ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΚΑΙ Ι ΕΟΛΟΓΙΚΑ ΑΙΤΙΑ ΑΓΝΟΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΥ ΤΟΥ ΣΑΜΙΟΥ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΚΑΙ Ι ΕΟΛΟΓΙΚΑ ΑΙΤΙΑ ΑΓΝΟΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΥ ΤΟΥ ΣΑΜΙΟΥ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ."

Transcript

1 ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΚΑΙ Ι ΕΟΛΟΓΙΚΑ ΑΙΤΙΑ ΑΓΝΟΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΥ ΤΟΥ ΣΑΜΙΟΥ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ. Γιάννης Παπαδάτος Τοµέας Ψυχολογίας και Ειδικής Παιδαγωγικής Π.Τ..Ε. Πανεπιστήµιο Αθηνών Χαριλάου Τρικούπη Αθήνα «Για να µπορέσω να αποδείξω όλα τα συµπεράσµατα που θα βγάλω, δεν δέχοµαι καµία φυσική αρχή που να µην είναι αποδεκτή και στα µαθη- µατικά. Αυτές οι αρχές επαρκούν, γιατί µε αυτές µπορούν να εξηγηθούν όλα τα φαινόµενα της φύσης» Descartes, Principia philosophiae, ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το ερώτηµα για ποιους λόγους η ηλιοκεντρική θεωρία του Αρίσταρχου δεν έγινε έγκαιρα αποδεκτή, επιδέχεται σίγουρα πολλές απαντήσεις. Όµως εάν προσπαθούσε κανείς να οµαδοποιήσει τις προβαλλόµενες αιτίες, θα µπορούσε να σχηµατίσει δύο βασικές ενότητες. Εκείνες που υποστηρίζουν τη µη πειστικότητα της πρότασης λόγω της µη ωρίµανσης των επιστηµονικών γνωστικών εργαλείων της τότε επιστηµονικής κοινότητας και τις άλλες που θεωρούν ότι το περιεχόµενο της νέας πρότασης υπερακόντιζε το φιλοσοφικό και κοινωνικό οικοδόµηµα που οι συγκεκριµένες κοινωνίες είχαν διαµορφώσει µέσα στις δοσµένες ιστορικές συνθήκες. Υποστηρίζουµε ότι η δεύτερη εκδοχή είναι η βασική αιτία της µη αποδοχής της θεωρίας του Α- ρίσταρχου λόγω της αντίθεσης µε τα θρησκευτικά δόγµατα και τις κοινωνικές δεισιδαιµονίες.

2 322 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή Εισαγωγή εδοµένου ότι το ανθρώπινο ον δεν δηµιουργήθηκε αυτόµατα από κάποια µαγική, θεϊκή ή υπερκόσµια δύναµη, αλλά οικοδοµήθηκε σταδιακά µέσα από αέναες µεταµορφώσεις του υλικού κόσµου 1, η απαίτηση για έναν a priori ορθολογισµό της νοητικής του συµπεριφοράς, µοιάζει περισσότερο µε µια επιθυµία για ένα ευτυχισµένο happy end φτηνών σινεροµάντζων, παρά ως µία ρεαλιστική εκτίµηση. Η αποδοχή ή όχι µιας επιστηµονικής αλήθειας έχει να υπερνικήσει τις γνωστικές ατέλειες του homo sapiens αλλά και τα ευρύτερα κοινωνικά και πολιτισµικά νεφελώµατα, που επηρεάζουν σηµαντικά την αντικειµενική ε- κτίµηση µιας θεωρίας, µιας άποψης ή ενός ευρήµατος. Αφού υπερνικηθούν οι πολιτισµικές προκαταλήψεις για την επιλογή και διερεύνηση ενός επιστηµονικού ερωτήµατος, η λογική τεκµηρίωση της απόδειξης στο ερώτηµα είναι αναγκαία συνθήκη. Όπως ο Θόδωρος Εξαρχάκος 2 αναφέρει, «κάθε έκφραση που έχει πλήρες νόηµα, είναι απόφανση, εκφράζει γνώµη, ισχυρισµό ή αξίωση και χαρακτηρίζεται αποκλειστικά ως «αληθής» ή ως «ψευδής» λέµε ότι είναι µια λογική πρόταση». Η Ηλιοκεντρική θεωρία του Αρίσταρχου του Σάµιου από τη διατύπωσή της µέχρι σήµερα αντιµετώπισε µαζί µε τη θεωρία της εξέλιξης του αρβίνου αµέτρητες δυσκολίες για την αποδοχή της. Γιατί όµως; Πριν όµως επιχειρήσουµε µία απάντηση, ας δούµε αρχικά τι υποστήριξε ο Αρίσταρχος στη θεωρία του 3 και µέσα σε ποια ιστορικά και κοινωνικά πλαίσια διατυπώθηκε. Η Θεωρία του Αρίσταρχου αποτελεί µία από τις λαµπρότερες συλλήψεις του ανθρώπινου νου. Στηριζόµενος στη λογική σκέψη που διαθέτει το ανθρώπινο είδος και στην ασυµβίβαστη εµπιστοσύνη στα ακλόνητα συ- µπεράσµατα των µαθηµατικών, ο Αρίσταρχος είχε το θάρρος να προτείνει µια νέα ερµηνεία του ηλιοκεντρικού σύµπαντος που ερχόταν σε πλήρη α- ντίθεση µε τις παρατηρήσεις του «κοινού νου», αλλά όπερ και το σπουδαιότερο και µε ολόκληρο το κοσµοθεωρητικό οικοδόµηµα που οι θρησκευτικοπολιτισµικές παραδόσεις είχαν αριστοτεχνικά τεχνουργήσει. Όπως αναφέρει ο Αρχιµήδης στο έργο του Ψαµµίτης, 4 που το είχε αφιε- 1 Παπαδάτος Γ, «Ψυχοφυσιολογία», Αθήνα 2003, σελ.13 2 Εξαρχάκος Θ, «Βασικές Μαθηµατικές Έννοιες», εκδ. Συµµετρία, Αθήνα 1989, σελ. 3 3 Riley K, Aristarchus of Samos, tufts.edu/ GreekScience/ students/ Kristen/ Aristarchus.htm 4 Αρχιµήδης, Ψαµµίτης 4-5 στο Αρίσταρχος ο Σάµιος «Περί µεγεθών και αποστηµάτων η- λίου τε και σελήνης», πρόλογος - µετάφραση-σηµειώσεις Γεωργιάδης Θ, εκδ. Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα 2003, σελ. 47

3 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 323 ρώσει στον Τύραννο των Συρακουσών Γέλωνα, «Αρίσταρχος ο Σάµιος υποτίθεται γαρ τα µέν απλανέα των άστρων και των άλιων µένειν ακίνητων, ταν δε γαν περιφέρεσαι περί των άλιων κατά κύκλου περιφέρειαν, ως έστιν εν µέσω τω δρόµω κείµενος»*. Το εντυπωσιακό της πρότασης του Αρίσταρχου για το Ηλιοκεντρικό σύστηµα και την κίνηση της γης περί τον άξονά της είναι ότι δεν αποτελεί µια τυχαία υπόθεση, προϊόν µιας αχαλίνωτης φαντασίας, αλλά προκύπτει ως σαφές συµπέρασµα µε την ρηξικέλευθη χρήση της κατάλληλης παρατήρησης και των ανάλογων γεωµετρικών θεωρηµάτων. Στο µόνο σωζόµενο έργο του «Περί µεγεθών και αποστηµάτων ηλίου τε και σελήνης» ο Αρίσταρχος αναφέρει χαρακτηριστικά: «Υπολογίζεται λοιπόν ότι η απόσταση του ήλιου από τη γη είναι µεγαλύτερη περισσότερο από 18 φορές, αλλά λιγότερο από 20 φορές σε σχέση µε την απόσταση από τη Σελήνη. και τούτο σε συµφωνία µε την υπόθεση για την διχοτόµηση της σελήνης. Επιπλέον η διάµετρος του ήλιου έχει τον ίδιο λόγο προς τη διάµετρο της σελήνης. Αλλά και η διάµετρος του ήλιου έχει προς τη διάµετρο της γης λόγο µεγαλύτερο από ότι ο αριθµός 19 σε σχέση προς το 3, όµως µικρότερο από όσον έχει ο αριθµός 43 προς το 6. Και τούτο έρχεται σε συµφωνία µε τον ευρεθέντα λόγο των αποστάσεων, καθώς και µε την υπόθεση περί της σκιάς, όπως και µε την υπόθεση ότι η σελήνη υποτείνει κατά ένα δέκατο πέµπτο µέρος ενός σηµείου του ζωδιακού κύκλου» 5. Αν φέρουµε στη σκέψη µας τις απόψεις των «σοφών» της εποχής του Αρίσταρχου ( ή 230π.Χ), στην ελληνιστική Αλεξάνδρεια και στην Αθήνα που υποστήριζαν ότι η γη είναι το σταθερό κέντρο του κόσµου και ότι τα αστέρια σύµφωνα µε τον Πλάτωνα είναι ορατοί θεοί 6, αντιλαµ- *«Ο Αρίσταρχος ο Σάµιος υποθέτει ότι τα µεν απλανή άστρα και ο ήλιος µένουν ακίνητα, η γη περιφέρεται γύρω από τον ήλιο σε περιφέρεια κύκλου ο οποίος ήλιος βρίσκεται στη µέση της πορείας του».(µετάφραση Γεωργιάδης Θ, παραποµπή 4) 5 Αρίσταρχος ο Σάµιος, «Περί µεγεθών και αποστηµάτων ηλίου τε και σελήνης», µετάφραση-πρόλογος - σηµειώσεις Γεωργιάδης Θ, εκδ. Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα 2003, σελ.67 6 Με βάση το κείµενο του Πλάτωνα στον Τίµαιο 41c 42d ο Χ. Θεοδωρίδης, 1954 γράφει σχετικά ότι: «Ο Πλάτωνας ζευγάρωσε τους αστρικούς θεούς µε τη µετεµψύχωση. Η ανθρώπινη ψυχή είναι αθάνατη όπως τα άστρα. Ο δηµιουργός πατήρ, αφού κατάρτισε το σύµπαν, χώρισε τις ψυχές, τις έκανε ισάριθµες µε τα άστρα και τις µοίρασε από µια σε κάθε άστρο. Υπακούοντας στην ειµαρµένη, όπως το σύµπαν, οι ψυχές πέφτουνε στη γή, φυτεύονται σε σώµατα και παίρνουν µέρος στις ιδιότητές τους, στην αίσθηση, στα πάθη, στην ηδονή Όσες ψυχές περάσουν ενάρετη ζωή, ξαναγυρίζουν στο άστρο τους και συνεχίζουν την ατέλείωτα µακαρισµένη ζωή τους. Όσες όµως παραστρατούν στην πρώτη αυτή ζωή ξεπέφτουν σε ταπεινότερα σώµατα, της γυναίκας πρώτα. Αν συνεχίσουν την

4 324 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή βανόµεθα τη δύναµη της σκέψης του αλλά και το απαιτούµενο θάρρος να υποστηρίξει ότι ο ήλιος (προσωποποίηση θεών σε πολλές αρχαίες θρησκείες) είναι απλά ένα φυσικό αντικείµενο (σφαίρα), του οποίου µάλιστα το µέγεθος υπολόγισε ότι είναι 300 φορές µεγαλύτερο από εκείνο της Γης, (ενώ σήµερα γνωρίζουµε ότι είναι φορές) 7 και η οποία περιστρέφεται ετήσια γύρω του. Μπορούµε να συµπεράνουµε ότι όσο περισσότερο µια επιστηµονική ανακάλυψη ραγίζει ή ανατρέπει το κοσµοείδωλο για την ερµηνεία του κόσµου που χρησιµοποιούν οι εκάστοτε κυρίαρχες κοινωνικές τάξεις για τη διατήρηση της κυριαρχίας τους σε µια κοινωνία, τόσο οι αντιστάσεις αυξάνονται. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΙΑ ΡΟΜΗ Αρχαίος κόσµος Οι πρώτες καταγραφές αναπαραστάσεων του κόσµου στην Αρχαία Ελλάδα εντοπίζονται στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Η εικονογράφηση της ασπίδας του Αχιλλέα, που έγινε από τον Ήφαιστο, αφορά τη Γη και τον Ουρανό: «Πρωτίστως εποίησαν ασπίδα µεγάλη και στιβαρή από παντού στολίζοντάς την, και γύρω στεφάνι έβαλε φαεινό τριπλό που άστραφτε, και σ αυτό στήριξεν αργυρό τελαµώνα. Πέντε ήσαν αυτής της ασπίδος οι πτυχές κι επ αυτής εποίησε λογιών εικόνες µε το σοφό µυαλό του. Επάνω της την γην έφτιασε και τον ουρανό, και την θάλασσα, και τον ακάµατο ήλιο και την πανσέληνο, και τα αστέρια πάντα, µε τα οποία ο ουρανός στεφανώνεται, και τις Πλειάδες και τις Υάδες και τον σθεναρόν Ωρίωνα και την Άρκτο που και Άµαξαν καλούν, η οποία αυτού στρέφεται και τον Ωρίωνα καραδοκεί, που άµοιρος είναι στα λουτρά του Ωκεανού». 8 ίδια διαγωγή κατρακυλούν στο σώµα όλο και κατώτέρων ζώων. Τα βάσανά τους δε θα τελειώσουν, αν το λογικό τους δεν επιβληθεί πάνω στα γήινα και στα αλογικά που τους κολλήθηκαν κατόπι, κι αν δεν ξαναγυρίσουν στην παλιά και άριστη ιδιοσυγκρασία τους». Θεοδωρίδης Χ, «Η αληθινή όψη του Αρχαίου Κόσµου», εκδ. Κήπου, Rilei k, ό.π. 8 Οµήρου Ιλιάς, µετάφραση Κώστας ούκας, εκδ. Ιδεοθέατρον Γεωργιάδης, Αθήνα 1998 σελ.641

5 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 325 Παραθέτουµε επίσης ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα της κοσµοθεωρητικής αντίληψης των πρώτων χρόνων της ελληνικής σκέψης, όπως αναφέρεται στη «Θεογονία» 9. Το έργο τούτο αποδίδεται στον Ησίοδο, αλλά υποστηρίζεται ότι συνετέθη τον όγδοο µε ένατο αιώνα από το «Ιερατείο των µουσών» και αποτέλεσε την ιεράν γραφήν των Ελλήνων 10. «Πρώτα-πρώτα το Χάος έγινε, ύστερα η πλατύστηθη η Γη, το αιώνια στέρεο βάθρον όλων Κι από το Χάος το Ερεβος Γεννήθηκε και η µαύρη η Νύχτα κι από τη Νύχτα Πάλι ο Αιθέρας και η Ηµέρα, τους γέννησε απ το Σπέρµα του Ερεβους, ερωτικά σαν έσµιξε µαζί του. Κι η Γη λοιπόν εγέννησε πρώτα-πρώτα ίσο µε τον Εαυτό της τον Ουρανό τον αστερόπληθον, να την Σκεπάζει ως πέρα από παντού και για να γίνει των µακάριων Των Θεών το αιώνια στέρεο βάθρο, και εγέννησε και τα Όρη Τα µεγάλα, των θεών µονιές-χαρά των οµµατιών»*. Ανάλογες προσεγγίσεις υπάρχουν και στις «Ουπανισάδες», αρχαία Ινδικά κείµενα, στα οποία αναγράφεται ότι «στην αρχή δεν υπήρχε. ηµιουργήθηκε. Μεγάλωσε. Έγινε αυγό. Το αυγό επωαζόταν για ένα χρόνο. το αυγό έσπασε και άνοιξε. Το ένα του µισό ήταν από ασήµι, το άλλο από χρυσάφι. Το ασηµένιο µισό έγινε αυτή η γη, το χρυσό ο ουρανός και εκείνο που γεννήθηκε από αυτό ήταν ο aditya, ο ήλιος». 11 Στην ιουδαιο-χριστιανική κοσµοθεώρηση ο ουρανός θεωρείται ο κατ εξοχήν τόπος ύπαρξης του «Θεού». Κάθε εποµένως προσπάθεια ερµηνείας κινήσεων των ουρανίων σωµάτων αντιπαρατίθεται µε την αιώνια τάξη που σύµφωνα µε τα «ιερά κείµενα» ο θεός έχει εγκαθιδρύσει. Στο κατά Ματθαίο Ευαγγέλιο αναγράφεται: «Βαπτισθείς ο Ιησούς ανέβη ευθύς από του ύδατος κι ιδού ανεώχθησαν αυτώ οι ουρανοί και είδε το πνεύµα του θεού κατεβαίνον οσή περιστερά κι ερχόµενον επ αυτόν και ιδού φωνή εκ των ουρανών λέγουσα. Ούτος εστίν ο υιός µου ο αγαπητός, εν ώ ευδόκη- 9 Ησίοδος «Άπαντα», εισαγωγή- µετάφραση-σχόλια Λεκατσάς Π,εκδ. Ζαχαροπούλου, Αθήνα, σελ Λεκατσάς Π, Εισαγωγή, σελ. 19 * Μετάφραση:Λεκατσάς Π, ό.π., σελ Thomson G, «Η αρχαία Ελληνική Κοινωνία- Οι πρώτοι φιλόσοφοι», έκδ. Κέδρος 1987, σελ.162

6 326 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή σα» 12. Η άλλη µεγάλη µονοθεϊστική θρησκεία ο Μωαµεθανισµός υποστηρίζει ανάλογες απόψεις: «Στο όνοµα του Αλλάχ, του σπλαχνικού, του ελεήµονα. Είναι ο ελεήµονας αυτός που έχει διδάξει το κοράνι. Αυτός δηµιούργησε τον άνθρωπο και τον δίδαξε τον έναρθρο λόγο. Ο ήλιος, το φεγγάρι ακολουθούν την τροχιά που τους έχει ταχθεί. Τα φυτά και τα δέντρα υποκλίνονται µε λατρεία. Αυτός τοποθέτησε τον ουρανό ψηλά και έθεσε την ισορροπία όλων των πραγµάτων για να µην τον παραβιάζεις. Έδωσε το σωστό βάρος και τις σωστές διαστάσεις» 13. Ελληνική Πόλη-Κράτος Από τον όγδοο π.χ. αιώνα η δηµιουργία αποικιών, ο σηµαντικός ρόλος της βιοτεχνίας και του εµπορίου συµβάλουν στη δηµιουργία νέων κοινωνικών οµάδων και στο σχηµατισµό των πόλεων κρατών. Στις πόλεις κράτη της κυρίως Ελλάδας και των αποικιών αµφισβητείται πλέον η εξουσία των ευγενών και δηµιουργούνται µορφές ηµοκρατίας µε δικαιώµατα πολιτών. Τα κυριότερα δικαιώµατα των πολιτών είναι η ισονο- µία (ισότητα απέναντι στο νόµο) η ισηγορία (ελευθερία δηµόσιας έκφρασης) η κατάληψη δηµοσίων αξιωµάτων µε ψηφοφορία ή κλήρο 14. Κατά την κλασσική ελληνική αρχαιότητα (πέµπτο και τέταρτο αιώνα π.χ.) η κοινωνική οργάνωση είναι σχετικά σταθερή και η ανάπτυξη της ηµοκρατίας έχει καταστεί το επιθυµητό πολίτευµα. Η ανάπτυξη της φιλοσοφίας και της επιστήµης γίνεται χωρίς ανυπέρβλητα εµπόδια δεδοµένου ότι ο πολίτης αισθάνεται υπεύθυνος για τη µοίρα του. εν κατέχεται από αξεπέραστους φόβους απέναντι στις θεϊκές δυνάµεις αν και δεν έχουν ε- κλείψει εντελώς - και «µικραίνει» τους θεούς στο δικό του επίπεδο ζητώντας να υποταχθούν στους νόµους της πόλης που έχουν θεσπιστεί. Ο κόσµος των θρησκευτικών µύθων τίθεται υπό αµφισβήτηση και εξετάζεται µε βάση τα νέα δεδοµένα της κοινωνικής ζωής της πόλης. Όπως έ- χουµε αναφέρει 15 «Οι Αρχαίοι Έλληνες δεν αισθάνονται ανυπεράσπιστα 12 Ματθαίος, Καινή ιαθήκη, έκδ. Αποστολική ιακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Α- θήνα 1993, σελ Κοράνιο, µετ. Μιµίλης, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 1980, σελ Sinclair J., «Ιστορία της Ελληνικής Πολιτικής Σκέψεως.», έκδ. Παπαζήσης, Αθήνα 1969, σελ Παπαδάτος Γ, «Ο µύθος του Οιδίποδα: θεατρικός µύθος ή ψυχαναλυτική αλήθεια;» Στο Αινίγµατα της Σφίγγας ή ο Οιδίπους ως διακείµενο, επιµέλεια έκδοσης Γραµµατάς Θ. εκδ. Τολίδη, Αθήνα 1996, σελ. 47

7 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 327 θύµατα ενός ανεξερεύνητου και «παράλογου» κόσµου, αλλά προσπαθούν να βρουν τη λογική που ενυπάρχει στα φυσικά και κοινωνικά φαινόµενα. Η Ιοκάστη υποστηρίζει ότι «καλύτερο είναι να ζει κανείς στην τύχη όπως µπορεί». Όµως αυτή η άποψη, όπως υποστηρίζει ο Kitto, δεν είναι σύµφωνη µε τον προβληµατισµό της ελληνικής σκέψης. Ο «Έλληνας πίστευε, σαν από ένστικτο, πως το σύµπαν δεν ήταν χαοτικό και «παράλογο», αλλά ότι βασιζόταν σε κάποιο λόγο, ότι υπάκουε στο Νόµο». 16 Στην τραγωδία «Ικέτιδες» του Αισχύλου ο Θεός Απόλλων παρουσιάζεται για να υπερασπιστεί τον Ορέστη, αλλά ο χορός τον επιπλήττει λέγοντας του να µην ανακατεύεται σε θέµατα που είναι εκτός αρµοδιότητάς του : «Χορός: Βασιλιά Απόλλων, να µείνεις κύριος σ αυτά που έχεις. Πες µας τι ανακατεύεσαι σ αυτό το ζήτηµα. Απόλλων: Ήρθα να µαρτυρήσω γιατί κατά το νόµο είναι ικέτης µου αυτός ο άνθρωπος που κατέφυγε στο ναό µου 17.» Ο Ηράκλειτος θεωρεί ότι σε µια πόλη οι κυριότερες αρχές ήταν ο Νό- µος, η Ευφυΐα, και ο Αγώνας. Μάλιστα είχε διατυπώσει την άποψη ότι «ο αγών είναι ταυτοχρόνως ο πατέρας και ο βασιλεύς όλων των πραγµάτων, µεταβάλλει τους µεν σε θεούς, τους δε σε ανθρώπους, τους µεν σε δούλους, τους δε σε ελεύθερους» 18. Παρά το γεγονός ότι σηµαντικές επιστηµονικές ανακαλύψεις έχουν πραγµατοποιηθεί και σε διαφορετικούς πολιτισµούς πέραν του Ευρωπαϊκού π.χ. Κινέζικου, ο Ελληνικός πολιτισµός µε την Ευρωπαϊκή του συνέχεια ουσιαστικά έχει διαµορφώσει το σύγχρονο πολιτισµό. Γι αυτό η µελέτη των συνθηκών εκκίνησης των πρώτων βηµάτων της φιλοσοφικής και επιστηµονικής σκέψης έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Το θεµελιακό ερώτηµα είναι κάτω από ποιες κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισµικές συνθήκες έγινε δυνατός ο µετασχηµατισµός των δογµάτων της µυθικής - θρησκευτικής παράδοσης σε επιστηµονικά συµπεράσµατα µέσω της παρατήρησης του φυσικού κόσµου παρέχοντας για πρώτη φορά µια πειστικά λογική ερµηνεία του κόσµου. Θα πρέπει να θεωρήσουµε ότι η κοινωνική, πολιτική και πολιτισµική συγκρότηση της αρχαίας ελληνικής πόλης αποτέλεσε το πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη της φιλοσοφίας, της επιστήµης και των µαθηµατικών. Οι Ίωνες φιλόσοφοι της Σχολής της Μιλήτου για πρώτη φορά πραγµατοποίησαν ένα ποιοτικό άλµα στην επιστηµονική σκέψη θεµελιώνοντας τη 16 Kitto, H.D, «Η αρχαία ελληνική τραγωδία», έκδ. Παπαδήµα, Αθήνα 1993, σελ Νικολαϊδου Ε, «Αισχύλος: ο πατέρας της τραγωδίας», εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 2002, σελ Sinclair T., ό.π., σελ. 42

8 328 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή Ευρωπαϊκή φιλοσοφία. Μετασχηµάτισαν το θεολογικό και µεταφυσικό ε- ρώτηµα που µε διάφορες εκδοχές του συνεχίζεται µέχρι σήµερα- «από που δηµιουργήθηκε» ο κόσµος µε το νέο ερώτηµα «από τι είναι φτιαγµένος» 19 ; Η παρατήρηση του φυσικού κόσµου από τους αρχαίους Έλληνες δεν γίνεται µηχανιστικά, αλλά µε τη δηµιουργία των θεωρητικών εργαλείων της λογικής και των µαθηµατικών. Για να είναι δυνατός ο έλεγχος της αλήθειας των συµπερασµάτων, ο Burnet αναφέρει χαρακτηριστικά: «οι Έλληνες κατάφεραν ό,τι κατάφεραν γιατί, ήταν, καταρχήν, γεννηµένοι παρατηρητές Επιπλέον, οι Έλληνες πάντα προσπαθούσαν να δώσουν µια ορθολογική ερ- µηνεία για τα φαινόµενα που παρατηρούσαν. Οι λογικές τους ικανότητες ήταν ξεχωριστές, όπως φαίνεται από τα µαθηµατικά που µας άφησαν» 20. Ελληνιστικοί Χρόνοι Στην ελληνιστική περίοδο ο ρόλος της θρησκείας βρίσκεται σε παρακ- µή και νέες ιδεολογικές αναζητήσεις επιζητούνται. Οι Θεοί των πόλεωνκρατών δεν είναι σε θέση να επιβληθούν στην τεράστια επικράτεια που δη- µιούργησε ο Μέγας Αλέξανδρος. 21 Η εισβολή των ανατολικών «µονοθεϊστικών» συλλήψεων αρχίζει να διαµορφώνεται. Η επιζήτηση «Σωτήρα ή Ευεργέτη» 22 εκφράζει την αγωνία των πολιτών των πόλεων που έχουν σταδιακά µετατραπεί σε υπηκόους βασιλιάδων και τυράννων. Φαίνεται ότι ο Ελληνιστικός κόσµος πληρώνει ακριβό τίµηµα για την αποµυθοποίηση των ελληνικών θεών χάριν της δηµοκρατίας, της φιλοσοφίας και της επιστήµης κατά τη διάρκεια των κλασσικών χρόνων. Η κατάρρευση του Ελληνιστικού κόσµου µε την άνοδο των δυνάµεων του Χριστιανισµού, ύστερα από την ανακήρυξη του Χριστιανισµού σε επίσηµη θρησκεία από τον αυτοκράτορα Μεγάλο Κωνσταντίνο (313 µχ), είχε µοιραίες 23 επιδράσεις στις φιλοσοφικές σχολές και στην επιστηµονική έ- ρευνα. Ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος υπογράφει νόµο το 356 µ.χ. για το κλείσιµο όλων των ελληνικών ναών. Το δε 381 µ.χ. ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος 24 απαγόρευσε όλες τις µη χριστιανικές θρησκείες εκτός απ τον Ιου- 19 Thomson G., ό.π., σελ Burnet J, Early Greek Philosophy, Forth Ed, London, Toynbee, A. «Οι Έλληνες και οι κληρονοµιές τους», µετάφρ. Γιανναδάκης Ν, Αθήνα 1992, σελ Ράνοβιτς Α. «Ο Ελληνισµός και ο ιστορικός του ρόλος», εκδ. Ακαδηµία Επιστηµών ΕΣΣ Μόσχα-Λένινγκραντ 1950, ελλ. Έκδ. Παπακων/νου Γ, Αθήνα, σελ Toynbee, A, ό.π., σελ Toynbee A, ό.π., σελ. 109

9 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 329 δαϊσµό και την ανάλογη θρησκεία των Σαµαρειτών.( µ.χ.). Οι Χριστιανοί που επιστρέφουν στην αρχαιοελληνική θρησκεία, τιµωρούνται µε στέρηση των πολιτικών τους δικαιωµάτων. Οι φιλοσοφικές σχολές της Α- θήνας ήταν οι τελευταίες που έκλεισαν 539 µ.χ από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό τον Α. Οι διδάσκοντες φιλόσοφοι εξαναγκάζονται να ασπαστούν το Χριστιανισµό. Ας σηµειωθεί ότι σύµφωνα µε τον διαπρεπή ιστορικό Toynbee 25 ότι όσοι αρνήθηκαν «να γίνουν αποστάτες του Ελληνισµού» ζήτησαν άσυλο στην Περσική αυτοκρατορία. 26 Χαρακτηριστικό παράδειγµα της αντιµετώπισης των τελευταίων Ελλήνων φιλοσόφων ήταν η άγρια δολοφονία το 415 µ.χ. της διαπρεπούς φιλοσόφου και µαθηµατικού Υπατίας. 27 Η Υπατία ήταν κόρη του µαθηµατικού Θέωνος και έχαιρε µεγάλης αναγνώρισης στην Αλεξάνδρεια. Η δολοφονία της Υπατίας αποδίδεται σε παρασκηνιακές κινήσεις του πατριάρχη Κύριλλου της Αλεξάνδρειας. Ο Βολταίρος έχει γράψει ότι ο θάνατος της Υπατίας «ήταν µια κτηνώδης δολοφονία από τα κουρεµένα σκυλιά του Κυρίλλου µε µια φανατική συµµορία να τρέχει ξοπίσω τους». 28 Μεσαίωνας Η περίοδος του Μεσαίωνα αρχίζει στη υτική Ευρώπη µε την καταστροφή της υτικής Ρωµαϊκής αυτοκρατορίας. Στην καθ ηµάς «Ανατολή» o Μεσαίωνας αρχίζει µετά το θάνατο του αυτοκράτορα Θεοδοσίου 395 µ.χ. µε την καταστροφή της ελληνικής φιλοσοφικής και επιστηµονικής σκέψης. Στη διάρκεια του Μεσαίωνα ιδιαίτερα µετά τη δηµιουργία του Παπικού κράτους από τον Καρλοµάγνο η ερµηνεία του κόσµου ήταν πιστό αντίγραφο των δογµάτων της Αγίας Γραφής και κάθε αντίθετη άποψη θεωρείτο έργο του διαβόλου. Η Εκκλησία που προµηθεύει ένα ικανοποιητικό για τους σκοπούς του φεουδαρχισµού, κοσµοείδωλο 29 που περιείχε την αιώνια τάξη, την ιεραρχία, την υπακοή στο θεό και στους εκπροσώπους του, την µετέπειτα ζωή και την τιµωρία για τις αµαρτίες ενστερνίστηκε και προσάρµοσε *Επίσης ο Θεοδόσιος κατήργησε τους Ολυµπιακούς αγώνες ύστερα από ιστορία 1170 χρόνων. 25 Οι τελευταίοι Έλληνες που παρέµειναν πιστοί στη θρησκεία της Αρχαίας Ελλάδας είναι οι Μανιάτες που εκχριστιανίζονται από το Βασίλειο το Βουλγαροκτόνο το 917 µ.χ., Toynbee A, ό.π., σελ Toynbee A, ό.π., σελ Dzielska M, «Υπατία η Αλεξανδρινή», εκδ. Ενάλιος, Αθήνα 1997, σελ Βολταίρος στο Dzielska, M., ό.π., σελ Παπαδάτος Γ, «Ζητήµατα µετάβασης στο σοσιαλισµό», εκδ. Αιχµή, Αθήνα 1984, σελ. 65

10 330 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή στις απαιτήσεις της τον Αριστοτέλη και το Πτολεµαιϊκό σύστηµα ερµηνείας του ουρανού. Το αριστοτελικό κοσµολογικό πρότυπο αποτελούσε τον αντίποδα των απόψεων του Αρίσταρχου. Ο Charles Gillispie σηµειώνει ότι: «Το αριστοτελικό πρότυπο για το σύµπαν ήταν η γνωστή «κινέζικη φωλιά», δηλαδή µια σειρά από οµόκεντρες κρυστάλλινες σφαίρες γύρω από µια βαριά, φθαρτή και στατική γη. Κάθε σφαίρα είχε πάνω της, σαν φωτεινά κου- µπιά, τη σελήνη, τον ήλιο, έναν πλανήτη ή έναν αστερισµό από απλανείς αστέρες. Η περιστροφική κίνηση µεταδιδόταν σε όλο αυτό το σύµπλεγµα από ένα εξώτατο κέλυφος. Πέρα από αυτό βρισκόταν η υπέρτατη ευδαιµονία. Αναµασηµένο διαρκώς από τη θεολογία, την ποίηση, τη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία, το πρότυπο αυτό έδινε στο µορφωµένο άνθρωπο µια χονδρική εικόνα για τον κόσµο». 30 Κάθε νέα επιστηµονική ανακάλυψη απαγορευόταν. Θα µπορούσε µόνο να διατυπωθεί στα λατινικά που δε γνώριζε ο λαός και µε µεταµφίεση των θέσεων, ώστε να µη προκαλεί επικίνδυνες αναθεωρήσεις του υπάρχοντος κοσµοειδώλου. Το 1557 ο Πάπας Παύλος ΙV δηµιουργεί µέσω της Ιεράς Εξέτασης της Ρώµης κατάλογο απαγορευµένων βιβλίων «Index librorum Prohibitorum» που ανανεώνονται συνεχώς 31. Ο Index καταργήθηκε µετά από αιώνες από το Πάπα Παύλο τον VI.. «Στον Μεσαίωνα υπήρχε η µόνιµη σχεδόν υποψία πως οι πρωτοπόροι της Επιστήµης κορυφαίοι αλχηµιστές, ανατόµοι και φυσικοί χρωστούσαν τις θαυµατουργές τους γνώσεις και ικανότητες περισσότερο στο Σατανά, παρά στο Θεό» 32. Αναγέννηση Η µελέτη των αρχαιοελληνικών έργων που έγινε γνωστή στη ύση από αραβικές µεταφράσεις, κύρια από τα αραβικά Πανεπιστήµια της Ισπανίας, µαζί µε τη µετάφραση αρχαιοελληνικών κειµένων από το Βυζάντιο κύρια µέσω Σικελίας, αποτέλεσαν µαζί µε τις οικονοµικές και κοινωνικές αλλαγές τις αιτίες για την εµφάνιση της Αναγέννησης. 33 Οι θετικοί επιστήµονες, ειδικοί της εφαρµοσµένης γνώσης, εµφανίζο- 30 Gillispie, C.C, «Στην κόψη της αλήθειας», µετάφ. Κούρτοβικ, έκδ. Μορφωτικό Ίδρυ- µα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1994, σελ Szass, J, «Η βιοµηχανία της τρέλας», µετάφ. Σκαράγκα Ε, τόµ. Β, Εκδοτική Θεσσαλονίκης 1991, σελ Burt C, πρόλογος στο: Καίσλερ Α, «Η πράξη της δηµιουργίας», µετάφ. Χατζηνικολή Γιώτα, έκδ. Χατζηνικολή 1976, σελ Berggren, J.L (1997) «Mathematics and her sisters in Medieval Islam: A Selective Review of Work Done from 1985 to 1995, Historia Mathematica, 24,

11 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 331 νται µε την ανάπτυξη της αστικής τάξης και αποτελούν απαραίτητους συντελεστές για τη δηµιουργία µιας νέας εποχής. Η τάξη των εµπόρων µπαίνει απ τη στιγµή που δηµιουργήθηκε, σε σύγκρουση µε την εκκλησία, της ο- ποίας οι ηθικές αρχές εµποδίζουν την ανάπτυξη του εµπορικού καπιταλισµού. Οι εµπορικοί στόλοι έχουν ως φυσική συνέπεια την ανάγκη επιστη- µόνων και µηχανικών. Τα λογιστικά χρειάζονται ειδικές γνώσεις και απαιτούν τους µαθηµατικούς, τα συµβόλαια και οι δικαιοπραξίες απαιτούν τους νοµικούς κλπ. Στα τέλη του 17 ου αιώνα η αστική τάξη, κατοχυρώνοντας τη θέση της, αισθάνεται την ανάγκη για µια καθολική σύλληψη του κόσµου µέσα από µια ιδεολογία. Αυτή την ιδεολογία θα την οικοδοµήσουν οι άνθρωποι της ειδικής γνώσης, Μοντεσκιέ, Ντιντερό, Ρουσώ, Ελβέτιος- δηµιουργώντας µια λογική σύλληψη του Σύµπαντος, ικανή να αντιπαρατεθεί µε τη φεουδαρχία του Μεσαίωνα. Γι αυτό, χορηγείται στους επιστήµονες ελευθερία στις έρευνές τους, ανεξαρτησία στη σκέψη, που είναι απαραίτητη για την ανεύρεση της αλήθειας, που χρησιµοποιείται από την αστική τάξη για την παραπέρα ανάπτυξή της. 34 ΑΙΤΙΕΣ ΑΓΝΟΗΣΗΣ Πιθανές αιτίες για την µη αποδοχή της ηλιοκεντρικής θεωρίας του Αρίσταρχου µπορούν να θεωρηθούν: α) ότι αντιστρατευόταν την απλή, καθη- µερινή εµπειρία, β) ότι αντιστρατευόταν το κυρίαρχο κοσµοθεωρητικό µοντέλο που οι κυρίαρχες κοινωνικές τάξεις είχαν κατασκευάσει. γ) ιδεολογικά αίτια. Ας δούµε όµως τώρα αναλυτικότερα τις πιο πάνω αιτίες. 1) Καθηµερινή εµπειρία. Την ασυµβατότητα της καθηµερινής εµπειρίας µε την επιστηµονική ερµηνεία της πραγµατικότητας προβάλλουν αρκετοί επιστήµονες της Ιστορίας των Επιστηµών. 35 Ο Πτολεµαίος ( µΧ) δεν δέχτηκε το ηλιοκεντρικό σύστηµα, γιατί θεωρούσε το γεωκεντρικό σύστηµα ορθό, αφού έκρινε ότι είναι σύµφωνο µε ό,τι παρατηρούσε στη φύση. 36 Ας σηµειωθεί ότι ο Πτο- 34 Παπαδάτος Γ, 1984, ό.π. σελ Lloyd G, «Αρχαία Ελληνική Επιστήµη: Μέθοδοι και Προβλήµατα, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια (µετάφ. Μπάλλα Χ), 1996, σελ Βλησίδης Θ, «Γενική Ιστορία των Επιστηµών», τόµος Α, Εκδ.Βογιατζή, Αθήνα 1957, σελ. 262 * Crombie A. C, «Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο», τόµος Α, Μορφωτικό Ίδρυµα Ε- θνικής Τραπέζης, Αθήνα 1994, σελ. 96

12 332 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή λεµαίος θεωρούσε ότι η πρόταση του Αρίσταρχου ήταν απλούστερη συγκριτικά µε την πολύπλοκη δική του.* Όµως ο ορισµός της επιστήµης είναι ακριβώς ότι δεν παραµένει στην καθη- µερινή εµπειρία. Όπως ο Bronowski έχει γράψει, «ο επιστήµονας ή ο καλλιτέχνης παίρνει δυο γεγονότα ή εµπειρίες που στέκονται χωριστά, για να βρει µια οµοιότητα ανάµεσά τους που κανείς δεν την έχει δει πριν και να δηµιουργήσει µια ισότητα αποδεικνύοντας αυτήν την οµοιότητα». 37 Άλλωστε πολλές επιστηµονικές ανακαλύψεις έχουν γίνει αποδεκτές, χωρίς να διαθέτουµε οφθαλµοφανή δεδοµένα π.χ. η ύπαρξη µικροβίων έγινε αποδεκτή, χωρίς οι απλοί άνθρωποι να τα δουν ποτέ µε γυµνό οφθαλµό. 2)Αντίθεση σε κοσµοθεωρητικά αίτια. Οι κυρίαρχες τάξεις ενσωµατώνουν και χρησιµοποιούν σύµφωνα µε τα δικά τους συµφέροντα τα θρησκευτικά δόγµατα και τις πολιτιστικές παραδόσεις κάθε λαού. Οι περισσότεροι επιστήµονες ενώ είναι ικανοί να παράγουν πρωτοποριακό υλικό σε συµβατικά ή ουδέτερα πεδία ενδιαφερόντων, αποφεύγουν να υποστηρίξουν απόψεις αντίθετες µε τις κυρίαρχες θρησκευτικές και φιλοσοφικές ιδέες της κοινωνίας τους. Στις αρχαίες κοινωνίες µε πολυθεϊστικές θρησκείες (Αίγυπτος, Κίνα, Ελλάδα, Ρώµη), οι επιστηµονικές ανακαλύψεις αντιµετωπίζονταν µε περισσότερη ανοχή, ενώ όταν επιβλήθηκαν οι µονοθεϊστικές θρησκείες, πολλές από τις επιστηµονικές ανακαλύψεις αγνοήθηκαν από την επίσηµη εκκλησία (Ιουδαϊσµός, Ισλαµισµός, Χριστιανισµός). 38 Χαρακτηριστικές περιπτώσεις αµφισβήτησης και δίωξης επιστηµόνων και φιλοσόφων, όταν τα συµπεράσµατά τους συγκρούονταν µε τις κατεστηµένες αξίες ήταν: α) Ο ίδιος ο Αρίσταρχος ο Σάµιος είχε κατηγορηθεί στην εποχή του, γιατί εισήγαγε «ασέβεια». Όπως δε αναφέρει ο Πλούταρχος, κατηγορήθηκε από τον φιλόσοφο Κλεάνθη για «ασέβεια». «Μόνον ώ ταν, µη κρίσιν ηµίν ασεβείας επαγγείλης, ώσπερ Αρίσταρχον ωετο δειν Κλεάνθης τον Σάµιον ασεβείας προσκαλείσθαι τους Έλληνας ως κινούντα του κόσµου την εστίαν» 39 Ας θυµηθούµε ότι η καταδίκη σε θάνατο του Σωκράτη περιείχε την κατηγορία για «καινά δαιµόνια». β) Γνωρίζουµε ακόµη ότι ο Αναξαγόρας κατηγορήθηκε από τον Πλάτωνα και σώθηκε από τον Περικλή, επειδή ήταν µαθητής του. Ο ίδιος τον 37 Bronowski J., στο Αναπαραστάσεις του κόσµου, Ταµπάκης Ν., εκδ.στάχυ, Αθήνα 1996, σελ Gillispie, C.C, ό.π. σελ Πλούταρχος στο Γαβρόγλου Κ, ιαλέτης, Χριστιανίδης Γ, «Αρίσταρχος και ηλιοκεντρισµός», (2001), Νεύσις, τεύχος 10, σελ. 3-44

13 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 333 φυγάδεψε στη συνέχεια στη Μικρά Ασία. 40 γ) Ακόµη δε και κορυφαίοι φιλόσοφοι, όπως ο Πλάτωνας, πίστευαν ότι οι φιλόσοφοι, κυρίως των φυσικών επιστηµών, αµφισβητούσαν τις επίσηµες θρησκευτικές δοξασίες και έσπρωχναν τους νέους στην αθεΐα. Ακραίο παράδειγµα αντίθεσης στις νέες ιδέες είναι το αναφερόµενο από τον Αριστόξενο 41 ότι ο Πλάτωνας επιθυµούσε να καούν τα βιβλία του ηµόκριτου 42. δ) Ακόµη και όταν η Αναγέννηση είχε αρχίσει, η καθολική Εκκλησία και όχι µόνο αυτή, αντιµετώπισε µε τον πλέον βίαιο τρόπο τους επιστήµονες που παρουσίαζαν ευρήµατα που αµφισβητούσαν την κατά την άποψή τους «θεία τάξη» των πραγµάτων. 43 Απαγορεύσεις έκδοσης βιβλίων χωρίς έγκριση, κατάλογος απαγορευµένων βιβλίων, καταδίκες και θανατώσεις ε- πιστηµόνων. Ενδεικτικά παραδείγµατα είναι τα εξής: ε) Το 1584 ο Giordano Bruno εκφράζει την υπόθεση του άπειρου σύ- µπαντος και την βεβαιότητα για ύπαρξη και άλλων πλανητικών συστηµάτων. Την 16 η Φεβρουαρίου του 1600 το Βατικανό και ο Πάπας τον καίουν στην πυρά στην πλατεία Ανθέων της Ρώµης επειδή υποστήριξε την ηλιοκεντρική θεωρία. Η καθολική Εκκλησία θα υιοθετήσει την Ηλιοκεντρική Θεωρία µόνο το 1822 τρεις αιώνες µετά την ανακάλυψη της Αµερικής από το Χριστόφορο Κολόµβο. 44 στ) Έχει επίσης ενδιαφέρον ο τρόπος αντιµετώπισης του Γαλιλαίου Γαλιλέι από τον Πάπα Ουρβανό τον όγδοο που τον παρέπεµψε σε δίκη σύµφωνα µε την παράδοση της Ιερής Εξέτασης. Η δίκη άρχισε στις 12 Α- πριλίου του 1633 και τελείωσε στις 22 Ιουνίου του ίδιου έτους. Η κατάθεση που αναγκάστηκε να κάνει ο Γαλιλαίος είναι ο πιο αδιάψευστος δείκτης του κλίµατος της εποχής του και της αντίθεσης της θρησκευτικής εξουσίας προς τις νέες ιδέες. 45 Ανάµεσα στα άλλα ο Γαλιλαίος είπε και τα εξής: «Εγώ, ο Γαλιλαίος Γαλιλέι, γιος του Βιντζέντζο Γαλιλέι, ηλικίας 70 χρόνων, ορκίζοµαι ότι πάντοτε πίστευα, ότι τώρα πιστεύω και ότι θα εξακολουθώ και στο µέλλον να πιστεύω µε τη βοήθεια του Θεού σε όλα τα δι- 40 Λαγκαδά Α, Νικ.Κοπέρνικος και Γαλιλαίος Γαλιλέι, Αθήνα 1995, σελ ib. IX 40: 'AristÒxenoj d' n to j `Istoriko j Øpomn»mas fhsi Pl twna qelásai sumflšxai t Dhmokr tou suggr mmata, ÐpÒsa dun»qh sunagage n. 42 Στην Καινή ιαθήκη περιγράφεται σκηνή πυρπόλησης βιβλίων. «Ικανοί δε των τα περίεργα πραξάτων συνενέγκαντες τας βίβλους κατέκαιον ενώπιον πάντων», Καινή ιαθήκη, Αποστολική ιακονία, εκδόσεις Szass, T, ό.π., σελ Λιβιεράτος Ε. «Χαρτογραφίας και χαρτών περιήγησις», Εθνική Χαρτοθήκη, Θεσσαλονίκη 1998, σελ Wilson, D.B. (1999). Gallileo s Religion Versus the Church s Science? Rethinking the History of Science and Religion, Physics in Perspective, 1 pp

14 334 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή δάγµατα της Αγίας Καθολικής και Αποστολικής Ρωµαϊκής Εκκλησίας. Ω- στόσο, και παρά το γεγονός ότι στο παρελθόν η Αγία Έδρα µου επισήµανε ότι οφείλω να εγκαταλείψω την εσφαλµένη άποψη ότι ο ήλιος είναι το κέντρο του κόσµου και ακίνητος και ότι η γη δεν είναι το κέντρο του κόσµου και κινείται, και ότι ήταν υποχρέωσή µου να µην υποστηρίξω, υπερασπίσω ή διδάξω κατά οποιονδήποτε τρόπο στον οποιονδήποτε µε προφορικό ή γραπτό λόγο την παραπάνω λανθασµένη διδασκαλία και αφού µου επιση- µάνθηκε ότι η διδασκαλία αυτή έρχεται σε αντίθεση µε την Αγία Γραφή, εγώ έγραψα και τύπωσα ένα βιβλίο όπου αναπτύσσω αυτή τη διδασκαλία που έχει ήδη καταδικαστεί και εισάγω επιχειρήµατα που την ευνοούν, παραβιάζοντας τις παραπάνω εντολές» 46. Ο Γαλιλαίος πέθανε περιορισµένος στο σπίτι του στο Αρτσιέτρι στη Φλωρεντία το Την ίδια χρονιά γεννήθηκε στην Αγγλία ο Νεύτωνας. Μετά την καταδίκη του Γαλιλαίου η επιστηµονική πρόοδος µεταφέρθηκε στη Βόρεια Ευρώπη διακόπτοντας τη µεγάλη Μεσογειακή παράδοση αιώνων. ζ) Έχει όµως ενδιαφέρον να δούµε πώς συµπεριφέρονται οι σηµερινές κυβερνητικές εξουσίες σε επιστήµονες που δεν υποτάσσονται στις επιθυµίες τους. Ο Robert Oppenheimer( ) συνδέθηκε περισσότερο από κάθε άλλον µε την κατασκευή της ατοµικής βόµβας. Κατείχε επίσης ανώτερη διοικητική θέση και τύγχανε βαθιάς εκτίµησης από την ηγεσία των Η.Π.Α. Όταν όµως αργότερα εναντιώθηκε στην κατασκευή νέου τύπου βοµβών, αυτόµατα αµαυρώθηκε το όνοµα του και ο πρώην εκλεκτός πολίτης κατηγορήθηκε για φιλοκουµµουνιστικές προθέσεις - ανακρίθηκε από ειδική επιτροπή- και παροπλίστηκε επιστηµονικά. 47 3)Ιδεολογικά αίτια Η ιδεολογία χρησιµοποιείται για να περιγράφει ένα συνεκτικό σύνολο ιδεών σχετικά µε τον κόσµο, την κοινωνία και τον άνθρωπο. Ο όρος ιδεολογία χρησιµοποιήθηκε για πρώτη φορά από το Γάλλο φιλόσοφο Destutt de Tracy στα 1796 µε τη σηµασία της «µελέτης των ιδεών». Ο όρος ξαναχρησιµοποιήθηκε αργότερα από τον Μαρξ για να δοθεί όµως η ερµηνεία ότι οι κοινωνικοί όροι της πραγµατικής ζωής καθορίζουν τις ιδέες των ανθρώπων. Ο Μαρξ γράφει: «Σε άµεση αντίθεση µε τη γερµανική φιλοσοφία, η οποία κατεβαίνει από τον ουρανό στη γη, εµείς εδώ ανεβαίνουµε από τη γη στον 46 Παπαδάτος Γ., 2003, ό.π. σελ Foulkes R., An analysis of the social and ethical implications of science and technology on human society throughout history,

15 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 335 ουρανό». 48 Η βασική σηµασία της ιδεολογίας έχει εκφραστεί από πολλούς µαρξιστές. Ειδικότερα ο Althusser υποστηρίζει «απ όσο γνωρίζω καµία τάξη δεν µπορεί να διατηρήσει την κρατική εξουσία για µια εκτεταµένη περίοδο αν δεν ασκεί συγχρόνως την ηγεµονία της πάνω και µέσα στους ιδεολογικούς µηχανισµούς του κράτους.» 49 Οι ιδεολογικοί µηχανισµοί του κράτους λειτουργούν χωρίς να στηρίζονται στη χρήση ή απειλή άµεσης βίας. Τέτοιοι ιδεολογικοί µηχανισµοί είναι οι θρησκευτικοί, οι σχολικοί, οι νοµικοί, οι πολιτιστικοί κ.τ.λ. 50 Ο Maurice Cornforth στο βιβλίο του «Theory of knowledge» αναφέρει αιτίες που µπορούν να προκαλέσουν ιδεολογικές πλάνες. 51 Oι ιδεολογικές πλάνες ευθύνονται για τις ανορθόδοξες στάσεις µιας κοινωνίας ενάντια σε επιστηµονικές αλλαγές που θα ήταν προς το συµφέρον της. Οι κυριότερες αιτίες που προκαλούν ιδεολογικές πλάνες είναι οι εξής: α) Αντανάκλαση των παραγωγικών σχέσεων στην Ιδεολογία, Η ανάπτυξη της ιδεολογίας, ενώ φαίνεται ότι προκαλείται από αφηρη- µένες ιδέες στο νου των ανθρώπων, στην ουσία είναι αποτελέσµατα της αυθόρµητης αντανάκλασης των κοινωνικών σχέσεων και των µηχανισµών ε- ξουσίας. Το ίδιο ισχύει και για τις θρησκευτικές ιδεολογίες που στηρίζονται στη Μεταφυσική. Οι µεταφυσικές ιδέες υπηρετούν σχεδόν πάντα την κρατούσα κατάσταση πραγµάτων. β)ταξικά συµφέροντα Κάθε ιδεολογία εκφράζει τα συµφέροντα της κυρίαρχης τάξης. Κάθε ανερχόµενη τάξη προσπαθεί να πραγµατοποιήσει τους δικούς της σκοπούς διαµορφώνοντας µια ιδεολογία που να φαίνεται ότι εκφράζει τα συµφέροντα όλης της κοινωνίας. Όταν αυτή η τάξη επιβληθεί, τότε η ιδεολογία της υπηρετεί κυρίαρχα την νέα άρχουσα τάξη. Συχνά οι διανοούµενοι ή οι επιστήµονες που πρωτοστάτησαν στις αλλαγές καταλήγουν στο τέλος υπηρέτες των επίσηµων απόψεων της νέας άρχουσας τάξης πραγµάτων, γιατί αυτό κρίνουν ότι εξυπηρετεί το ατοµικό τους συµφέρον. 48 Μαρξ Κ., Έγκελς Φ., Γερµανική Ιδεολογία, µετάφραση Γ Κρητικός,- Κ Φιλίνης, εκδ., Gutenberg, Αθήνα Luis Althuser: Lenin and Philosophy and other essays, London NLB Παπαδάτος 1984, σελ. 90 ό.π. 51 Cornforth M. Theory of Knowledge, στα ελληνικά, Γνωσιολογία, µετάφραση Ροδάκης Π., εκδ. Σηµερινός κόσµος, Αθήνα σελ.111, Α.Χ.Ε

16 336 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Το ερώτηµα για ποιους λόγους η ηλιοκεντρική θεωρία του Αρίσταρχου δεν έγινε έγκαιρα αποδεκτή επιδέχεται σίγουρα πολλές απαντήσεις. Όµως εάν προσπαθούσε κανείς να οµαδοποιήσει τις προβαλλόµενες αιτίες, θα µπορούσε να σχηµατίσει δύο βασικές ενότητες. Εκείνες που υποστηρίζουν την µη πειστικότητα της πρότασης λόγω της µη ωρίµανσης των επιστηµονικών γνωστικών εργαλείων της επιστηµονικής κοινότητας. Και τις άλλες που αποδίδουν την µη αποδοχή στο ότι το περιεχόµενο της νέας πρότασης υπερακόντιζε το φιλοσοφικό και κοινωνικό οικοδόµηµα που οι συγκεκριµένες κοινωνίες είχαν διαµορφώσει µέσα στις δοσµένες ιστορικές συνθήκες. Ας δούµε αναλυτικότερα τις δύο ενότητες που αναφέραµε: Α. Ανωριµότητα της επιστηµονικής πρότασης. Τη µη πειστική τεκµηρίωση της πρότασης σύµφωνα µε τις απόψεις σύγχρονων ή σχετικά µεταγενέστερων φιλοσόφων και µαθηµατικών υποστηρίζουν οι:αρχιµήδης Πτολεµαίος κ.α. Όµως τα ιστορικά στοιχεία που έχουµε στη διάθεσή µας δεν συµφωνούν µε το ότι υπήρχε γνωσιολογική ή επιστηµονική αδυναµία στους σύγχρονους φιλοσόφους και µαθηµατικούς να αντιληφθούν τη θεωρία του Αρίσταρχου. Είναι γνωστό ότι ένας µαθητής του Πυθαγόρα, ο Φιλόλαος, τον 6 ο π.χ. αιώνα υποστήριξε ότι η γη κινείται και ότι δεν είναι το κέντρο του κόσµου. ύο αιώνες αργότερα ο φιλόσοφος Ηρακλείδης απ τον Πόντο, υποστήριζε ότι ο Ερµής και η Αφροδίτη περιστρέφονται γύρω απ τον Ήλιο, όµως συνέχιζε να πιστεύει ότι ο Ήλιος περιστρέφεται γύρω απ τη γη, αλλά σ ένα χρόνο και όχι σε µία ηµέρα. 52 Αξίζει να επισηµάνουµε επίσης ότι ο Σέλευκος ο Βαβυλώνιος το 150 π.χ. υποστήριξε την ηλιοκεντρική θεωρία. Ακόµη και ο Σενέκας αναφέρει την πιθανή αλήθεια της ηλιοκεντρικής θεωρίας 53. Επίσης, ο αυτοκράτορας Ιουλιανός που προσπάθησε να αναβιώσει τους αρχαίους θεούς πίστευε στην ηλιοκεντρική θεωρία (ίσως γι αυτό τον ονόµασαν Παραβάτη!) Εποµένως, ο Αρίσταρχος δεν δηµιούργησε από το µηδέν τη θεωρία του, αλλά στηρίχθηκε σε απόψεις προγενεστέρων µαθηµατικών πράγµα που µας οδηγεί στην άποψη ότι άλλοι λόγοι συνειδητοί ή ασυνείδητοι εµπόδισαν τους συγχρόνους του να την υιοθετήσουν. Το γεγονός ότι ο Κοπέρνικος το 52 Μπονάρ Α. «Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισµός», µετάφ. Γαρίδη Ε., έκδ. Θεµέλιο, Αθήνα 1986, σελ Rilei Κ, ό.π.

17 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» γράφει στις Ουράνιες Επαναστάσεις ότι γνωριµία του προφανώς µε αποσπάσµατα των απόψεων- µε τον Φιλόλαο, τον Ηρακλείδη και τον Αρίσταρχο τον προέτρεψαν να διερευνήσει την αλήθεια των ανωτέρω ισχυρισµών. «Τα χωρία αυτά µε ανάγκασαν να κάνω κι εγώ σκέψεις για µια κίνηση της γης». Είναι εποµένως σαθρό το επιχείρηµα ότι η µελέτη των ολοκληρωµένων έργων του Φιλολάου, του Ηρακλείδη και του Αρίσταρχου απ τους σύγχρονούς του δεν επαρκούσαν να τεκµηριώσουν την αποδοχή του ηλιοκεντρικού συστήµατος. Όταν µάλιστα η σαφήνεια των επιχειρηµάτων και η αναλυτική δεινότητα των αποδείξεων που χρησιµοποίησε στο µόνο σωζόµενο έργο του «περί µεγεθών και αποστηµάτων ηλίου τε και σελήνης» µας πείθει ότι θα είχε µε αντίστοιχο πειστικό τρόπο τεκµηριώσει τη θεωρία του. Έχουµε βεβαίως την περίπτωση του µέγιστου µαθηµατικού της αρχαιότητας, του Αρχιµήδη, που φαίνεται να µην έχει πειστεί για την ορθότητα της θεωρίας του Αρίσταρχου όπως διαφαίνεται στον Ψαµµίτη. Όµως δεν πρέπει να ξεχνάµε ότι ο Αρχιµήδης δε ζούσε σε µια δηµοκρατική πόλη, αλλά βρισκόταν κάτω από την εξουσία του τυράννου των Συρακουσών Γέλωνα. Νεότερες όµως απόψεις υποστηρίζουν ότι ο Αρχιµήδης δεν απορρίπτει τη θεωρία του ηλιοκεντρικού συστήµατος, αλλά για λόγους αντικειµενικότητας παραθέτει στον Γέλωνα και τις δύο απόψεις, Γεωκεντρική και Ηλιοκεντρική. 54 Β. Ακαταλληλότητα των ιδεολογικο-κοινωνικών στερεοτύπων. Οι ιδεολογικές κατασκευές και τα κοινωνικά στερεότυπα είναι ιδιαίτερα ισχυρά στη λειτουργία των κοινωνιών και τη διαµόρφωση του κοσµοθεωρητικού εγώ του κάθε ατόµου. Επειδή δε η ηλιοκεντρική θεωρία ήταν αντίθετη µε το παραδοσιακό κοσµοείδωλο δεν έγινε αποδεκτή. Ο ρόλος της θρησκείας ιστορικά έχει διαπιστωθεί ότι είναι εχθρικός σε ριζοσπαστικές επιστηµονικές προτάσεις που αµφισβητούν τα «ιερά κείµενα» και το υπάρχον κοσµοείδωλο. Φυσικά κάθε φορά η θρησκεία προβαίνει σε τακτικές υποχωρήσεις όταν µια επιστηµονική ανακάλυψη έχει κατακτήσει τις µεγάλες µάζες του πληθυσµού. Όµως η θρησκεία δεν διαπραγµατεύεται ότι το πρώτο «κινούν αίτιον» η αρχή της δηµιουργίας είναι αποκλειστικό έργο του Θεού 55 γι αυτό και ο Πάπας Πίος ο 12 ος το 1952 συνέδεσε την υποτιθέµενη 54 Γαβρόγλου Κ., ιαλέτης., Χριστιανίδης Γ., Αρίσταρχος και Ηλιοκεντρισµός. Περιοδικό Νεύσις, τεύχος 10, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 2001, σελ Μπιτσάκης Ε (2003) «Επιστήµες και Θρησκεία: Από την πυρά στην οικειοποίηση», Ουτοπία, τεύχος 55, Μάιος-Ιούνιος, σελ

18 338 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή πρώτη στιγµή του Big bang µε τη ρήση του Ευαγγελίου «γεννηθήτω φως». 56 Αλλά φευ η πρόοδος της επιστήµης δεν ελέγχεται πλέον αποτελεσµατικά από την εκκλησία και γι αυτό η θεωρία του big bang αµφισβητείται έντονα. Η σηµασία των ιδεολογικών και θρησκευτικών πεποιθήσεων άλλωστε η θρησκεία είναι µια µορφή ιδεολογίας-στη ζωή των ανθρώπων είναι καθοριστική. Στις πρωτόγονες κοινωνίες οι άνθρωποι που παρέβαιναν τα ηθικά ταµπού τίθεντο αυτόβουλα στο περιθώριο της ζωής και αρκετές φορές οδηγούνταν στο θάνατο. Μελέτες στο χώρο της κοινωνικής ψυχολογίας απέδειξαν ότι ο άνθρωπος αναζητά κοινωνική υποστήριξη για στις δικές του κοινωνικές στάσεις, είτε προσεγγίζοντας άτοµα που συµφωνούν µε τη γνώµη του, είτε προσηλυτίζοντας ώστε να ενισχυθούν οι απόψεις του. Επίσης διαπιστώθηκε ότι οι άνθρωποι προτιµούν περισσότερο εκείνους µε τους οποίους ταυτίζονται και ταυτόχρονα αποµακρύνονται από εκείνους που υιοθετούν διαφοροποιηµένες απόψεις. 57 Ένα κλασσικό επιστηµονικό πείραµα που έχει επιβεβαιωθεί και µε νεότερες µελέτες υπήρξε εκείνο του Stanley Milgram (1961) για τις συνθήκες υπακοής και ανυπακοής στην αυθεντία. ιαπιστώθηκε ότι σε ά- τοµα στα οποία δεν είχε εξασκηθεί βία πέραν διαδικασιών πειθούς και τα οποία δεν γνώριζαν την εικονικότητα του πειράµατος, αποφάσιζαν να διοχετεύουν σε εθελοντές ηλεκτρικό ρεύµα Vοlt που θα ήταν θανατηφόρο, εάν το πείραµα ήταν πραγµατικό. Και ο Milgram συµπεραίνει: «Ένα σοβαρό ποσοστό ανθρώπων κάνουν ότι τους πουν ανεξάρτητα από το περιεχόµενο της πράξης και χωρίς συνειδησιακούς περιορισµούς όσο θεωρούν ότι οι εντολές δίνονται από µια νόµιµη εξουσία Γι αυτό ακριβώς ο περιορισµός της ελευθερίας σε κάθε κράτος προκαλεί πάντοτε εκτεταµένο και σταθερό σκεπτικισµό για τους κανόνες τους οποίους επικαλείται η εξουσία». 58 Στη σύγχρονη δυτική κοινωνία το ρόλο του προσανατολισµού της κοινής γνώµης δεν εξασκεί πλέον η εκκλησία, αλλά οι ιδεολογικοί και πολιτι- 56 Pecker, J.C. (1990) «Μαθηµατικά µοντέλα και φυσική πραγµατικότητα», ιαλεκτική, τεύχος 4, σελ Frey D., Πειραµατικές έρευνες προς επιλεκτική αναζήτηση πληροφοριών και µερικές σκέψεις για τη µεταφορά της σε πολιτικές καταστάσεις. Στο «Εισαγωγή στην πολιτική Ψυχολογία»., Εισαγωγή- Επιµέλεια: Γεώργος Νικ. Γαλάνης-Helmut Moser, εκδόσεις, Παπαζήση, Αθήνα 1999, σελ Milgram S., «Μερικές συνθήκες υπακοής και ανυπακοής στην αυθεντία» στο Σύγχρονες έρευνες στην κοινωνική ψυχολογία Η κοινωνική επιρροή., Επιµέλεια Εισαγωγή, Στάµος Παπαστάµου, Εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 1989, σελ

19 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 339 στικοί µηχανισµοί της νεοφιλελεύθερης παγκοσµιοποίησης.. 59 Ένα συγκλονιστικό κείµενο έχει καταθέσει ο Albert Einstein, ο οποίος έζησε τη φρίκη δύο παγκόσµιων πολέµων και το ολοκαύτωµα των ατοµικών βοµβών στη Χιροσίµα και στο Ναγκασάκι. Οι οδυνηρές εµπειρίες που βίωσε στην επιστηµονική του διαδροµή, τον οδήγησαν στο ανησυχητικό συµπέρασµα ότι η επιστηµονική γνώση χρησιµοποιείται από τις κυβερνήσεις όχι για την ευηµερία της ανθρωπότητας, αλλά για την δηµιουργία νέων όπλων που χρησιµοποιούνται σε ανθρωποκτόνους πολέµους. Ο Αϊνστάιν διαπιστώνει ότι:«βλέποµε έτσι πως ο άνθρωπος της επιστήµης δοκιµάζει πράγµατι µια τραγική µοίρα.ενώ δονείται απ τη λαχτάρα της σαφήνειας και της εσωτερικής ανεξαρτησίας, δηµιούργησε µε τις σχεδόν υπεράνθρωπες προσπάθειές του τα µέσα για να καταντήσει εξωτερικά σκλάβος και να αφανιστεί εσωτερικά. Πρέπει να αφεθεί να του φορέσουν οι αντιπρόσωποι της πολιτικής εξουσίας ένα φίµωτρο Ταπεινώνεται µάλιστα σε τέτοιο βαθµό που συνεχίζει να υπακούει και να τελειοποιεί τα µέσα που προορίζονται να α- φανίσουν τους ανθρώπους». 60 ΕΠΙΛΟΓΟΣ Ο Αρίσταρχος ο Σάµιος είναι ένα κορυφαίο παράδειγµα που δείχνει ότι η αναζήτηση της επιστηµονικής γνώσης απ τον άνθρωπο προϋποθέτει α- παραίτητα η έρευνα να είναι ελεύθερη και ακηδεµόνευτη. Η δε διάδοση και η χρήση της νέας γνώσης εξαρτάται καθοριστικά από τους εξουσιαστικούς µηχανισµούς της άρχουσας ιδεολογίας της κοινωνίας µέσα στην οποία παράγεται. εν θα πρέπει όµως να διαφεύγει της προσοχής µας ότι κάθε πρωτοποριακή γνώση που ξεπερνά το περιοριστικό κοινωνικο-πολιτισµικό κέλυφος της εποχής της απαιτεί την πληρωµή ενός τιµήµατος από τους δη- µιουργούς της. Πόσοι όµως είναι διατεθειµένοι να το πληρώσουν; Όµως ακόµα και σήµερα κορυφαίοι επιστήµονες θεωρούν υποχρέωσή τους να οµνύουν στις τρέχουσες θρησκευτικές και φιλοσοφικές δοξασίες θεωρώντας πιθανόν ότι το αντίθετο θα έχει επιπτώσεις στη σταδιοδροµία τους. Ο Jean Claude Pecker 61 διαπιστώνει ότι ύστερα απ την αµφισβήτηση της θεωρίας του big bang,- η οποία είχε δηµιουργήσει το έδαφος για αυθαίρετους υποκειµενισµούς και νέες ψευδαισθήσεις- ο hawking και ο διατύπω- 59 Παπαδάτος Γ. (2001). «Παγκοσµιοποίηση και Ελληνισµός, στο περιοδικό «Σοσιαλιστική θεωρία και πράξη», Σεπτέµβριος- Οκτώβριος, Αθήνα, σελ Μπιτσάκης Ε.Ι. (1974), «Επιστήµη και Ιδεολογία», Ηριδανός, τεύχος 7-12, σελ Pecker J. ό.π. σελ

20 340 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή σε την ανάγκη για µια νέα θεωρία, «αν ανακαλύψουµε µια πλήρη θεωρία θα πρέπει [να µας επιτρέπει] να συµµετέχουµε στη συζήτηση µε θέµα τη γνώση γιατί υπάρχουµε εµείς και το σύµπαν. Αν βρούµε την απάντηση σ αυτή την ερώτηση [ ] θα γνωρίσουµε τη σκέψη του Θεού Αυτό θα είναι ο θρίαµβος του ανθρώπινου πνεύµατος.» Και ο Pecker συµπληρώνει: «ας µου επιτραπεί να διαφωνήσω κατηγορηµατικά µε το συµπέρασµα του Hawking!... Ο Θεός είναι το πρώτο µοντέλο που έφτιαξε ο άνθρωπος για το Σύµπαν, το πιο απλό και το πιο οικονοµικό εν είναι και το τελευταίο του!» SUMMARY The question on the reasons why the heliocentric theory of Aristarchus was not accepted at the time of its formulation certainly allows not a unique answer.if somebody attempts to group together the causes that have been put forward he/she could draw two fundamental assemblages. Those supporting the inability of persuasion of the theory due to the inadequateness of the cognitive tools of the scientific community of these days and those attributing the rejection on the conjecture that the content of the new theory was surpassing the philosophical and social structure that the specific societies had devised within the given historical conditions.in this work we support that the second proposition adequately describes the reasons of nonacceptance of the theory of Aristarchus due to its opposition to religious doctrines and social convictions. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ A) Ξενόγλωσση Berggren, J.L (1997) «Mathematics and her sisters in Medieval Islam: A Selective Review of Work Done from 1985 to 1995, Historia Mathematica, 24, Burnet J, Early Greek Philosophy, Forth Ed, London, Cornforth M, Theory of Knowledge, στα ελληνικά Γνωσιολογία, µετάφραση Ροδάκης Π., εκδ. Σηµερινός Κόσµος, Α.Χ.Ε. Crombie A, C, «Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο», τόµος Α, Μορφωτικό

21 «Αρίσταρχος ο Σάµιος» 341 Ίδρυµα Ερευνών Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα Dzielska M, «Υπατία η Αλεξανδρινή», εκδ. Ενάλιος, Αθήνα Foulkes R, An analysis of the social and ethnical implications of science and technology on human society throughout history, Gillispie, C.C, «Στην κόψη της αλήθειας», µετάφ. Κούρτοβικ, έκδ. Μορφωτικό Ίδρυµα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα Kitto, H.D, «Η αρχαία ελληνική τραγωδία», έκδ. Παπαδήµα, Αθήνα 1993, σελ Lloyd G, «Αρχαία Ελληνική Επιστήµη: Μέθοδοι και Προβλήµατα, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια (µετάφ. Μπάλλα Χ), Pecker, J.C. «Μαθηµατικά µοντέλα και φυσική πραγµατικότητα», ιαλεκτική, τεύχος 4, Αθήνα Riley K, Aristarchus of Samos, Kristen/ Aristarchus.htm Sinclair J., «Ιστορία της Ελληνικής Πολιτικής Σκέψεως.», έκδ. Παπαζήσης, Αθήνα Szasz, Τ, «Η βιοµηχανία της τρέλας», µετάφ. Σκαράγκα Ε, τόµ.β, Εκδοτική Θεσσαλονίκης Thomson G, «Η αρχαία Ελληνική Κοινωνία- Οι πρώτοι φιλόσοφοι», έκδ. Κέδρος 1987 Toynbee, A. «Οι Έλληνες και οι κληρονοµιές τους», µετάφρ. Γιανναδάκης Ν, Αθήνα Wilson, D.B., Gallileo s Religion Versus the Church s Science? Rethinking the History of Science and Religion, Physics in Perspective, 1 pp (1999). Β) Ελληνική Αρίσταρχος ο Σάµιος, «Περί µεγεθών και αποστηµάτων ηλίου τε και σελήνης», µετάφραση-πρόλογος-σηµειώσεις Γεωργιάδης Θ, εκδ. Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα Αρχιµήδης, Ψαµµίτης 4-5 στο Αρίσταρχος ο Σάµιος «Περί µεγεθών και α- ποστηµάτων ηλίου τε και σελήνης», πρόλογος-µετάφραση-σηµειώσεις Γεωργιάδης Θ, εκδ. Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα Βολταίρος στο Dzielska, M., ό.π., σελ.19. Γαβρόγλου Κ, ιαλέτης, Χριστιανίδης Γ, «Αρίσταρχος και Ηλιοκεντρισµός», περιοδικό Νεύσις, τεύχος 10, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 2001.

22 342 Πανελλήνιο Συνέδριο µε ιεθνή Συµµετοχή Εξαρχάκος Θ, «Βασικές Μαθηµατικές Έννοιες», εκδ. Συµµετρία, Αθήνα Ησίοδος «Άπαντα», εισαγωγή-µετάφραση-σχόλια Λεκατσάς Π,εκδ. Ζαχαροπούλου, Αθήνα Α.Χ.Ε. Καινή ιαθήκη, έκδ. Αποστολική ιακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα Καίσλερ Α, «Η πράξη της δηµιουργίας», µετάφ. Χατζηνικολή Γιώτα, έκδ. Χατζηνικολή Αθήνα Κοράνιο, µετ. Μιµίλης, εκδ. Κάκτος, Αθήνα Λιβιεράτος Ε. «Χαρτογραφίας και χαρτών περιήγησις», Εθνική Χαρτοθήκη, Θεσσαλονίκη Μαρξ Κ, Έγκελς Φ, «Η γερµανική ιδεολογία», µετάφραση Κρητικός Γ, Φιλίνης Κ, εκδ. Gutenberg Αθήνα Μπιτσάκης Ε.Ι., «Επιστήµη και Ιδεολογία», Ηριδανός, τεύχος 7-12, 1974 Μπιτσάκης Ε, «Επιστήµες και Θρησκεία: Από την πυρά στην οικειοποίηση», Ουτοπία, τεύχος 55, Μάιος-Ιούνιος, Μπονάρ Α. «Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισµός», µετάφ. Γαρίδη Ε., έκδ. Θε- µέλιο, Αθήνα Νικολαϊδου Ε, «Αισχύλος: ο πατέρας της τραγωδίας», εκδ. Σαββάλας, Αθήνα Οµήρου Ιλιάς, µετάφραση Κώστας ούκας, εκδ. Ιδεοθέατρον Γεωργιάδης, Αθήνα Παπαδάτος Γ, «Ζητήµατα µετάβασης στο σοσιαλισµό», εκδ. Αιχµή, Αθήνα Παπαδάτος Γ, «Ο µύθος του Οιδίποδα: θεατρικός µύθος ή ψυχαναλυτική αλήθεια;» Στο Αινίγµατα της Σφίγγας ή ο Οιδίπους ως διακείµενο, ε- πιµέλεια έκδοσης Γραµµατάς Θ. εκδ. Τολίδη, Αθήνα Παπαδάτος Γ. «Παγκοσµιοποίηση και Ελληνισµός, στο περιοδικό «Σοσιαλιστική θεωρία και πράξη», Σεπτέµβριος - Οκτώβριος, Αθήνα, 2001 Παπαδάτος Γ, «Ψυχοφυσιολογία», Αθήνα Πλάτων Τίµαιος 41c- 42d στο «Η αληθινή όψη του Αρχαίου Κόσµου», Θεοδωρίδης Χ, εκδ. Κήπου, Πλούταρχος στο Γαβρόγλου Κ, ιαλέτης, Χριστιανίδης Γ, «Αρίσταρχος και ηλιοκεντρισµός», Νεύσις, τεύχος 10, 2001 Ράνοβιτς Α. «Ο Ελληνισµός και ο ιστορικός του ρόλος», εκδ. Ακαδηµία Ε- πιστηµών ΕΣΣ Μόσχα-Λένινγκραντ 1950, ελλ. Έκδ. Παπακων/νου Γ, Αθήνα Α.Χ.Ε. Ταµπάκης Ν, στο Αναπαραστάσεις του κόσµου, εκδ.στάχυ, Αθήνα 1996.

Μέγιστον τόπος. Ἅπαντα γάρ χωρεῖ. (Θαλής)

Μέγιστον τόπος. Ἅπαντα γάρ χωρεῖ. (Θαλής) Μέγιστον τόπος. Ἅπαντα γάρ χωρεῖ. (Θαλής) Από την εποχή που οι άνθρωποι σήκωσαν τα μάτια τους προς τον ουρανό και παρατήρησαν τον Ήλιο (τον θεό τους) και τα αστέρια, είχαν την πεποίθηση ότι η Γη είναι

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΔΙΑΘΕΣΗ / ΙΣΤΟΡΙΚΟ 7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η φιλοσοφία. Έννοια και περιεχόμενο 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η εξέλιξη της φιλοσοφίας και η οντολογία Ι. Εισαγωγή... 25 ΙΙ. Η προσωκρατική φιλοσοφία...

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 2 Εισαγωγή... 3 Οι αρχές του σύμπαντος κατά τον Αριστοτέλη... 3 Ο υποσελήνιος χώρος... 3 Ο χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Φάκελος Ερευνητικής Εργασίας Σχολείο:Γενικό Λύκειο Ζεφυρίου Τμήμα:Α 1-Α 2

Φάκελος Ερευνητικής Εργασίας Σχολείο:Γενικό Λύκειο Ζεφυρίου Τμήμα:Α 1-Α 2 Φάκελος Ερευνητικής Εργασίας Σχολείο:Γενικό Λύκειο Ζεφυρίου Τμήμα:Α 1-Α 2 Θέμα: Θρησκευτικές και επιστημονικές αντιλήψεις για την δημιουργία του σύμπαντος Ονοματεπώνυμα μαθητών: Αλέξανδρος Λάσκος, Γαρυφαλένια

Διαβάστε περισσότερα

A film by 8o dimotiko Agiou dimitriou

A film by 8o dimotiko Agiou dimitriou A film by 8o dimotiko Agiou dimitriou Kostas and Sofia pictures present... TA ΠΑΙΔΙΚΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΙΑ Γεννήθηκε στην Πίζα της Ιταλίας και από νωρίς έδειξε σημεία μιας αξιοσημείωτης ιδιοφυΐας. Ο πατέρας του

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΘΟΣ, ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΊΑ,ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΘΕΏΝ

ΜΥΘΟΣ, ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΊΑ,ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΘΕΏΝ ΜΥΘΟΣ, ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΊΑ,ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΘΕΏΝ Αρχαία Ελληνική θρησκεία ως "εθνική θρησκεία". Παράδοση +Συλλογική µνήµη. Ποικιλία παραδόσεων (ύθοι) + δυνατότητα πολλαπλής προσέγγισής τους Η ΦΩΩΝΗ ΤΩΩΝ ΠΟΙΗΤΩΩΝ Διάσωση

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Υπαπαντή του Κυρίου «θα είναι σημείο αντιλεγόμενο, για να φανερωθούν οι πραγματικές διαθέσεις πολλών» (Λουκ. 2, 34-35) Διχογνωμία

Διαβάστε περισσότερα

Είναι τα πράγματα όπως τα αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας;

Είναι τα πράγματα όπως τα αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας; Είναι τα πράγματα όπως τα αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας; Εμείς που αντιλαμβανόμαστε είμαστε όλοι φτιαγμένοι από το ίδιο υλικό; Πώς βρεθήκαμε σ αυτόν τον κόσμο; Ο θάνατός μας σημαίνει το τέλος ή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΘΗΤΩΝ. ΤΟΥ 46 ου ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Β ΤΑΞΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΜΑ: «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΓΝΩΣΗ»

ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΘΗΤΩΝ. ΤΟΥ 46 ου ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Β ΤΑΞΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΜΑ: «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΓΝΩΣΗ» ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΘΗΤΩΝ Β ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ 46 ου ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΜΑ: «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΓΝΩΣΗ» Αριστοτέλης (384-322 π.χ.) Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε το 384 π.χ. Ήταν γιος ενός θεραπευτή.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ Μαθητικό Συνέδριο Ιστορίας "Το Βυζάντιο ανάμεσα στην αρχαιότητα και τη σύγχρονη Ελλάδα" ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ Η επίδραση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας στο Βυζαντινό Πολιτισμό Μαθητική Κοινότητα

Διαβάστε περισσότερα

1.6.3 Ιατρικές και βιολογικές θεωρίες στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη Η αρχαία ελληνική ιατρική µετά τον Ιπποκράτη

1.6.3 Ιατρικές και βιολογικές θεωρίες στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη Η αρχαία ελληνική ιατρική µετά τον Ιπποκράτη 1 2 Περιεχόµενα Πρόλογος...5 Εισαγωγή: Οι Απαρχές της Ελληνικής Επιστήµης...8 Κεφάλαιο 1: Η Αρχαία Ελληνική Επιστήµη...24 1.1 Οι φυσικές θεωρίες των Προσωκρατικών φιλοσόφων...25 1.1.1 H πρώιµη ιωνική φιλοσοφική

Διαβάστε περισσότερα

Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα.

Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα. Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα. Μέσα από τα πολύχρωµα σύννεφα του ουρανού της Μυθοχώρας ξεπροβάλλει ο Πήγασος, το φτερωτό άλογο που χάρισε ο θεός της θάλασσας, ο Ποσειδώνας, στο γιο του τον Βελλερεφόντη.

Διαβάστε περισσότερα

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Η παιδαγωγική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΠΑΤΗ ΤΗΣ ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ

Η ΑΠΑΤΗ ΤΗΣ ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΦΩΤΟΔΟΤΕΣ» - Κορυδαλλών 10 Κάντζα Αττικής 153 51 Phone: 210 6658 551 - Email: fotodotes@yahoo.gr Η ΑΠΑΤΗ ΤΗΣ ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ Συγγραφέας: Παπαδημητρακόπουλος Κωνσταντίνος Κωδικός προϊόντος: 00092

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING. Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly. Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων

Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING. Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly. Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων 1 Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων Αθήνα --- ευτέρα 16 Σε τεµβρίου 2013 2 Κύριε ήµαρχε, Κυρία Πρόεδρε του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟ 17 ο ΚΑΙ 18 ο ΑΙΩΝΑ

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟ 17 ο ΚΑΙ 18 ο ΑΙΩΝΑ Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟ 17 ο ΚΑΙ 18 ο ΑΙΩΝΑ Α. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ αύξηση πληθυσμού αγροτική επανάσταση (μεγάλα αγροκτήματα νέες μέθοδοι εισαγωγή μηχανημάτων) ανάπτυξη εμπορίου α. Ευρώπη Αφρική Αμερική (τριγωνικό

Διαβάστε περισσότερα

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων. Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων. Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015 Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015 Α. Εισαγωγή Ερώτηση 1. Η τιμή της μάζας ενός σώματος πιστεύετε ότι συνοδεύει το σώμα εκ κατασκευής

Διαβάστε περισσότερα

Υπατία. Εργασία της µαθήτριας Ελευθεριάδη Κωνσταντίνα Υπεύθυνη καθηγήτρια: Dr. Σταυρούλα Πατσιοµίτου 1 ο ΠρότυποΠειραµατικόΓυµνάσιοΑθηνών

Υπατία. Εργασία της µαθήτριας Ελευθεριάδη Κωνσταντίνα Υπεύθυνη καθηγήτρια: Dr. Σταυρούλα Πατσιοµίτου 1 ο ΠρότυποΠειραµατικόΓυµνάσιοΑθηνών Υπατία Τετάρτη20 Νοεµβρίου 2013 Σχολικό έτος 2013-2014 Εργασία της µαθήτριας Ελευθεριάδη Κωνσταντίνα Υπεύθυνη καθηγήτρια: Dr. Σταυρούλα Πατσιοµίτου 1 ο ΠρότυποΠειραµατικόΓυµνάσιοΑθηνών Τµήµα Β1 Βιογραφικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ εμφανίζεται ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΙΤΑΛΙΑ Επηρεάζεται από το ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΑΤΡΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ Αξία στον ΝΤΑ ΒΙΝΤΣΙ ΣΑΙΞΠΗΡ ΚΟΠΕΡΝΙΚΟΣ Άνθρωπο ΜΙΧΑΗΛ

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία 2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία Α Μέρος: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ Τα επίπεδα συνείδησης Ύπνος Μισοξύπνιο Αφύπνιση Ελάχιστη εργασία των εξωτερικών αισθήσεων Με εικόνες

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016

Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016 1 Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016 Αγαπητοί μου Αδελφοί, λίγες ημέρες μετά από τη λαμπρή πανήγυρη της Ανάστασης του Κυρίου, πλημμυρισμένοι από πνευματική χαρά εορτάζουμε σήμερα τον Μεγαλομάρτυρα Άγιο Γεώργιο,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ Απαντήσεις

ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ Απαντήσεις Σελίδα 1 από 5 Απαντήσεις Β.1 Το συγκεκριμένο απόσπασμα αντλήθηκε από το 8 ο βιβλίο των Πολιτικών του Αριστοτέλη, που έχει ως θέμα του την παιδεία. Ήδη, από την πρώτη φράση του αποσπάσματος (ὅτι μέν οὖν

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

Πατήρ Αβραάμ Μάθημα - Τρία Η ζωή του Αβραάμ: Σύγχρονη εφαρμογή. Οδηγός μελέτης

Πατήρ Αβραάμ Μάθημα - Τρία Η ζωή του Αβραάμ: Σύγχρονη εφαρμογή. Οδηγός μελέτης Πατήρ Αβραάμ Μάθημα - Τρία Η ζωή του Αβραάμ: Σύγχρονη εφαρμογή Οδηγός μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Το περίγραμμα το μαθήματος; με αποσπάσματα και περιλήψεις του

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Αναπληρωτής Καθηγητής Γεώργιος Παύλος. 1 Ο πολιτισμός ευαθείον του ανθρώπου, η φαντασία της προόδου και ο φετιχισμός της τεχνικής

Αναπληρωτής Καθηγητής Γεώργιος Παύλος. 1 Ο πολιτισμός ευαθείον του ανθρώπου, η φαντασία της προόδου και ο φετιχισμός της τεχνικής ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Για τους ΦΟΙΤΗΤΕΣ του ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ & ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ Αναπληρωτής Καθηγητής Γεώργιος Παύλος ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΗΘΙΚΩΝ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΣΚΡΕΚΑ ΝΑΤΑΛΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002

ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΟΜΑ Α Α Α.1 Να γράψετε στο τετράδιό σας τους αριθµούς της Στήλης Α και δίπλα σε κάθε αριθµό το γράµµα της Στήλης Β, που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Θεός και Σύμπαν. Source URL:

Θεός και Σύμπαν. Source URL: Θεός και Σύμπαν Source URL: http://ghz.gr/forum Θεός και Σύμπαν Source URL: http://ghz.gr/forum Η ύπαρξη τού Θεού και η σχέση του με το σύμπαν, είναι ένα θέμα που απασχολεί πλήθος ανθρώπων σήμερα. Ο Θεός

Διαβάστε περισσότερα

15 ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισµός Αστρονοµίας και Διαστηµικής 2010 Θέµατα για το Γυµνάσιο

15 ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισµός Αστρονοµίας και Διαστηµικής 2010 Θέµατα για το Γυµνάσιο 15 ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισµός Αστρονοµίας και Διαστηµικής 2010 Θέµατα για το Γυµνάσιο 1.- Από τα πρώτα σχολικά µας χρόνια µαθαίνουµε για το πλανητικό µας σύστηµα. Α) Ποιος είναι ο πρώτος και

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ»

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» Αν είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός και γίνεται μοχθηρός μόνο μέσα από την κακή επιρροή της κοινωνίας στην οποία ζει, η μεταρρύθμιση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΦΩΣ ΩΣ ΑΓΓΕΛΙΟΦΟΡΟΣ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ. Κατερίνα Νικηφοράκη Ακτινοφυσικός (FORTH)

ΤΟ ΦΩΣ ΩΣ ΑΓΓΕΛΙΟΦΟΡΟΣ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ. Κατερίνα Νικηφοράκη Ακτινοφυσικός (FORTH) ΤΟ ΦΩΣ ΩΣ ΑΓΓΕΛΙΟΦΟΡΟΣ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ Κατερίνα Νικηφοράκη Ακτινοφυσικός (FORTH) ΟΙΚΕΙΟ ΦΩΣ Φιλοσοφική προσέγγιση με στοιχεία επιστήμης προσωκρατικοί φιλόσοφοι έχουν σκοπό να κατανοήσουν και όχι να περιγράψουν

Διαβάστε περισσότερα

Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη

Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΑΤΟ Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη 1. Κοινωνική ιάρθρωση, διαστρωµάτωση, ταξική σύνθεση Ερώτηση ανάπτυξης Nα προσδιορίσετε τους λόγους για τους οποίους οι συγγραφείς

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος αστρονομία Αστρονομία

Ο όρος αστρονομία Αστρονομία Ο όρος αστρονομία Η Αστρονομία είναι η επιστήμη που ερευνά και εξετάζει όλα τα ουράνια σώματα καθώς και τις σχέσεις, κινήσεις και δυναμική αυτών. Αναφέρεται στην παρατήρηση και την ερμηνεία των φαινομένων

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 13 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 13 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ Περιεχόµενα 7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 13 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α Η ΠΑΙ ΑΓΩΓΟΥΣΑ Ι ΑΣΚΑΛΙΑ... 17 Το αντικείµενο της Παιδαγωγικής, η παιδαγωγούσα διδασκαλία, ο ρόλος της ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ελιές, παστά ψάρια, και σπάνια από κρέας, κυρίως στην Αθήνα.

ελιές, παστά ψάρια, και σπάνια από κρέας, κυρίως στην Αθήνα. Η τροφή της Αρχαϊκής οικογένειας ήταν αποτελούνταν από λαχανικά, ελιές, παστά ψάρια, και σπάνια από κρέας, κυρίως στην Αθήνα. Η ενδυμασία των Αρχαίων Ελλήνων ήταν κομψή, αλλά όχι εξεζητημένη. Το βασικό

Διαβάστε περισσότερα

O Αρίσταρχος στο έργο του T. S. Kuhn

O Αρίσταρχος στο έργο του T. S. Kuhn O Αρίσταρχος στο έργο του T. S. Kuhn Κωνσταντίνος. Σκορδούλης Τοµέας Φυσικών Επιστηµών, Τεχνολογίας και Περιβάλλοντος Παιδαγωγικό Τµήµα ηµοτικής Εκπαίδευσης Πανεπιστήµιο Αθηνών Περίληψη Ο Τ. S. Κuhn είναι

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ»

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Τμήμα 5 ης -6 ης Δημοτικού Σάββατο, 27 Οκτωβρίου 2012 Θαλής ο Μιλήσιος 630/635 π.χ. 543 π.χ. Ο πρώτος φιλόσοφος! Ο Θαλής ο Μιλήσιος ανήκει στους προσωκρατικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΤΑ XVII: ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ. Συντάχθηκε απο τον/την Ονειρόκοσμος Τετάρτη, 11 Αυγούστου 2010 13:27 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5

ΚΑΡΤΑ XVII: ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ. Συντάχθηκε απο τον/την Ονειρόκοσμος Τετάρτη, 11 Αυγούστου 2010 13:27 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5 Τ αστέρι που εικονίζεται σ αυτή την κάρτα είναι ο πλανήτης Αφροδίτη, ο Έσπερος των αρχαίων, που ο λαός τον ονομάζει Αποσπερίτη. Το ίδιο άστρο, όταν προβάλλει την αυγή πριν ανατείλει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ 1. Να γράψετε ένα κείµενο, όπου θα αναφέρετε τα στοιχεία που συναγάγουµε για τη δοµή και τη λειτουργία της αθηναϊκής πολιτείας από τον «Ὑπὲρ Μαντιθέου» λόγο.

Διαβάστε περισσότερα

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Τα ερωτήματα Δύο σώματα έχουν το ίδιο σχήμα και τις ίδιες διαστάσεις με το ένα να είναι βαρύτερο του άλλου. Την ίδια στιγμή τα δύο σώματα αφήνονται ελεύθερα να πέσουν μέσα στον

Διαβάστε περισσότερα

Η κοινωνική και πολιτική οργάνωση στην Αρχαία Ελλάδα

Η κοινωνική και πολιτική οργάνωση στην Αρχαία Ελλάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ (Θεωρητική Κατεύθυνση) Η κοινωνική και πολιτική οργάνωση στην Αρχαία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ 3 ΙΕΡΑΡΧΕΣ: Βασίλειος

ΟΙ 3 ΙΕΡΑΡΧΕΣ: Βασίλειος ΟΙ 3 ΙΕΡΑΡΧΕΣ: Βασίλειος ο Μέγας Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός Ιωάννης ο Χρυσόστομος Ποιοί ήταν; Πού έζησαν; Τί έκαναν; Δρ. Χρυσόστομος Παπασπύρου 30 Ιανουαρίου 2015 Βασίλειος ο Μέγας (330-379) Ο Βασίλειος ο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ.

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. 2 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ (Ι) ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ; Στο μάθημα «Κοινωνική Θεωρία της Γνώσης (I)» (όπως και στο (ΙΙ) που ακολουθεί) παρουσιάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΠΡΙΑΜΗ ΒΑΓΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ...

Διαβάστε περισσότερα

Μόνο ένα παράδειγμα από το μάθ. 21 (παράλυτος):

Μόνο ένα παράδειγμα από το μάθ. 21 (παράλυτος): ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ διδ. ενοτ.. 20-2424 1. Ποια στοιχεία του κειμένου "Τι είναι και τι σημαίνουν τα θαύματα του Χριστού" (μάθ.20, Ερμ. 3) συναντήσαμε σε όλες τις διηγήσεις για τα θαύματα αυτού του κεφαλαίου;

Διαβάστε περισσότερα

Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος. Διδ. Εν. 14

Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος. Διδ. Εν. 14 Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος Διδ. Εν. 14 Σαράντα ημέρες μετά το Πάσχα η Εκκλησία μας γιορτάζει την Ανάληψη του Κυρίου στους ουρανούς Με την Ανάληψη, επισφραγίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Τα φιλοσοφικά ερωτήματα: Δε μοιάζουν με τα επιστημονικά, γιατί δε γνωρίζουμε: από πού να ξεκινήσουμε την ανάλυσή τους ποια μέθοδο να ακολουθήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Αρχή και Πορεία του Κόσμου (Χριστιανική Κοσμολογία) Διδ. Εν. 9

Αρχή και Πορεία του Κόσμου (Χριστιανική Κοσμολογία) Διδ. Εν. 9 Αρχή και Πορεία του Κόσμου (Χριστιανική Κοσμολογία) Διδ. Εν. 9 Κόσμος Κόσμημα δηλ. στολίδι, που χαρακτηρίζεται από την ποικιλία, την τάξη και την αρμονία Φυσικός κόσμος μακρόκοσμος μικρόκοσμος Πως έγινε

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

Το φως αναφέρεται σε σχετικά έντονο βαθμό στη μυθολογία, τόσο στην ελληνική όσο και στη μυθολογία άλλων αρχαίων λαών που το παρουσιάζουν σε διάφορες

Το φως αναφέρεται σε σχετικά έντονο βαθμό στη μυθολογία, τόσο στην ελληνική όσο και στη μυθολογία άλλων αρχαίων λαών που το παρουσιάζουν σε διάφορες Το φως αναφέρεται σε σχετικά έντονο βαθμό στη μυθολογία, τόσο στην ελληνική όσο και στη μυθολογία άλλων αρχαίων λαών που το παρουσιάζουν σε διάφορες μορφές (ήλιος, σελήνη, αστέρια, κ.ά) και σε ένα μέρος

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Αιγαίου Τμήμα Πολιτισμικής Πληροφορικής

Πανεπιστήμιο Αιγαίου Τμήμα Πολιτισμικής Πληροφορικής Πανεπιστήμιο Αιγαίου Τμήμα Πολιτισμικής Πληροφορικής Θέμα: Σχεδιασμός παιχνιδιού με κάρτες για το Ηλιακό Σύστημα Μάθημα: Σχεδιασμός Ψηφιακών Εκπαιδευτικών Εφαρμογών ΙΙ Δήμητρα Μισιτζή 1 (ΑΜ:131/2008092)

Διαβάστε περισσότερα

Η εποχή του Διαφωτισμού

Η εποχή του Διαφωτισμού Ομαδική εργασία μαθητών Γ1 (12-01-2015) ΕΝΟΤΗΤΑ 1 Η εποχή του Διαφωτισμού ΟΜΑΔΑ 1 Κωνσταντίνος Σταύρος Χρήστος - Γιάννης Εξελίξεις στην Ευρώπη κατά τον 17 ο και 18 ο αιώνα Οικονομικές μεταβολές Αγροτική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

1. Στα αποστολικά χρόνια, η Θεία Ευχαριστία γινόταν διαφορετικά από τον τρόπο που έγινε τη βραδιά του Μυστικού Δείπνου.

1. Στα αποστολικά χρόνια, η Θεία Ευχαριστία γινόταν διαφορετικά από τον τρόπο που έγινε τη βραδιά του Μυστικού Δείπνου. ΜΑΘΗΜΑ 22 ο ΙΔΡΥΣΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ Θ.ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΣ Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις ως σωστές ή λανθασμένες, σύμφωνα με την ιστορία της αρχαίας Εκκλησίας, γράφοντας δίπλα στον αριθμό κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

Η Γη είναι ένας πλανήτης που κατοικούν εκατομμύρια άνθρωποι, αλλά και ο μοναδικός πλανήτης στον οποίο γνωρίζουμε ότι υπάρχει ζωή.

Η Γη είναι ένας πλανήτης που κατοικούν εκατομμύρια άνθρωποι, αλλά και ο μοναδικός πλανήτης στον οποίο γνωρίζουμε ότι υπάρχει ζωή. Το Ηλιακό Σύστημα. Ήλιος Ο Ήλιος είναι ο αστέρας του Ηλιακού μας Συστήματος και το λαμπρότερο σώμα του ουρανού. Είναι μια τέλεια σφαίρα με διάμετρο 1,4 εκατομμύρια χμ. Η σημασία του Ήλιου στην εξέλιξη

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες.

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. Αξιολόγηση µαθήµατος: γραπτές εξετάσεις. ιαπολιτισµική κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

1. ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΜΑΖΑΣ

1. ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΜΑΖΑΣ 1. ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΜΑΖΑΣ Από τα αρχαιότατα χρόνια, έχουν καταβληθεί σηµαντικές προσπάθειες οι απειράριθµες ουσίες που υπάρχουν στη φύση να αναχθούν σε ενώσεις λίγων

Διαβάστε περισσότερα

ENA, Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών Ζαλοκώστα 8, 2ος όροφος T enainstitute.org

ENA, Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών Ζαλοκώστα 8, 2ος όροφος T enainstitute.org Ιδρυτική Διακήρυξη 1. 2. 3. Το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών - ΕΝΑ ενεργοποιείται σε μια κρίσιμη για την Ελλάδα περίοδο. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι κοινωνικοί και πολιτικοί θεσμοί λειτουργούν

Διαβάστε περισσότερα

α. Βασίλειο πόλεις-κράτη ομοσπονδιακά κράτη συμπολιτείες Η διάσπαση του κράτους του Μ. Αλεξάνδρου (σελ ) απελευθερωτικοί αγώνες εξεγέρσεις

α. Βασίλειο πόλεις-κράτη ομοσπονδιακά κράτη  συμπολιτείες Η διάσπαση του κράτους του Μ. Αλεξάνδρου (σελ ) απελευθερωτικοί αγώνες εξεγέρσεις ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 323 [Θάνατος Μ. Αλεξάνδρου] ΕΩΣ 30 π.χ. [κατάληψη της Αιγύπτου από τους Ρωμαίους ολοκληρώνεται η κατάκτηση της Ανατολής από τους Ρωμαίους, ξεκινά η περίοδος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας]

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΕΙΣ ΚΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ. Λεονάρδος Γκουβέλης. Διημερίδα Αστροφυσικής 4-5 Απριλίου

ΕΜΕΙΣ ΚΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ. Λεονάρδος Γκουβέλης. Διημερίδα Αστροφυσικής 4-5 Απριλίου ΕΜΕΙΣ ΚΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ Λεονάρδος Γκουβέλης Διημερίδα Αστροφυσικής 4-5 Απριλίου Συνοπτικά: Κοσμολογικές θεωρίες ανά τους αιώνες Σύγχρονη κοσμολογική άποψη Αστρονομικές αποδείξεις της θεωρίας του Big Bang Μεγάλα

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδης αντίθεση που διατρέχει ολόκληρο το έργο και αποτελεί έναν από τους βασικούς άξονές του. Απαντάται με ποικίλες μορφές και συνδέεται με

Θεμελιώδης αντίθεση που διατρέχει ολόκληρο το έργο και αποτελεί έναν από τους βασικούς άξονές του. Απαντάται με ποικίλες μορφές και συνδέεται με Θεμελιώδης αντίθεση που διατρέχει ολόκληρο το έργο και αποτελεί έναν από τους βασικούς άξονές του. Απαντάται με ποικίλες μορφές και συνδέεται με προβληματισμούς για την αλήθεια και τη γνώση. Απηχεί τις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΡΩΜΑΪΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ: 323 Π.Χ. 324 Μ.Χ.

ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΡΩΜΑΪΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ: 323 Π.Χ. 324 Μ.Χ. ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΡΩΜΑΪΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ: 323 Π.Χ. 324 Μ.Χ. Α.ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΑ ΒΑΣΙΛΕΙΑ Β. ΑΠΟΤΗΡΩΜΗΣΤΟΒΥΖΑΝΤΙΟ 1 Τα ελληνιστικά βασίλεια Ελληνιστικός : από το ρήµα ελληνίζω, δηλ. µιµούµαι τους Έλληνες Ήταν τα βασίλεια

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι Ενότητα #2: Βασικές Γνώσεις I Εισαγωγή Νικόλαος Καραπιδάκης Τμήμα Ιστορίας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, και 3 επιλέγοντας τη σωστή

Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, και 3 επιλέγοντας τη σωστή ΜΑΘΗΜΑ 6 Ο ΠΟΙΗΣΩΜΕΝ ΑΝΘΡΩΠΟΝ... Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, και 3 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, κατά τη διδασκαλία του Χριστιανισμού, από τις αντίστοιχες φράσεις α, β, γ. Στη συνέχεια,

Διαβάστε περισσότερα

Η Κατάκτηση του Απείρου από την Αρχαιότητα ως Σήµερα

Η Κατάκτηση του Απείρου από την Αρχαιότητα ως Σήµερα [ 1 ] Πανεπιστήµιο Κύπρου Η Κατάκτηση του Απείρου από την Αρχαιότητα ως Σήµερα Νικόλαος Στυλιανόπουλος Ηµερίδα Ιστορία των Μαθηµατικών Πανεπιστήµιο Κύπρου Νοέµβριος 2016 [ 2 ] Πανεπιστήµιο Κύπρου υσκολίες

Διαβάστε περισσότερα

Το ρωμαϊκό κράτος κλονίζεται

Το ρωμαϊκό κράτος κλονίζεται Ι. Η ΜΕΤΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ 1. Από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη Ας διαβάσουμε τι θα μάθουμε στο σημερινό μάθημα: Σκοπός: Σκοπός του παρόντος μαθήματος είναι να απαντήσουμε σε ένα «γιατί»: Γιατί χρειάστηκε

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Κύκλος επτά (7) διαλέξεων, με την συμμετοχή εννέα (9) κορυφαίων ομιλητών, με κοινό χαρακτηριστικό γνώρισμα την πρωτοποριακή σκέψη. Στόχος των ομιλιών είναι

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα Διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 2/11/2015

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη, Κρόνος, Ερμής, Ουρανός, Δίας, Ποσειδώνας, Άρης

Αφροδίτη, Κρόνος, Ερμής, Ουρανός, Δίας, Ποσειδώνας, Άρης Αφροδίτη, Κρόνος, Ερμής, Ουρανός, Δίας, Ποσειδώνας, Άρης Το χρώμα της Αφροδίτη είναι κίτρινο προς κόκκινο. Το μέγεθός της είναι 9,38-10 χλ. Η απόσταση από τη γη είναι 41.400.000 χλ. Δεν είναι αρκετή απόσταση

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Κηπουρός Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Θράκη 2006,

Χρήστος Κηπουρός Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Θράκη 2006, 1 Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Copyright 2006 Χρήστος Κηπουρός Μαυρομιχάλη 13 Διδυμότειχο xkipuros@otenet.gr Εικόνα εξώφυλλου: Αναμνηστική φωτογραφία με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο στην Ξάνθη. Στο μέσον ο τότε

Διαβάστε περισσότερα

A Λυκείου Εξεταστέα ύλη περιόδου Μαΐου-Ιουνίου 2015 Θρησκευτικά Αρχαία Ελληνική Γλώσσα

A Λυκείου Εξεταστέα ύλη περιόδου Μαΐου-Ιουνίου 2015 Θρησκευτικά Αρχαία Ελληνική Γλώσσα A Λυκείου Εξεταστέα ύλη περιόδου Μαΐου-Ιουνίου 2015 Θρησκευτικά ΚΕΦ 2 Το νόημα και η εξέλιξη της χριστιανικής λατρείας σελ 13 ΚΕΦ 3 Ο χριστός εγκαινιάζει την αληθινή λατρεία σελ 16 ΚΕΦ 6 «Ποιήσωμεν άνθρωπον»

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

Εξέλιξη των ιδεών στις Φυσικές Επιστήμες

Εξέλιξη των ιδεών στις Φυσικές Επιστήμες Εξέλιξη των ιδεών στις Φυσικές Επιστήμες Ενότητα 2: Γιατί το ερώτημα "τι είναι επιστήμη" δεν έχει νόημα χωρίς κάποιο χρονικό προσδιορισμό. Βασίλης Τσελφές Εθνικὸ και Καποδιστριακὸ Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ

ΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ ΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΑΣΑΠΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Δ.Ε. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

ISSP 1998 Religion II. - Questionnaire - Cyprus

ISSP 1998 Religion II. - Questionnaire - Cyprus ISSP 1998 Religion II - Questionnaire - Cyprus Για σας. Είμαστε από το Κέντρο Ερευνών του Cyprus College. Kάνουμε μια διεθνή έρευνα για κοινωνικές και ηθικές αντιλήψεις. Η έρευνα αυτή γίνεται ταυτόχρονα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΟΥ

Ο ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Ο ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΟΥ A Τάξη Ενιαίου Λυκείου (Μάθηµα Επιλογής) ΑΘΗΝΑ 1999 Οµάδα

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΑΘΗΝΑ 1999 Υπεύθυνος Οµάδας Αλέξανδρος Καριώτογλου, ρ. Θεολογίας Οµάδα Σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

Από τους Πυθαγορείους στον Αρίσταρχο τον Σάµιο: Η ιστορία των αντιλήψεων για την κίνηση της γης στην αρχαία ελληνική αστρονοµία

Από τους Πυθαγορείους στον Αρίσταρχο τον Σάµιο: Η ιστορία των αντιλήψεων για την κίνηση της γης στην αρχαία ελληνική αστρονοµία Κώστας Γαβρόγλου, ηµήτρης ιαλέτης, Γιάννης Χριστιανίδης Πανεπιστήµιο Αθηνών Τµήµα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήµης Από τους Πυθαγορείους στον Αρίσταρχο τον Σάµιο: Η ιστορία των αντιλήψεων

Διαβάστε περισσότερα