ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΚΑΙ Ι ΕΟΛΟΓΙΚΑ ΑΙΤΙΑ ΑΓΝΟΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΥ ΤΟΥ ΣΑΜΙΟΥ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΚΑΙ Ι ΕΟΛΟΓΙΚΑ ΑΙΤΙΑ ΑΓΝΟΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΥ ΤΟΥ ΣΑΜΙΟΥ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ."

Transcript

1 ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΚΑΙ Ι ΕΟΛΟΓΙΚΑ ΑΙΤΙΑ ΑΓΝΟΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΥ ΤΟΥ ΣΑΜΙΟΥ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ. Γιάννης Παπαδάτος Τοµέας Ψυχολογίας και Ειδικής Παιδαγωγικής Π.Τ..Ε. Πανεπιστήµιο Αθηνών Χαριλάου Τρικούπη Αθήνα «Για να µπορέσω να αποδείξω όλα τα συµπεράσµατα που θα βγάλω, δεν δέχοµαι καµία φυσική αρχή που να µην είναι αποδεκτή και στα µαθη- µατικά. Αυτές οι αρχές επαρκούν, γιατί µε αυτές µπορούν να εξηγηθούν όλα τα φαινόµενα της φύσης» Descartes, Principia philosophiae, ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το ερώτηµα για ποιους λόγους η ηλιοκεντρική θεωρία του Αρίσταρχου δεν έγινε έγκαιρα αποδεκτή, επιδέχεται σίγουρα πολλές απαντήσεις. Όµως εάν προσπαθούσε κανείς να οµαδοποιήσει τις προβαλλόµενες αιτίες, θα µπορούσε να σχηµατίσει δύο βασικές ενότητες. Εκείνες που υποστηρίζουν τη µη πειστικότητα της πρότασης λόγω της µη ωρίµανσης των επιστηµονικών γνωστικών εργαλείων της τότε επιστηµονικής κοινότητας και τις άλλες που θεωρούν ότι το περιεχόµενο της νέας πρότασης υπερακόντιζε το φιλοσοφικό και κοινωνικό οικοδόµηµα που οι συγκεκριµένες κοινωνίες είχαν διαµορφώσει µέσα στις δοσµένες ιστορικές συνθήκες. Υποστηρίζουµε ότι η δεύτερη εκδοχή είναι η βασική αιτία της µη αποδοχής της θεωρίας του Α- ρίσταρχου λόγω της αντίθεσης µε τα θρησκευτικά δόγµατα και τις κοινωνικές δεισιδαιµονίες.

2 322 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή Εισαγωγή εδοµένου ότι το ανθρώπινο ον δεν δηµιουργήθηκε αυτόµατα από κάποια µαγική, θεϊκή ή υπερκόσµια δύναµη, αλλά οικοδοµήθηκε σταδιακά µέσα από αέναες µεταµορφώσεις του υλικού κόσµου 1, η απαίτηση για έναν a priori ορθολογισµό της νοητικής του συµπεριφοράς, µοιάζει περισσότερο µε µια επιθυµία για ένα ευτυχισµένο happy end φτηνών σινεροµάντζων, παρά ως µία ρεαλιστική εκτίµηση. Η αποδοχή ή όχι µιας επιστηµονικής αλήθειας έχει να υπερνικήσει τις γνωστικές ατέλειες του homo sapiens αλλά και τα ευρύτερα κοινωνικά και πολιτισµικά νεφελώµατα, που επηρεάζουν σηµαντικά την αντικειµενική ε- κτίµηση µιας θεωρίας, µιας άποψης ή ενός ευρήµατος. Αφού υπερνικηθούν οι πολιτισµικές προκαταλήψεις για την επιλογή και διερεύνηση ενός επιστηµονικού ερωτήµατος, η λογική τεκµηρίωση της απόδειξης στο ερώτηµα είναι αναγκαία συνθήκη. Όπως ο Θόδωρος Εξαρχάκος 2 αναφέρει, «κάθε έκφραση που έχει πλήρες νόηµα, είναι απόφανση, εκφράζει γνώµη, ισχυρισµό ή αξίωση και χαρακτηρίζεται αποκλειστικά ως «αληθής» ή ως «ψευδής» λέµε ότι είναι µια λογική πρόταση». Η Ηλιοκεντρική θεωρία του Αρίσταρχου του Σάµιου από τη διατύπωσή της µέχρι σήµερα αντιµετώπισε µαζί µε τη θεωρία της εξέλιξης του αρβίνου αµέτρητες δυσκολίες για την αποδοχή της. Γιατί όµως; Πριν όµως επιχειρήσουµε µία απάντηση, ας δούµε αρχικά τι υποστήριξε ο Αρίσταρχος στη θεωρία του 3 και µέσα σε ποια ιστορικά και κοινωνικά πλαίσια διατυπώθηκε. Η Θεωρία του Αρίσταρχου αποτελεί µία από τις λαµπρότερες συλλήψεις του ανθρώπινου νου. Στηριζόµενος στη λογική σκέψη που διαθέτει το ανθρώπινο είδος και στην ασυµβίβαστη εµπιστοσύνη στα ακλόνητα συ- µπεράσµατα των µαθηµατικών, ο Αρίσταρχος είχε το θάρρος να προτείνει µια νέα ερµηνεία του ηλιοκεντρικού σύµπαντος που ερχόταν σε πλήρη α- ντίθεση µε τις παρατηρήσεις του «κοινού νου», αλλά όπερ και το σπουδαιότερο και µε ολόκληρο το κοσµοθεωρητικό οικοδόµηµα που οι θρησκευτικοπολιτισµικές παραδόσεις είχαν αριστοτεχνικά τεχνουργήσει. Όπως αναφέρει ο Αρχιµήδης στο έργο του Ψαµµίτης, 4 που το είχε αφιε- 1 Παπαδάτος Γ, «Ψυχοφυσιολογία», Αθήνα 2003, σελ.13 2 Εξαρχάκος Θ, «Βασικές Μαθηµατικές Έννοιες», εκδ. Συµµετρία, Αθήνα 1989, σελ. 3 3 Riley K, Aristarchus of Samos, tufts.edu/ GreekScience/ students/ Kristen/ Aristarchus.htm 4 Αρχιµήδης, Ψαµµίτης 4-5 στο Αρίσταρχος ο Σάµιος «Περί µεγεθών και αποστηµάτων η- λίου τε και σελήνης», πρόλογος - µετάφραση-σηµειώσεις Γεωργιάδης Θ, εκδ. Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα 2003, σελ. 47

3 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 323 ρώσει στον Τύραννο των Συρακουσών Γέλωνα, «Αρίσταρχος ο Σάµιος υποτίθεται γαρ τα µέν απλανέα των άστρων και των άλιων µένειν ακίνητων, ταν δε γαν περιφέρεσαι περί των άλιων κατά κύκλου περιφέρειαν, ως έστιν εν µέσω τω δρόµω κείµενος»*. Το εντυπωσιακό της πρότασης του Αρίσταρχου για το Ηλιοκεντρικό σύστηµα και την κίνηση της γης περί τον άξονά της είναι ότι δεν αποτελεί µια τυχαία υπόθεση, προϊόν µιας αχαλίνωτης φαντασίας, αλλά προκύπτει ως σαφές συµπέρασµα µε την ρηξικέλευθη χρήση της κατάλληλης παρατήρησης και των ανάλογων γεωµετρικών θεωρηµάτων. Στο µόνο σωζόµενο έργο του «Περί µεγεθών και αποστηµάτων ηλίου τε και σελήνης» ο Αρίσταρχος αναφέρει χαρακτηριστικά: «Υπολογίζεται λοιπόν ότι η απόσταση του ήλιου από τη γη είναι µεγαλύτερη περισσότερο από 18 φορές, αλλά λιγότερο από 20 φορές σε σχέση µε την απόσταση από τη Σελήνη. και τούτο σε συµφωνία µε την υπόθεση για την διχοτόµηση της σελήνης. Επιπλέον η διάµετρος του ήλιου έχει τον ίδιο λόγο προς τη διάµετρο της σελήνης. Αλλά και η διάµετρος του ήλιου έχει προς τη διάµετρο της γης λόγο µεγαλύτερο από ότι ο αριθµός 19 σε σχέση προς το 3, όµως µικρότερο από όσον έχει ο αριθµός 43 προς το 6. Και τούτο έρχεται σε συµφωνία µε τον ευρεθέντα λόγο των αποστάσεων, καθώς και µε την υπόθεση περί της σκιάς, όπως και µε την υπόθεση ότι η σελήνη υποτείνει κατά ένα δέκατο πέµπτο µέρος ενός σηµείου του ζωδιακού κύκλου» 5. Αν φέρουµε στη σκέψη µας τις απόψεις των «σοφών» της εποχής του Αρίσταρχου ( ή 230π.Χ), στην ελληνιστική Αλεξάνδρεια και στην Αθήνα που υποστήριζαν ότι η γη είναι το σταθερό κέντρο του κόσµου και ότι τα αστέρια σύµφωνα µε τον Πλάτωνα είναι ορατοί θεοί 6, αντιλαµ- *«Ο Αρίσταρχος ο Σάµιος υποθέτει ότι τα µεν απλανή άστρα και ο ήλιος µένουν ακίνητα, η γη περιφέρεται γύρω από τον ήλιο σε περιφέρεια κύκλου ο οποίος ήλιος βρίσκεται στη µέση της πορείας του».(µετάφραση Γεωργιάδης Θ, παραποµπή 4) 5 Αρίσταρχος ο Σάµιος, «Περί µεγεθών και αποστηµάτων ηλίου τε και σελήνης», µετάφραση-πρόλογος - σηµειώσεις Γεωργιάδης Θ, εκδ. Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα 2003, σελ.67 6 Με βάση το κείµενο του Πλάτωνα στον Τίµαιο 41c 42d ο Χ. Θεοδωρίδης, 1954 γράφει σχετικά ότι: «Ο Πλάτωνας ζευγάρωσε τους αστρικούς θεούς µε τη µετεµψύχωση. Η ανθρώπινη ψυχή είναι αθάνατη όπως τα άστρα. Ο δηµιουργός πατήρ, αφού κατάρτισε το σύµπαν, χώρισε τις ψυχές, τις έκανε ισάριθµες µε τα άστρα και τις µοίρασε από µια σε κάθε άστρο. Υπακούοντας στην ειµαρµένη, όπως το σύµπαν, οι ψυχές πέφτουνε στη γή, φυτεύονται σε σώµατα και παίρνουν µέρος στις ιδιότητές τους, στην αίσθηση, στα πάθη, στην ηδονή Όσες ψυχές περάσουν ενάρετη ζωή, ξαναγυρίζουν στο άστρο τους και συνεχίζουν την ατέλείωτα µακαρισµένη ζωή τους. Όσες όµως παραστρατούν στην πρώτη αυτή ζωή ξεπέφτουν σε ταπεινότερα σώµατα, της γυναίκας πρώτα. Αν συνεχίσουν την

4 324 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή βανόµεθα τη δύναµη της σκέψης του αλλά και το απαιτούµενο θάρρος να υποστηρίξει ότι ο ήλιος (προσωποποίηση θεών σε πολλές αρχαίες θρησκείες) είναι απλά ένα φυσικό αντικείµενο (σφαίρα), του οποίου µάλιστα το µέγεθος υπολόγισε ότι είναι 300 φορές µεγαλύτερο από εκείνο της Γης, (ενώ σήµερα γνωρίζουµε ότι είναι φορές) 7 και η οποία περιστρέφεται ετήσια γύρω του. Μπορούµε να συµπεράνουµε ότι όσο περισσότερο µια επιστηµονική ανακάλυψη ραγίζει ή ανατρέπει το κοσµοείδωλο για την ερµηνεία του κόσµου που χρησιµοποιούν οι εκάστοτε κυρίαρχες κοινωνικές τάξεις για τη διατήρηση της κυριαρχίας τους σε µια κοινωνία, τόσο οι αντιστάσεις αυξάνονται. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΙΑ ΡΟΜΗ Αρχαίος κόσµος Οι πρώτες καταγραφές αναπαραστάσεων του κόσµου στην Αρχαία Ελλάδα εντοπίζονται στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Η εικονογράφηση της ασπίδας του Αχιλλέα, που έγινε από τον Ήφαιστο, αφορά τη Γη και τον Ουρανό: «Πρωτίστως εποίησαν ασπίδα µεγάλη και στιβαρή από παντού στολίζοντάς την, και γύρω στεφάνι έβαλε φαεινό τριπλό που άστραφτε, και σ αυτό στήριξεν αργυρό τελαµώνα. Πέντε ήσαν αυτής της ασπίδος οι πτυχές κι επ αυτής εποίησε λογιών εικόνες µε το σοφό µυαλό του. Επάνω της την γην έφτιασε και τον ουρανό, και την θάλασσα, και τον ακάµατο ήλιο και την πανσέληνο, και τα αστέρια πάντα, µε τα οποία ο ουρανός στεφανώνεται, και τις Πλειάδες και τις Υάδες και τον σθεναρόν Ωρίωνα και την Άρκτο που και Άµαξαν καλούν, η οποία αυτού στρέφεται και τον Ωρίωνα καραδοκεί, που άµοιρος είναι στα λουτρά του Ωκεανού». 8 ίδια διαγωγή κατρακυλούν στο σώµα όλο και κατώτέρων ζώων. Τα βάσανά τους δε θα τελειώσουν, αν το λογικό τους δεν επιβληθεί πάνω στα γήινα και στα αλογικά που τους κολλήθηκαν κατόπι, κι αν δεν ξαναγυρίσουν στην παλιά και άριστη ιδιοσυγκρασία τους». Θεοδωρίδης Χ, «Η αληθινή όψη του Αρχαίου Κόσµου», εκδ. Κήπου, Rilei k, ό.π. 8 Οµήρου Ιλιάς, µετάφραση Κώστας ούκας, εκδ. Ιδεοθέατρον Γεωργιάδης, Αθήνα 1998 σελ.641

5 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 325 Παραθέτουµε επίσης ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα της κοσµοθεωρητικής αντίληψης των πρώτων χρόνων της ελληνικής σκέψης, όπως αναφέρεται στη «Θεογονία» 9. Το έργο τούτο αποδίδεται στον Ησίοδο, αλλά υποστηρίζεται ότι συνετέθη τον όγδοο µε ένατο αιώνα από το «Ιερατείο των µουσών» και αποτέλεσε την ιεράν γραφήν των Ελλήνων 10. «Πρώτα-πρώτα το Χάος έγινε, ύστερα η πλατύστηθη η Γη, το αιώνια στέρεο βάθρον όλων Κι από το Χάος το Ερεβος Γεννήθηκε και η µαύρη η Νύχτα κι από τη Νύχτα Πάλι ο Αιθέρας και η Ηµέρα, τους γέννησε απ το Σπέρµα του Ερεβους, ερωτικά σαν έσµιξε µαζί του. Κι η Γη λοιπόν εγέννησε πρώτα-πρώτα ίσο µε τον Εαυτό της τον Ουρανό τον αστερόπληθον, να την Σκεπάζει ως πέρα από παντού και για να γίνει των µακάριων Των Θεών το αιώνια στέρεο βάθρο, και εγέννησε και τα Όρη Τα µεγάλα, των θεών µονιές-χαρά των οµµατιών»*. Ανάλογες προσεγγίσεις υπάρχουν και στις «Ουπανισάδες», αρχαία Ινδικά κείµενα, στα οποία αναγράφεται ότι «στην αρχή δεν υπήρχε. ηµιουργήθηκε. Μεγάλωσε. Έγινε αυγό. Το αυγό επωαζόταν για ένα χρόνο. το αυγό έσπασε και άνοιξε. Το ένα του µισό ήταν από ασήµι, το άλλο από χρυσάφι. Το ασηµένιο µισό έγινε αυτή η γη, το χρυσό ο ουρανός και εκείνο που γεννήθηκε από αυτό ήταν ο aditya, ο ήλιος». 11 Στην ιουδαιο-χριστιανική κοσµοθεώρηση ο ουρανός θεωρείται ο κατ εξοχήν τόπος ύπαρξης του «Θεού». Κάθε εποµένως προσπάθεια ερµηνείας κινήσεων των ουρανίων σωµάτων αντιπαρατίθεται µε την αιώνια τάξη που σύµφωνα µε τα «ιερά κείµενα» ο θεός έχει εγκαθιδρύσει. Στο κατά Ματθαίο Ευαγγέλιο αναγράφεται: «Βαπτισθείς ο Ιησούς ανέβη ευθύς από του ύδατος κι ιδού ανεώχθησαν αυτώ οι ουρανοί και είδε το πνεύµα του θεού κατεβαίνον οσή περιστερά κι ερχόµενον επ αυτόν και ιδού φωνή εκ των ουρανών λέγουσα. Ούτος εστίν ο υιός µου ο αγαπητός, εν ώ ευδόκη- 9 Ησίοδος «Άπαντα», εισαγωγή- µετάφραση-σχόλια Λεκατσάς Π,εκδ. Ζαχαροπούλου, Αθήνα, σελ Λεκατσάς Π, Εισαγωγή, σελ. 19 * Μετάφραση:Λεκατσάς Π, ό.π., σελ Thomson G, «Η αρχαία Ελληνική Κοινωνία- Οι πρώτοι φιλόσοφοι», έκδ. Κέδρος 1987, σελ.162

6 326 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή σα» 12. Η άλλη µεγάλη µονοθεϊστική θρησκεία ο Μωαµεθανισµός υποστηρίζει ανάλογες απόψεις: «Στο όνοµα του Αλλάχ, του σπλαχνικού, του ελεήµονα. Είναι ο ελεήµονας αυτός που έχει διδάξει το κοράνι. Αυτός δηµιούργησε τον άνθρωπο και τον δίδαξε τον έναρθρο λόγο. Ο ήλιος, το φεγγάρι ακολουθούν την τροχιά που τους έχει ταχθεί. Τα φυτά και τα δέντρα υποκλίνονται µε λατρεία. Αυτός τοποθέτησε τον ουρανό ψηλά και έθεσε την ισορροπία όλων των πραγµάτων για να µην τον παραβιάζεις. Έδωσε το σωστό βάρος και τις σωστές διαστάσεις» 13. Ελληνική Πόλη-Κράτος Από τον όγδοο π.χ. αιώνα η δηµιουργία αποικιών, ο σηµαντικός ρόλος της βιοτεχνίας και του εµπορίου συµβάλουν στη δηµιουργία νέων κοινωνικών οµάδων και στο σχηµατισµό των πόλεων κρατών. Στις πόλεις κράτη της κυρίως Ελλάδας και των αποικιών αµφισβητείται πλέον η εξουσία των ευγενών και δηµιουργούνται µορφές ηµοκρατίας µε δικαιώµατα πολιτών. Τα κυριότερα δικαιώµατα των πολιτών είναι η ισονο- µία (ισότητα απέναντι στο νόµο) η ισηγορία (ελευθερία δηµόσιας έκφρασης) η κατάληψη δηµοσίων αξιωµάτων µε ψηφοφορία ή κλήρο 14. Κατά την κλασσική ελληνική αρχαιότητα (πέµπτο και τέταρτο αιώνα π.χ.) η κοινωνική οργάνωση είναι σχετικά σταθερή και η ανάπτυξη της ηµοκρατίας έχει καταστεί το επιθυµητό πολίτευµα. Η ανάπτυξη της φιλοσοφίας και της επιστήµης γίνεται χωρίς ανυπέρβλητα εµπόδια δεδοµένου ότι ο πολίτης αισθάνεται υπεύθυνος για τη µοίρα του. εν κατέχεται από αξεπέραστους φόβους απέναντι στις θεϊκές δυνάµεις αν και δεν έχουν ε- κλείψει εντελώς - και «µικραίνει» τους θεούς στο δικό του επίπεδο ζητώντας να υποταχθούν στους νόµους της πόλης που έχουν θεσπιστεί. Ο κόσµος των θρησκευτικών µύθων τίθεται υπό αµφισβήτηση και εξετάζεται µε βάση τα νέα δεδοµένα της κοινωνικής ζωής της πόλης. Όπως έ- χουµε αναφέρει 15 «Οι Αρχαίοι Έλληνες δεν αισθάνονται ανυπεράσπιστα 12 Ματθαίος, Καινή ιαθήκη, έκδ. Αποστολική ιακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Α- θήνα 1993, σελ Κοράνιο, µετ. Μιµίλης, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 1980, σελ Sinclair J., «Ιστορία της Ελληνικής Πολιτικής Σκέψεως.», έκδ. Παπαζήσης, Αθήνα 1969, σελ Παπαδάτος Γ, «Ο µύθος του Οιδίποδα: θεατρικός µύθος ή ψυχαναλυτική αλήθεια;» Στο Αινίγµατα της Σφίγγας ή ο Οιδίπους ως διακείµενο, επιµέλεια έκδοσης Γραµµατάς Θ. εκδ. Τολίδη, Αθήνα 1996, σελ. 47

7 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 327 θύµατα ενός ανεξερεύνητου και «παράλογου» κόσµου, αλλά προσπαθούν να βρουν τη λογική που ενυπάρχει στα φυσικά και κοινωνικά φαινόµενα. Η Ιοκάστη υποστηρίζει ότι «καλύτερο είναι να ζει κανείς στην τύχη όπως µπορεί». Όµως αυτή η άποψη, όπως υποστηρίζει ο Kitto, δεν είναι σύµφωνη µε τον προβληµατισµό της ελληνικής σκέψης. Ο «Έλληνας πίστευε, σαν από ένστικτο, πως το σύµπαν δεν ήταν χαοτικό και «παράλογο», αλλά ότι βασιζόταν σε κάποιο λόγο, ότι υπάκουε στο Νόµο». 16 Στην τραγωδία «Ικέτιδες» του Αισχύλου ο Θεός Απόλλων παρουσιάζεται για να υπερασπιστεί τον Ορέστη, αλλά ο χορός τον επιπλήττει λέγοντας του να µην ανακατεύεται σε θέµατα που είναι εκτός αρµοδιότητάς του : «Χορός: Βασιλιά Απόλλων, να µείνεις κύριος σ αυτά που έχεις. Πες µας τι ανακατεύεσαι σ αυτό το ζήτηµα. Απόλλων: Ήρθα να µαρτυρήσω γιατί κατά το νόµο είναι ικέτης µου αυτός ο άνθρωπος που κατέφυγε στο ναό µου 17.» Ο Ηράκλειτος θεωρεί ότι σε µια πόλη οι κυριότερες αρχές ήταν ο Νό- µος, η Ευφυΐα, και ο Αγώνας. Μάλιστα είχε διατυπώσει την άποψη ότι «ο αγών είναι ταυτοχρόνως ο πατέρας και ο βασιλεύς όλων των πραγµάτων, µεταβάλλει τους µεν σε θεούς, τους δε σε ανθρώπους, τους µεν σε δούλους, τους δε σε ελεύθερους» 18. Παρά το γεγονός ότι σηµαντικές επιστηµονικές ανακαλύψεις έχουν πραγµατοποιηθεί και σε διαφορετικούς πολιτισµούς πέραν του Ευρωπαϊκού π.χ. Κινέζικου, ο Ελληνικός πολιτισµός µε την Ευρωπαϊκή του συνέχεια ουσιαστικά έχει διαµορφώσει το σύγχρονο πολιτισµό. Γι αυτό η µελέτη των συνθηκών εκκίνησης των πρώτων βηµάτων της φιλοσοφικής και επιστηµονικής σκέψης έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Το θεµελιακό ερώτηµα είναι κάτω από ποιες κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισµικές συνθήκες έγινε δυνατός ο µετασχηµατισµός των δογµάτων της µυθικής - θρησκευτικής παράδοσης σε επιστηµονικά συµπεράσµατα µέσω της παρατήρησης του φυσικού κόσµου παρέχοντας για πρώτη φορά µια πειστικά λογική ερµηνεία του κόσµου. Θα πρέπει να θεωρήσουµε ότι η κοινωνική, πολιτική και πολιτισµική συγκρότηση της αρχαίας ελληνικής πόλης αποτέλεσε το πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη της φιλοσοφίας, της επιστήµης και των µαθηµατικών. Οι Ίωνες φιλόσοφοι της Σχολής της Μιλήτου για πρώτη φορά πραγµατοποίησαν ένα ποιοτικό άλµα στην επιστηµονική σκέψη θεµελιώνοντας τη 16 Kitto, H.D, «Η αρχαία ελληνική τραγωδία», έκδ. Παπαδήµα, Αθήνα 1993, σελ Νικολαϊδου Ε, «Αισχύλος: ο πατέρας της τραγωδίας», εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 2002, σελ Sinclair T., ό.π., σελ. 42

8 328 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή Ευρωπαϊκή φιλοσοφία. Μετασχηµάτισαν το θεολογικό και µεταφυσικό ε- ρώτηµα που µε διάφορες εκδοχές του συνεχίζεται µέχρι σήµερα- «από που δηµιουργήθηκε» ο κόσµος µε το νέο ερώτηµα «από τι είναι φτιαγµένος» 19 ; Η παρατήρηση του φυσικού κόσµου από τους αρχαίους Έλληνες δεν γίνεται µηχανιστικά, αλλά µε τη δηµιουργία των θεωρητικών εργαλείων της λογικής και των µαθηµατικών. Για να είναι δυνατός ο έλεγχος της αλήθειας των συµπερασµάτων, ο Burnet αναφέρει χαρακτηριστικά: «οι Έλληνες κατάφεραν ό,τι κατάφεραν γιατί, ήταν, καταρχήν, γεννηµένοι παρατηρητές Επιπλέον, οι Έλληνες πάντα προσπαθούσαν να δώσουν µια ορθολογική ερ- µηνεία για τα φαινόµενα που παρατηρούσαν. Οι λογικές τους ικανότητες ήταν ξεχωριστές, όπως φαίνεται από τα µαθηµατικά που µας άφησαν» 20. Ελληνιστικοί Χρόνοι Στην ελληνιστική περίοδο ο ρόλος της θρησκείας βρίσκεται σε παρακ- µή και νέες ιδεολογικές αναζητήσεις επιζητούνται. Οι Θεοί των πόλεωνκρατών δεν είναι σε θέση να επιβληθούν στην τεράστια επικράτεια που δη- µιούργησε ο Μέγας Αλέξανδρος. 21 Η εισβολή των ανατολικών «µονοθεϊστικών» συλλήψεων αρχίζει να διαµορφώνεται. Η επιζήτηση «Σωτήρα ή Ευεργέτη» 22 εκφράζει την αγωνία των πολιτών των πόλεων που έχουν σταδιακά µετατραπεί σε υπηκόους βασιλιάδων και τυράννων. Φαίνεται ότι ο Ελληνιστικός κόσµος πληρώνει ακριβό τίµηµα για την αποµυθοποίηση των ελληνικών θεών χάριν της δηµοκρατίας, της φιλοσοφίας και της επιστήµης κατά τη διάρκεια των κλασσικών χρόνων. Η κατάρρευση του Ελληνιστικού κόσµου µε την άνοδο των δυνάµεων του Χριστιανισµού, ύστερα από την ανακήρυξη του Χριστιανισµού σε επίσηµη θρησκεία από τον αυτοκράτορα Μεγάλο Κωνσταντίνο (313 µχ), είχε µοιραίες 23 επιδράσεις στις φιλοσοφικές σχολές και στην επιστηµονική έ- ρευνα. Ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος υπογράφει νόµο το 356 µ.χ. για το κλείσιµο όλων των ελληνικών ναών. Το δε 381 µ.χ. ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος 24 απαγόρευσε όλες τις µη χριστιανικές θρησκείες εκτός απ τον Ιου- 19 Thomson G., ό.π., σελ Burnet J, Early Greek Philosophy, Forth Ed, London, Toynbee, A. «Οι Έλληνες και οι κληρονοµιές τους», µετάφρ. Γιανναδάκης Ν, Αθήνα 1992, σελ Ράνοβιτς Α. «Ο Ελληνισµός και ο ιστορικός του ρόλος», εκδ. Ακαδηµία Επιστηµών ΕΣΣ Μόσχα-Λένινγκραντ 1950, ελλ. Έκδ. Παπακων/νου Γ, Αθήνα, σελ Toynbee, A, ό.π., σελ Toynbee A, ό.π., σελ. 109

9 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 329 δαϊσµό και την ανάλογη θρησκεία των Σαµαρειτών.( µ.χ.). Οι Χριστιανοί που επιστρέφουν στην αρχαιοελληνική θρησκεία, τιµωρούνται µε στέρηση των πολιτικών τους δικαιωµάτων. Οι φιλοσοφικές σχολές της Α- θήνας ήταν οι τελευταίες που έκλεισαν 539 µ.χ από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό τον Α. Οι διδάσκοντες φιλόσοφοι εξαναγκάζονται να ασπαστούν το Χριστιανισµό. Ας σηµειωθεί ότι σύµφωνα µε τον διαπρεπή ιστορικό Toynbee 25 ότι όσοι αρνήθηκαν «να γίνουν αποστάτες του Ελληνισµού» ζήτησαν άσυλο στην Περσική αυτοκρατορία. 26 Χαρακτηριστικό παράδειγµα της αντιµετώπισης των τελευταίων Ελλήνων φιλοσόφων ήταν η άγρια δολοφονία το 415 µ.χ. της διαπρεπούς φιλοσόφου και µαθηµατικού Υπατίας. 27 Η Υπατία ήταν κόρη του µαθηµατικού Θέωνος και έχαιρε µεγάλης αναγνώρισης στην Αλεξάνδρεια. Η δολοφονία της Υπατίας αποδίδεται σε παρασκηνιακές κινήσεις του πατριάρχη Κύριλλου της Αλεξάνδρειας. Ο Βολταίρος έχει γράψει ότι ο θάνατος της Υπατίας «ήταν µια κτηνώδης δολοφονία από τα κουρεµένα σκυλιά του Κυρίλλου µε µια φανατική συµµορία να τρέχει ξοπίσω τους». 28 Μεσαίωνας Η περίοδος του Μεσαίωνα αρχίζει στη υτική Ευρώπη µε την καταστροφή της υτικής Ρωµαϊκής αυτοκρατορίας. Στην καθ ηµάς «Ανατολή» o Μεσαίωνας αρχίζει µετά το θάνατο του αυτοκράτορα Θεοδοσίου 395 µ.χ. µε την καταστροφή της ελληνικής φιλοσοφικής και επιστηµονικής σκέψης. Στη διάρκεια του Μεσαίωνα ιδιαίτερα µετά τη δηµιουργία του Παπικού κράτους από τον Καρλοµάγνο η ερµηνεία του κόσµου ήταν πιστό αντίγραφο των δογµάτων της Αγίας Γραφής και κάθε αντίθετη άποψη θεωρείτο έργο του διαβόλου. Η Εκκλησία που προµηθεύει ένα ικανοποιητικό για τους σκοπούς του φεουδαρχισµού, κοσµοείδωλο 29 που περιείχε την αιώνια τάξη, την ιεραρχία, την υπακοή στο θεό και στους εκπροσώπους του, την µετέπειτα ζωή και την τιµωρία για τις αµαρτίες ενστερνίστηκε και προσάρµοσε *Επίσης ο Θεοδόσιος κατήργησε τους Ολυµπιακούς αγώνες ύστερα από ιστορία 1170 χρόνων. 25 Οι τελευταίοι Έλληνες που παρέµειναν πιστοί στη θρησκεία της Αρχαίας Ελλάδας είναι οι Μανιάτες που εκχριστιανίζονται από το Βασίλειο το Βουλγαροκτόνο το 917 µ.χ., Toynbee A, ό.π., σελ Toynbee A, ό.π., σελ Dzielska M, «Υπατία η Αλεξανδρινή», εκδ. Ενάλιος, Αθήνα 1997, σελ Βολταίρος στο Dzielska, M., ό.π., σελ Παπαδάτος Γ, «Ζητήµατα µετάβασης στο σοσιαλισµό», εκδ. Αιχµή, Αθήνα 1984, σελ. 65

10 330 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή στις απαιτήσεις της τον Αριστοτέλη και το Πτολεµαιϊκό σύστηµα ερµηνείας του ουρανού. Το αριστοτελικό κοσµολογικό πρότυπο αποτελούσε τον αντίποδα των απόψεων του Αρίσταρχου. Ο Charles Gillispie σηµειώνει ότι: «Το αριστοτελικό πρότυπο για το σύµπαν ήταν η γνωστή «κινέζικη φωλιά», δηλαδή µια σειρά από οµόκεντρες κρυστάλλινες σφαίρες γύρω από µια βαριά, φθαρτή και στατική γη. Κάθε σφαίρα είχε πάνω της, σαν φωτεινά κου- µπιά, τη σελήνη, τον ήλιο, έναν πλανήτη ή έναν αστερισµό από απλανείς αστέρες. Η περιστροφική κίνηση µεταδιδόταν σε όλο αυτό το σύµπλεγµα από ένα εξώτατο κέλυφος. Πέρα από αυτό βρισκόταν η υπέρτατη ευδαιµονία. Αναµασηµένο διαρκώς από τη θεολογία, την ποίηση, τη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία, το πρότυπο αυτό έδινε στο µορφωµένο άνθρωπο µια χονδρική εικόνα για τον κόσµο». 30 Κάθε νέα επιστηµονική ανακάλυψη απαγορευόταν. Θα µπορούσε µόνο να διατυπωθεί στα λατινικά που δε γνώριζε ο λαός και µε µεταµφίεση των θέσεων, ώστε να µη προκαλεί επικίνδυνες αναθεωρήσεις του υπάρχοντος κοσµοειδώλου. Το 1557 ο Πάπας Παύλος ΙV δηµιουργεί µέσω της Ιεράς Εξέτασης της Ρώµης κατάλογο απαγορευµένων βιβλίων «Index librorum Prohibitorum» που ανανεώνονται συνεχώς 31. Ο Index καταργήθηκε µετά από αιώνες από το Πάπα Παύλο τον VI.. «Στον Μεσαίωνα υπήρχε η µόνιµη σχεδόν υποψία πως οι πρωτοπόροι της Επιστήµης κορυφαίοι αλχηµιστές, ανατόµοι και φυσικοί χρωστούσαν τις θαυµατουργές τους γνώσεις και ικανότητες περισσότερο στο Σατανά, παρά στο Θεό» 32. Αναγέννηση Η µελέτη των αρχαιοελληνικών έργων που έγινε γνωστή στη ύση από αραβικές µεταφράσεις, κύρια από τα αραβικά Πανεπιστήµια της Ισπανίας, µαζί µε τη µετάφραση αρχαιοελληνικών κειµένων από το Βυζάντιο κύρια µέσω Σικελίας, αποτέλεσαν µαζί µε τις οικονοµικές και κοινωνικές αλλαγές τις αιτίες για την εµφάνιση της Αναγέννησης. 33 Οι θετικοί επιστήµονες, ειδικοί της εφαρµοσµένης γνώσης, εµφανίζο- 30 Gillispie, C.C, «Στην κόψη της αλήθειας», µετάφ. Κούρτοβικ, έκδ. Μορφωτικό Ίδρυ- µα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1994, σελ Szass, J, «Η βιοµηχανία της τρέλας», µετάφ. Σκαράγκα Ε, τόµ. Β, Εκδοτική Θεσσαλονίκης 1991, σελ Burt C, πρόλογος στο: Καίσλερ Α, «Η πράξη της δηµιουργίας», µετάφ. Χατζηνικολή Γιώτα, έκδ. Χατζηνικολή 1976, σελ Berggren, J.L (1997) «Mathematics and her sisters in Medieval Islam: A Selective Review of Work Done from 1985 to 1995, Historia Mathematica, 24,

11 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 331 νται µε την ανάπτυξη της αστικής τάξης και αποτελούν απαραίτητους συντελεστές για τη δηµιουργία µιας νέας εποχής. Η τάξη των εµπόρων µπαίνει απ τη στιγµή που δηµιουργήθηκε, σε σύγκρουση µε την εκκλησία, της ο- ποίας οι ηθικές αρχές εµποδίζουν την ανάπτυξη του εµπορικού καπιταλισµού. Οι εµπορικοί στόλοι έχουν ως φυσική συνέπεια την ανάγκη επιστη- µόνων και µηχανικών. Τα λογιστικά χρειάζονται ειδικές γνώσεις και απαιτούν τους µαθηµατικούς, τα συµβόλαια και οι δικαιοπραξίες απαιτούν τους νοµικούς κλπ. Στα τέλη του 17 ου αιώνα η αστική τάξη, κατοχυρώνοντας τη θέση της, αισθάνεται την ανάγκη για µια καθολική σύλληψη του κόσµου µέσα από µια ιδεολογία. Αυτή την ιδεολογία θα την οικοδοµήσουν οι άνθρωποι της ειδικής γνώσης, Μοντεσκιέ, Ντιντερό, Ρουσώ, Ελβέτιος- δηµιουργώντας µια λογική σύλληψη του Σύµπαντος, ικανή να αντιπαρατεθεί µε τη φεουδαρχία του Μεσαίωνα. Γι αυτό, χορηγείται στους επιστήµονες ελευθερία στις έρευνές τους, ανεξαρτησία στη σκέψη, που είναι απαραίτητη για την ανεύρεση της αλήθειας, που χρησιµοποιείται από την αστική τάξη για την παραπέρα ανάπτυξή της. 34 ΑΙΤΙΕΣ ΑΓΝΟΗΣΗΣ Πιθανές αιτίες για την µη αποδοχή της ηλιοκεντρικής θεωρίας του Αρίσταρχου µπορούν να θεωρηθούν: α) ότι αντιστρατευόταν την απλή, καθη- µερινή εµπειρία, β) ότι αντιστρατευόταν το κυρίαρχο κοσµοθεωρητικό µοντέλο που οι κυρίαρχες κοινωνικές τάξεις είχαν κατασκευάσει. γ) ιδεολογικά αίτια. Ας δούµε όµως τώρα αναλυτικότερα τις πιο πάνω αιτίες. 1) Καθηµερινή εµπειρία. Την ασυµβατότητα της καθηµερινής εµπειρίας µε την επιστηµονική ερµηνεία της πραγµατικότητας προβάλλουν αρκετοί επιστήµονες της Ιστορίας των Επιστηµών. 35 Ο Πτολεµαίος ( µΧ) δεν δέχτηκε το ηλιοκεντρικό σύστηµα, γιατί θεωρούσε το γεωκεντρικό σύστηµα ορθό, αφού έκρινε ότι είναι σύµφωνο µε ό,τι παρατηρούσε στη φύση. 36 Ας σηµειωθεί ότι ο Πτο- 34 Παπαδάτος Γ, 1984, ό.π. σελ Lloyd G, «Αρχαία Ελληνική Επιστήµη: Μέθοδοι και Προβλήµατα, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια (µετάφ. Μπάλλα Χ), 1996, σελ Βλησίδης Θ, «Γενική Ιστορία των Επιστηµών», τόµος Α, Εκδ.Βογιατζή, Αθήνα 1957, σελ. 262 * Crombie A. C, «Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο», τόµος Α, Μορφωτικό Ίδρυµα Ε- θνικής Τραπέζης, Αθήνα 1994, σελ. 96

12 332 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή λεµαίος θεωρούσε ότι η πρόταση του Αρίσταρχου ήταν απλούστερη συγκριτικά µε την πολύπλοκη δική του.* Όµως ο ορισµός της επιστήµης είναι ακριβώς ότι δεν παραµένει στην καθη- µερινή εµπειρία. Όπως ο Bronowski έχει γράψει, «ο επιστήµονας ή ο καλλιτέχνης παίρνει δυο γεγονότα ή εµπειρίες που στέκονται χωριστά, για να βρει µια οµοιότητα ανάµεσά τους που κανείς δεν την έχει δει πριν και να δηµιουργήσει µια ισότητα αποδεικνύοντας αυτήν την οµοιότητα». 37 Άλλωστε πολλές επιστηµονικές ανακαλύψεις έχουν γίνει αποδεκτές, χωρίς να διαθέτουµε οφθαλµοφανή δεδοµένα π.χ. η ύπαρξη µικροβίων έγινε αποδεκτή, χωρίς οι απλοί άνθρωποι να τα δουν ποτέ µε γυµνό οφθαλµό. 2)Αντίθεση σε κοσµοθεωρητικά αίτια. Οι κυρίαρχες τάξεις ενσωµατώνουν και χρησιµοποιούν σύµφωνα µε τα δικά τους συµφέροντα τα θρησκευτικά δόγµατα και τις πολιτιστικές παραδόσεις κάθε λαού. Οι περισσότεροι επιστήµονες ενώ είναι ικανοί να παράγουν πρωτοποριακό υλικό σε συµβατικά ή ουδέτερα πεδία ενδιαφερόντων, αποφεύγουν να υποστηρίξουν απόψεις αντίθετες µε τις κυρίαρχες θρησκευτικές και φιλοσοφικές ιδέες της κοινωνίας τους. Στις αρχαίες κοινωνίες µε πολυθεϊστικές θρησκείες (Αίγυπτος, Κίνα, Ελλάδα, Ρώµη), οι επιστηµονικές ανακαλύψεις αντιµετωπίζονταν µε περισσότερη ανοχή, ενώ όταν επιβλήθηκαν οι µονοθεϊστικές θρησκείες, πολλές από τις επιστηµονικές ανακαλύψεις αγνοήθηκαν από την επίσηµη εκκλησία (Ιουδαϊσµός, Ισλαµισµός, Χριστιανισµός). 38 Χαρακτηριστικές περιπτώσεις αµφισβήτησης και δίωξης επιστηµόνων και φιλοσόφων, όταν τα συµπεράσµατά τους συγκρούονταν µε τις κατεστηµένες αξίες ήταν: α) Ο ίδιος ο Αρίσταρχος ο Σάµιος είχε κατηγορηθεί στην εποχή του, γιατί εισήγαγε «ασέβεια». Όπως δε αναφέρει ο Πλούταρχος, κατηγορήθηκε από τον φιλόσοφο Κλεάνθη για «ασέβεια». «Μόνον ώ ταν, µη κρίσιν ηµίν ασεβείας επαγγείλης, ώσπερ Αρίσταρχον ωετο δειν Κλεάνθης τον Σάµιον ασεβείας προσκαλείσθαι τους Έλληνας ως κινούντα του κόσµου την εστίαν» 39 Ας θυµηθούµε ότι η καταδίκη σε θάνατο του Σωκράτη περιείχε την κατηγορία για «καινά δαιµόνια». β) Γνωρίζουµε ακόµη ότι ο Αναξαγόρας κατηγορήθηκε από τον Πλάτωνα και σώθηκε από τον Περικλή, επειδή ήταν µαθητής του. Ο ίδιος τον 37 Bronowski J., στο Αναπαραστάσεις του κόσµου, Ταµπάκης Ν., εκδ.στάχυ, Αθήνα 1996, σελ Gillispie, C.C, ό.π. σελ Πλούταρχος στο Γαβρόγλου Κ, ιαλέτης, Χριστιανίδης Γ, «Αρίσταρχος και ηλιοκεντρισµός», (2001), Νεύσις, τεύχος 10, σελ. 3-44

13 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 333 φυγάδεψε στη συνέχεια στη Μικρά Ασία. 40 γ) Ακόµη δε και κορυφαίοι φιλόσοφοι, όπως ο Πλάτωνας, πίστευαν ότι οι φιλόσοφοι, κυρίως των φυσικών επιστηµών, αµφισβητούσαν τις επίσηµες θρησκευτικές δοξασίες και έσπρωχναν τους νέους στην αθεΐα. Ακραίο παράδειγµα αντίθεσης στις νέες ιδέες είναι το αναφερόµενο από τον Αριστόξενο 41 ότι ο Πλάτωνας επιθυµούσε να καούν τα βιβλία του ηµόκριτου 42. δ) Ακόµη και όταν η Αναγέννηση είχε αρχίσει, η καθολική Εκκλησία και όχι µόνο αυτή, αντιµετώπισε µε τον πλέον βίαιο τρόπο τους επιστήµονες που παρουσίαζαν ευρήµατα που αµφισβητούσαν την κατά την άποψή τους «θεία τάξη» των πραγµάτων. 43 Απαγορεύσεις έκδοσης βιβλίων χωρίς έγκριση, κατάλογος απαγορευµένων βιβλίων, καταδίκες και θανατώσεις ε- πιστηµόνων. Ενδεικτικά παραδείγµατα είναι τα εξής: ε) Το 1584 ο Giordano Bruno εκφράζει την υπόθεση του άπειρου σύ- µπαντος και την βεβαιότητα για ύπαρξη και άλλων πλανητικών συστηµάτων. Την 16 η Φεβρουαρίου του 1600 το Βατικανό και ο Πάπας τον καίουν στην πυρά στην πλατεία Ανθέων της Ρώµης επειδή υποστήριξε την ηλιοκεντρική θεωρία. Η καθολική Εκκλησία θα υιοθετήσει την Ηλιοκεντρική Θεωρία µόνο το 1822 τρεις αιώνες µετά την ανακάλυψη της Αµερικής από το Χριστόφορο Κολόµβο. 44 στ) Έχει επίσης ενδιαφέρον ο τρόπος αντιµετώπισης του Γαλιλαίου Γαλιλέι από τον Πάπα Ουρβανό τον όγδοο που τον παρέπεµψε σε δίκη σύµφωνα µε την παράδοση της Ιερής Εξέτασης. Η δίκη άρχισε στις 12 Α- πριλίου του 1633 και τελείωσε στις 22 Ιουνίου του ίδιου έτους. Η κατάθεση που αναγκάστηκε να κάνει ο Γαλιλαίος είναι ο πιο αδιάψευστος δείκτης του κλίµατος της εποχής του και της αντίθεσης της θρησκευτικής εξουσίας προς τις νέες ιδέες. 45 Ανάµεσα στα άλλα ο Γαλιλαίος είπε και τα εξής: «Εγώ, ο Γαλιλαίος Γαλιλέι, γιος του Βιντζέντζο Γαλιλέι, ηλικίας 70 χρόνων, ορκίζοµαι ότι πάντοτε πίστευα, ότι τώρα πιστεύω και ότι θα εξακολουθώ και στο µέλλον να πιστεύω µε τη βοήθεια του Θεού σε όλα τα δι- 40 Λαγκαδά Α, Νικ.Κοπέρνικος και Γαλιλαίος Γαλιλέι, Αθήνα 1995, σελ ib. IX 40: 'AristÒxenoj d' n to j `Istoriko j Øpomn»mas fhsi Pl twna qelásai sumflšxai t Dhmokr tou suggr mmata, ÐpÒsa dun»qh sunagage n. 42 Στην Καινή ιαθήκη περιγράφεται σκηνή πυρπόλησης βιβλίων. «Ικανοί δε των τα περίεργα πραξάτων συνενέγκαντες τας βίβλους κατέκαιον ενώπιον πάντων», Καινή ιαθήκη, Αποστολική ιακονία, εκδόσεις Szass, T, ό.π., σελ Λιβιεράτος Ε. «Χαρτογραφίας και χαρτών περιήγησις», Εθνική Χαρτοθήκη, Θεσσαλονίκη 1998, σελ Wilson, D.B. (1999). Gallileo s Religion Versus the Church s Science? Rethinking the History of Science and Religion, Physics in Perspective, 1 pp

14 334 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή δάγµατα της Αγίας Καθολικής και Αποστολικής Ρωµαϊκής Εκκλησίας. Ω- στόσο, και παρά το γεγονός ότι στο παρελθόν η Αγία Έδρα µου επισήµανε ότι οφείλω να εγκαταλείψω την εσφαλµένη άποψη ότι ο ήλιος είναι το κέντρο του κόσµου και ακίνητος και ότι η γη δεν είναι το κέντρο του κόσµου και κινείται, και ότι ήταν υποχρέωσή µου να µην υποστηρίξω, υπερασπίσω ή διδάξω κατά οποιονδήποτε τρόπο στον οποιονδήποτε µε προφορικό ή γραπτό λόγο την παραπάνω λανθασµένη διδασκαλία και αφού µου επιση- µάνθηκε ότι η διδασκαλία αυτή έρχεται σε αντίθεση µε την Αγία Γραφή, εγώ έγραψα και τύπωσα ένα βιβλίο όπου αναπτύσσω αυτή τη διδασκαλία που έχει ήδη καταδικαστεί και εισάγω επιχειρήµατα που την ευνοούν, παραβιάζοντας τις παραπάνω εντολές» 46. Ο Γαλιλαίος πέθανε περιορισµένος στο σπίτι του στο Αρτσιέτρι στη Φλωρεντία το Την ίδια χρονιά γεννήθηκε στην Αγγλία ο Νεύτωνας. Μετά την καταδίκη του Γαλιλαίου η επιστηµονική πρόοδος µεταφέρθηκε στη Βόρεια Ευρώπη διακόπτοντας τη µεγάλη Μεσογειακή παράδοση αιώνων. ζ) Έχει όµως ενδιαφέρον να δούµε πώς συµπεριφέρονται οι σηµερινές κυβερνητικές εξουσίες σε επιστήµονες που δεν υποτάσσονται στις επιθυµίες τους. Ο Robert Oppenheimer( ) συνδέθηκε περισσότερο από κάθε άλλον µε την κατασκευή της ατοµικής βόµβας. Κατείχε επίσης ανώτερη διοικητική θέση και τύγχανε βαθιάς εκτίµησης από την ηγεσία των Η.Π.Α. Όταν όµως αργότερα εναντιώθηκε στην κατασκευή νέου τύπου βοµβών, αυτόµατα αµαυρώθηκε το όνοµα του και ο πρώην εκλεκτός πολίτης κατηγορήθηκε για φιλοκουµµουνιστικές προθέσεις - ανακρίθηκε από ειδική επιτροπή- και παροπλίστηκε επιστηµονικά. 47 3)Ιδεολογικά αίτια Η ιδεολογία χρησιµοποιείται για να περιγράφει ένα συνεκτικό σύνολο ιδεών σχετικά µε τον κόσµο, την κοινωνία και τον άνθρωπο. Ο όρος ιδεολογία χρησιµοποιήθηκε για πρώτη φορά από το Γάλλο φιλόσοφο Destutt de Tracy στα 1796 µε τη σηµασία της «µελέτης των ιδεών». Ο όρος ξαναχρησιµοποιήθηκε αργότερα από τον Μαρξ για να δοθεί όµως η ερµηνεία ότι οι κοινωνικοί όροι της πραγµατικής ζωής καθορίζουν τις ιδέες των ανθρώπων. Ο Μαρξ γράφει: «Σε άµεση αντίθεση µε τη γερµανική φιλοσοφία, η οποία κατεβαίνει από τον ουρανό στη γη, εµείς εδώ ανεβαίνουµε από τη γη στον 46 Παπαδάτος Γ., 2003, ό.π. σελ Foulkes R., An analysis of the social and ethical implications of science and technology on human society throughout history,

15 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 335 ουρανό». 48 Η βασική σηµασία της ιδεολογίας έχει εκφραστεί από πολλούς µαρξιστές. Ειδικότερα ο Althusser υποστηρίζει «απ όσο γνωρίζω καµία τάξη δεν µπορεί να διατηρήσει την κρατική εξουσία για µια εκτεταµένη περίοδο αν δεν ασκεί συγχρόνως την ηγεµονία της πάνω και µέσα στους ιδεολογικούς µηχανισµούς του κράτους.» 49 Οι ιδεολογικοί µηχανισµοί του κράτους λειτουργούν χωρίς να στηρίζονται στη χρήση ή απειλή άµεσης βίας. Τέτοιοι ιδεολογικοί µηχανισµοί είναι οι θρησκευτικοί, οι σχολικοί, οι νοµικοί, οι πολιτιστικοί κ.τ.λ. 50 Ο Maurice Cornforth στο βιβλίο του «Theory of knowledge» αναφέρει αιτίες που µπορούν να προκαλέσουν ιδεολογικές πλάνες. 51 Oι ιδεολογικές πλάνες ευθύνονται για τις ανορθόδοξες στάσεις µιας κοινωνίας ενάντια σε επιστηµονικές αλλαγές που θα ήταν προς το συµφέρον της. Οι κυριότερες αιτίες που προκαλούν ιδεολογικές πλάνες είναι οι εξής: α) Αντανάκλαση των παραγωγικών σχέσεων στην Ιδεολογία, Η ανάπτυξη της ιδεολογίας, ενώ φαίνεται ότι προκαλείται από αφηρη- µένες ιδέες στο νου των ανθρώπων, στην ουσία είναι αποτελέσµατα της αυθόρµητης αντανάκλασης των κοινωνικών σχέσεων και των µηχανισµών ε- ξουσίας. Το ίδιο ισχύει και για τις θρησκευτικές ιδεολογίες που στηρίζονται στη Μεταφυσική. Οι µεταφυσικές ιδέες υπηρετούν σχεδόν πάντα την κρατούσα κατάσταση πραγµάτων. β)ταξικά συµφέροντα Κάθε ιδεολογία εκφράζει τα συµφέροντα της κυρίαρχης τάξης. Κάθε ανερχόµενη τάξη προσπαθεί να πραγµατοποιήσει τους δικούς της σκοπούς διαµορφώνοντας µια ιδεολογία που να φαίνεται ότι εκφράζει τα συµφέροντα όλης της κοινωνίας. Όταν αυτή η τάξη επιβληθεί, τότε η ιδεολογία της υπηρετεί κυρίαρχα την νέα άρχουσα τάξη. Συχνά οι διανοούµενοι ή οι επιστήµονες που πρωτοστάτησαν στις αλλαγές καταλήγουν στο τέλος υπηρέτες των επίσηµων απόψεων της νέας άρχουσας τάξης πραγµάτων, γιατί αυτό κρίνουν ότι εξυπηρετεί το ατοµικό τους συµφέρον. 48 Μαρξ Κ., Έγκελς Φ., Γερµανική Ιδεολογία, µετάφραση Γ Κρητικός,- Κ Φιλίνης, εκδ., Gutenberg, Αθήνα Luis Althuser: Lenin and Philosophy and other essays, London NLB Παπαδάτος 1984, σελ. 90 ό.π. 51 Cornforth M. Theory of Knowledge, στα ελληνικά, Γνωσιολογία, µετάφραση Ροδάκης Π., εκδ. Σηµερινός κόσµος, Αθήνα σελ.111, Α.Χ.Ε

16 336 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Το ερώτηµα για ποιους λόγους η ηλιοκεντρική θεωρία του Αρίσταρχου δεν έγινε έγκαιρα αποδεκτή επιδέχεται σίγουρα πολλές απαντήσεις. Όµως εάν προσπαθούσε κανείς να οµαδοποιήσει τις προβαλλόµενες αιτίες, θα µπορούσε να σχηµατίσει δύο βασικές ενότητες. Εκείνες που υποστηρίζουν την µη πειστικότητα της πρότασης λόγω της µη ωρίµανσης των επιστηµονικών γνωστικών εργαλείων της επιστηµονικής κοινότητας. Και τις άλλες που αποδίδουν την µη αποδοχή στο ότι το περιεχόµενο της νέας πρότασης υπερακόντιζε το φιλοσοφικό και κοινωνικό οικοδόµηµα που οι συγκεκριµένες κοινωνίες είχαν διαµορφώσει µέσα στις δοσµένες ιστορικές συνθήκες. Ας δούµε αναλυτικότερα τις δύο ενότητες που αναφέραµε: Α. Ανωριµότητα της επιστηµονικής πρότασης. Τη µη πειστική τεκµηρίωση της πρότασης σύµφωνα µε τις απόψεις σύγχρονων ή σχετικά µεταγενέστερων φιλοσόφων και µαθηµατικών υποστηρίζουν οι:αρχιµήδης Πτολεµαίος κ.α. Όµως τα ιστορικά στοιχεία που έχουµε στη διάθεσή µας δεν συµφωνούν µε το ότι υπήρχε γνωσιολογική ή επιστηµονική αδυναµία στους σύγχρονους φιλοσόφους και µαθηµατικούς να αντιληφθούν τη θεωρία του Αρίσταρχου. Είναι γνωστό ότι ένας µαθητής του Πυθαγόρα, ο Φιλόλαος, τον 6 ο π.χ. αιώνα υποστήριξε ότι η γη κινείται και ότι δεν είναι το κέντρο του κόσµου. ύο αιώνες αργότερα ο φιλόσοφος Ηρακλείδης απ τον Πόντο, υποστήριζε ότι ο Ερµής και η Αφροδίτη περιστρέφονται γύρω απ τον Ήλιο, όµως συνέχιζε να πιστεύει ότι ο Ήλιος περιστρέφεται γύρω απ τη γη, αλλά σ ένα χρόνο και όχι σε µία ηµέρα. 52 Αξίζει να επισηµάνουµε επίσης ότι ο Σέλευκος ο Βαβυλώνιος το 150 π.χ. υποστήριξε την ηλιοκεντρική θεωρία. Ακόµη και ο Σενέκας αναφέρει την πιθανή αλήθεια της ηλιοκεντρικής θεωρίας 53. Επίσης, ο αυτοκράτορας Ιουλιανός που προσπάθησε να αναβιώσει τους αρχαίους θεούς πίστευε στην ηλιοκεντρική θεωρία (ίσως γι αυτό τον ονόµασαν Παραβάτη!) Εποµένως, ο Αρίσταρχος δεν δηµιούργησε από το µηδέν τη θεωρία του, αλλά στηρίχθηκε σε απόψεις προγενεστέρων µαθηµατικών πράγµα που µας οδηγεί στην άποψη ότι άλλοι λόγοι συνειδητοί ή ασυνείδητοι εµπόδισαν τους συγχρόνους του να την υιοθετήσουν. Το γεγονός ότι ο Κοπέρνικος το 52 Μπονάρ Α. «Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισµός», µετάφ. Γαρίδη Ε., έκδ. Θεµέλιο, Αθήνα 1986, σελ Rilei Κ, ό.π.

17 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» γράφει στις Ουράνιες Επαναστάσεις ότι γνωριµία του προφανώς µε αποσπάσµατα των απόψεων- µε τον Φιλόλαο, τον Ηρακλείδη και τον Αρίσταρχο τον προέτρεψαν να διερευνήσει την αλήθεια των ανωτέρω ισχυρισµών. «Τα χωρία αυτά µε ανάγκασαν να κάνω κι εγώ σκέψεις για µια κίνηση της γης». Είναι εποµένως σαθρό το επιχείρηµα ότι η µελέτη των ολοκληρωµένων έργων του Φιλολάου, του Ηρακλείδη και του Αρίσταρχου απ τους σύγχρονούς του δεν επαρκούσαν να τεκµηριώσουν την αποδοχή του ηλιοκεντρικού συστήµατος. Όταν µάλιστα η σαφήνεια των επιχειρηµάτων και η αναλυτική δεινότητα των αποδείξεων που χρησιµοποίησε στο µόνο σωζόµενο έργο του «περί µεγεθών και αποστηµάτων ηλίου τε και σελήνης» µας πείθει ότι θα είχε µε αντίστοιχο πειστικό τρόπο τεκµηριώσει τη θεωρία του. Έχουµε βεβαίως την περίπτωση του µέγιστου µαθηµατικού της αρχαιότητας, του Αρχιµήδη, που φαίνεται να µην έχει πειστεί για την ορθότητα της θεωρίας του Αρίσταρχου όπως διαφαίνεται στον Ψαµµίτη. Όµως δεν πρέπει να ξεχνάµε ότι ο Αρχιµήδης δε ζούσε σε µια δηµοκρατική πόλη, αλλά βρισκόταν κάτω από την εξουσία του τυράννου των Συρακουσών Γέλωνα. Νεότερες όµως απόψεις υποστηρίζουν ότι ο Αρχιµήδης δεν απορρίπτει τη θεωρία του ηλιοκεντρικού συστήµατος, αλλά για λόγους αντικειµενικότητας παραθέτει στον Γέλωνα και τις δύο απόψεις, Γεωκεντρική και Ηλιοκεντρική. 54 Β. Ακαταλληλότητα των ιδεολογικο-κοινωνικών στερεοτύπων. Οι ιδεολογικές κατασκευές και τα κοινωνικά στερεότυπα είναι ιδιαίτερα ισχυρά στη λειτουργία των κοινωνιών και τη διαµόρφωση του κοσµοθεωρητικού εγώ του κάθε ατόµου. Επειδή δε η ηλιοκεντρική θεωρία ήταν αντίθετη µε το παραδοσιακό κοσµοείδωλο δεν έγινε αποδεκτή. Ο ρόλος της θρησκείας ιστορικά έχει διαπιστωθεί ότι είναι εχθρικός σε ριζοσπαστικές επιστηµονικές προτάσεις που αµφισβητούν τα «ιερά κείµενα» και το υπάρχον κοσµοείδωλο. Φυσικά κάθε φορά η θρησκεία προβαίνει σε τακτικές υποχωρήσεις όταν µια επιστηµονική ανακάλυψη έχει κατακτήσει τις µεγάλες µάζες του πληθυσµού. Όµως η θρησκεία δεν διαπραγµατεύεται ότι το πρώτο «κινούν αίτιον» η αρχή της δηµιουργίας είναι αποκλειστικό έργο του Θεού 55 γι αυτό και ο Πάπας Πίος ο 12 ος το 1952 συνέδεσε την υποτιθέµενη 54 Γαβρόγλου Κ., ιαλέτης., Χριστιανίδης Γ., Αρίσταρχος και Ηλιοκεντρισµός. Περιοδικό Νεύσις, τεύχος 10, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 2001, σελ Μπιτσάκης Ε (2003) «Επιστήµες και Θρησκεία: Από την πυρά στην οικειοποίηση», Ουτοπία, τεύχος 55, Μάιος-Ιούνιος, σελ

18 338 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή πρώτη στιγµή του Big bang µε τη ρήση του Ευαγγελίου «γεννηθήτω φως». 56 Αλλά φευ η πρόοδος της επιστήµης δεν ελέγχεται πλέον αποτελεσµατικά από την εκκλησία και γι αυτό η θεωρία του big bang αµφισβητείται έντονα. Η σηµασία των ιδεολογικών και θρησκευτικών πεποιθήσεων άλλωστε η θρησκεία είναι µια µορφή ιδεολογίας-στη ζωή των ανθρώπων είναι καθοριστική. Στις πρωτόγονες κοινωνίες οι άνθρωποι που παρέβαιναν τα ηθικά ταµπού τίθεντο αυτόβουλα στο περιθώριο της ζωής και αρκετές φορές οδηγούνταν στο θάνατο. Μελέτες στο χώρο της κοινωνικής ψυχολογίας απέδειξαν ότι ο άνθρωπος αναζητά κοινωνική υποστήριξη για στις δικές του κοινωνικές στάσεις, είτε προσεγγίζοντας άτοµα που συµφωνούν µε τη γνώµη του, είτε προσηλυτίζοντας ώστε να ενισχυθούν οι απόψεις του. Επίσης διαπιστώθηκε ότι οι άνθρωποι προτιµούν περισσότερο εκείνους µε τους οποίους ταυτίζονται και ταυτόχρονα αποµακρύνονται από εκείνους που υιοθετούν διαφοροποιηµένες απόψεις. 57 Ένα κλασσικό επιστηµονικό πείραµα που έχει επιβεβαιωθεί και µε νεότερες µελέτες υπήρξε εκείνο του Stanley Milgram (1961) για τις συνθήκες υπακοής και ανυπακοής στην αυθεντία. ιαπιστώθηκε ότι σε ά- τοµα στα οποία δεν είχε εξασκηθεί βία πέραν διαδικασιών πειθούς και τα οποία δεν γνώριζαν την εικονικότητα του πειράµατος, αποφάσιζαν να διοχετεύουν σε εθελοντές ηλεκτρικό ρεύµα Vοlt που θα ήταν θανατηφόρο, εάν το πείραµα ήταν πραγµατικό. Και ο Milgram συµπεραίνει: «Ένα σοβαρό ποσοστό ανθρώπων κάνουν ότι τους πουν ανεξάρτητα από το περιεχόµενο της πράξης και χωρίς συνειδησιακούς περιορισµούς όσο θεωρούν ότι οι εντολές δίνονται από µια νόµιµη εξουσία Γι αυτό ακριβώς ο περιορισµός της ελευθερίας σε κάθε κράτος προκαλεί πάντοτε εκτεταµένο και σταθερό σκεπτικισµό για τους κανόνες τους οποίους επικαλείται η εξουσία». 58 Στη σύγχρονη δυτική κοινωνία το ρόλο του προσανατολισµού της κοινής γνώµης δεν εξασκεί πλέον η εκκλησία, αλλά οι ιδεολογικοί και πολιτι- 56 Pecker, J.C. (1990) «Μαθηµατικά µοντέλα και φυσική πραγµατικότητα», ιαλεκτική, τεύχος 4, σελ Frey D., Πειραµατικές έρευνες προς επιλεκτική αναζήτηση πληροφοριών και µερικές σκέψεις για τη µεταφορά της σε πολιτικές καταστάσεις. Στο «Εισαγωγή στην πολιτική Ψυχολογία»., Εισαγωγή- Επιµέλεια: Γεώργος Νικ. Γαλάνης-Helmut Moser, εκδόσεις, Παπαζήση, Αθήνα 1999, σελ Milgram S., «Μερικές συνθήκες υπακοής και ανυπακοής στην αυθεντία» στο Σύγχρονες έρευνες στην κοινωνική ψυχολογία Η κοινωνική επιρροή., Επιµέλεια Εισαγωγή, Στάµος Παπαστάµου, Εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 1989, σελ

19 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 339 στικοί µηχανισµοί της νεοφιλελεύθερης παγκοσµιοποίησης.. 59 Ένα συγκλονιστικό κείµενο έχει καταθέσει ο Albert Einstein, ο οποίος έζησε τη φρίκη δύο παγκόσµιων πολέµων και το ολοκαύτωµα των ατοµικών βοµβών στη Χιροσίµα και στο Ναγκασάκι. Οι οδυνηρές εµπειρίες που βίωσε στην επιστηµονική του διαδροµή, τον οδήγησαν στο ανησυχητικό συµπέρασµα ότι η επιστηµονική γνώση χρησιµοποιείται από τις κυβερνήσεις όχι για την ευηµερία της ανθρωπότητας, αλλά για την δηµιουργία νέων όπλων που χρησιµοποιούνται σε ανθρωποκτόνους πολέµους. Ο Αϊνστάιν διαπιστώνει ότι:«βλέποµε έτσι πως ο άνθρωπος της επιστήµης δοκιµάζει πράγµατι µια τραγική µοίρα.ενώ δονείται απ τη λαχτάρα της σαφήνειας και της εσωτερικής ανεξαρτησίας, δηµιούργησε µε τις σχεδόν υπεράνθρωπες προσπάθειές του τα µέσα για να καταντήσει εξωτερικά σκλάβος και να αφανιστεί εσωτερικά. Πρέπει να αφεθεί να του φορέσουν οι αντιπρόσωποι της πολιτικής εξουσίας ένα φίµωτρο Ταπεινώνεται µάλιστα σε τέτοιο βαθµό που συνεχίζει να υπακούει και να τελειοποιεί τα µέσα που προορίζονται να α- φανίσουν τους ανθρώπους». 60 ΕΠΙΛΟΓΟΣ Ο Αρίσταρχος ο Σάµιος είναι ένα κορυφαίο παράδειγµα που δείχνει ότι η αναζήτηση της επιστηµονικής γνώσης απ τον άνθρωπο προϋποθέτει α- παραίτητα η έρευνα να είναι ελεύθερη και ακηδεµόνευτη. Η δε διάδοση και η χρήση της νέας γνώσης εξαρτάται καθοριστικά από τους εξουσιαστικούς µηχανισµούς της άρχουσας ιδεολογίας της κοινωνίας µέσα στην οποία παράγεται. εν θα πρέπει όµως να διαφεύγει της προσοχής µας ότι κάθε πρωτοποριακή γνώση που ξεπερνά το περιοριστικό κοινωνικο-πολιτισµικό κέλυφος της εποχής της απαιτεί την πληρωµή ενός τιµήµατος από τους δη- µιουργούς της. Πόσοι όµως είναι διατεθειµένοι να το πληρώσουν; Όµως ακόµα και σήµερα κορυφαίοι επιστήµονες θεωρούν υποχρέωσή τους να οµνύουν στις τρέχουσες θρησκευτικές και φιλοσοφικές δοξασίες θεωρώντας πιθανόν ότι το αντίθετο θα έχει επιπτώσεις στη σταδιοδροµία τους. Ο Jean Claude Pecker 61 διαπιστώνει ότι ύστερα απ την αµφισβήτηση της θεωρίας του big bang,- η οποία είχε δηµιουργήσει το έδαφος για αυθαίρετους υποκειµενισµούς και νέες ψευδαισθήσεις- ο hawking και ο διατύπω- 59 Παπαδάτος Γ. (2001). «Παγκοσµιοποίηση και Ελληνισµός, στο περιοδικό «Σοσιαλιστική θεωρία και πράξη», Σεπτέµβριος- Οκτώβριος, Αθήνα, σελ Μπιτσάκης Ε.Ι. (1974), «Επιστήµη και Ιδεολογία», Ηριδανός, τεύχος 7-12, σελ Pecker J. ό.π. σελ

20 340 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή σε την ανάγκη για µια νέα θεωρία, «αν ανακαλύψουµε µια πλήρη θεωρία θα πρέπει [να µας επιτρέπει] να συµµετέχουµε στη συζήτηση µε θέµα τη γνώση γιατί υπάρχουµε εµείς και το σύµπαν. Αν βρούµε την απάντηση σ αυτή την ερώτηση [ ] θα γνωρίσουµε τη σκέψη του Θεού Αυτό θα είναι ο θρίαµβος του ανθρώπινου πνεύµατος.» Και ο Pecker συµπληρώνει: «ας µου επιτραπεί να διαφωνήσω κατηγορηµατικά µε το συµπέρασµα του Hawking!... Ο Θεός είναι το πρώτο µοντέλο που έφτιαξε ο άνθρωπος για το Σύµπαν, το πιο απλό και το πιο οικονοµικό εν είναι και το τελευταίο του!» SUMMARY The question on the reasons why the heliocentric theory of Aristarchus was not accepted at the time of its formulation certainly allows not a unique answer.if somebody attempts to group together the causes that have been put forward he/she could draw two fundamental assemblages. Those supporting the inability of persuasion of the theory due to the inadequateness of the cognitive tools of the scientific community of these days and those attributing the rejection on the conjecture that the content of the new theory was surpassing the philosophical and social structure that the specific societies had devised within the given historical conditions.in this work we support that the second proposition adequately describes the reasons of nonacceptance of the theory of Aristarchus due to its opposition to religious doctrines and social convictions. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ A) Ξενόγλωσση Berggren, J.L (1997) «Mathematics and her sisters in Medieval Islam: A Selective Review of Work Done from 1985 to 1995, Historia Mathematica, 24, Burnet J, Early Greek Philosophy, Forth Ed, London, Cornforth M, Theory of Knowledge, στα ελληνικά Γνωσιολογία, µετάφραση Ροδάκης Π., εκδ. Σηµερινός Κόσµος, Α.Χ.Ε. Crombie A, C, «Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο», τόµος Α, Μορφωτικό

21 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 341 Ίδρυµα Ερευνών Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα Dzielska M, «Υπατία η Αλεξανδρινή», εκδ. Ενάλιος, Αθήνα Foulkes R, An analysis of the social and ethnical implications of science and technology on human society throughout history, Gillispie, C.C, «Στην κόψη της αλήθειας», µετάφ. Κούρτοβικ, έκδ. Μορφωτικό Ίδρυµα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα Kitto, H.D, «Η αρχαία ελληνική τραγωδία», έκδ. Παπαδήµα, Αθήνα 1993, σελ Lloyd G, «Αρχαία Ελληνική Επιστήµη: Μέθοδοι και Προβλήµατα, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια (µετάφ. Μπάλλα Χ), Pecker, J.C. «Μαθηµατικά µοντέλα και φυσική πραγµατικότητα», ιαλεκτική, τεύχος 4, Αθήνα Riley K, Aristarchus of Samos, Kristen/ Aristarchus.htm Sinclair J., «Ιστορία της Ελληνικής Πολιτικής Σκέψεως.», έκδ. Παπαζήσης, Αθήνα Szasz, Τ, «Η βιοµηχανία της τρέλας», µετάφ. Σκαράγκα Ε, τόµ.β, Εκδοτική Θεσσαλονίκης Thomson G, «Η αρχαία Ελληνική Κοινωνία- Οι πρώτοι φιλόσοφοι», έκδ. Κέδρος 1987 Toynbee, A. «Οι Έλληνες και οι κληρονοµιές τους», µετάφρ. Γιανναδάκης Ν, Αθήνα Wilson, D.B., Gallileo s Religion Versus the Church s Science? Rethinking the History of Science and Religion, Physics in Perspective, 1 pp (1999). Β) Ελληνική Αρίσταρχος ο Σάµιος, «Περί µεγεθών και αποστηµάτων ηλίου τε και σελήνης», µετάφραση-πρόλογος-σηµειώσεις Γεωργιάδης Θ, εκδ. Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα Αρχιµήδης, Ψαµµίτης 4-5 στο Αρίσταρχος ο Σάµιος «Περί µεγεθών και α- ποστηµάτων ηλίου τε και σελήνης», πρόλογος-µετάφραση-σηµειώσεις Γεωργιάδης Θ, εκδ. Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα Βολταίρος στο Dzielska, M., ό.π., σελ.19. Γαβρόγλου Κ, ιαλέτης, Χριστιανίδης Γ, «Αρίσταρχος και Ηλιοκεντρισµός», περιοδικό Νεύσις, τεύχος 10, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 2001.

22 342 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή Εξαρχάκος Θ, «Βασικές Μαθηµατικές Έννοιες», εκδ. Συµµετρία, Αθήνα Ησίοδος «Άπαντα», εισαγωγή-µετάφραση-σχόλια Λεκατσάς Π,εκδ. Ζαχαροπούλου, Αθήνα Α.Χ.Ε. Καινή ιαθήκη, έκδ. Αποστολική ιακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα Καίσλερ Α, «Η πράξη της δηµιουργίας», µετάφ. Χατζηνικολή Γιώτα, έκδ. Χατζηνικολή Αθήνα Κοράνιο, µετ. Μιµίλης, εκδ. Κάκτος, Αθήνα Λιβιεράτος Ε. «Χαρτογραφίας και χαρτών περιήγησις», Εθνική Χαρτοθήκη, Θεσσαλονίκη Μαρξ Κ, Έγκελς Φ, «Η γερµανική ιδεολογία», µετάφραση Κρητικός Γ, Φιλίνης Κ, εκδ. Gutenberg Αθήνα Μπιτσάκης Ε.Ι., «Επιστήµη και Ιδεολογία», Ηριδανός, τεύχος 7-12, 1974 Μπιτσάκης Ε, «Επιστήµες και Θρησκεία: Από την πυρά στην οικειοποίηση», Ουτοπία, τεύχος 55, Μάιος-Ιούνιος, Μπονάρ Α. «Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισµός», µετάφ. Γαρίδη Ε., έκδ. Θε- µέλιο, Αθήνα Νικολαϊδου Ε, «Αισχύλος: ο πατέρας της τραγωδίας», εκδ. Σαββάλας, Αθήνα Οµήρου Ιλιάς, µετάφραση Κώστας ούκας, εκδ. Ιδεοθέατρον Γεωργιάδης, Αθήνα Παπαδάτος Γ, «Ζητήµατα µετάβασης στο σοσιαλισµό», εκδ. Αιχµή, Αθήνα Παπαδάτος Γ, «Ο µύθος του Οιδίποδα: θεατρικός µύθος ή ψυχαναλυτική αλήθεια;» Στο Αινίγµατα της Σφίγγας ή ο Οιδίπους ως διακείµενο, ε- πιµέλεια έκδοσης Γραµµατάς Θ. εκδ. Τολίδη, Αθήνα Παπαδάτος Γ. «Παγκοσµιοποίηση και Ελληνισµός, στο περιοδικό «Σοσιαλιστική θεωρία και πράξη», Σεπτέµβριος - Οκτώβριος, Αθήνα, 2001 Παπαδάτος Γ, «Ψυχοφυσιολογία», Αθήνα Πλάτων Τίµαιος 41c- 42d στο «Η αληθινή όψη του Αρχαίου Κόσµου», Θεοδωρίδης Χ, εκδ. Κήπου, Πλούταρχος στο Γαβρόγλου Κ, ιαλέτης, Χριστιανίδης Γ, «Αρίσταρχος και ηλιοκεντρισµός», Νεύσις, τεύχος 10, 2001 Ράνοβιτς Α. «Ο Ελληνισµός και ο ιστορικός του ρόλος», εκδ. Ακαδηµία Ε- πιστηµών ΕΣΣ Μόσχα-Λένινγκραντ 1950, ελλ. Έκδ. Παπακων/νου Γ, Αθήνα Α.Χ.Ε. Ταµπάκης Ν, στο Αναπαραστάσεις του κόσµου, εκδ.στάχυ, Αθήνα 1996.

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 2 Εισαγωγή... 3 Οι αρχές του σύμπαντος κατά τον Αριστοτέλη... 3 Ο υποσελήνιος χώρος... 3 Ο χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΤΑ XVII: ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ. Συντάχθηκε απο τον/την Ονειρόκοσμος Τετάρτη, 11 Αυγούστου 2010 13:27 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5

ΚΑΡΤΑ XVII: ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ. Συντάχθηκε απο τον/την Ονειρόκοσμος Τετάρτη, 11 Αυγούστου 2010 13:27 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5 Τ αστέρι που εικονίζεται σ αυτή την κάρτα είναι ο πλανήτης Αφροδίτη, ο Έσπερος των αρχαίων, που ο λαός τον ονομάζει Αποσπερίτη. Το ίδιο άστρο, όταν προβάλλει την αυγή πριν ανατείλει

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΟ31 ΘΕΜΑ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΟ31 ΘΕΜΑ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΟ31 ΘΕΜΑ «Προτάξτε τρεις βασικές προϋποθέσεις της Επιστημονικής Επανάστασης. Αναλύστε και τεκμηριώστε τις επιλογές σας» Επαναδιατύπωση του θέματος- Στόχοι της εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 13 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 13 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ Περιεχόµενα 7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 13 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α Η ΠΑΙ ΑΓΩΓΟΥΣΑ Ι ΑΣΚΑΛΙΑ... 17 Το αντικείµενο της Παιδαγωγικής, η παιδαγωγούσα διδασκαλία, ο ρόλος της ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά σπούδασε Ιατρική, όμως ο καθηγητής του Οστίλιο Ρίτσι (μαθηματικός) τον έστρεψε στις Θετικές Επιστήμες.

Αρχικά σπούδασε Ιατρική, όμως ο καθηγητής του Οστίλιο Ρίτσι (μαθηματικός) τον έστρεψε στις Θετικές Επιστήμες. Γαλιλαίος (1581-1643) Γεννήθηκε στην Πίζα το 1581 Αρχικά σπούδασε Ιατρική, όμως ο καθηγητής του Οστίλιο Ρίτσι (μαθηματικός) τον έστρεψε στις Θετικές Επιστήμες. Ως δευτεροετής φοιτητής ανακάλυψε: 1. Τον

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σχέδιο Μαθήµατος Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σκοπιµότητα Πρόσφυγας δεν είναι απλώς κάθε ξένος που ζητά να µείνει στη χώρα µας, αλλά ένας από τους πιο ευάλωτους,

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτήριο ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ - ΓΥΜΝΑΣΙΟ. Αρχαϊκή Εποχή και στο Ισλάμ. Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012»

Εκπαιδευτήριο ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ - ΓΥΜΝΑΣΙΟ. Αρχαϊκή Εποχή και στο Ισλάμ. Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012» Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012» Εκπαιδευτήριο ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ - ΓΥΜΝΑΣΙΟ Χαρτογραφία στην Αρχαϊκή Εποχή και στο Ισλάμ Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012» Τάξη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση )

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ,ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε.

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ; ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, Ο ΘΕΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι εμπειρία. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι επικοινωνία βαθιών ενοράσεων και αναγνώρισης του ενός

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α 323 Α) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Για όποιον εξετάζει το πολίτευμα, δηλαδή ποια είναι η ουσία του κάθε πολιτεύματος και ποια τα χαρακτηριστικά του, το πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΜΕ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ KEPLER

ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΜΕ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ KEPLER Ερασιτεχνικής Αστρονομίας ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΜΕ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ KEPLER Πολυχρόνης Καραγκιοζίδης χημικός info@polkarag.gr ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στα καταστατικά των ερασιτεχνικών σωματείων αστρονομίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 9.1 Εισαγωγή Η βιώσιµη ανάπτυξη είναι µία πολυδιάστατη έννοια, η οποία αποτελεί µία εναλλακτική αντίληψη της ανάπτυξης, µε κύριο γνώµονα το καθαρότερο περιβάλλον και επιδρά στην

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις αισθήσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4. Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.2000 Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Χειριστής: Γιώργος Καµίνης

Διαβάστε περισσότερα

1 ΕΚΘΕΣΗ ΕΚΦΡΑΣΗ B ΛΥΚΕΙΟΥ (Θεωρία Σχολικού βιβλίου, σελ. 249-257) A.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΓΡΑΠΤΟ ΛΟΓΟ 1. Κρατώ σηµειώσεις κατά παράγραφο 1. Εντοπίζω τα κύρια συστατικά της παραγράφου 2. Παρουσιάζω παραλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

Η Γεωδαισία σήμερα. Μια σύντομη εισαγωγή για το γήινο πεδίο βαρύτητας. Διδάσκων Δημήτρης Δεληκαράογλου

Η Γεωδαισία σήμερα. Μια σύντομη εισαγωγή για το γήινο πεδίο βαρύτητας. Διδάσκων Δημήτρης Δεληκαράογλου ΤΕΠΑΚ, Γεωδαισία IV Μια σύντομη εισαγωγή για το γήινο πεδίο βαρύτητας Διδάσκων Δημήτρης Δεληκαράογλου Η Γεωδαισία σήμερα νοείται ως η επιστήμη με αντικείμενο τρεις βασικούς τομείς: Tον προσδιορισμό της

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΣΗΜΕΡΑ. Κυρίες και Κύριοι,

Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΣΗΜΕΡΑ. Κυρίες και Κύριοι, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ: ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Ιωάννινα, 28.5.2008 ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΛΑΤΩΝΙΚΩΝ & ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥΠΟΛΗ 451 10 ΙΩΑΝΝΙΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1.Ο Πρωταγόρας παρουσιάζει στο σημείο αυτό μια ιδιαιτέρως ρηξικέλευθη τοποθέτηση σχετικά με την έννοια και το σκοπό της τιμωρίας. Η τιμωρία, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα δεν είναι εκδίκηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ 1 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ Άνθρωποι του Κάτω Κόσµου: ιδεολογίες και πολιτικές διακρίσεων, αποκλεισµού και διώξεων στη σύγχρονη εποχή. Ιστορικό ανθολόγιο και εκπαιδευτικός οδηγός. People of the Underworld: ideologies

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Η Φυσική Γεωγραφία εξετάζει: τον γήινο

Διαβάστε περισσότερα

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Κ. Φραγκάκης, Εκπαιδευτικός ΔΕ Δ. Κολιόπουλος, Καθηγητής ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών Συνοπτική περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Σειρά: Εκπαιδευση Σχολικά βοηθήματα (για το Λύκειο) Πλάτωνος Πρωταγόρας Γ Λυκείου Θεωρητική Κατεύθυνση

Διαβάστε περισσότερα

4. ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ (1517-1555)

4. ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ (1517-1555) 4. ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ (1517-1555) Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): Ρώμη, Βυζάντιο, βούλλα, συγχωροχάρτι, επιστήμη, Αναγέννηση, Μεσαίωνας, τυπογραφία. Από τα τέλη του

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Δ'. ΚΕΙΜΕΝΟ 'Οδυσσέας Ελύτης (1911-1996) Μικρή Πράσινη Θάλασσα Μικρή πράσινη θάλασσα δεκατριώ χρονώ Που θα θελα να σε υιοθετήσω Να σε στείλω σχολείο στην Ιωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ Μιχάλης Αρφαράς «ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΓΕΝΝΑΕΙ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΚΙΕΣ, Ο ΗΛΙΟΣ ΤΙΣ ΕΠΙΜΟΝΕΣ.» Η προσωπική διαδροµή του Μιχάλη Αρφαρά έχει να κάνει µε τη ΣΚΙΑ. Η γέννησή του σε µια χώρα σαν την Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο δραστηριοτήτων 4 ης τηλεδιάσκεψης

Φύλλο δραστηριοτήτων 4 ης τηλεδιάσκεψης Φύλλο δραστηριοτήτων 4 ης τηλεδιάσκεψης Οµάδα... Ονόµατα::...... ραστηριότητα 1 η Από το βιβλίο Ιστορίας της Νεότερης Ελλάδας χάθηκε το κεφάλαιο του Μικρασιατικού πολέµου. Εσείς αναλαµβάνετε να το γράψετε.

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Εργαστήρι Λεσχών Ανάγνωσης. Πάρος 2-6 Ιουλίου 2007

2 ο Εργαστήρι Λεσχών Ανάγνωσης. Πάρος 2-6 Ιουλίου 2007 2 ο Εργαστήρι Λεσχών Ανάγνωσης Πάρος 2-6 Ιουλίου 2007 Περίληψη Η Αλίκη µισεί τα µαθηµατικά και θεωρεί πως δε χρησιµεύουν σε τίποτα. Μια µέρα που κάθεται και διαβάζει στο πάρκο, ένα παράξενο άτοµο την προσκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑ Α Α Α.1 Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων της Στήλης Α και δίπλα το γράµµα της θέσης που αποδίδεται στον καθένα από αυτούς από τη Στήλη Β.

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου 1 Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου Στο διεθνές σύστηµα δεν υπάρχουν µόνο οι µεγάλες δυνάµεις αλλά επίσης υπάρχουν µεσαίες, µικρές ή και πολύ µικρές δυνάµεις. Βέβαια η διαµόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού

Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού Μακρυνίτσα 2009 Ύμνος της ομάδας «Στη σκέπη της Παναγίας» Απ τα νησιά τα ιερά στην Πάτμο φτάνω ταπεινά απ τα νησιά όλης της γης ακτίνες ρίξε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΡΓΑΣΙΑ EΠΟ 32 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΡΓΑΣΙΑ EΠΟ 32 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ EΠΟ 32 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Να σκιαγραφήσετε τις παιδαγωγικές αρχές που επικράτησαν στην ευρωπαϊκή ήπειρο το 19ο αιώνα, τους σηµαντικότερους εκπροσώπους τους και τις κοινωνικόοικονοµικές συνθήκες που τις παρήγαγαν

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική και Μαθηματικά!!!

Μουσική και Μαθηματικά!!! Μουσική και Μαθηματικά!!! Η μουσική είναι ίσως από τις τέχνες η πιο δεμένη με τα μαθηματικά, με τη μαθηματική σκέψη, από την ίδια τη φύση της. Η διατακτική δομή μπορεί να κατατάξει τα στοιχεία ενός συνόλου,

Διαβάστε περισσότερα

«Το Πορτοκάλι με την Περόνη» υλικό εργασίας

«Το Πορτοκάλι με την Περόνη» υλικό εργασίας «Το Πορτοκάλι με την Περόνη» υλικό εργασίας θεατρικές ασκήσεις και δημιουργικές δραστηριότητες Συμπεριλαμβάνεται CD με φωτογραφικό υλικό Το πορτοκάλι με την περόνη: υλικό εργασίας θεατρικές ασκήσεις και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΛΕΥΚΑΔΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΗΜΕΡΙΔΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ «ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΣΑΒΒΑΤΟ 13 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2014, ΩΡΑ 18.00 ΣΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΤΙΤΛΟΣ ISBN ΕΚΔΟΣΗ

ΜΑΘΗΜΑ ΤΙΤΛΟΣ ISBN ΕΚΔΟΣΗ 1 η ΤΑΞΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ (Παρουσίαση Λογοτεχνικών Κειμένων) ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Σαρρή, Ζ., Τα στενά παπούτσια ΠΑΤΑΚΗΣ Τριβιζάς, Ε., Το σεντούκι με τις πέντε κλειδαριές ΚΕΔΡΟΣ α. Αρχαία Ελληνική Γραμματεία

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε τόσο άσχημη κατάσταση, όσο τον καιρό αυτόν. Ο λόγος;

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΙ. Έρευνα-επιλογή: Μαρτίνα Λόος Μετάφραση-επιµέλεια: Βασιλική Καντζάρα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΙ. Έρευνα-επιλογή: Μαρτίνα Λόος Μετάφραση-επιµέλεια: Βασιλική Καντζάρα Έρευνα-επιλογή: Μαρτίνα Λόος Μετάφραση-επιµέλεια: Βασιλική Καντζάρα ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΙ Εισαγωγή Το παρόν κείµενο περιλαµβάνει ορισµένα µόνο ονόµατα γνωστών µαθηµατικών από την ιστορία της επιστήµης. Η έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ ΙΣΛΑΜ ) إسالم (αραβικά: Η αραβική λέξη «Ισλάμ» σημαίνει «υποταγή» και νοείται από τους μουσουλμάνους ως «υποταγή στον Θεό» εκείνοι που αποδέχονται την θρησκεία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού Υπεύθυνη Εκπαιδευτικός: Χρύσα Κουράκη, Δασκάλα, Δρ. Παιδικής Λογοτεχνίας Παν/μίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο Η παρακάτω εργασία παρουσιάστηκε στο εισαγωγικό σεµινάριο στα οµαδικά δυναµικά στην Ελληνική Εταιρεία Οµαδικής Ανάλυσης και Ψυχοθεραπείας, τον Ιανουάριο του 2000. Στην οµάδα που συνεργάστηκε µαζί µου για

Διαβάστε περισσότερα

σχετικά µε το καθεστώς της δεύτερης ανάθεσης µαθηµάτων στην δευτεροβάθµια

σχετικά µε το καθεστώς της δεύτερης ανάθεσης µαθηµάτων στην δευτεροβάθµια ΠΡΟΕ ΡΕΥΩΝ (Ιωάννης Τραγάκης): Θα συζητηθεί η µε αριθµό 189/4-9- 2012 επίκαιρη ερώτηση του Βουλευτή της ηµοκρατικής Αριστεράς κ. Θωµά Ψύρρα προς τον Υπουργό Παιδείας και Θρησκευµάτων, Πολιτισµού και Αθλητισµού

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Οι επιστήμες στην Αρχαία Ελλάδα. Από τον Θαλή στον Αναξίμανδρο. Θαλής ο Μιλήσιος

Οι επιστήμες στην Αρχαία Ελλάδα. Από τον Θαλή στον Αναξίμανδρο. Θαλής ο Μιλήσιος ΕΝΟΤΗΤΑ 1 - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Κείμενο 1 Οι επιστήμες στην Αρχαία Ελλάδα. Από τον Θαλή στον Αναξίμανδρο. Είναι γνωστό πως στην Αρχαία Ελλάδα γίνονται τα πρώτα σημαντικά βήματα για την ανάπτυξη των επιστημών,

Διαβάστε περισσότερα

Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία

Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία Γιατί εξακολουθεί να είναι σηµαντικό να σπουδάζουµε αρχαία Ελληνικά και Λατινικά, γλώσσες που σπάνια πια χρησιµοποιούνται στη σύγχρονη κοινωνία; Γιατί να ξοδεύουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής.

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Η Προκήρυξη Όπως αποκαλύφτηκε στον Μάρσαλ Βιάν Σάμμερς στης 15 Φεβρουαρίου 2007 στο Μπόλντερ, Κολοράντο, ΗΠΑ Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΔÔ Û Ì Î È ÔÈ ÎÈÓ ÛÂÈ ÙË Ë

ΔÔ Û Ì Î È ÔÈ ÎÈÓ ÛÂÈ ÙË Ë ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΔÔ Û Ì Î È ÔÈ ÎÈÓ ÛÂÈ ÙË Ë Tα βασικά σημεία του μαθήματος Η Γη είναι ένα ουράνιο σώμα, που κινείται συνεχώς στο διάστημα. Το σχήμα της είναι γεωειδές, δηλαδή είναι ελαφρά συμπιεσμένο στις κορυφές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΘΟΔΟΣ ΤΩΝ ΔΩΡΙΕΩΝ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ ΕΙΛΩΤΕΣ-ΠΕΡΙΟΙΚΟΙ. 11ος αι. 8 ος αι.π.χ.

ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΘΟΔΟΣ ΤΩΝ ΔΩΡΙΕΩΝ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ ΕΙΛΩΤΕΣ-ΠΕΡΙΟΙΚΟΙ. 11ος αι. 8 ος αι.π.χ. ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ 11ος αι. 8 ος αι.π.χ. ΚΑΘΟΔΟΣ ΤΩΝ ΔΩΡΙΕΩΝ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ ΕΙΛΩΤΕΣ-ΠΕΡΙΟΙΚΟΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝ ΑΠΟΙΚΙΕΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ Α ΑΠΟΙΚΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΛΙΑ ΜΙΚΡΑΣ ΑΣΙΑΣ ΑΙΟΛΕΙΣ ΑΙΟΛΕΙΣ -ΘΕΣΣΑΛΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ Β' Τάξη Γενικού Λυκείου Ομάδα συγγραφής: Κων/νος Γαβρίλης, καθηγητής Μαθηματικών Β/θμιας Εκπαίδευσης. Μαργαρίτα Μεταξά, Δρ. Αστροφυσικής, καθηγήτρια Φυσικής του Τοσιτσείου-Αρσακείου

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Σ ΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ Σ ΤΟ Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Σ ΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ Σ ΤΟ Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Σ ΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ Σ ΤΟ Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 142 Ι ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ιάρκεια: 1 διδακτική ώρα Θέµατα: 4 1ο ΣΧΕ ΙΟ Ευνοϊκές συγκυρίες για τον Ελληνισµό κατά τον 18 ο αιώνα Ο Νεοελληνικός ιαφωτισµός

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟ: Κοινωνικές ταυτότητες Οι κοινωνικές ταυτότητες είναι πολλές, είναι ιεραρχημένες και άνισες. Τις ταυτότητες τις αποκτάει ο άνθρωπος μέσα στην κοινωνία,

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι η φιλοσοφία; Εισαγωγή στη Φιλοσοφία

Τι είναι η φιλοσοφία; Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Τι είναι η φιλοσοφία; Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Μια απόπειρα ορισµού Έντονη, εσωτερικήδιάθεσηγιαέρευνα, γνώση, µάθηση. ΗΦιλοσοφίαδεµένειστοεπίπεδοτης απλής εµπειρίας ή περιέργειας αλλά γίνεται σοβαρή, µεθοδική

Διαβάστε περισσότερα

Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης.

Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης. 1 Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης. Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχε μια αντίληψη για τη φύση των πραγμάτων βασισμένη στις αρχές που τέθηκαν από τον Νεύτωνα

Διαβάστε περισσότερα

e-learning στην Αρχαιοαστρονομία (Επίδραση αστρονομίας στους πολιτισμούς και Εκμάθηση ψηφιακών τεχνικών)

e-learning στην Αρχαιοαστρονομία (Επίδραση αστρονομίας στους πολιτισμούς και Εκμάθηση ψηφιακών τεχνικών) (σύντομα δημοσιοποιούνται τα νέα Πιστοποιημένα Προγράμματα δια βίου του Παν/μιου Αιγαίου στο https://e-epimorfosi.aegean.gr. Σας προωθούμε εκ των προτέρων ενημέρωση σχετικά με το πρόγραμμά μας) e-learning

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΠ22 ΤΕΤΑΡΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΕΛΠ22 ΤΕΤΑΡΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΛΠ22 ΤΕΤΑΡΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Υποστηρίζεται η άποψη ότι η ελληνιστική περίοδος (3ος - 2ος αι. π.χ.) αποτελεί το «απόγειο» της αρχαίας ελληνικής επιστήµης. Επίσης, ορισµένοι ιστορικοί της επιστήµης εκτιµούν ότι

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΔΥΝΑΜΕΙΣ

ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΔΥΝΑΜΕΙΣ 3.1 Η έννοια της δύναμης ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Στο κεφάλαιο των κινήσεων ασχοληθήκαμε με τη μελέτη της κίνησης χωρίς να μας απασχολούν τα αίτια που προκαλούν την κίνηση

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού

Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού Ιστορία του Αραβοϊσλαμικού Πολιτισμού Ενότητα 3: Ιστορική Ανασκόπηση των Ισλαμικών Αυτοκρατοριών Δημήτριος Σταματόπουλος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα