Παρατηρήσεις στα τοπογραφικά δεδοµένα της δυτικής Αχαΐας κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Χερσαίοι και θαλάσσιοι δρόµοι επικοινωνίας.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Παρατηρήσεις στα τοπογραφικά δεδοµένα της δυτικής Αχαΐας κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Χερσαίοι και θαλάσσιοι δρόµοι επικοινωνίας."

Transcript

1 Παρατηρήσεις στα τοπογραφικά δεδοµένα της δυτικής Αχαΐας κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Χερσαίοι και θαλάσσιοι δρόµοι επικοινωνίας. Κωνσταντίνα Ακτύπη Τα τελευταία χρόνια έχουν αποκαλυφθεί και εν µέρει µελετηθεί πολλές θέσεις στη δυτική Αχαΐα που ήκµασαν κατά την µυκηναϊκή περίοδο και εµπλούτισαν τον κατάλογο µε τις γνωστές από παλιά εγκαταστάσεις 1. Έτσι στη λίστα µε τα σηµαντικά κέντρα, όπως το Τείχος υµαίων, η Βούντενη, η Καλλιθέα, το Κλάους και ο Καταρράκτης, έρχονται να προστεθούν νέες θέσεις, όπως η Χαλανδρίτσα 2, τα Σπαλιαρέϊκα, το Ελαιοχώρι, η Κρήνη, η Μιτόπολη, οι Πόρτες κ.άλ. Πολλές ακόµα θέσεις έχουν εντοπιστεί αλλά δεν έχουν συστηµατικά ερευνηθεί µέχρι σήµερα. Κατά τους µυκηναϊκούς χρόνους φαίνεται ότι η περιοχή της δυτικής Αχαΐας αποτελούσε µία ενιαία και συµπαγή πολιτισµική ενότητα, που ήκµασε από την ΥΕΙΙΙΑ έως και τα τέλη της ΥΕΙΙΙΓ περιόδου 3, η οποία αφού αφοµοίωσε τα βασικά χαρακτηριστικά της καλλιτεχνικής παράδοσης που προέρχονταν από τα ανακτορικά κέντρα της Αργολίδας αλλά και από άλλα µεγάλα κέντρα του Ελλαδικού χώρου, µας 1 Μ. Πετρόπουλος, Αρχαιολογικές έρευνες στην Αχαΐα, Τόµος Τιµητικός Κ. Ν. Τριανταφύλλου, Α, Πάτρα 1990, Μ. Πετρόπουλος, Τοπογραφικά της χώρας Πατρέων, στο. Α. Ριζάκης επιµ., Αρχαία Αχαΐα και Ηλεία, Μελετήµατα 13,ΚΕΡΑ ΕΙΕ, Αθήνα 1991, 249. Λ. Κολώνας, Νεώτερη µυκηναϊκή τοπογραφία της Αχαΐας, Πρακτικά Ε ιεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, Άργος Ναύπλιον 6-10 Σεπτεµβρίου 1995, τόµ. Β, Αθήναι 1998, Ι. Μόσχος, Οι Μυκηναίοι στην Αχαΐα, Φαίδιµος 1, Εταιρεία Μελετών Μυκηναϊκής Αχαϊας, Πάτρα 2007, σποράδην. Στις παραπάνω δηµοσιεύσεις αναφέρονται οι περισσότερες από τις εντοπισµένες µυκηναϊκές θέσεις, έτσι στην παρούσα µελέτη δεν θα γίνει αναφορά σε όλες, παρά µόνο σε µερικές που παρουσιάζουν ενδιαφέροντα τοπογραφικά στοιχεία. Ευχαριστώ το σύζυγό µου, αρχαιολόγο Μιχ. Γκαζή για τις πολύτιµες παρατηρήσεις του σχετικά µε την τοπογραφία της µυκηναϊκής Αχαϊας, στην οποία εργάζεται εντατικά από το 1994 και εξής. 2 Στη Χαλανδρίτσα έχουν εντοπιστεί και ανασκαφεί το µεγαλύτερο τµήµα του µυκηναϊκού οικισµού στη θέση Σταυρός (το 1985 από τη ΣΤ ΕΠΚΑ) και το µυκηναϊκό νεκροταφείο στη θέση Άγιος Βασίλειος (αρχικά από τον Ν. Κυπαρίσση και την εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και στη συνέχεια από τη ΣΤ ΕΠΚΑ από τη δεκαετία του 1980 και εξής) 3 Συνεχώς έρχονται στο φως στοιχεία από σηµαντικές ανακαλύψεις σε όλη την Αχαΐα και για την υποµυκηναϊκή περίοδο που συνεχίζει την ΥΕΙΙΙΓ νεότερη. 1

2 παρέδωσε το δικό της ύφος, µε κύριο διακριτικό στοιχείο αυτό που ονοµάζεται «αχαϊκός ρυθµός» και αποτελεί σήµερα αντικείµενο µελέτης από πολλούς ερευνητές 4. Για τη δηµιουργία αυτής της «αχαϊκής πολιτιστικής ενότητας» φαίνεται ότι καταλυτικό ρόλο έπαιξαν οι γεωµορφολογικές ιδιαιτερότητες του τοπίου, που µε την οροσειρά του Παναχαϊκού όρους και του Ερύµανθου, δηµιουργούν ένα φυσικό σύνορο και χωρίζουν το τµήµα αυτό της βόρειας Πελοποννήσου, δηλαδή το νοµό Αχαΐας στη µέση, σχεδόν κάθετα, µε διεύθυνση από βορρά προς νότο και προς νοτιοδυτικά. Σηµαντικό επίσης στοιχείο στην πολιτιστική ανάπτυξη και εξέλιξη ήταν το γεγονός ότι οι περισσότερες από τις θέσεις είχαν οπτική επαφή µεταξύ τους, οµαλή και εύκολη επικοινωνία, και σε συνδυασµό µε το ήπιο κλίµα, την ανάπτυξη των καλλιεργειών, τις εµπορικές αλλά και τις καλλιτεχνικές επιρροές που ανέπτυξαν χάριν στις επαφές µε τα άλλα κέντρα διαµέσου των χερσαίων και θαλάσσιων οδών δηµιούργησαν την πολιτιστική ενότητα της δυτικής Αχαΐας. Στο παρόν άρθρο επιχειρείται µια κατά το δυνατόν ανασύνθεση της εικόνας της δυτικής Αχαϊας στα τέλη της Υστεροελλαδικής εποχής. Στην προσπάθεια αυτή λαµβάνονται υπ όψιν τα δεδοµένα από το σηµερινό γεωγραφικό ανάγλυφο και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της περιοχής σε ότι αφορά το χερσαίο αλλά και το θαλάσσιο περιβάλλον. Στόχος είναι να επισηµανθεί το γεγονός ότι η αλληλεπίδραση του φυσικού περιβάλλοντος και της ανθρώπινης δραστηριότητας ήταν οι βασικές παράµετροι που οδήγησαν στη διαµόρφωση του τοπίου τόσο από την πλευρά της επιλογής των θέσεων για την ανάπτυξη των εγκαταστάσεων όσο και για την πολιτιστική ευηµερία που ακολούθησε. 4 I. Moschos, Western Achaea during the LH IIIC Period. Approaching the latest excavation evidence, στο E. Greco (επιµ.), Gli Achei e l Identità Etnica degli Achei d Occidente, Atti del Convegno Internazionale di Studi, February 2001, Tekmeria 3, Paestum-Atene 2002,15-41, µε πλούσια βιβλιογραφία για όλες τις θέσεις. I. Moschos, Western Achaea during the succeeding LHIIIC-late Period. The Final Mycenaean Phase and the Submycenaean Period, στο S. Decker- Jalkotzy & A. E. Bächle (επιµ.), Late Helladic IIIC Chronology and Synchronisms, Late Helladic IIIC Late. Proceedings of the International Workshop Held at the Austrian Academy of Sciences at Vienna, February 23th and 24 th 2007, Vienna 2009,

3 Μπορούµε να θεωρήσουµε βέβαιο ότι το χερσαίο οδικό δίκτυο ήταν εκτεταµένο και πυκνό 5, παρ όλο που στην Αχαΐα δεν υπάρχουν δεδοµένα που να µας οδηγούν στην ταύτιση συγκεκριµένων δρόµων επικοινωνίας, όπως αντίστοιχα έχουν βρεθεί στην Αργολίδα. Τα στοιχεία για τις γέφυρες και το οδικό δίκτυο που συνέδεαν τις Μυκήνες µε την Πρόσυµνα, τη Μιδέα, την Τίρυνθα, το Μπερµπάτι και τα υπόλοιπα κέντρα της Αργολίδας 6, φαίνεται ότι δυστυχώς δεν έχουν διατηρηθεί εδώ. Στην περιοχή της Πάτρας έχουν βρεθεί τµήµατα δρόµων που ήταν σε χρήση κατά τους ρωµαϊκούς χρόνους 7. Αυτή την περίοδο κατά µήκος των δρόµων και στις εξόδους της πόλης αναπτύσσονταν τα νεκροταφεία, από τα οποία πολύ σηµαντικό φαίνεται ότι ήταν το βόρειο 8. Το νεκροταφείο περιλαµβάνει τάφους, οι παλαιότεροι από τους οποίους χρονολογούνται στον 4 ο αι. π.χ., επιβλητικά ταφικά συγκροτήµατα του 1 ου αι. µχ και η χρήση του φτάνει ως τα ύστερα ρωµαϊκά χρόνια. Σηµαντικό µνηµείο του δρόµου αυτού είναι η ρωµαϊκή γέφυρα της οδού Αρέθα στην περιοχή των Συχαινών, η οποία φαίνεται ότι αντικατέστησε µία παλαιότερη και µικρότερη που βρέθηκε σε κοντινή απόσταση 9. Σήµερα η διαδροµή προς το Αίγιο δεν διαφέρει πολύ, ενώ θεωρείται πιθανό από τους µελετητές ότι την ίδια πορεία ακολουθούσαν οι κάτοικοι της Αχαϊας και κατά τη µυκηναϊκή περίοδο. 5 I. Moschos ό.π. (υποσηµ ) 17-19: It is worth noting that one could come across every one of the settlements in one day and return to one s base before dusk, perhaps using a carriage way along the plain, which would lead from the eastern part, present day Rio, to the boundaries of the province, in Chalandritsa and even south to the Kalavryta region and Arcadia. Η απόσταση µεταξύ των θέσεων της δυτικής Αχαϊας είναι σαφώς µικρή, επιπλέον, πολλές από αυτές έχουν οπτική επαφή µεταξύ τους, άποψη που ενισχύω µέχρι το τέλος του παρόντος άρθρου µου. Πιστεύω όµως ότι είναι µάλλον ακραία η πιθανότητα κάποιος να µπορεί να τις επισκεφτεί όλες και να επιστρέψει στη βάση του σε µία µέρα, ακόµα και µε τις σηµερινές συνθήκες. 6 R. Hope Simpson- D. K.Hagel, Mycenaean fortifications, highways, dams and canals, Studies in Mediterranean Αrchaeology 133, Savedalen Ι. Παπαποστόλου, Θέµατα τοπογραφίας και πολεοδοµίας των Πατρών κατά τη Ρωµαιοκρατία, στο. Α. Ριζάκης επιµ., Αρχαία Αχαΐα και Ηλεία, Μελετήµατα 13,ΚΕΡΑ ΕΙΕ, Αθήνα 1991, Μ. Σταυροπούλου-Γάτση - Γ. Αλεξοπούλου - Γ. Γεωργοπούλου - Α. Γκαδόλου, Το έργο των σωστικών ανασκαφών στην πόλη των Πατρών και την ευρύτερη περιοχή της, Α Αρχαιολογική Σύνοδος Νότιας και υτικής Ελλάδας, ΣΤ ΕΠΚΑ - 6 η ΕΒΑ, Πάτρα 9-12 Ιουνίου 1996, Αθήνα 2006, , ειδικά Μιχ. Πετρόπουλος, Η αρχαία Μεσάτις της Πάτρας, Πρακτικά του Ζ διεθνούς επιστηµονικού συνέδριου Πελοποννησιακών Σπουδών, Τρίπολις Σεπτεµβρίου 2000, τόµος Β, Αθήνα ,

4 ΧΑΡΤΗΣ 1 4

5 Α. Η παραθαλάσσια ζώνη Η περιγραφή των τοπογραφικών ιδιαιτεροτήτων ξεκινάει εδώ από το Τείχος υµαίων 10, η µελέτη του οποίου αναµένεται να αναδείξει το ρόλο που είχε ως µια εγκατάσταση εντός τειχισµένης ακρόπολης. Είναι ευνόητο ότι οι χερσαίοι δρόµοι επικοινωνίας µε τα υπόλοιπα κέντρα της δυτικής Αχαΐας ήταν ανεπτυγµένοι, δεν είµαστε όµως σε θέση να προσδιορίσουµε ακριβώς τις διαδροµές που ακολουθούσαν. Οι λιµνοθάλασσες του Πρόκοπου και του Πάππα που περιβάλλουν το Τείχος υµαίων σε συνδυασµό µε τις εκβολές του Λαρίσσου ποταµού, ο οποίος πιθανόν κατά την αρχαιότητα να ακολουθούσε αρκετά διαφορετική πορεία, φαίνεται ότι έχουν διαφοροποιήσει πολύ το τοπίο από τα τέλη της εποχής του Χαλκού έως τις µέρες µας. Το κύριο χαρακτηριστικό της θέσης αυτής είναι ότι παρείχε απεριόριστη εποπτεία στη χερσαία αλλά και στην θαλάσσια περιοχή. Συγκεκριµένα, το οπτικό πεδίο καλύπτει το µεγαλύτερο µέρος της πεδιάδας της υµαίας χώρας προς τα ανατολικά, στα νότια και στα νοτιοανατολικά. Από την πλευρά της θάλασσας είναι σε θέση να επιβλέπει την είσοδο του Πατραϊκού κόλπου, τη νήσο Οξειά στα βορειοδυτικά και το Ιόνιο πέλαγος στα δυτικά µέχρι την Κεφαλονιά, την Ιθάκη και την Ζάκυνθο. Έτσι, η θέση στην οποία βρίσκεται το Τείχος υµαίων προσφέρει τις κατάλληλες συνθήκες για την ανάπτυξη των θαλάσσιων δρόµων για τη µεταφορά των προϊόντων από και προς την Αχαΐα, τα νησιά του Ιονίου και την Ιταλία. Η επικοινωνία επίσης µε την περιοχή της Πάτρας και στη συνέχεια µε την Κορινθία θα µπορούσε εύκολα να γίνει και δια θαλάσσης. Ο µυχός του Πατραϊκού κόλπου που σχηµατίζεται στο σηµείο µεταξύ Καµινίων και Αλισσού, είναι φιλόξενος, συνήθως υπήνεµος και βρίσκεται πολύ κοντά στο Τείχος υµαίων (σε απόσταση περίπου 10 ν.µ. από τη θάλασσα και 19 χλµ. από την ξηρά). Τα τελευταία χρόνια εντοπίστηκαν 10 Μ. Γκαζής, Η προϊστορική ακρόπολη του Τείχους υµαίων. Σε αναζήτηση ταυτότητας, στο Ν. Μερούσης, Ε. Στεφανή, Μ. Νικολαίδου (επιµ.), ΙΡΙΣ. Μελέτες στη µνήµη της Καθηγήτριας Αγγ. Πιλάλη - Παπαστερίου από τους µαθητές της στο Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 2010,

6 πολλές µυκηναϊκές θέσεις κοντά στην παραλιακή ζώνη 11, οι οποίες θα µπορούσαν να είχαν το ρόλο ενδιάµεσων παράλιων σταθµών. Ακολουθώντας έτσι την ακτογραµµή από το Τείχος υµαίων προς τα βορειοανατολικά, τέτοιες θέσεις είναι τα Νιφορέικα, ο κάτω Αλισσός, τα Τσουκαλέικα 12, τα Βραχνέικα 13 και το Μονοδένδρι 14. Μερικές ακόµα βρίσκονται νοτιότερα προς την ενδοχώρα. Στην περιοχή της Πάτρας, από τις θέσεις που αναφέρονται µέχρι σήµερα στη βιβλιογραφία 15 φαίνεται ότι η Αγ. Κυριακή 16 στα Κ. Συχαινά ήταν η πλησιέστερη στην ακτογραµµή 17. Εκεί χάρη στις σωστικές ανασκαφές εντοπίστηκαν θεµέλια οικισµών 18 που χρονολογούνται στη µυκηναϊκή περίοδο. Σήµερα, σε κοντινή απόσταση από τα Κ. Συχαινά δηµιουργείται ένα φυσικό ασφαλές αγκυροβόλιο 19, 11 Μ. Πετρόπουλος, Μυκηναϊκό νεκροταφείο στα Σπαλιαρέϊκα Λουσικών, στο Α. Ριζάκης (επιµ.), Αχαϊκό Τοπίο ΙΙ, ύµη και υµαία Χώρα, Μελετήµατα 29, Αθήνα 2000, 66, σχέδιο1. Λ. Κολώνας ό. π. (υποσηµ ) 475. Ι. Μόσχος ό. π.( υποσηµ. 1) R. Hope Simpson - O. Dickinson, A Gazeteer of Aegean Civilasation in the Bronze Age, SIMA LII, Goteborg 1979, Hope Simpson - Dickinson ό π.(υποσηµ. 12) Ι. Α. Παπαποστόλου, Περισυλλογή αρχαίων στην Αχαΐα, Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας 1977, , πιν Μυκηναϊκές εγκαταστάσεις και νεκροταφεία έχουν εντοπιστεί σε διάφορα σηµεία της πόλης, αλλά είναι µακριά από την ακτογραµµή. Τέτοια είναι ο οικισµός της Παγώνας (βλ. Μ. Σταυροπούλου-Γάτση, Οικισµός της εποχής του Χαλκού στην Παγώνα της Πάτρας, Πρακτικά του Ε ιεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών 1995, Αθήνα 1998, Μ. Σταυροπούλου-Γάτση, Οικισµός της εποχής του Χαλκού στην Παγώνα της Πάτρας, στο V. Mitsopoulou-Leon (επιµ.), Forschungen in der Peloponnes. Akten des Symposions anlaeβlich der Feier 100 Jahre des OAI Athen, Athen , Athen 2001, Για το νεκροταφείο στην οδό Γερµανού βλ. Λ. Παπάζογλου-Μανιουδάκη, Α 40 (1985) Λ. Παπάζογλου- Μανιουδάκη, Εισηγµένη κεραµεική στους µυκηναϊκούς τάφους της Πάτρας, στο C. Zerner- J.Winder (επιµ), Wace and Blegen. Pottery as evidence for trade in the Aegean Bronze Age , Proccedings of the Intenational Conference Athens 2-3 Dec.1989, Amsterdam 1993, Η θέση αυτή αποκαλύφθηκε χάρη στις σωστικές ανασκαφές της ΣΤ ΕΠΚΑ των τελευταίων χρόνων. 17 Σήµερα απέχει σε ευθεία γραµµή 2,3 χλµ. Εάν υποθέσουµε ότι η σηµερινή ακτογραµµή, σε σχέση µε αυτήν της ΥΕ περιόδου, έχει µετατοπιστεί προς την πλευρά του Πατραϊκού κόλπου εξαιτίας των επιχώσεων, τότε η απόσταση των µυκηναϊκών θέσεων θα ήταν εγγύτερη προς τη θάλασσα. 18 Μ. Σταυροπούλου κ.άλ. ό. π. (υποσηµ. 8) 84 : «διαπιστώθηκε η παρουσία στρώµατος που περιείχε τοίχο και οικιακό πιθάρι µυκηναϊκών χρόνων. Περισυλλέχθηκε καλής ποιότητας µυκηναϊκή κεραµεική». βλ. και Μ. Σταυροπούλου Γάτση, Α 49 (1994), Χρονικά, Χάρη στα πλούσια νερά από τα γειτονικά ποτάµια και χείµαρρους, στα εύφορα εδάφη και την οµαλότητα του εδάφους φαίνεται ότι στην περιοχή είχαν ιδρυθεί αρκετοί µικροί οικισµοί. 19 Το σηµείο αυτό χρησιµοποιείται ακόµα και σήµερα, όµως για προσωρινό καταφύγιο. Η πιθανότητα να χρησιµοποιούταν κατά τους προϊστορικούς χρόνους για λιµάνι αναφέρεται από τον 6

7 στα βόρεια των εκβολών του Συχαινιώτικου (Μείλιχου) ποταµού 20 στην περιοχή του έλους της Αγυιάς 21, ενώ πολύ κοντά και στα νότια απλώνεται το λιµάνι της σύγχρονης πόλης 22. Η Αγ. Κυριακή, που πιθανώς συνδέεται µε το γειτονικό οικισµό στο λόφο Μπόρτζι 23 της Βούντενης, βρίσκεται στα βορειοδυτικά και σε απόσταση 1,15 χλµ από αυτόν, ενώ η µεταξύ τους επικοινωνία θα ήταν οµαλή, µε άµεση οπτική επαφή. Η πρώτη είναι χτισµένη επάνω σε οµαλότατο πλάτωµα µε ήπια φυσική κλίση (όπου το υψόµετρο είναι περίπου 88µ.), µε ορατότητα στον Πατραϊκό κόλπο αλλά πιο περιορισµένη, επειδή βρίσκεται χαµηλότερα σε σχέση µε τη δεύτερη που απλώνεται επάνω σε λόφο ύψους 210 µ. και έχει σαφώς µεγαλύτερο οπτικό πεδίο. Με δεδοµένα τα τοπογραφικά στοιχεία, αφού ο οικισµός της Αγ. Κυριακής είναι κοντά στη θάλασσα και πιθανόν κοντά σε κεντρική αρτηρία που οδηγούσε προς βορειοανατολικά, είναι δυνατό να υποθέσουµε ότι ο χαρακτήρας του οικισµού θα ήταν ίσως περισσότερο εµπορικός και διαµετακοµιστικός, το ζήτηµα αυτό όµως αναµένεται να διευκρινιστεί µε τη µελέτη των ευρηµάτων. Επίσης, είναι δυνατόν να φανταστούµε τον οδικό άξονα προς βόρεια που αναφέρθηκε παραπάνω (όπου η ρωµαϊκή Γέφυρα της οδού Αρέθα), να διασταυρώνεται µε τον δρόµο που συνέδεε την Αγ. Κυριακή µε τη θάλασσα. Λ. Κολώνα, Βούντενη, µια σηµαντική εγκατάσταση της µυκηναϊκής Αχαϊας, ΥΠ.ΠΟ-Τ ΠΕΑΕ, Αθήνα 2008, 6-8. Στην παρούσα µελέτη αναπτύσσεται η θεωρία αυτή βάσει των παρατηρήσεων που έχουν σχέση µε την παραλία, τη θάλασσα του Πατραϊκού και τα καιρικά φαινόµενα. 20 Για την ταύτιση του ποταµού Μείλιχου και την περιοχή της αρχαίας Μεσάτιδος έχουν διατυπωθεί διάφορες απόψεις. Ο Μ. Πετρόπουλος ό.π. (υποσηµ. 9) αναφέρεται διεξοδικά στο ζήτηµα αυτό. 21 Στην πυκνοκατοικηµένη σήµερα περιοχή της Αγυιάς, υπάρχει έλος που έχει το χαρακτήρα υδροβιότοπου και φαίνεται ότι έγινε από ποτάµιες αποθέσεις. Τα αρχαία χρόνια πιθανόν το έλος αυτό να ήταν µεγαλύτερο και ίσως διαφορετικά διαµορφωµένο. Σε κοντινή απόσταση από τη θάλασσα (περίπου 820µ.) βρέθηκαν γεωµετρικά ταφικά πιθάρια βλ. Μ. Σταυροπούλου κ.άλ ό.π. (υποσηµ. 8) 84 (όπου αναφέρεται στο Λ. Παπακώστα, Α 48, 1993, Χρονικά, 116). Η λέξη Αγυιά προέρχεται από την αρχαία ελληνική άγυια που σηµαίνει οδός. 22 Αναφορά στο λιµάνι της ρωµαϊκής πόλης έχουµε από τον Παυσανία VII, 21, 7 και 10. Με βάση τα ευρήµατα το λιµάνι των ρωµαϊκών χρόνων ταυτίζεται µε τις εγκαταστάσεις στην οδό Μπουµπουλίνας, στο νότιο άκρο του σύγχρονου λιµένος. βλ. Ι.Α. Παπαποστόλου ό.π. (υποσηµ. 7) 315 και Μ. Σταυροπούλου κ.άλ ό.π.( υποσηµ. 8) Λ. Κολώνας ό.π. (υποσηµ. 19). 7

8 Στο βορειότερο τµήµα της Πελοποννήσου αναφέρονται ακόµα οι θέσεις Ακάρνες 24, το Πλατάνι και προς την ενδοχώρα ο λόφος του Ορτού. Τελευταίο φυσικό λιµάνι και καταφύγιο σε περίπτωση δυνατών ανέµων πρέπει να θεωρήσουµε µάλλον την περιοχή του Ψαθόπυργου. Στη συνέχεια του χερσαίου δρόµου που ακολουθεί την ακτογραµµή, το ανάγλυφο είναι πολύ απότοµο 25, καθώς τα δασώδη βουνά είναι έντονα επικλινή και καταλήγουν στη θάλασσα. Είναι εποµένως δυνατό η διαδροµή να διεκόπτετο στο σηµείο αυτό και να συνέχιζε προς βορειοανατολικά δηλαδή προς το Αίγιο δια θαλάσσης. Παρόµοια αλλά υστερότερη µαρτυρία έχουµε από τον Παυσανία 26, ο οποίος αναφέρει ότι «πλέοντι δέ ές Αίγιον εκ Πατρών» πηγαίνοντας δηλαδή µε το πλοίο από την Πάτρα στο Αίγιο. Η µαρτυρία αυτή δεν αναιρεί την ύπαρξη ενός χερσαίου δρόµου, όµως µία γρήγορη και εύκολη διαδροµή από τη θάλασσα θα ήταν προτιµότερη από µία προβληµατική από την ξηρά. Συνεχίζοντας στον Κορινθιακό κόλπο, στο βορειοανατολικό δηλαδή τµήµα της Πελοποννήσου, παραλιακά έχουν εντοπιστεί µεταξύ άλλων οι θέσεις Ξερικό και Παλιόµυλος στις Καµάρες, το Αίγιο και τα Νικολέικα. Από τη µελέτη των ευρηµάτων κυρίως από τις δύο τελευταίες θέσεις 27, φαίνεται ότι το πολιτιστικό 24 Η θέση Ακάρνες αναφέρεται ότι βρίσκεται κοντά στο ακρωτήριο ρέπανο βλ. Hope-Simpson- Dickinson ό.π.( υποσηµ.12) 86 και S. Benton, The Ionian Islands, BSA 32 ( ), Ο Παυσανίας αναφέρει βλ. Ν. Παπαχατζής, Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησης, Αχαϊκά, Βιβλίο VII, Αθήνα 1980, 23,4 πως το ακρωτήρι που εισέχει στη θάλασσα ονοµάστηκε ρέπανο από τη παράδοση που θέλει τον Κρόνο να έχει πετάξει σ αυτό το σηµείο το δρεπάνι µε το οποίο ακρωτηρίασε τον πατέρα του Ουρανό. Σήµερα στο ίδιο σηµείο υπάρχει στενή λωρίδα γης, µε καµπύλο σχήµα σαν δρεπάνι (οι ντόπιοι το ονοµάζουν «το µονοπάτι της Παναγίας»), η οποία εισέχει στη θάλασσα κατά περίπου 400µ. και ανάλογα µε την παλίρροια, άλλοτε είναι ορατή ώστε να µπορεί κανείς ακόµα και να περπατήσει επάνω της, ενώ άλλες φορές χάνεται για λίγα εκατοστά κάτω από το νερό. Όπως λέει ο Ν. Παπαχατζής (σελ.138 σηµ. 1) «έχει επικίνδυνο παράπλου, επειδή τα αβαθή προχωρούν πολύ ανοικτά». Πράγµατι, από τους κατοίκους της περιοχής έχουν αναφερθεί περιστατικά όπου σκάφη πλέοντας πολύ κοντά στη στεριά, έχοντας δει το µεγάλο φάρο στο ακρωτήρι, αγνοούν το µικρό προειδοποιητικό φάρο επάνω στη λωρίδα και έτσι, όπως αναφέρουν χαρακτηριστικά : «ακρωτηριάζονται». Στην περιοχή του ρέπανου έχουν βρεθεί επίσης ταφικοί πίθοι Γεωµετρικής εποχής βλ. Ι. εκουλάκου, Γεωµετρικοί ταφικοί πίθοι εξ Αχαΐας, Αρχαιολογική Εφηµερίς 1973, Χρονικά, Πιθανότατα κατά τους προϊστορικούς χρόνους δεν θα ήταν διαφορετικό. 26 Ν. Παπαχατζής ό.π. (υποσηµ. 24) Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησης, Αχαϊκά Βιβλίο VII, 22, M. Petropoulos, A mycenaean cemetery at Nikoleika near Aigion of Achaia, στο S. D. Jalkotzy & M. Zavadil( επιµ.), LHIIIC Chronology and Synchronisms II, LHIIIC Middle, Wien 2007, Λ. Παπάζογλου- Μανιουδάκη, Ο µυκηναϊκός οικισµός του Αιγίου και η Πρώιµη Μυκηναϊκή 8

9 σύνολο της περιοχής αυτής δεν ανήκει πλέον στην αχαϊκή ενότητα, αλλά διατηρεί περισσότερους δεσµούς µε την Αργολίδα και την Κορινθία, µε σαφείς βέβαια σχέσεις, εµπορικές επαφές και πολιτιστικές ανταλλαγές και µε άλλα κέντρα της Βοιωτίας, της Στερεάς Ελλάδας και της Μεσογείου. Έτσι είναι δυνατό να υποθέσουµε ότι το γεωγραφικό ανάγλυφο ήταν µία από τις αιτίες αυτής της πολιτιστικής διαφοροποίησης. Β. Ο Πατραϊκός κόλπος Η περιέργεια για τους κοντινούς ορίζοντες, η αναζήτηση νέων προορισµών και η κατάκτηση της γνώσης για τους υδάτινους δρόµους εξήραν πάντα την φαντασία των ανθρώπων ακόµα και σε πιο δύσκολες συνθήκες, όπως στο Αιγαίο 28. Στη δυτική Αχαΐα, εκτός από τις παράλιες µυκηναϊκές θέσεις, ακόµα και στις περιπτώσεις που οι οικισµοί ιδρύονταν στους χαµηλούς λόφους κάτω από την οροσειρά του Παναχαϊκού, όπως αναφέρεται παρακάτω, είχαν ορατότητα σε όλο τον Πατραϊκό κόλπο µέχρι την Οξειά, την Κεφαλονιά, ακόµα και τη Λευκάδα. Έτσι η ασφάλεια της θαλάσσιας επικοινωνίας που προερχόταν από την απλή παρατήρηση της συχνότητας των ανέµων και των ιδιαίτερων καιρικών φαινοµένων που δηµιουργούνται στην κλειστή θάλασσα του Πατραϊκού, ήταν το στοιχείο που έκανε τους κατοίκους των οικισµών να αναπτύξουν την ναυτιλία, την αλιεία και στη συνέχεια τις εµπορικές επαφές µέσω της θάλασσας. Ο Πατραϊκός κόλπος 29 θεωρείται από τους ναυτικούς «κλειστή θάλασσα», καθώς περιβάλλεται από βουνά : στα νότια από την οροσειρά του Παναχαϊκού και εποχή στην Αχαΐα, αδηµοσίευτη διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήµιο Αθηνών, Αθήνα Λ. Παπάζογλου- Μανιουδάκη, Πήλινα και Χάλκινα της Πρώιµης Μυκηναϊκής Εποχής από την Αχαΐα, Α ιεθνές ιεπιστηµονικό Συµπόσιο, Η περιφέρεια του µυκηναϊκού κόσµου (Λαµία Σεπτεµβρίου 1994), Λαµία 1999, Το Αιγαίο πέλαγος θεωρείται από τις δυσκολότερες θάλασσες όσον αφορά την ναυτιλία, καθώς ανάµεσα στα νησιά δηµιουργούνται έντονα τοπικά φαινόµενα. Άλλωστε, οι δύο περίπου µήνες που διαρκούν οι ετησίες (µελτέµια) δυσκολεύουν ακόµα και σήµερα την µετακίνηση των πλοίων. 29 Α. ηµαράκη, Πορτολάνος, Βουλιαγµένη Λ.Ν. Καραπιπέρη, Μετεωρολογία, Λύκεια οκίµων Αξιωµατικών Εµπορικού Ναυτικού, Ιδρυµα Ευγενίδου, Αθήνα Rod Heikell, Greek Water Pilot, Imray publisher, London 2007, reprinted 2009, για τον Πατραϊκό κόλπο 9

10 στα βόρεια από τα βουνά της Αιτωλίας, την Παλιοβούνα (Κλόκοβα) 30 και την Βαράσοβα και τις οροσειρές που διαµορφώνονται πίσω από αυτά. Έτσι σχηµατίζεται µία λεκάνη που έχει ιδιοµορφίες ως προς τους ανέµους και τα κύµατα. Οι συχνότεροι άνεµοι που πνέουν στον κόλπο είναι : 1) οι ΒΑ - Α (Γρεγολεβάντες) που έχουν διεύθυνση από το στενό Ρίου Αντίρριου προς τον Άραξο (Τείχος υµαίων). Οι άνεµοι αυτοί έχουν επίµονη συχνότητα περίπου 9 µήνες ετησίως. Σε αυτή την περίπτωση ένα πλοίο που πλέει κατά µήκος και πλησίον της ακτογραµµής της Πελοποννήσου µπορεί να ταξιδέψει χωρίς να προσβάλλεται από τα κύµατα την ίδια στιγµή που αυτά στις ακτές της Αιτωλίας γίνονται βίαια. Επίσης οι βορειοδυτικές ακτές της Πελοποννήσου, δηλαδή τα νότια παράλια του Πατραϊκού, από το ακρωτήριο Πάπας (Άραξος-Τείχος υµαίων) στα δυτικά µέχρι την άκρη Ρίο στα ανατολικά έχουν µεγάλα και ακίνδυνα βάθη που µειώνονται σταδιακά κοντά στις ακτές, οι οποίες είναι αµµώδεις και φιλόξενες. Έτσι σε περίπτωση δυνατού ΒΑ ανέµου τα σκάφη µπορούν να βρουν καταφύγιο σε όλο το µήκος της ακτογραµµής µέχρι την Πάτρα, σε αντίθεση µε τις ακτές της Αιτωλίας. 2) οι -Ν άνεµοι που πνέουν συνήθως µε µεγάλη ένταση, στατιστικά συχνότερα το καλοκαίρι και σχηµατίζουν κύµα σε όλο τον Πατραϊκό µε διεύθυνση από τον Άραξο προς τα βόρεια και βορειοανατολικά. Σε αυτή την περίπτωση οι συγκεκριµένοι άνεµοι είναι κατάλληλοι για ένα σκάφος που θα χρειαστεί να ταξιδέψει µε πορεία προς αυτήν την κατεύθυνση. 3) ο επικρατέστερος άνεµος στην Ελλάδα, ιδιαίτερα τους καλοκαιρινούς µήνες, είναι ο Β (Μαΐστρος). Στον Πατραϊκό κόλπο, όµως, εξαιτίας των βουνών της Αιτωλίας σπάνια παρουσιάζεται ως καθαρός Μαΐστρος γιατί µετατρέπεται σε. Για παράδειγµα, όταν στη θάλασσα του Ιονίου φυσάει Β άνεµος, είναι ευνοϊκός για τα σκάφη που έρχονται από το Ιόνιο µε κατεύθυνση προς τον Πατραϊκό. Όταν σελ Ευχαριστώ τον Β. Βράχα (Αχαϊκή Σχολή Ιστιοπλοΐας) για τις παρατηρήσεις του σχετικά µε τα καιρικά φαινόµενα και τους ανέµους στον Πατραϊκό κόλπο. 30 Κλόκοβα σηµαίνει στα σλάβικα οξυκόρυφο 10

11 αυτά πλέον εισέρχονται στον Πατραϊκό, η διεύθυνση των ανέµων µετατρέπεται σε, βοηθώντας τα πλοία να ταξιδεύουν πρύµα µε κατεύθυνση προς την περιοχή της Πάτρας. 4) σπανιότερα φυσούν Β ή Ν άνεµοι. Όταν οι άνεµοι είναι Ν συναντούν εµπόδιο στην οροσειρά του Παναχαϊκού µε αποτέλεσµα να παρουσιάζονται στον Πατραϊκό κόλπο πάλι ως Α-ΒΑ. Ο κυµατισµός εξαιτίας των βουνών που περικλείουν την θαλάσσια αυτή λεκάνη δεν αναπτύσσεται µεγάλος εκτός και αν υπάρχουν εξαιρετικές συνθήκες. Συχνά βέβαια ο «κοντός κυµατισµός» ταλαιπωρεί τα µικρά πλοία, αλλά και πάλι δεν συγκρίνεται µε τη θάλασσα του Αιγαίου. Σήµερα, επίσης, παρατηρείται ένα ιδιαίτερο φαινόµενο στην περιοχή του στενού Ρίου- Αντίρριου, που έχει σχέση µε την παλίρροια, όπου δηµιουργούνται επιφανειακά θαλάσσια ρεύµατα, τα οποία ένα µικρό ιστιοφόρο ή κωπήλατο σκάφος είναι δύσκολο να τα αντιµετωπίσει σε περίπτωση νηνεµίας. Το φαινόµενο αυτό όµως είναι τοπικό και δεν ξεπερνάει το ακρωτήριο ρέπανο. Πλέοντας από το Ιόνιο πέλαγος για την είσοδο του Πατραϊκού οι ναυτικοί βάζουν συνήθως σηµάδι το νησί Οξειά που έχει χαρακτηριστικά ψηλό και ευδιάκριτο βουνό από το ανοικτό πέλαγος σε αντίθεση µε το ακρωτήριο Πάπας στην απέναντι ακτή της Πελοποννήσου, που λόγω χαµηλού ύψους αναγνωρίζεται µόνο από κοντινή απόσταση. Επίσης τα ιδιαίτερα ρεύµατα και οι άνεµοι που επικρατούν γύρω από το ακρωτήριο µετατρέπουν συχνά το σχήµα και τη θέση του αφού τα αβαθή µεταβάλλονται και συχνά προχωρούν αρκετά µακριά από την ακτή. Ασφαλές αγκυροβόλιο σε περίπτωση δυνατών Β, Β ή ανέµων στη βόρεια πλευρά του Πατραϊκού, στις κοντινές ακτές της Αιτωλίας, µπορούµε να θεωρήσουµε την Κάτω Βασιλική που έχει δραστηριότητα κατά την µυκηναϊκή περίοδο 31. Με την ίδια διεύθυνση ανέµων άλλος ένας προορισµός θεωρείται αυτός του Κρυονερίου 32 που βρίσκεται κάτω από την Βαράσοβα σε µικρή απόσταση και 31 S. Dietz I. Moschos (eds), Chalkis Aitolias I. The Prehistoric Periods, Monographs of the Danish Institute at Athens 7, Århus Από το Κρυνονέρι αναφέρονται µυκηναϊκά όστρακα βλ. Benton ό.π. (υποσηµ. 23). Στο Κρυονέρι είναι δύσκολο να παραµείνει πλοίο µε δυνατούς ΒΑ ανέµους. Σ αυτή την περίπτωση το 11

12 στα δυτικά της Κάτω Βασιλικής. Μπροστά από το Κρυονέρι απλώνεται η πεδιάδα που έχει σχηµατιστεί από τις προσχώσεις των εκβολών του Εύηνου ποταµού. Και οι δύο θέσεις έχουν άµεση οπτική επαφή µε την Πάτρα και όλη τη δυτική Αχαΐα. Θαλάσσιες διαδροµές κατά τους µυκηναϊκούς αλλά και τους ύστερους χρόνους που θα είχαν προορισµό σε ένα από αυτά τα δύο µέρη είναι πολύ πιθανές. Εξάλλου µέχρι τα µέσα του 20 ου αι. υπήρχε καράβι που µετέφερε προϊόντα από την Πάτρα στο Κρυονέρι και αντίστροφα, ενώ στη συνέχεια ξεκινούσε από εκεί τρένο που περνούσε από το Μεσολόγγι και κατέληγε στο Αγρίνιο. Με αυτό τον τρόπο η επικοινωνία Πάτρας Αιτωλοακαρνανίας γινόταν ευκολότερη αφού απέφευγαν την ορεινή, δύσκολη και γεµάτη στροφές διαδροµή από τα βουνά Παλιοβούνα (Κλόκοβα) και Βαράσοβα. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ 1 : Άποψη του τµήµατος της δυτικής Αχαΐας από ανατολικά Αυτά που αναφέρθηκαν παραπάνω είναι µερικές από τις ιδιοµορφίες και τα βασικά χαρακτηριστικά της θάλασσας του Πατραϊκού. Με την παρατήρηση και την εµπειρία λοιπόν, σε µία καλοτάξιδη θάλασσα οι κάτοικοι της δυτικής Αχαΐας της Ύστερης Εποχής του Χαλκού κατέκτησαν τις γνώσεις της ναυτιλίας και έτσι κατάφεραν να αναπτύξουν το εµπόριο και να µεταφέρουν τα προϊόντα και την τοπική παραγωγή τους στα υπόλοιπα κέντρα της Μεσογείου. βουνό Βαράσοβα που υψώνεται ακριβώς από επάνω δυναµώνει ακόµα περισσότερο και κάνει βίαιες τις ριπές του ανέµου. Στα δυτικά του Κρυονερίου όπου τα νερά παρουσιάζονται αβαθή, το φαινόµενο παρατηρείται λίγο πιο ήπιο. 12

13 Γ. Ορεινοί οικισµοί Μερικά από τα µυκηναϊκά κέντρα που βρίσκονται στην χερσαία ζώνη έχουν το προτέρηµα να κατέχουν στρατηγική θέση και συνεπώς µπορούν να ελέγχουν ή να διευκολύνουν τις οδούς επικοινωνίας. Αυτό θα µπορούσε να αποτελεί τη βασική αιτία για την εγκατάσταση σε µία περιοχή που θεωρείται αποµακρυσµένη και δύσβατη. Μια τέτοια εγκατάσταση µπορούσε να εξυπηρετήσει τους ταξιδιώτες ή τους έµπορους που χρειάζονταν διακοπή του ταξιδιού για ανάπαυση, διανυκτέρευση και ανεφοδιασµό πριν συνεχίσουν σε ακόµη δυσκολότερη διαδροµή. Για παράδειγµα η Χαλανδρίτσα 33, που βρίσκεται στις δυτικές χαµηλές υπώρειες του Παναχαϊκού όρους, θεωρείται λογικό να έχει τον χαρακτήρα σταθµού και ελέγχου της επικοινωνίας, πριν ο ταξιδιώτης συνεχίσει προς τα Α, προς τους δύσβατους ορεινούς όγκους του εσωτερικού της Πελοποννήσου. Μπροστά της, στα δυτικά, απλώνεται η πεδιάδα που δηµιουργείται από τον ποταµό Πείρο. Οι κάτοικοι των περισσότερων θέσεων της δυτικής Αχαΐας, που αναπτύχθηκαν σε αυτή τη πεδιάδα αλλά και γύρω της, όπως το Τείχος υµαίων, τα Σπαλιαρέϊκα, το Καγκάδι, η Μιτόπολη, το Ελαιοχώρι (Καλαµάκι), θα µπορούσαν να φτάσουν στη Χαλανδρίτσα, µέσα σε λίγες ώρες, µέσω οµαλών δρόµων 34 από την πεδιάδα. Η Χαλανδρίτσα αναπτύχθηκε επίσης στην συγκεκριµένη θέση, στην οποία εκτός από 33 Λ.Κολώνας- Μ. Γκαζής, Ο µυκηναϊκός οικισµός της Χαλανδρίτσας, νεότερα στοιχεία, Α Αρχαιολογική Σύνοδος Νότιας και υτικής Ελλάδας, ΣΤ ΕΠΚΑ - 6 η ΕΒΑ, Πάτρα 9-12 Ιουνίου 1996, Αθήνα 2006, Λ. Κολώνας, ίκτυο επισκέψιµων µυκηναϊκών οικισµών και νεκροταφείων Επαρχίας Πατρών, Χαλανδρίτσα, Καταρράκτης, Μιτόπολη, Σπαλιαρέϊκα, Ελαιοχώρι, Πόρτες, ΥΠ.ΠΟ., Τ..Π.Ε.Α.Ε, Αθήνα Οι δρόµοι πιθανόν να ήταν αµαξιτοί αφού το έδαφος ανάµεσα στις αναφερόµενες θέσεις είναι µαλακό και χωµάτινο και µόνο πλησίον του οικισµού της Χαλανδρίτσας είναι βραχώδες. Το γεγονός αυτό φαίνεται ότι είναι η κύρια αιτία για το ότι δεν σώθηκαν ίχνη δρόµων και φυσικά ροδεσιές από άµαξες. Μία πολύ ενδιαφέρουσα αναφορά για το λόφο Κιβούρια στη θέση Μαλιβαρνό, στο Μοίραλι, πλησίον της Χαλανδρίτσας, γίνεται από τον Μ. Πετρόπουλο στο Αρχαιολογικό ελτίο 46 (1991) 156 : «Βρίσκεται ακριβώς στα Β. της θέσης Σταυρός και πιθανόν να αποτελούσε την ακρόπολή του. Ο λόφος είναι φύσει οχυρός κατά τις τρεις πλευρές του ενώ µέσω της τέταρτης επικοινωνεί προς Β. µε άλλες περιοχές. Εντοπίστηκαν λιθόκτιστοι τοίχοι, σωροί από διαλυµένες πέτρες που ανήκαν σε τοίχους, χονδροειδής κεραµεική ΠΕ ή ΜΕ χρόνων, ενώ σε ορισµένα σηµεία του αγροτικού δρόµου Χαλανδρίτσας -Ρακίτας που οδηγεί στην κορυφή σώζεται πλακόστρωση µε αργούς λίθους που φέρει ίχνη αρµατοτροχιών µάλλον των ιστορικών χρόνων». 13

14 την προαναφερθείσα εύφορη πεδιάδα, υπάρχουν τα βουνά που απλώνονται στα ανατολικά και νοτιοανατολικά της, τα οποία προσφέρουν πλούσιο κυνήγι. Αξιοσηµείωτο δε είναι και το στοιχείο της αυτονοµίας στην ύδρευση, καθώς δίπλα ακριβώς στον οικισµό ρέει παραπόταµος του Πείρου, µε άφθονα νερά ακόµα και τους καλοκαιρινούς µήνες. Από τον οικισµό υπάρχει απεριόριστη θέα προς όλη την πεδιάδα, µε ακτίνα που πιάνει από την βόρεια πλευρά της οροσειράς του Ερύµανθου, στα δυτικά της, έως τη δυτική πλευρά της οροσειράς του Παναχαϊκού και του Οµπλού που απλώνεται στα βόρεια. Σήµερα, σε ηµέρες µε διαύγεια η ορατότητα ξεπερνά το Τείχος υµαίων και τον Πατραϊκό κόλπο και φτάνει ως την Κεφαλονιά. Στα βόρεια της Χαλανδρίτσας, ακολουθώντας µια σύντοµη διαδροµή, µέσα από λίγους χαµηλούς λόφους, βρίσκεται ένα άλλο γνωστό και πλούσιο σε ευρήµατα µυκηναϊκό κέντρο, η Καλλιθέα 35, όπου έχουν εντοπιστεί οικισµός και νεκροταφείο µε θολωτό και θαλαµωτούς τάφους. Η συχνή επικοινωνία αυτών των θέσεων χάρη στη µικρή απόσταση και στην οµαλή πρόσβαση είναι πιθανό να επιβεβαιωθεί από τη µελέτη και τη δηµοσίευση των ευρηµάτων. Σήµερα σε απόσταση 700µ. επάνω στη διαδροµή από Καλλιθέα προς Χαλανδρίτσα ξεκινάει ένας δρόµος που καταλήγει µετά από 5,5 χλµ. στη θάλασσα στην περιοχή των Ροϊτίκων. Αυτός ο δρόµος, ένα φυσικό πέρασµα που ακολουθεί τη πορεία ενός ρέµατος, είναι σύντοµος και οµαλός, φαίνεται δε πολύ πιθανό να ακολουθείτο και κατά την αρχαιότητα. Έτσι η επικοινωνία µε τις θέσεις της παραλιακής ζώνης είτε από την Καλλιθέα είτε από την Χαλανδρίτσα, θα γινόταν πολύ σύντοµα, ακόµα και σε δύο περίπου ώρες. Άλλη θέση µε καθαρά ορεινό χαρακτήρα είναι η Ροδιά 36 στον Καταρράκτη, απ όπου προέρχονται τα µοναδικά ευρήµατα των θολωτών τάφων. Η Ροδιά 35 Στην Καλλιθέα έχουν βρεθεί θαλαµωτοί τάφοι µε ταφές πολεµιστών και πλούσια κτερίσµατα, θολωτός τάφος και θαλαµωτοί περιµετρικά του καθώς επίσης και θεµέλια οικιών µυκηναϊκού οικισµού Th. Papadopoulos, Mycenaean Achaea, SIMA LV:1, 1979, 27 και Α. Παπαδόπουλος-Λ. Κοντορλή Παπαδοπούλου, Προϊστορικές ανασκαφές Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων/Αρχαιολογικής Εταιρείας στην περιοχή της Αχαϊας, Πρακτικά A αρχαιολογικής συνόδου νότιας και δυτικής Ελλάδος (Πάτρα, 9-12 Ιουνίου 1996), Αθήνα 2006, 19-24, βλ. και Μόσχος ό.π. (υποσηµ.1) Ν. Ζαφειρόπουλος, ΠΑΕ 1958, , και Έργον της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας 1958,

15 βρίσκεται σε πιο δύσβατο σηµείο απ ότι εκείνο της Χαλανδρίτσας, στα ανατολικά και σε απόσταση 5,8 χλµ από την τελευταία, µε σχετικά εύκολη, αλλά µέσα από ορεινά περάσµατα πρόσβαση. Από την ευρύτερη περιοχή του Καταρράκτη υπάρχει ορατότητα προς τη υµαία χώρα, ενώ δεξιά και αριστερά απλώνονται οι ορεινοί όγκοι του Παναχαϊκού και του Ερύµανθου αντίστοιχα. Είναι πολύ πιθανό η ορεινή διαδροµή που ξεκινούσε από τη Χαλανδρίτσα και είχε προορισµό την ενδοχώρα και ακόµα ανατολικότερα προς την περιοχή των Καλαβρύτων, να συνδεόταν µε την εγκατάσταση στον Καταρράκτη. Η περιοχή αυτή ήκµασε ήδη από τη Μεσοελλαδική εποχή, όπως φαίνεται από τα στοιχεία που έχουµε από τις γειτονικές θέσεις 37 στον Αγ. Αθανάσιο και στο Πυργάκι, ενώ κατά τους Υστεροελλαδικούς χρόνους αναπτύχθηκαν µερικές εγκαταστάσεις σε κοντινή απόσταση όπως η ρακότρυπα και ο Αγ. Γεώργιος. Σήµερα υπάρχει µία ορεινή διαδροµή περίπου 23 χλµ. που ξεκινά από τον µυκηναϊκό οικισµό στο Σταυρό Χαλανδρίτσας, συνεχίζει δια µέσω του Μοίραλι 38, περνάει πλησίον του Λεόντιου 39 και φτάνει στο ψηλότερο σηµείο, στη Ρακίτα 40 (Άνω Μαζαράκι) όπου επίσης έχουν εντοπιστεί µυκηναϊκά ευρήµατα. Από εκεί η διαδροµή συνεχίζει κατηφορικά και οµαλά προς το Αίγιο ακολουθώντας παράλληλη περίπου πορεία µε τον ρου του ποταµού Μεγανείτα. Από τα υστερότερα χρόνια έχουµε την µαρτυρία του Πολύβιου 41 ότι οι Ηλείοι στο τέλος του 3 ου αι. π.χ έκαναν 37 Πολλές από τις θέσεις που αναφέρονται εδώ είχαν αρχικά εντοπιστεί από τον Ν. Ζαφειρόπουλο, ΠΑΕ 1952, και Π Α Ε 1956, Στο Μοίραλι βρέθηκαν τύµβοι που είχαν αρχικά χρονολογηθεί στη ΜΕ περίοδο αλλά τώρα φαίνεται πως ανήκουν µάλλον στη µεταβατική ΜΕ ΙΙΙ /ΥΕΙ περίοδο. Για τη θέση αυτή βλ. Ν. Ζαφειρόπουλος, ΠΑΕ 1952, Λ. Παπάζογλου - Μανιουδάκη ό.π. (υποσηµ ) 142. Τh. Papadopoulos ό.π. (υποσηµ. 35) 50, fig.48b. O. Pelon, Tholoi, tumuli et circles funeraires, Paris 1976, 79, pl. XX:2. Οι τύµβοι αναφέρονται και από την Ε. Πρωτονοταρίου- εϊλάκη, ΑΡΓΟΣ Ι. Οι Τύµβοι του Άργους, διδακτορική διατριβή, Αθήνα 2009, όπου αναφέρεται ότι χρήζουν περαιτέρω εντατικής µελέτης. 39 Στο Λεόντιο (Γουρζούµισα) βρέθηκαν πλούσια κτερίσµατα από νεκροταφεία θαλαµωτών τάφων ΥΕΙΙΙΑ-ΙΙΓ περιόδου Ι. Μόσχος ό.π. (υποσηµ.1) Για τη διαδροµή αυτή έχει αναφερθεί εκτενώς ο Μ. Πετρόπουλος, Νεώτερα στοιχεία από την ανασκαφή γεωµετρικού ναού στο Άνω Μαζαράκι (Ρακίτα Πατρών), Πρακτικά του Ε ιεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, Αργο -Ναύπλιον 6-10 Σεπτεµβρίου 1995, Αθήνα 1997, Πολύβιος V,

16 επιδροµή στην Αιγιάλεια δια της Φαραϊκής 42. Έτσι φαίνεται πιθανό ότι ο δρόµος που ξεκινούσε από τα πεδινά τµήµατα κάτω από τη Χαλανδρίτσα, όπου βρίσκεται η πεδιάδα των Φαρών, να ακολουθούσε τον ίδιο ή παρόµοιο µε τον σύγχρονο δρόµο προς την Αιγιάλεια. Η διαδροµή αυτή είναι επίσης πολύ πιθανό να ήταν µικρότερη σε απόσταση σε σχέση µε τη σηµερινή, καθώς φαίνεται ότι υπάρχουν άλλα µονοπάτια, όπως το διάσελο που περνάει κατά µήκος της χαράδρας πίσω και στα ανατολικά του µυκηναϊκού οικισµού του Σταυρού της Χαλανδρίτσας, ανάµεσα στα βουνά Βαρνό και Κορακοφωλιά, το οποίο οδηγεί σχεδόν σε ευθεία γραµµή στο Μοίραλι. Ο οικισµός έχει χτιστεί στην άκρη αυτού του διάσελου. Χαρακτηριστικό της θέσης αυτής είναι ότι παρουσιάζονται συχνοί και δυνατοί άνεµοι που έχουν διεύθυνση από αυτό το µονοπάτι. Ο κάτοικοι της µυκηναϊκής εποχής θα µπορούσαν να έχουν διαλέξει έναν άλλο γειτονικό λόφο για εγκατάσταση, µε πρόσβαση στην ίδια πηγή νερού και έτσι δεν θα υπέφεραν από τους ενοχλητικούς αυτούς ανέµους, όπως άλλωστε έχουν κάνει οι σηµερινοί κάτοικοι του οµώνυµου χωριού. Όµως µόνο η συγκεκριµένη θέση στην οποία βρέθηκε ο οικισµός επέτρεπε στους κατοίκους να έχουν ταυτόχρονα, ορατότητα προς την πεδιάδα και έλεγχο του διάσελου 43. Αντίστοιχα µονοπάτια που µειώνουν την απόσταση κατά πολλά χιλιόµετρα σε σχέση µε τη σηµερινή διαδροµή µεταξύ των διαφόρων θέσεων εντοπίζονται και σε άλλα σηµεία. Κατά µήκος των προπόδων της οροσειράς του Παναχαϊκού προς βορειοανατολικά εκτός από τη Χαλανδρίτσα και την Καλλιθέα που αναφέρθηκαν παραπάνω βρίσκονται στη σειρά και άλλες θέσεις, όπως η Κρήνη, όπου έχουν εντοπιστεί θαλαµωτοί τάφοι σε διάφορες θέσεις µε πλούσια κτερίσµατα, ενώ σε 42 Αναφορά στο ίδιο θέµα γίνεται από την Λ. Παπάζογλου-Μανιουδάκη ό.π. (υποσηµ ) Αξίζει να σηµειωθεί ότι και ο γεωµετρικός ναός στη Ρακίτα έχει κτισθεί στην άκρη διάσελου απ όπου φυσάει συχνά δυνατός άνεµος που δηµιουργεί προβλήµατα. Το χάλκινο κάτοπτρο που βρέθηκε, ήταν αφιέρωµα στη FAONTIAI Άρτεµη δηλαδή «στην Άρτεµη που φυσά» βλ. Μιχ. Πετρόπουλος, Α 51 (1996), Χρονικά, 239, πιν. 70. Μ. Πετρόπουλος, Γεωµετρικός ναός Ρακίτας- Λατρευόµενη θεότητα, στο V. Mitsopoulos-Leon ( επιµ.), Forschungen in der Peloponnes, Akten des Symposions anlablich der Feier 100 Jahre Osterreichisches Archaologisches Institut Athen , Athen 2001,

17 ν.µ. 47 Όσον αφορά το οδικό δίκτυο, φαίνεται µάλλον πιθανότερο ότι η διαδροµή κοντινή απόσταση βρίσκεται το Κλάους όπου έχουν εντοπιστεί το νεκροταφείο στη θέση Κούκουρα, ο οικισµός στη θέση Μυγδαλιά 44 και ο θολωτός τάφος στο Πετρωτό (στη θέση Γούπατα) 45. Και από τις δύο θέσεις υπάρχει οπτική επαφή µε τις περισσότερες από τις θέσεις της δυτικής Αχαϊας στα βόρεια, ενώ στα νότια αναπτύσσονται οι ορεινοί όγκοι του Παναχαϊκού που διακόπτουν το οπτικό πεδίο. Προς το τέλος αυτής της σειράς βρίσκονται η Βούντενη 46 και ο Ορτός. Η Βούντενη έχει οπτικό ορίζοντα πίσω (ανατολικά) την οροσειρά του Παναχαϊκού, µπροστά της η ορατότητα φτάνει στα αριστερά (νοτιοδυτικά) ως τα Μαύρα Βουνά στην περιοχή του Τείχους υµαίων, σε ηµέρες µε διαύγεια έως την Οξειά και την Κεφαλονιά, στη συνέχεια στα δυτικά όλο τον Πατραϊκό κόλπο και τα βουνά της Αιτωλίας, και τέλος προς τα δεξιά (βορειοδυτικά) η ορατότητα διακόπτεται λίγο µετά το στενό του Ρίου Αντίρριου. Η διαδροµή Βούντενης Τείχους υµαίων θα µπορούσε να γίνεται µέσω χερσαίου οδικού δίκτυου κατά µήκος της παραλιακής ζώνης. Η απόσταση αυτή είναι περίπου 40 χλµ., οµαλή κατά το µεγαλύτερο µέρος της, ενώ η επικοινωνία θα µπορούσε να γίνει επίσης δια θαλάσσης. Σε περίπτωση που το λιµάνι ήταν πλησίον της Αγ. Κυριακής, κοντά στο έλος της Αγυιάς, τότε η απόσταση δια θαλάσσης είναι στην ευθεία γραµµή 16 ν.µ. ενώ πλέοντας κοντά στην ακτογραµµή ανάλογα µε τον άνεµο, όπως περιγράφηκε παραπάνω είναι περίπου 19 που συνέδεε τους ορεινούς οικισµούς που αναφέρθηκαν παραπάνω, ακολουθούσε τα ριζά των λόφων και ήταν σαφώς µικρότερη σε απόσταση από τη σηµερινή. 44 C. Paschalidis-Ph. Mc George, Life and Death in the periphery of the mycenaean wold in the end of the Late Bronze Age.The case of the Achaea Klauss cemetery, στο Ε. Borgna & P. Càssola Guida (επιµ.), Dall Egeo all Adriatico: organisazzioni sociali, modi di scambio e internazionale in età post-palaziale (XII-XI sec. a. C.). Seminario Internazionale, 1-2 Dicembre 2006, Rome 2009, Λ. Παπάζογλου - Μανιουδάκη, Ο θολωτός τάφος του Πετρωτού Πατρών. Τα πρώτα στοιχεία της έρευνας. Πρακτικά του Β ιεθνούς ιεπιστηµονικού Συµποσίου «Η περιφέρεια του µυκηναϊκού κόσµου» Λαµία, Σεπτέµβριος 1999, Αθήνα 2003, Η Βούντενη φαίνεται ότι ήταν από τις σηµαντικότερες µυκηναϊκές θέσεις στην περιοχή της Πάτρας Λ. Κολώνας ό.π.( υποσηµ. 19). 47 Περίπου 35 χλµ. 17

18 Ενδεικτικά, σήµερα η διαδροµή που συνδέει αυτές τις θέσεις έχει τις ακόλουθες αποστάσεις : Βούντενη Κλάους : 8,8 χλµ., Κλάους Κρήνη : 2,5 χλµ., Κρήνη Καλλιθέα : 4,9 χλµ. (Σήµερα η τελευταία διαδροµή περνάει µέσα από την περιοχή της Οβρυάς, κάνοντας «κύκλο», ενώ φαίνεται ότι η αρχαία διαδροµή θα ήταν πιο κοντά στους πρόποδες των λόφων και θα µείωνε την απόσταση τουλάχιστον κατά 1,5 χλµ. ), Καλλιθέα Χαλανδρίτσα : 9,2 χλµ. Τελευταία αναφέρουµε µια πολύ σηµαντική θέση που βρίσκεται στη νοτιοδυτική Αχαΐα, αλλά σχετικά αποµακρυσµένη από τις υπόλοιπες. Αυτή είναι η θέση Πόρτες 48, που βρίσκεται µακριά από τη θάλασσα και δεν έχει απεριόριστη θέα, έχει όµως το προνόµιο να βρίσκεται στις παρυφές του όρους Σκόλλις, που µε το χαρακτηριστικό σχήµα του προκαλεί το ενδιαφέρον των κατοίκων των υπόλοιπων περιοχών της Αχαΐας που πιθανόν το είχαν ως σηµείο αναφοράς. Ο οικισµός βρισκόταν σε σηµείο τέτοιο όπου διασταυρώνονταν περάσµατα, από την Ηλεία προς τη υµαία χώρα και προς την ενδοχώρα της δυτικής Αχαΐας. Φαίνεται ακόµα από τα ευρήµατα του νεκροταφείου, πως οι άνθρωποι που ήταν εγκατεστηµένοι εκεί, εκτός από τις επαφές µε τις γειτονικές περιοχές, είχαν εµπορικές σχέσεις µε πολλά σηµαντικά κέντρα της Εποχής του Χαλκού σε µεγάλο µέρος της Μεσογείου. Οι Πόρτες είναι µάλλον η πιο αποµακρυσµένη από τις υπόλοιπες θέσεις της δυτικής Αχαΐας. Η εύκολη διαδροµή µέσω της πεδιάδας προς το Τείχος υµαίων από το οποίο απέχει περίπου 26 χλµ, θα ακολουθούσε στο µεγαλύτερο τµήµα της το ρου του Λαρίσσου ποταµού και πιθανόν να συνδεόταν µε το Κανγκάδι που βρίσκεται στο µέσον. 48 Στη θέση αυτή έχουν εντοπιστεί νεκροταφείο και οικισµός βλ. Μόσχος ό.π. (υποσηµ. 1) και Κολώνας ό.π. (υποσηµ. 33)

19 . Οι θέσεις στην πεδιάδα ύο σηµαντικές θέσεις που αναφέρονται εδώ και βρίσκονται στην πεδιάδα είναι το Ελαιοχώρι 49 και τα Σπαλιαρέϊκα 50. Οι οικισµοί δεν έχουν εντοπιστεί αλλά είναι πολύ πιθανό να βρίσκονταν στους χαµηλούς λόφους πλησίον των νεκροταφείων όπου τα εδάφη είναι εύφορα και καλλιεργήσιµα. Βρίσκονται σε απόσταση 7,9 χλµ και 5,2 χλµ. αντίστοιχα από τη θάλασσα. Η ορατότητα από το νεκροταφείο των Σπαλιαρεΐκων είναι πιο περιορισµένη σε σχέση µε αυτή του Ελαιοχωρίου που βλέπει : στα βόρεια-βορειοδυτικά τη θάλασσα του Πατραϊκού κόλπου και στο βάθος τα βουνά της Αιτωλίας, στα ΒΑ την Καλλιθέα, την Χαλανδρίτσα και την περιοχή του Καταρράκτη, στα Α την οροσειρά του Ερύµανθου µε την κορυφή Ωλενός και κάτω από αυτήν το Κοµποβούνι όπου βρίσκεται η Μιτόπολη και στα νότια την οροσειρά Μόβρη. Σήµερα οι δύο αυτές θέσεις απέχουν 2,7 χλµ. µεταξύ τους µε οµαλή διαδροµή, ενώ η απόσταση από το Τείχος υµαίων είναι 19 χλµ.. Στα Σπαλιαρέϊκα βρέθηκαν ασσυριακοί σφραγιδόλιθοι εποχής Mitanni που µαζί µε άλλα εισηγµένα αντικείµενα του νεκροταφείου και ακόµη δύο σφραγιδοκύλινδρους που βρέθηκαν στο γειτονικό µυκηναϊκό νεκροταφείο του Μονοδενδρίου αποδεικνύουν τις έµµεσες ή άµεσες επαφές µε τη Ανατολή Α. Βασιλογάµβρου, Υστεροελλαδικές επεµβάσεις σε Πρωτοελλαδικό νεκροταφείο στο Καλαµάκι Ελαιοχωρίου-Λουσικών, στο Α. Ριζάκης (επιµ.), Αχαϊκό Τοπίο ΙΙ, ύµη και υµαία Χώρα, Μελετήµατα 29, Αθήνα 2000, Η αναφορά εδώ γίνεται για τις θέσεις των νεκροταφείων, καθώς µέχρι σήµερα δεν έχουν εντοπιστεί ανασκαφικά οι αντίστοιχοι οικισµοί. 50 Πετρόπουλος ό.π.( υποσηµ. 11) Πετρόπουλος ό.π.(υποσηµ.11) Στο νεκροταφείο των Σπαλιαρεΐκων έχουν αναγνωριστεί εισηγµένα έθιµα όπως η καύση των νεκρών και η τοποθέτηση σε τεφροδόχα αγγεία, γεγονός που υποδεικνύει επαφές µε νέα στοιχεία 19

20 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ 2 : Άποψη τµήµατος της δυτικής Αχαϊας από βορειοδυτικά Κορινθιακός κόλπος 3 Παναχαϊκό όρος Πατραϊκός κόλπος 1. Πάτρα- 2. Αγυιά- 3. Ρίο- 4. Ορτός- 5. Βούντενη- 6. Κλάους- 7. Κρήνη- 8. Καλλιθέα- 9. Χαλανδρίτσα- 10. Μονοδένδρι Ε. Επίλογος Η θέαση του τµήµατος της δυτικής Αχαΐας όταν εισέρχεται κανείς στον Πατραϊκό κόλπο από τη θάλασσα από τα δυτικά-βορειοδυτικά ή όταν κινείται σε αυτόν πλέοντας µε κατεύθυνση από την Αιτωλία προς τα νότια, δηλαδή την περιοχή της Πάτρας, είναι µοναδική. Οι χαµηλοί λόφοι επάνω στους οποίους βρίσκονται οι θέσεις είναι σήµερα εύκολα αναγνωρίσιµες και σε ηµέρες µε καθαρή ατµόσφαιρα µπορούν να εντοπιστούν από µακριά. Η µελέτη των ευρηµάτων από τις θέσεις αυτές αναµένεται να δείξει ποιες είχαν χαρακτήρα εµπορικών σταθµών ή ελέγχου επικοινωνίας ή αν κάποιες ήταν κέντρα που ασκούσαν κάποια µορφή διοίκησης στις υπόλοιπες περιοχές. 20

21 Όσον αφορά την θαλάσσια επικοινωνία, τη ναυτιλία και τις εµπορικές επαφές µέσω της θάλασσας σε όλη τη Μεσόγειο, είτε προς την πλευρά του Ιονίου, της Αδριατικής και της Ιταλίας είτε προς την πλευρά του Αιγαίου, αυτή είναι αποδεδειγµένη από το πλήθος των ευρηµάτων, όπως αυτά από τα Σπαλιαρέικα, από τις Πόρτες και αλλού 52. Με βάση τα παραπάνω φαίνεται ότι η ναυτιλία θα πρέπει να ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγµένη στην Αχαΐα. Άλλωστε, ακόµα και σήµερα το λιµάνι της Πάτρας είναι το δυνατότερο στοιχείο της οικονοµίας της. Συµπερασµατικά, φαίνεται ότι το φυσικό περιβάλλον όχι µόνο δεν αποµόνωσε τη δυτική Αχαΐα, αλλά αντίθετα αποτέλεσε την κύρια αιτία για την κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη καθώς ακόµα και για την αύξηση του πληθυσµού που παρατηρείται στα τέλη της ΥΕΙΙΙΓ περιόδου και µαρτυρείται µέσα από τα πλούσια κτερίσµατα των νεκροταφείων. Η ανθρώπινη δραστηριότητα υπαγορεύτηκε σε σηµαντικό βαθµό από τη γεωµορφολογία και η τελευταία έπαιξε «ενοποιητικό» ρόλο στις ανθρώπινες ασχολίες που οδήγησαν την περιοχή αυτή σε ακµή. Τα άρθρα και οι µελέτες που δηµοσιεύονται τα τελευταία χρόνια φέρνουν στο φως τα σηµαντικά στοιχεία από τα νεκροταφεία και τους οικισµούς που αποδεικνύουν τη µοναδικότητα της πολιτιστικής ενότητας της δυτικής Αχαΐας. 52 R. Jung- I. Μόσχος - Μ. Μehofer, Φονεύοντας µε τον ίδιο τρόπο: Οι ειρηνικές επαφές για τον πόλεµο µεταξύ δυτικής Ελλάδος και Ιταλίας κατά τη διάρκεια των όψιµων µυκηναϊκών χρόνων, στο Σ.Α. Παϊπέτης - Χ. Γιαννοπούλου ( επιµ.) Πρακτικά Πολιτισµική Αλληλογονιµοποίηση Νότιας Ιταλίας και υτικής Ελλάδος µέσα από την Ιστορία, Πάτρα 2008,

22 Summary Natural and human landscape in western Achaia during the Late Bronze Age period In the last decades many sites in western Achaia have been discovered and partly excavated, sites which thrived during the mycenaean period and which supply us with evidence for the artistic form that is called «Achaean style». This is a common artistic form that seems to have been particularly followed in pottery in the whole area during the LHIIIC period up to and including the Submycenaean years. Western Achaia presents particular characteristics as regards geomorphology and the Gulf of Patras. In this study we look at the singularities and peculiarities of the geographic relief as well as the natural environment both from the sea and from the land. Many mycenaean sites have been located in the coastal area, others are found in the plains, while many burial sites and settlements lie along the low foot of Panachaikos mountain range, a fact that is not accidental. Additionally, most of these sites afforded visual contact among them. A preliminary approach to the possible function of these settlements based on the area in which they have been developed is thus presented. Probable land routes for communication are also given here. As far as the Gulf of Patras is concerned, all the elements that make up its identity as well as its peculiarities and singularities are given : the direction of the winds, the frequency at which they blow, how they appear, the formation of the coastline, the particular natural phenomena like the tides and the currents, as well as the safe mooring places in a) the south coast of the Gulf of Patras, that is from cape Drepano to Teichos Dymaion in Araxos and b) the north coast of the Gulf of Patras, that is the coast of Aitolia like Kato Vasiliki and Kryoneri. Observation of the natural phenomena and the weather conditions in the sea gave the inhabitants of Western Achaia the ability to improve their navigation skills and consequently, trade and transportation. 22

23 The geomorphology played an important role in the cultural unity of western Achaia and brought about social and cultural development and prosperity, facts which led to the increase of the population in the LHIIIC period, as shown from the offerings in the cemeteries. 23

Το νησάκι της Δοκού απέχει 7 ναυτικά μίλια από το

Το νησάκι της Δοκού απέχει 7 ναυτικά μίλια από το ΔΙΑΔΡΟΜΗ 5 ΝΗΣΟΣ ΔΟΚΟΣ Προβλήτα στο ΚΑΣΤΕΛΛΙ ΚΑΣΤΡΟ Κορυφή ΔΟΚΟΥ Μήκος διαδρομής Χρόνος χωρίς στάσεις Ομορφιά διαδρομής 5,8 χλμ. 2 ώρ. 05 3 * Το νησάκι της Δοκού απέχει 7 ναυτικά μίλια από το λιμάνι της

Διαβάστε περισσότερα

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ 1. ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 1.1 Πληθυσµός Κατά την εκπόνηση του

Διαβάστε περισσότερα

MIA ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ

MIA ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ MIA ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΣΤ. ΑΝ ΡΕΟΥ Κ. ΕΥΚΛΕΙ ΟΥ Α. ΚΟΥΣΟΥΛΑΚΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ-ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ, Α.Π.Θ. ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ-ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ, Α.Π.Θ. XEEE

Διαβάστε περισσότερα

Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία

Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία Ταξιδεύουμε στην ηπειρωτική Ελλάδα, χρησιμοποιώντας διαφορετικά

Διαβάστε περισσότερα

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ Το κλίμα της Ευρώπης Το κλίμα της Ευρώπης Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ και ΚΛΙΜΑ Καιρός: Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν σε μια περιοχή, σε

Διαβάστε περισσότερα

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >>

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >> 1 Ο ΕΠΑΛ ΝΑΥΠΛΙΟΥ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2014 : > ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΜΥΚΗΝΩΝ Από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα. Χτισμένη πάνω

Διαβάστε περισσότερα

Κυριότερες πόλεις ήταν η Κνωσός, η Φαιστός, η Ζάκρος και η Γόρτυνα

Κυριότερες πόλεις ήταν η Κνωσός, η Φαιστός, η Ζάκρος και η Γόρτυνα Ηφαίστειο της Θήρας Η Μινωική Κρήτη λόγω της εμπορικής αλλά και στρατηγικής θέσης της έγινε γρήγορα μεγάλη ναυτική και εμπορική δύναμη. Οι Μινωίτες πωλούσαν τα προϊόντα τους σε όλη τη Μεσόγειο με αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 1 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται

ΜΑΘΗΜΑ 1 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται ΜΑΘΗΜΑ 1 Π. Γ Κ Ι Ν Η Σ 1. Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται 2. Να μπορείς να δώσεις την σχετική γεωγραφική θέση ενός τόπου χρησιμοποιώντας τους όρους

Διαβάστε περισσότερα

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ)

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) Α Κεφ. αβιοτικό κάθε στοιχείο που δεν έχει ζωή 4 αιολική διάβρωση Η διάβρωση που οφείλεται στον άνεμο 5 ακρωτήριο ακτογραμμή

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2.1 Ωκεανοί και Θάλασσες. Σύµφωνα µε τη ιεθνή Υδρογραφική Υπηρεσία (International Hydrographic Bureau, 1953) ως το 1999 θεωρούντο µόνο τρεις ωκεανοί: Ο Ατλαντικός, ο Ειρηνικός

Διαβάστε περισσότερα

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο.

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο. ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ Η ιστιοπλοΐα ανοιχτής θαλάσσης δεν διαφέρει στα βασικά από την ιστιοπλοΐα τριγώνου η οποία γίνεται με μικρά σκάφη καi σε προκαθορισμένο στίβο. Όταν όμως αφήνουμε την ακτή και ανοιγόμαστε στο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΙΟΝΙΟ

ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΙΟΝΙΟ ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΙΟΝΙΟ ΚΕΡΚΥΡΑ Η Κέρκυρα είναι ένα από τα ωραιότερα νησιά της Ελλάδας, που με τη πολυσήμαντη ιστορία της, την καταπράσινη ύπαιθρο, τις δαντελένιες ακρογιαλιές και κυρίως με

Διαβάστε περισσότερα

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Εργασία στο μάθημα: Το Νησιωτικό Αιγαίο κατά την 3 η Χιλιετία π.χ. Παναγιώτης Καπλάνης Επιβλέπων Καθηγητής: Βλαχόπουλος Ανδρέας Εαρινό Εξάμηνο 2015 Η Θέση Η Ίος βρίσκεται στο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Ταχ. Δ/νση : Τέρμα Ερυθρού Σταυρού Τρίπολη Ταχ.Κώδικας : 22100 Πληροφορίες : ΣΤΑΜΑΤΙΝΑ ΞΥΓΚΟΥ Τηλέφωνο

Διαβάστε περισσότερα

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ.

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ. Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει χαρακτηριστικά «Mare Mediterraneum» ως μεταξύ δύο ηπείρων

Διαβάστε περισσότερα

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο ρομαντισμός, που καταλαμβάνει τον επισκέπτη, μόλις φθάσει στο

Διαβάστε περισσότερα

Υπάρχει ο μαγικός κόσμος των μνημείων του Αρχαίου Ελληνικού κόσμου Οι σιωπηλοί αυτοί μάρτυρες του παρελθόντος

Υπάρχει ο μαγικός κόσμος των μνημείων του Αρχαίου Ελληνικού κόσμου Οι σιωπηλοί αυτοί μάρτυρες του παρελθόντος Υπάρχει ο μαγικός κόσμος των μνημείων του Αρχαίου Ελληνικού κόσμου Οι σιωπηλοί αυτοί μάρτυρες του παρελθόντος ΑΠΛΟΤΗΤΑ και ΜΕΓΑΛΕΙΟ... Στο θέατρο τα δύο αυτά χαρακτηριστικά συνδυάζονται με τον καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΝΕΑΣ ΠΛΕΥΡΩΝΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που

Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που ΚΡΗΝΗ Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που συνορεύει με τις πρώην κοινότητες και επίσης δημοτικά

Διαβάστε περισσότερα

Πελοπόννησος. Λεωνίδας Κραλίδης. 1 ο Π.Π.Σ. Α.Π.Θ. Ε2-2014-2015

Πελοπόννησος. Λεωνίδας Κραλίδης. 1 ο Π.Π.Σ. Α.Π.Θ. Ε2-2014-2015 Πελοπόννησος Λεωνίδας Κραλίδης 1 ο Π.Π.Σ. Α.Π.Θ. Ε2-2014-2015 Περιεχόµενα 1. Γεωφυσικά στοιχεία 2. Πόλεις 3. Πολιτισµός 4. Τουρισµός 1. Γεωφυσικά στοιχεία 1.1 Λίµνες 1.2 Ποτάµια 1.3 Βουνά 1.1 Λίµνες Λίµνη

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην ακρόπολη των Μυκηνών

Ακολούθησέ με... στην ακρόπολη των Μυκηνών ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ TMHMA ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Ακολούθησέ με... στην ακρόπολη

Διαβάστε περισσότερα

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία iv. Παράκτια Γεωμορφολογία Η παράκτια ζώνη περιλαμβάνει, τόσο το υποθαλάσσιο τμήμα της ακτής, μέχρι το βάθος όπου τα ιζήματα υπόκεινται σε περιορισμένη μεταφορά εξαιτίας της δράσης των κυμάτων, όσο και

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυασμένα Συστήματα Μεταφορών στον Τουρισμό

Συνδυασμένα Συστήματα Μεταφορών στον Τουρισμό Έξυπνες λύσεις για την προώθηση του θεματικού τουρισμού στην περιοχή της Ηπείρου Ιωάννινα, 29 Μαρτίου 2016 Συνδυασμένα Συστήματα Μεταφορών στον Τουρισμό Γιώργος Γιαννής, Καθηγητής ΕΜΠ, www.nrso.ntua.gr/geyannis

Διαβάστε περισσότερα

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 ΜΑΘΗΜΑ 1, Οι έννοιες «γεωγραφική» και «σχετική» θέση 1. Με τη βοήθεια του χάρτη στη σελ.12, σημειώστε τις παρακάτω πόλεις στην

Διαβάστε περισσότερα

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Το όρος Πίνοβο είναι ένα σχετικά άγνωστο βουνό. Ο ορεινός του όγκος απλώνεται στα βορειοδυτικά του νομού Πέλλας, ανάμεσα στα όρη Βόρας (Καϊμακτσαλάν) και Τζένα.

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων ( π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων ( π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

Η βόρεια ράχη του Χατζή

Η βόρεια ράχη του Χατζή Η βόρεια ράχη του Χατζή Το Χατζή αποτελεί ένα μεγάλο ορεινό όγκο στο νοτιοδυτικό τμήμα του Νομού Τρικάλων με ψηλότερη κορυφή το Χατζή 2038μ και άλλες ψηλές κορυφές όπως το Κάστρο 1963μ, η Βρωμέρη 1955μ

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ

Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ Κέα 2009 Αγροτεμάχιο 165 στρέμματα, ιδανικό για επένδυση στις Κυκλάδες

Διαβάστε περισσότερα

Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που. Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα

Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που. Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΑΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που ονομάζεται ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα Ποια σύγχρονα κράτη αποτελούν την περιοχή

Διαβάστε περισσότερα

Α Γ Γ Ε Λ Ι Ε Σ Γ Ι Α

Α Γ Γ Ε Λ Ι Ε Σ Γ Ι Α ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ (Γραφεία Πώλησης Εκδόσεων) Ταχυδρομική Διεύθυνση: ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ, ΥΔΡΟΓΡΑΦΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ, Διεύθυνση Ασφάλειας Ναυσιπλοΐας ΤΓΝ 1040, ΑΘΗΝΑ Τηλ: (+30) 210 6551772 (+30) 210

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Στράτος 29-12 - 2011 ΝΟΜΟΣ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ Αριθμ. Πρωτ.: ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟΥ ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟY ΠΛΗΡ: Πατσέας Αναστάσιος ΤΗΛ: 6978558904 Π Ρ Ο Σ Κο Αντιδήμαρχο

Διαβάστε περισσότερα

E N O T H T A YΠOMNHMA. Οδηγοί του κόσμου, Τα ελληνικά νησιά, εκδ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Αθήνα, 1998

E N O T H T A YΠOMNHMA. Οδηγοί του κόσμου, Τα ελληνικά νησιά, εκδ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Αθήνα, 1998 0-0086_D3_GLOSSA_TEYXOS C GLOSSA 2/9/2 0:6 AM Page 78 6 Η Ρόδος Η Ρόδος είναι το μεγαλύτερο νησί των Δωδεκα - νήσων. Δίκαια την αποκαλούν το μαργαριτάρι της Μεσογείου. Οι σπάνιες ομορφιές της ξεδιπλώ νο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Άµφισσα, 6 Ιουνίου 2013 ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑ ΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΦΩΚΙ ΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΑΝΤΙΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΡΧΗ ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Άµφισσα, 6 Ιουνίου 2013 ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑ ΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΦΩΚΙ ΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΑΝΤΙΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΡΧΗ ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Άµφισσα, 6 Ιουνίου 2013 ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑ ΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΦΩΚΙ ΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΑΝΤΙΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΡΧΗ ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Θέµα: «Κρουαζιέρα στον Κορινθιακό» παρέµβαση της Αντιπεριφερειάρχη

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής *Βασικές μορφές προσανατολισμού *Προσανατολισμός με τα ορατά σημεία προορισμού στη φύση *Προσανατολισμός με τον ήλιο *Προσανατολισμός από τη σελήνη

Διαβάστε περισσότερα

Το καράβι της Κερύνειας

Το καράβι της Κερύνειας Το καράβι της Κερύνειας Το αρχαίο Καράβι της Κερύνειας Το 300π.Χ. το αρχαίο εμπορικό πλοίο ξεκινούσε από τη Σάμο απ όπου φόρτωσε κρασί. Αφού πέρασε από τα νησιά Κω και Ρόδο και πήρε αμφορείς ταξίδευε προς

Διαβάστε περισσότερα

Α Γ Γ Ε Λ Ι Ε Σ Γ Ι Α

Α Γ Γ Ε Λ Ι Ε Σ Γ Ι Α ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ (Γραφεία Πώλησης Εκδόσεων) Ταχυδρομική Διεύθυνση: ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ, ΥΔΡΟΓΡΑΦΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ, Διεύθυνση Ασφάλειας Ναυσιπλοΐας ΤΓΝ 1040, ΑΘΗΝΑ Τηλ: (+30) 210 6551772 (+30) 210

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΚΗΝΑΪΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

ΜΥΚΗΝΑΪΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΜΥΚΗΝΑΪΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ Εισαγωγικά: ΟΡΙΣΜΟΣ: Με τον όρο μυκηναϊκός πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της ΎστερηςΕποχήςτουΧαλκούαπότο1600-1100 π. Χ. που αναπτύχθηκε κυρίως στην κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός;

Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός; ΟΡΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός; Διαμελισμός Κατακόρυφος είναι: Τα βουνά, οι πεδιάδες, οι λόφοι, οι κοιλάδες, τα φαράγγια και γενικά το ανάγλυφο μιας περιοχής. Άλπεις Οι Άλπεις είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γ.2.11 - Αναπτυγμένες Δραστηριότητες: Δραστηριότητα 11

Γ.2.11 - Αναπτυγμένες Δραστηριότητες: Δραστηριότητα 11 Ομάδα Εργασίας: εωγραφία Δημοτικής Εκπαίδευσης ΕΩ1_Κ07Δ.2.11 - Αναπτυγμένες Δραστηριότητες: Δραστηριότητα 11 Μάθημα Τίτλος Δραστηριότητας Τάξη εωγραφία ΕΛΛΑΔΑ: ΕΩΡΑΦΙΚΗ ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΔΙΑΙΡΕΣΗ Δ Ενότητα

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ενότητα: Γεωγραφία (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα:

Διαβάστε περισσότερα

ραστηριότητα 7 η Τάξη: Ε Μάθηµα: Γεωγραφία Ενότητα Β : «Το φυσικό περιβάλλον της Ελλάδας» Υποενότητα: «Η µορφή και το σχήµα της Ελλάδας»

ραστηριότητα 7 η Τάξη: Ε Μάθηµα: Γεωγραφία Ενότητα Β : «Το φυσικό περιβάλλον της Ελλάδας» Υποενότητα: «Η µορφή και το σχήµα της Ελλάδας» ραστηριότητα 7 η Τάξη: Ε Μάθηµα: Γεωγραφία Ενότητα Β : «Το φυσικό περιβάλλον της Ελλάδας» Υποενότητα: «Η µορφή και το σχήµα της Ελλάδας» Εξοπλισµός: Εργαστήριο Η/Υ Στόχοι: Οι µαθητές να µπορούν να: -εντοπίζουν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΕΣΦΙΓΜΕΝΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΕΣΦΙΓΜΕΝΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΕΣΦΙΓΜΕΝΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ Απόσταση: 19 km Διάρκεια: 7 8 ώρες The Friends of Mount Athos, 2007 2014. All rights reserved. Version 1.1 ΠΡΟΣΟΧΗ: Μεγάλο τμήμα της διαδρομής

Διαβάστε περισσότερα

ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες

ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες Ωκεανοί Το νερό καλύπτει τα δύο τρίτα της γης και το 97% όλου του κόσµου υ και είναι κατοικία εκατοµµυρίων γοητευτικών πλασµάτων. Οι ωκεανοί δηµιουργήθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Γεωγραφικό Σύστημα Πληροφοριών (GIS)

Γεωγραφικό Σύστημα Πληροφοριών (GIS) Γεωγραφικό Σύστημα Πληροφοριών (GIS) ΔΒΔ του οδικού άξονα Πάτρας- Πύργου, χλμ. 18-50 Έκταση ΠΠ (Ζώνες Α & Β): 160.000 στρμ. Κατά 50%, περίπου, σε Π.Ε. Αχαΐας και Ηλείας Δήμοι Δυτικής Αχαΐας και Ανδραβίδας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΑΔΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΚΥΚΛΑΔΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΥΚΛΑΔΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Το υλικό που χρησιμοποιήθηκε για τα φύλλα εργασίας προέρχεται εξολοκλήρου από το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης Διαβάζουμε: Οι Κυκλάδες οφείλουν το όνομά τους στη γεωγραφική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΥΚΗΝΑΪΚΑ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΑ ΣΤΙΣ ΘΕΣΕΙΣ ΖΩΗΤΑ Α ΚΑΙ ΑΓΙΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΝΗ ΠΑΤΡΩΝ*

ΤΑ ΜΥΚΗΝΑΪΚΑ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΑ ΣΤΙΣ ΘΕΣΕΙΣ ΖΩΗΤΑ Α ΚΑΙ ΑΓΙΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΝΗ ΠΑΤΡΩΝ* ΤΑ ΜΥΚΗΝΑΪΚΑ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΑ ΣΤΙΣ ΘΕΣΕΙΣ ΖΩΗΤΑ Α ΚΑΙ ΑΓΙΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΝΗ ΠΑΤΡΩΝ* ΣΟΦΙΑ ΚΑΣΚΑΝΤΙΡΗ Η Κρήνη είναι µικρός οικισµός, που βρίσκεται περίπου 6 χλµ. νοτιοδυτικά της Πάτρας και απλώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

Ε λ Νίνιο (El Niño) ονοµάζεται το θερµό βόρειο θαλάσσιο ρεύµα που εµφανίζεται στις ακτές του Περού και του Ισηµερινού, αντικαθιστώντας το ψυχρό νότιο ρεύµα Humboldt. Με κλιµατικούς όρους αποτελει µέρος

Διαβάστε περισσότερα

Οι μόνιμοι κάτοικοι των ελληνικών θαλασσών

Οι μόνιμοι κάτοικοι των ελληνικών θαλασσών Οι μόνιμοι κάτοικοι των ελληνικών θαλασσών Στις ελληνικές θάλασσες ζουν μόνιμα 9 είδη θηλαστικών, ενώ άλλα 5 έχουν μόνο περιστασιακή παρουσία: Μόνιμοι κάτοικοι είναι η πτεροφάλαινα, ο φυσητήρας, ο ζιφιός,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ

ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ Η Σύρος είναι νησί των Κυκλάδων. Πρωτεύουσά της είναι η Ερμούπολη, η οποία είναι πρωτεύουσα της Περιφέριας Νότιου Αιγαίου αλλά και του πρώην Νομού Κυκλάδων. Η Σύρος αναπτύχθηκε ιδιαίτερα

Διαβάστε περισσότερα

Δράση εναρμόνισης οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής ΠΡΟΣΩΡΙΝΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΕΠΙΛΕΞΙΜΩΝ ΔΟΜΩΝ ΑΝΑ ΝΟΜΟ

Δράση εναρμόνισης οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής ΠΡΟΣΩΡΙΝΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΕΠΙΛΕΞΙΜΩΝ ΔΟΜΩΝ ΑΝΑ ΝΟΜΟ Δήμος Αιγιαλείας 7 ΝΠΔΔ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ 36902 Α' - Β' ΔΗΜΟΤΙΚΟΣ ΠΑΙΔΙΚΟΣ ΒΡΕΦΟΝΗΠΙΑΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΑΙΓΙΟΥ 36923 Δ' ΔΗΜΟΤΙΚΟΣ ΠΑΙΔΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΑΙΓΙΟΥ 36931 ΔΗΜΟΤΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΟΧΗ "1" ΠΑΤΡΑΪΚΟΣ- ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΟΣ ΚΟΛΠΟΣ

ΠΕΡΙΟΧΗ 1 ΠΑΤΡΑΪΚΟΣ- ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΟΣ ΚΟΛΠΟΣ ΠΕΡΙΟΧΗ "1" ΠΑΤΡΑΪΚΟΣ- ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΟΣ ΚΟΛΠΟΣ ΠΕΡΙΟΧΗ "1" ΠΑΤΡΑΪΚΟΣ- ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΟΣ ΚΟΛΠΟΣ ΟΞΕΙΑ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ ΑΕΦ 1010 ΑΓΙΟΣ ΣΩΣΤΗΣ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ ΑΕΦ 1020 ΑΝΤΙΡΡΙΟ ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΟΥ ΚΟΛΠΟΥ ΑΕΦ 1140 ΨΑΡΟΜΥΤΑ ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ Όνομα: Χολέβα Βασιλική Εξάμηνο: Η Μάθημα: Το Αιγαίο κατά την 3η χιλιετία π.χ Διδάσκων: Βλαχόπουλος Ανδρέας ΠΑΛΑΜΑΡΙ I ΠΧ II ΠΑΛΑΜΑΡΙ

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΛΥΔΩΝΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Β Γυμνασίου Ταξιδεύοντας οδικώς και σιδηροδρομικώς

Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Β Γυμνασίου Ταξιδεύοντας οδικώς και σιδηροδρομικώς Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Β Γυμνασίου Ταξιδεύοντας οδικώς και σιδηροδρομικώς Γεωγραφία Εδώ στόχος μας είναι να ταξιδέψουμε οδικώς και σιδηροδρομικώς στην ηπειρωτική

Διαβάστε περισσότερα

2ήμερη εκδρομή στην Βόρεια Πελοπόννησο

2ήμερη εκδρομή στην Βόρεια Πελοπόννησο Μέγα πήλαιο πήλαιο Λιμνών Αγία Λαύρα Μουσείο Ολοκαυτώματος Σόπος Θυσίας - Λίμνη Σσιμπλού Ζαρούχλα 2ήμερη εκδρομή στην Βόρεια Πελοπόννησο Αναχωρήσεις: 28/10, 19/11, 17/12, 06/01, 25/03 2 Ημέρες Σα ιστορικά

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

Από το Βόρειο στο Βόρειο Πόλο! (ταξιδεύοντας στο ίδιο γεωγραφικό μήκος)

Από το Βόρειο στο Βόρειο Πόλο! (ταξιδεύοντας στο ίδιο γεωγραφικό μήκος) Από το Βόρειο στο Βόρειο Πόλο! (ταξιδεύοντας στο ίδιο γεωγραφικό μήκος) Τάξη Φύλλο Εργασίας Μάθημα Α Γυμνασίου Ταξιδεύοντας σε ένα μεσημβρινό Γεωγραφία. Περιγραφή Αποφασίζουμε να ξεκινήσουμε ένα παράξενο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ. Στοιχεία τοπογραφικών χαρτών

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ. Στοιχεία τοπογραφικών χαρτών ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ Στοιχεία τοπογραφικών χαρτών ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Τοπογραφικοί χάρτες Βασικό στοιχείο του χάρτη αποτελεί : το τοπογραφικό υπόβαθρο, που αναπαριστά µε τη βοήθεια γραµµών (ισοϋψών)

Διαβάστε περισσότερα

Το Φρούριο της Καντάρας. Κατεχόμενη Κύπρος

Το Φρούριο της Καντάρας. Κατεχόμενη Κύπρος Το Φρούριο της Καντάρας Κατεχόμενη Κύπρος Εισαγωγή Το φρούριο της Καντάρας αποτελεί ένα από τα τρία σημαντικά κάστρα κτισμένα πάνω στην οροσειρά του Πενταδάκτυλου στην επαρχία Αμμοχώστου στην κατεχόμενη

Διαβάστε περισσότερα

VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS

VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS W A L K t h e B L U E Η γεωγραφική θέση των Κυκλάδων, google earth -2- Περιδιαβαίνοντας τον Ασφοντυλίτη Αιγιάλη Μινώα Αρκεσίνη

Διαβάστε περισσότερα

2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού, σαν να είμαστε μετεωρολόγοι.

2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού, σαν να είμαστε μετεωρολόγοι. 1. Παρατηρούμε τον καιρό σήμερα και περιγράφουμε τις συνθήκες που αφορούν τη βροχή, τον άνεμο, τον ήλιο και τη θερμοκρασία. βροχή άνεμος ήλιος-σύννεφα θερμοκρασίαάνεση 2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού,

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας Ζάµπας Πολιτικός Μηχανικός ρ ΕΜΠ. Σκιάθου 43-11254 Αθήνα. Τηλέφωνο: 210-2237167 Φαξ: 210-2237257 Ηλεκτρονική διεύθυνση: c-zambas@hol.

Κώστας Ζάµπας Πολιτικός Μηχανικός ρ ΕΜΠ. Σκιάθου 43-11254 Αθήνα. Τηλέφωνο: 210-2237167 Φαξ: 210-2237257 Ηλεκτρονική διεύθυνση: c-zambas@hol. Κώστας Ζάµπας Πολιτικός Μηχανικός ρ ΕΜΠ. Σκιάθου 43-11254 Αθήνα. Τηλέφωνο: 210-2237167 Φαξ: 210-2237257 Ηλεκτρονική διεύθυνση: c-zambas@hol.gr Αθήνα 4/2/2015 Προς τον Πρόεδρο τους µη κερδοσκοπικού σωµατείου

Διαβάστε περισσότερα

Σέσσι, Γραμματικό. κείμενο-φωτό: Κώστας Λαδάς

Σέσσι, Γραμματικό. κείμενο-φωτό: Κώστας Λαδάς Σέσσι, Γραμματικό κείμενο-φωτό: Κώστας Λαδάς Το καλοκαίρι του 2009 το Γραμματικό έγινε η περισσότερο συζητημένη περιοχή, αφού δυστυχώς για μια εβδομάδα σχεδόν το όνομα του φιγουράριζε σε όλα τα δελτία

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010

Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010 Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010 Οι χάρτες των 850 Hpa είναι ένα από τα βασικά προγνωστικά επίπεδα για τη παράµετρο της θερµοκρασίας. Την πίεση των 850 Hpa τη συναντάµε στην ατµόσφαιρα σε ένα µέσο ύψος περί

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΩΡΥΓΑ ΤΩΝ ΜΙΝΥΩΝ. Ομάδα 4η Αδάμου Εβίτα, Αντωνίου Σέρη, Μόκας Αλέξανδρος, Ρόκο Γιώργος, Τσιώλης Φώτης

Η ΔΙΩΡΥΓΑ ΤΩΝ ΜΙΝΥΩΝ. Ομάδα 4η Αδάμου Εβίτα, Αντωνίου Σέρη, Μόκας Αλέξανδρος, Ρόκο Γιώργος, Τσιώλης Φώτης Η ΔΙΩΡΥΓΑ ΤΩΝ ΜΙΝΥΩΝ Ομάδα 4η Αδάμου Εβίτα, Αντωνίου Σέρη, Μόκας Αλέξανδρος, Ρόκο Γιώργος, Τσιώλης Φώτης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένα από τα μεγαλύτερα και το πιο σημαντικά τεχνικά έργα της αρχαιότητας ήταν η αποξήρανση

Διαβάστε περισσότερα

Ι. ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β': Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ( π.Χ.) 3. Ο ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. - Η Κρήτη κατοικήθηκε για πρώτη φορά τη... εποχή.

Ι. ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β': Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ( π.Χ.) 3. Ο ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. - Η Κρήτη κατοικήθηκε για πρώτη φορά τη... εποχή. Ι. ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β': Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ (3000-1100π.Χ.) 3. Ο ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - Η Κρήτη κατοικήθηκε για πρώτη φορά τη... εποχή. - Ο σημαντικότερος οικισμός ήταν η... - Κατά τη 2 η και 3 η χιλιετία

Διαβάστε περισσότερα

Χαρτογράφηση της θαλάσσιας ρύπανσης λόγω των προσφυγικών ροών με τη χρήση μη επανδρωμένων συστημάτων (UAV) το παράδειγμα της Λέσβου

Χαρτογράφηση της θαλάσσιας ρύπανσης λόγω των προσφυγικών ροών με τη χρήση μη επανδρωμένων συστημάτων (UAV) το παράδειγμα της Λέσβου Χαρτογράφηση της θαλάσσιας ρύπανσης λόγω των προσφυγικών ροών με τη χρήση μη επανδρωμένων συστημάτων (UAV) το παράδειγμα της Λέσβου Δρ Παπακωνσταντίνου Απόστολος apapak@geo.aegean.gr Μεταναστευτικές Ροές

Διαβάστε περισσότερα

ιάβρωση στις Παράκτιες Περιοχές

ιάβρωση στις Παράκτιες Περιοχές ΠΠΜ 477 ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ιάβρωση στις Παράκτιες Περιοχές Βαρνάβα Σοφία Ευαγόρου Χριστοδούλα Κασπαρίδου Μαρία Σµυρίλλη Στέφανη Στυλιανού ώρα ιάβρωση : φυσική διεργασία από την πρόσκρουση των κυµάτων στην

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ

2. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 : ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ 15 2. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ 2.1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ - ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Γεωγραφία της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης Η Περιφέρεια Ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στο ανάκτορο της Τίρυνθας

Ακολούθησέ με... στο ανάκτορο της Τίρυνθας ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ TMHMA ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Ακολούθησέ με... στο ανάκτορο

Διαβάστε περισσότερα

Άλλοι χάρτες λαμβάνουν υπόψη και το υψόμετρο του αντικειμένου σε σχέση με ένα επίπεδο αναφοράς

Άλλοι χάρτες λαμβάνουν υπόψη και το υψόμετρο του αντικειμένου σε σχέση με ένα επίπεδο αναφοράς ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ Ένας χάρτης είναι ένας τρόπος αναπαράστασης της πραγματικής θέσης ενός αντικειμένου ή αντικειμένων σε μια τεχνητά δημιουργουμένη επιφάνεια δύο διαστάσεων Πολλοί χάρτες (π.χ. χάρτες

Διαβάστε περισσότερα

τον Τόμαρο και εκβάλλει στον Αμβρακικό και ο Άραχθος πηγάζει από τον Τόμαρο και εκβάλλει επίσης στον Αμβρακικό (Ήπειρος, Ζαγόρι).

τον Τόμαρο και εκβάλλει στον Αμβρακικό και ο Άραχθος πηγάζει από τον Τόμαρο και εκβάλλει επίσης στον Αμβρακικό (Ήπειρος, Ζαγόρι). Γεωγραφικά στοιχεία και κλίμα. Τα κυριότερα μορφολογικά χαρακτηριστικά του νομού Ιωαννίνων είναι οι ψηλές επιμήκεις οροσειρές και οι στενές κοιλάδες. Το συγκεκριμένο μορφολογικό ανάγλυφο οφείλεται αφενός

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκός πολιτισμός η τέχνη Η μυκηναϊκή τέχνη διαμορφώθηκε υπό την άμεση επίδραση του μινωικού πολιτισμού. Μετά την παρακμή της μινωικής Κρήτης

Μυκηναϊκός πολιτισμός η τέχνη Η μυκηναϊκή τέχνη διαμορφώθηκε υπό την άμεση επίδραση του μινωικού πολιτισμού. Μετά την παρακμή της μινωικής Κρήτης Μυκηναϊκός πολιτισμός η τέχνη Η μυκηναϊκή τέχνη διαμορφώθηκε υπό την άμεση επίδραση του μινωικού πολιτισμού. Μετά την παρακμή της μινωικής Κρήτης (αρχές του 14ου αι. π.χ.) διαφαίνεται μια απελευθέρωση

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 5. ΑΝΕΜΟΙ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1 5. ΑΝΕΜΟΙ Αέριες μάζες κινούνται από περιοχές υψηλότερης προς περιοχές χαμηλότερης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΘΕΜΑΤΑ. ήταν ο κάθε ένας από αυτούς και σε ποιον από αυτούς σχηματίστηκε η Ελλάδα;

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΘΕΜΑΤΑ. ήταν ο κάθε ένας από αυτούς και σε ποιον από αυτούς σχηματίστηκε η Ελλάδα; ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ 1 ο (Μονάδες 3,3) 1. Ποια είναι η διοικητική ιεραρχία των πόλεων στην Ελλάδα; Πως λέγεται ο διοικητής του κάθε διοικητικού τομέα; 2. Ποιους γεωλογικούς αιώνες περιλαμβάνει η γεωλογική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Για να γνωρίσει κάποιος τα Μετέωρα και να βιώσει τη μαγεία του πέτρινου δάσους, ο καλύτερος και μοναδικός τρόπος είναι να πεζοπορήσει ανάμεσα στους Μετεωρίτικους πύργους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΑΜΦΙΛΟΧΙΚΟΥ ΑΡΓΟΥΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή

Διαβάστε περισσότερα

Φρούρια, Κάστρα Κέρκυρα. Παλαιό Φρούριο

Φρούρια, Κάστρα Κέρκυρα. Παλαιό Φρούριο Παλαιό Φρούριο Είναι χτισμένο σε μια δίκορφη φυσική τοποθεσία από τον 16ο αιώνα στην άλλοτε Βυζαντινή πόλη της Κέρκυρας. Το Παλιό φρούριο είναι ένα χαρακτηριστικό σύμβολο της παλιάς πόλης και οι δύο κορυφές

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ

Εισαγωγή ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ Τα τελευταία 25 χρόνια, τα προβλήµατα που σχετίζονται µε την διαχείριση της Γεωγραφικής Πληροφορίας αντιµετωπίζονται σε παγκόσµιο αλλά και εθνικό επίπεδο µε την βοήθεια των Γεωγραφικών

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων Λόφος Μουσών Φύλλα εργασίας Στόχος των φύλλων εργασίας είναι να ανιχνευθούν βιωματικά στον χώρο τα κυριότερα στοιχεία της ανάπλασης του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ Γεωγραφικά στοιχεία Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, γνωστός και ως Βάλια Κάλντα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσπρόσιτη περιοχή της οροσειράς της Πίνδου στα όρια μεταξύ των νομών Γρεβενών και

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ.

Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ Βασιλένα Πετκόβα ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΠΕΡΙΟΧΗΣ Το χωριό βρίσκεται σε απόσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Ιερό Αφροδίτης Π α ν α γ ι ώ τ η ς Ν ε ο φ ύ τ ο υ Β 2 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μαρία Χατζημιχαήλ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Γενική Εισαγωγή..σελ.3 Ιστορική αναδρομή..σελ.3 Περιγραφή του χώρου.σελ.4

Διαβάστε περισσότερα

Tο πρώτο μου Ταξίδι. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

Tο πρώτο μου Ταξίδι. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. Tο πρώτο μου Ταξίδι Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. Tο πρώτο μου Ταξίδι Δευτέρα, 28 Σεπτέμβριος 2015 Οικισμός Αβδήρων Τα Άβδηρα βρίσκονται λίγο πρίν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Το ανάκτορο της Ζάκρου

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Το ανάκτορο της Ζάκρου ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Το ανάκτορο της Ζάκρου Ανάκτορο της Κάτω Ζάκρου Το ανάκτορο της Κάτω Ζάκρου βρίσκεται στο ΝΑ άκρο της Κρήτης στον ομώνυμο ευρύχωρο όρμο. Η θέση ήταν γνωστή από τον 19 ο αι.

Διαβάστε περισσότερα

Τετραήμερη εξόρμηση στα Τζουμέρκα

Τετραήμερη εξόρμηση στα Τζουμέρκα 25-28 Δεκεμβρίου 2014 1 η Ημέρα: Πέμπτη 25/12/14: Αναχώρηση από το Πεδίον του Άρεως στις 07:00 με προορισμό τα Τζουμέρκα (432 χμ.) στην Νότια Πίνδο. Τα Τζουμέρκα αποτελούν έναν από τους μεγαλύτερους ορεινούς

Διαβάστε περισσότερα

ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ E ΕΞΑΜΗΝΟ

ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ E ΕΞΑΜΗΝΟ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ E ΕΞΑΜΗΝΟ Θαλάσσια ρεύματα και Ωκεάνια κυκλοφορία Οι θαλάσσιες μάζες δεν είναι σταθερές ΑΙΤΙΑ: Υπάρχει (αλληλ)επίδραση με την ατμόσφαιρα (π.χ., ο άνεμος ασκεί τριβή στην επιφάνεια της θάλασσας,

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Ο άνεµος. Ατµοσφαιρική πίεση

Ο άνεµος. Ατµοσφαιρική πίεση Ο άνεµος είναι η κινητήρια δύναµη των ιστιοφόρων σκαφών. Τα χαρακτηριστικά του ανέµου όµως, µεταβάλλονται συνεχώς λίγο ή πολύ, αναγκάζοντάς µας να ταξιδεύουµε σε ένα στίβο που ποτέ δεν είναι ο ίδιος. Κάποιες

Διαβάστε περισσότερα

5ήµερη προσκυνηµατική εκδροµή στην Αµοργό

5ήµερη προσκυνηµατική εκδροµή στην Αµοργό 5ήµερη προσκυνηµατική εκδροµή στην Αµοργό Η Αµοργός, το νησί του ''Απέραντου Γαλάζιου'', βρίσκεται στο νοτιοανατολικό άκρο των Κυκλάδων, σε απόσταση 136 ναυτικών µιλίων από τον Πειραιά. Είναι µακρόστενο

Διαβάστε περισσότερα

Ταξίδι στην Καβάλα. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

Ταξίδι στην Καβάλα. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. Ταξίδι στην Καβάλα Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. Ταξίδι στην Καβάλα Παρασκευή, 28 Αύγουστος 2015 Παραλία Άσπρης Άμμου Αφήνοντας την πόλη της Καβάλας

Διαβάστε περισσότερα