσοφία του Σπινόζα, σ

25 iii) Η πρόθεση του Σπινόζα για μια υπέρβαση της αντίθεσης θεωρίας - πράξης. Μέσα από την παρουσίαση δύο αντίθετων κατηγοριών (φιλοσόφων και πολιτικών), ο Σπινόζα φτιάχνει μια συμπυκνωμένη, συνοπτική ιστορία της πολιτικής φιλοσοφίας όπου φαίνεται να απορρίπτει όλους τους προηγουμένους του. Αφού κάνει μια αντίστιξη μεταξύ των δύο κατηγοριών που έγραψαν περί πολιτικής, θα μιλήσει έπειτα για το τι προτίθεται να κάνει ο ίδιος. Συγκεκριμένα, θα πει πως θέλει να γράψει για την πολιτική με έναν τρόπο που να συγκεράζει τη θεωρία και την πράξη. Προσπαθεί να γράψει ένα βιβλίο όπου η πολιτική θα αντιμετωπίζεται σαν μία επιστήμη και όπου θα πρέπει όσο το δυνατόν πιο στενά η θεωρία να συνδέεται με την πράξη. Επιχειρεί μια υπέρβαση της αντίθεσης μεταξύ εξωπραγματικής θεωρίας (που κάνουν οι φιλόσοφοι) και εμπειρισμού δίχως αρχές, δίχως πλεύσεις και σταθερές γραμμές (από την πλευρά των πολιτικών). Ο ίδιος, αν και στηρίζεται στην εμπειρία, δεν είναι εμπειριστής δεν εμπιστεύεται μόνο τις αισθήσεις ή μόνο την εμπειρία. Πιστεύει στο λόγο, είναι εν πολλοίς ορθολογιστής. Προσπαθεί, έτσι, να θεμελιώνει ορθολογικά, με επιχειρήματα τα όσα θέλει να προβάλλει. 25 Αντλεί από την ιστορική, πολιτική εμπειρία χρήσιμα δεδομένα, αλλά δεν αρκείται μόνο στην εμπειρία, διότι αν μέναμε δεν θα μπορούσαμε να την επεξεργαστούμε. Ο εμπειριστής δίχως θεωρία και αρχές είναι ο πολιτικός άνδρας "του κυβερνάν" όπως τα φέρνει η συγκυρία και που εάν κάτι πάει στραβά δεν κατορθώνει να το αντιμετωπίσει, λόγω έλλειψης συνολικότερου σχεδίου. Η πολιτική στην περίπτωση αυτή δεν είναι αποτέλεσμα μακροχρόνιο, δεν έχει σχέδιο. Βλέπουμε έτσι ότι ο Σπινόζα δίνει το προβάδισμα στην εμπειρία, αλλά δεν την αντιλαμβάνεται με τον τρόπο που την αντιλαμβάνονται οι πολιτικοί. 25 Σπινόζα, Πολιτική Πραγματεία, (μτφρ. Αρ. Στυλιανού), κεφ. Ι, παρ. 4 Βλ. επίσης Δ. Πατέλης Από τον καρτεσιανό ορθολογισμό στον υπερορθολογισμό του Σπινόζα, στην Ουτοπία, τ. 61, 2004, σσ St. Hampshire, Spinoza, σ

26 Όπως διαπιστώθηκε, από τις θεωρίες των φιλοσόφων λείπει το αντικείμενο της πολιτικής, δηλαδή η εμπειρία ή πράξη. Από την άλλη, οι πολιτικοί ασχολούνται μόνο με την εμπειρία ή πράξη, αλλά χωρίς τους όρους συγκρότησής της, τους οποίους ανιχνεύει η κριτική σκέψη. Δηλαδή, λείπει το υποκείμενο της πράξης. 26 Ο Σπινόζα διακρίνει εδώ ένα αδιέξοδο. Στην Ηθική του, «η δύναμη της σκέψης ισούται με τη δύναμη της αποτελεσματικής πράξης». 27 Η σκέψη προϋποθέτει την πράξη, δεν την επινοεί. Η ιδέα προϋποθέτει το πράγμα ή την πράξη. Συνεπώς, εκείνο που χρειάζεται να αλλάξει δεν είναι πρωταρχικά η ιδέα αλλά το ίδιο το πράγμα, και μάλιστα μέσα από το ίδιο, από τη δική του δύναμη. Για τον Σπινόζα η ίδια η πράξη δείχνει τα προβλήματά της, αλλά και υποδεικνύει τους τρόπους για τη λύση τους. Διότι η πράξη είναι ταυτοχρόνως και σκέπτεσθαι. Αντιλαμβανόμαστε βέβαια ότι δεν αναφέρεται σε μια οποιαδήποτε πράξη, αλλά σε εκείνη η οποία υφίσταται και ως κριτική σκέψη. 28 Ως εκ τούτου, βλέπουμε ότι το προνόμιο της κριτικής ικανότητας δεν ανήκει αποκλειστικά στο σκεπτόμενο υποκείμενο. Η θεωρία συμπεριφέρεται ως πράξη, μεσολαβούμενη από την κριτική δύναμη. Έτσι, η κριτική δύναμη της θεωρητικής σκέψης θα πρέπει να συστοιχεί με τη δύναμη της αποτελεσματικής πράξης (ενιαίο υποκείμενο θεωρίας και πράξης, το οποίο ενεργεί ενώ σκέφτεται και σκέφτεται ενώ ενεργεί). 29 Ο Σπινόζα, εκφράζοντας τις προσωπικές του θέσεις, θα πει πως η εμπειρία, η πράξη έχει δείξει όλες τις μορφές πολιτικής οργάνωσης που μπορούν να υπάρξουν, να συλληφθούν καθώς επίσης και όλα τα μέσα χειραγώγησης του πλήθους (ώστε να συγκρατείται εντός ορισμένων ορίων). Δεν θα πει, λοιπόν, ο ίδιος κάτι το πρωτάκουστο, το καινοφανές, δε θα δώσει ένα καθαρά θεωρητικό μοντέλο, που δεν το έχουν σκεφθεί κάποιοι άνθρωποι στο παρελθόν. Υποστηρίζει ότι όλους αυτούς τους αιώνες της πολιτικής 26 Βασιλική Γρηγοροπούλου, Γνώση, Πάθη και Πολιτική στη Φιλοσοφία του Σπινόζα, σ Σπινόζα, Ηθική, (μτφρ. Μίνα Ζωγράφου), κεφ. ΙΙ, Θ Σπινόζα, Πολιτική Πραγματεία, (μτφρ. Αρ. Στυλιανού), κεφ. Ι, παρ Βασιλική Γρηγοροπούλου, Γνώση, Πάθη και Πολιτική στη Φιλοσοφία του Σπινόζα, σ

27 ιστορίας, τα πολιτεύματα, τις νομοθεσίες, τις έχουν επιβάλλει άνθρωποι επιτήδειοι, έξυπνοι, πανούργοι, βασιλιάδες, άνθρωποι που έχουν εντρυφήσει σε αυτά τα θέματα. Θα ήταν επομένως παράλογο να σκεφθούμε ότι έχει ξεφύγει από όλους αυτούς ένα καλό μοντέλο διαχείρισης της εξουσίας. Ο Σπινόζα είναι πεπεισμένος ότι η ζωή, η ιστορία, η εμπειρία μας έχει δείξει όλες τις βιώσιμες μορφές οργάνωσης του κράτους. Δεν πιστεύει ότι μπορεί να βρεθεί κάτι τόσο ιδανικό που να μην έχει δοκιμασθεί ιστορικά, πρακτικά, εμπειρικά. 30 Το εύλογο ερώτημα που προκύπτει εδώ είναι: Αφού η εμπειρία μας έχει δείξει όλες τις βιώσιμες μορφές πολιτικής ζωής, τότε ο Σπινόζα τι παραπάνω έχει να μας προσφέρει; Ο Σπινόζα ξεκινά από την πραγματική ανθρώπινη φύση, θέλοντας να συναγάγει τα πορίσματά του απ αυτήν. Θέλει δηλαδή σαν μαθηματικός να προσεγγίσει την πολιτική, να δει τα ανθρώπινα πάθη ως φυσικές ιδιότητες, που ανήκουν στον άνθρωπο, και όχι ως διαστροφές. Τα πάθη εξετάζονται ως φυσικά φαινόμενα, τα οποία είναι αναπόφευκτο να συμβούν, έχουν αναγκαία προέλευση αλλά και ορισμένες αιτίες που τα παράγουν. 31 Έτσι, τη χαρά, τη λύπη, τη φιλοδοξία των ανθρώπων τα εξετάζει ο Σπινόζα όπως εξετάζουν οι μετεωρολόγοι τη βροχή, το χαλάζι, το χιόνι, την ηλιοφάνεια. Όπως κάποια καιρικά φαινόμενα, έτσι και ορισμένα ανθρώπινα πάθη, πολλές φορές είναι δυσάρεστα. Ωστόσο δεν τα θεωρούμε διαστροφές της φύσης αλλά φυσικά φαινόμενα με αναγκαίες αιτίες. Γι αυτό προτείνει μια πολιτική θεωρία που λαμβάνει υπόψη της την ανθρώπινη παθολογία. Η ανθρώπινη φύση, είναι αυτή που βλέπουμε στην καθημερινότητα με τα πάθη της Σπινόζα, Πολιτική Πραγματεία, (μτφρ. Αρ. Στυλιανού), κεφ. Ι, παρ Βλ. στο ίδιο Βλ. επίσης Μ. Δαφέρμος, Ο Σπινόζα και η ψυχολογία στην Ουτοπία, τ. 61, 2004, σσ Σπινόζα, Πολιτική Πραγματεία, (μτφρ. Αρ. Στυλιανού), κεφ. Ι, παρ. 4 Σπινόζα, Ηθική, (μτφρ. Μίνα Ζωγράφου), κεφ. ΙΙΙ, Θ. 59 «Κινούμαστε κατά ποικίλους τρόπους από εξωτερικές αιτίες και ταραζόμαστε όπως τα κύματα της θάλασσας, που κινούνται από αντίθετους ανέμους, αγνοώντας τι θα μας συμβεί και ποια τύχη μας περιμένει» Μ. Δαφέρμος, Ο Σπινόζα και η ψυχολογία, στην Ουτοπία, τ. 61,

28 Το να θέλει ο Σπινόζα να ενώσει τη θεωρία με την πράξη, είναι κάτι πρωτότυπο για τον 17 ο αιώνα, είναι μια νέα προβληματική, που προβάλλει με την Πολιτική Πραγματεία του. Δεν είναι δηλαδή κάτι το συνηθισμένο και τετριμμένο, αφού δεν έχουμε άλλα κείμενα πριν τον Σπινόζα, στα οποία να δηλώνεται ρητώς από το συγγραφέα ότι θέλει να γράψει μία πολιτική θεωρία που να ακουμπά στην πράξη. 33 Έχουμε βέβαια τον Χομπς, τον Μακιαβέλι που λένε κάτι παρόμοιο. Ωστόσο, αυτή καθ εαυτή είναι μια καινούργια ιδέα, δεν έρχεται από τους αρχαίους. Οι όροι πράξη, θεωρία, θεωρητική πρακτική, έρχονται μετά τον Χέγκελ, κυρίως με τον Μαρξ, που έχει αναλύσει βαθιά τη σχέση θεωρίας πράξης. 33 Αρ. Στυλιανού, Πανεπιστημιακές Παραδόσεις, 2002, Α.Π.Θ. 28

29 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ ΦΥΣΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ i) Η μετάβαση από τη φυσική στην πολιτική κατάσταση. Μία ακόμη θεωρητική πρωτοτυπία του Σπινόζα προβάλλει με τη χρήση του όρου «φυσικό δίκαιο». 1 Κάθε φυσικό πράγμα μπορεί να εννοηθεί πλήρως, είτε υπάρχει είτε δεν υπάρχει. Και αυτή η δύναμη που κάνει τα πράγματα να υπάρχουν και να ενεργούν δεν είναι άλλη από την ίδια την αιώνια δύναμη του Θεού. Έτσι, κατανοούμε εύκολα τι είναι το δίκαιο της φύσης. Προσπαθώντας ο Σπινόζα να ορίσει το δίκαιο (jus) λέει ότι αυτό ταυτίζεται με τη δύναμη (potentia), το δικαίωμα του να κάνω κάτι (αξιωματικού τύπου ταύτιση εξίσωση). 2 Η ταύτιση όμως αυτή δε σχετίζεται με τις γενικότερες θετικές ή αρνητικές επιπτώσεις στο κοινωνικό σύνολο. Δεν υπάρχει κατ αυτόν απόλυτο καλό ή κακό. Υπάρχει καλή ή κακή συνέπεια για το αντικείμενο που θα υποστεί τη δύναμη ενός άλλου αντικειμένου. Αλλά δεν 1 Η θεωρία του Φυσικού δικαίου συνίσταται: 1. Στον Φυσικό νόμο, 2. Στη φυσική κατάσταση, 3. Στο κοινωνικό συμβόλαιο βλ. Άρης Στυλιανού, Θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου, σσ , περί απαγόρευσης Φυσικού δικαίου και απόρριψη διάκρισης μεταξύ είναι και δέοντος Β.Α. Κύρκος, Η θεωρία του φυσικού δικαίου στην αρχαία Σοφιστική και στο Σπινόζα, στο Φιλοσοφία και πολιτική, Ελληνική Φιλοσοφική Εταιρεία, 1982, σσ Ο Β. Κύρκος αναφέρει πως «ο Spinoza, έχει μια ολοκληρωμένη θεωρία περί φυσικού δικαίου, η οποία στηρίζεται σε ψυχολογικές αναλύσεις αλλά και κοινωνιολογικές παρατηρήσεις, έχει ανθρωπολογικό χαρακτήρα. Με το ίδιο πνεύμα βλέπει ο Spinoza και τη φύση του νόμου: ο νόμος συνδέεται είτε με την αναγκαιότητα που επιβάλλει η φύση είτε από τη βούληση των ανθρώπων η οποία όμως δεν μπορεί να είναι ανεξάρτητη από το γενικό φυσικό νόμο, γιατί ο άνθρωπος είναι ένα μέρος της δυνάμεως της φύσης (pars potentiae naturae) [ ]. Έτσι συναρτά το φυσικό δίκαιο με τη δύναμη της φύσεως (καθώς και με το φυσικό νόμο), αλλά η δύναμη της φύσεως είναι η ίδια η δύναμη του Θεού (naturae enim potentia ipsa dei potentia est)». Βλ. επίσης Roger Scruton, Spinoza (A very short introduction), σσ , για το φυσικό νόμο και το φυσικό δίκαιο. 2 Άκης Γαβριηλίδης, Η δημοκρατία κατά του φιλελευθερισμού, σσ , βλ. ορισμό φυσικού νόμου και δικαίου Σπινόζα, Πολιτική Πραγματεία, (μτφρ. Αρ. Στυλιανού), κεφ. Ι, παρ. 3. «Κάθε φυσικό πράγμα έχει εκ φύσεως τόσο δίκαιο όση έχει και δύναμη να υπάρχει και να ενεργεί, διότι η δύναμη αυτή δεν είναι άλλη από την ίδια τη δύναμη του Θεού, η οποία είναι απολύτως ελεύθερη» A.G. Wernham, Spinoza - The Political Works, σ. 125 Γ. Μανιάτης, Ο Σπινόζα και η πολιτική φιλοσοφία, στην Ουτοπία, τ. 61, 2004, σ. 95, όπου γίνεται αναφορά στο φυσικό δίκαιο. Michael Della Rocca, Spinoza s metaphysical psychology, στο The Cambridge Companion to Spinoza, σσ

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. Οι φορείς της αγωγής στην Αθήνα Βαθμίδες αγωγής Παιδευτικά μέσα A).. α).......

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1.Ο Πρωταγόρας παρουσιάζει στο σημείο αυτό μια ιδιαιτέρως ρηξικέλευθη τοποθέτηση σχετικά με την έννοια και το σκοπό της τιμωρίας. Η τιμωρία, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα δεν είναι εκδίκηση και

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας,

Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας, ZORBA PHOTOS REMARKS Delivered in Greek by Emmanuel Velivasakis at the Conclusion of the Zorba the Greek Play. Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας, Λέγομαι Μανώλης Βεληβασάκης, και είμαι

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

Θ.Α. ΑΜΕΛΙΔΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΕΕ

Θ.Α. ΑΜΕΛΙΔΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΕΕ Θ.Α. ΑΜΕΛΙΔΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΕΕ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΘΕΩΡΙΑ Ι. ΤΡΟΠΟΙ ΠΕΙΘΟΥΣ Α. Επίκληση στη λογική 3 Β. Επίκληση στο συναίσθημα (του δέκτη) 6 Γ. Επίκληση στο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α 323 Α) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Για όποιον εξετάζει το πολίτευμα, δηλαδή ποια είναι η ουσία του κάθε πολιτεύματος και ποια τα χαρακτηριστικά του, το πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ Κυρία ΦΟΥΝΤΟΥΛΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ Κύριο ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟ ΙΕΥΘΥΝΣΗ: ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΑΜΑΡΓΙΑΝΑΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Ηγούμαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Τι είναι Ηγεσία «Η Ηγεσία, δεν είναι θέση! γιαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η χαμηλή αυτοπεποίθηση - Βοηθείστε το παιδί σας. Επιμέλεια football-academies Τρίτη, 27 Μάρτιος 2012

Η χαμηλή αυτοπεποίθηση - Βοηθείστε το παιδί σας. Επιμέλεια football-academies Τρίτη, 27 Μάρτιος 2012 Εισηγήσεις που μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά σας - Μια μαγική λέξη που κάνει τους ανθρώπους και κυρίως τα παιδιά να αισθάνονται άνετα, πολύ καλά με τον εαυτό τους και τους άλλους. ΑΠΟΦΥΓΕΤΕ τα αρνητικά

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑ Α Α Α.1 Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων της Στήλης Α και δίπλα το γράµµα της θέσης που αποδίδεται στον καθένα από αυτούς από τη Στήλη Β.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός»

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Η Αφροδίτη Βακάλη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι εκπαιδευτικός. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση.

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Ιωάννης Αντ. Παναγιωτόπουλος Γενικός Γραμματέας Μέσων Ενημέρωσης Κυρίες και κύριοι, Το 1970, ο μέσος όρος των αναλφάβητων σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Σειρά: Εκπαιδευση Σχολικά βοηθήματα (για το Λύκειο) Πλάτωνος Πρωταγόρας Γ Λυκείου Θεωρητική Κατεύθυνση

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά.

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. 1 Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. Ψάχνοντας από το εσωτερικό κάποιων εφημερίδων μέχρι σε πιο εξειδικευμένα περιοδικά και βιβλία σίγουρα θα έχουμε διαβάσει ή θα έχουμε τέλος πάντων πληροφορηθεί,

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η ενότητα σώματος και ψυχής: το μυστήριο του Ευχελαίου (κεφ.27) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

Μια παράμετρος επιτυχίας διοίκησης έργου

Μια παράμετρος επιτυχίας διοίκησης έργου EMPATHY ΕΝΣΥΝΑΙΣΘΗΣΗ Μια παράμετρος επιτυχίας διοίκησης έργου Εισηγητής: Νίκος Α. Χαζάπης, Μ.Μ, τεχνικός σύμβουλος Καθορισμός διαδικασιών Λειτουργικής Παραλαβής Συστημάτων Κτιρίων Μέλος ASHRAE, CIBSE,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 2 Εισαγωγή... 3 Οι αρχές του σύμπαντος κατά τον Αριστοτέλη... 3 Ο υποσελήνιος χώρος... 3 Ο χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου 1 Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου Στο διεθνές σύστηµα δεν υπάρχουν µόνο οι µεγάλες δυνάµεις αλλά επίσης υπάρχουν µεσαίες, µικρές ή και πολύ µικρές δυνάµεις. Βέβαια η διαµόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1 Λορέντζος Χαζάπης Γιάννης Ζάραγκας Διοίκηση Λειτουργιών τα τετράδια μιας Οδύσσειας τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών Αθήνα 2012 τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρέας Καστανάς - Η επίσημη ιστοσελίδα. Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία. www.andreaskastanas.com. Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03

Ανδρέας Καστανάς - Η επίσημη ιστοσελίδα. Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία. www.andreaskastanas.com. Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03 - Η επίσημη ιστοσελίδα Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία www.andreaskastanas.com Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03 Όταν αποκαλώ ένα έργο μου «μυθιστόρημα», με την χρήση της λέξης δηλώνω το είδος της

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Δώρα Μαρκάτου, επίκ. Καθηγήτρια Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Χαιρετίζοντας την σημερινή εκδήλωση εκ μέρους του Πανεπιστημίου Κύπρου, θα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΡΓΑΣΙΑ EΠΟ 32 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΡΓΑΣΙΑ EΠΟ 32 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ EΠΟ 32 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Να σκιαγραφήσετε τις παιδαγωγικές αρχές που επικράτησαν στην ευρωπαϊκή ήπειρο το 19ο αιώνα, τους σηµαντικότερους εκπροσώπους τους και τις κοινωνικόοικονοµικές συνθήκες που τις παρήγαγαν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:Lazarus Διασκευή:SarahS. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children www.m1914.org

Διαβάστε περισσότερα

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr»

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Επεξήγηση web site με λογικό διάγραμμα «Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Web : www.e-base.gr E-mail : support@e-base.gr Facebook : Like Twitter : @ebasegr Πολλοί άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Κώστας Ν. Τσιαντής Πρόβλημα που τέθηκε από τους διοργανωτές της διημερίδας Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ A.1. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Επομένως, ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας υπάρχουν μέσα μας οι αρετές, αλλά έχουμε από τη φύση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ. Developing Leadership Skills

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ. Developing Leadership Skills ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ Developing Leadership Skills Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα για την Ανάπτυξη ηγετικών ικανοτήτων είναι μα πλήρης, αυτόνομη και ολοκληρωμένη εκπαιδευτική ενότητα με στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Α ΕΤΟΥΣ (Α ΕΞΑΜΗΝΟ)

ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Α ΕΤΟΥΣ (Α ΕΞΑΜΗΝΟ) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2008-2009 ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Α ΕΤΟΥΣ (Α ΕΞΑΜΗΝΟ) ΩΡΑ ΔΕΥΤΕΡΑ ΤΡΙΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΠΕΜΠΤΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 09:00-10:00 10:00-11:00 11:00-12:00

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους; Μάθημα: Εισαγωγή στα δημόσια οικονομικά Διδάσκουσα: Καθηγήτρια Μαρία Καραμεσίνη Οι παρακάτω ερωτήσεις είναι οργανωτικές του διαβάσματος. Τα θέματα των εξετάσεων δεν εξαντλούνται σε αυτές, αλλά περιλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: Η ΠΑΛΕΤΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΜΠΛΟΥΧΟΥ ΣΤΕΦΑΝΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 19 Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ἡ πρόοδος τῆς Ἰατρικῆς Βιοτεχνολογίας... 29 2. Προκλήσεις γιά τήν ἀρχή τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς... 36 3. Προκλήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική Υπάρχουν τριβές αλλά από ζήλο... Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ «Είμαι ικανοποιημένος από τη δεκαεννιάμηνη πορεία της κυβέρνησης.

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΖΙΜ ΧΙΚΜΕΤ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Η ΠΙΟ ΟΜΟΡΦΗ ΘΑΛΑΣΣΑ

ΝΑΖΙΜ ΧΙΚΜΕΤ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Η ΠΙΟ ΟΜΟΡΦΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΝΑΖΙΜ ΧΙΚΜΕΤ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Η ΠΙΟ ΟΜΟΡΦΗ ΘΑΛΑΣΣΑ Να γελάσεις απ' τα βάθη των χρυσών σου ματιών είμαστε μες στο δικό μας κόσμο Η πιο όμορφη θάλασσα είναι αυτή που δεν έχουμε ακόμα ταξιδέψει Τα πιο

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα