Από τα κουάρκ μέχρι το Σύμπαν

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Από τα κουάρκ μέχρι το Σύμπαν"

Transcript

1

2 Ε Λ Ε ΥΘ Ε Ρ Ι Ο Σ Ν. Ο Ι ΚΟ Ν Ο Μ ΟΥ Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης Ερευνητής στο Ίδρυμα Τεχνολογίας & Έρευνας Από τα κουάρκ μέχρι το Σύμπαν Μια σύντομη περιήγηση Π Α Ν Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ι Α Κ Ε Σ Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ Κ Ρ Η Τ Η Σ Ιδρυτική δωρεά Παγκρητικής Ενώσεως Αμερικής ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2012

3 iv ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ ΙΔΡΥΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑΣ Ηράκλειο Κρήτης, Τ.Θ. 1527, Τηλ , Fax: Αθήνα: Κλεισόβης 3, Τηλ , Fax: ΣΕΙΡΑ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ / ΦΥΣΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: Στέφανος Τραχανάς Ελευθέριος Ν. Οικονόμου & Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης Πρώτη έκδοση: Μάρτιος 2012 Δεύτερη έκδοση: Σεπτέμβριος 2012 Στοιχειοθεσία σελιδοποίηση: ΕΣΠΙ ΕΚΔΟΤΙΚΗ Ε.Π.Ε. Εκτύπωση: ΑΛΦΑΒΗΤΟ Σχεδίαση εξωφύλλου: Ντίνα Γκαντή Οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης είναι τμήμα του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας ISBN

4 ΠΡΟΛΟΓΟΣ v Σε όσους επιζητούν την κατανόηση

5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ vii ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το βιβλίο αυτό απευθύνεται σε φοιτητές (αλλά και αποφοίτους) θετικών επιστημών και επιστημών μηχανικού, ιδιαίτερα δε σε τελειόφοιτους φυσικής και σε καθηγητές φυσικής. Ο συγγραφέας ελπίζει ότι το περιεχόμενο του βιβλίου που αφορά στον πραγματικό Κόσμο και η μέθοδός του που βασίζεται περισσότερο στη σκέψη παρά στη μνήμη θα κινήσει το ενδιαφέρον και θα διεγείρει διανοητικά κάποιους αναγνώστες. Τέσσερα είναι τα χαρακτηριστικά αυτού του βιβλίου: 1. Βασικός του στόχος είναι η εξήγηση των ιδιοτήτων των διαφόρων επιπέδων οργάνωσης της ύλης και γενικότερα η κατανόηση του Κόσμου. Ο σκοπός αυτός επιδιώκεται αξιοποιώντας την ατομική ιδέα της δομής της ύλης. Σύμφωνα με την ιδέα αυτή η αφάνταστη περιπλοκότητα και ποικιλία του Κόσμου κρύβει μια υποκείμενη απλότητα στο ατομικό μικροσκοπικό επίπεδο. Πιο συγκεκριμένα οι ιδιότητες της ύλης από την πιο μικρή κλίμακα μέχρι και το Σύμπαν ολόκληρο μπορούν να αναχθούν στις μικροσκοπικές κινήσεις και ιδιότητες των στοιχειωδών σωματίων και επομένως να εκφρασθούν ποσοτικά μέσω ολίγων παγκόσμιων φυσικών σταθερών, όπως είναι η σταθερά G της παγκόσμιας έλξης, το ηλεκτρικό φορτίο -e του ηλεκτρονίου, η ταχύτητα του φωτός c στο κενό, η σταθερά του Planck ħ, κ.λπ. 2. Οι προαπαιτούμενες γνώσεις στα μαθηματικά και στη φυσική είναι κυρίως αυτές του λυκείου και πού και πού του πρώτου πανεπιστημιακού έτους. Π.χ. χρειάζεται εξοικείωση με παραγωγίσεις, ολοκληρώσεις, και στοιχειώδεις συναρτήσεις όπως οι ln x, exp x, κ.λπ. Κάποια κεφάλαια περιλαμβάνουν αρκετές στοιχειώδους επιπέδου αλγεβρικές πράξεις, που εκ πρώτης όψεως μπορεί να φανούν αποτρεπτικές σε μερικούς αναγνώστες. Ο λόγος που δεν τις απέφυγα είναι γιατί ήθελα να μείνω πιστός στο βασικό στόχο αυτού του βιβλίου, ο οποίος είναι να προκύψουν με επαγωγικό τρόπο ποσοτικής φύσης συμπεράσματα για τον Κόσμο με αφετηρία λίγες βασικές σχέσεις. Θα ήθελα επομένως να προτρέψω και όσους αναγνώστες δεν αισθάνονται άνετα με τη θέα κάποιων μακροσκελών, καίτοι στοιχειωδών, εξισώσεων να ακολουθήσουν παρά ταύτα τη λογική τους, παραλείποντας ενδεχομένως νοητά αριθμητικούς παράγοντες στις ενδιάμεσες αλγεβρικές πράξεις. Ειδικά για τα κεφάλαια 2 και 3, λόγω της σπουδαιότητάς τους, αξίζει να εκτελέσει και ο ίδιος ο αναγνώστης τις πράξεις.

6 viii ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ 3. Γίνεται ευρεία χρήση της διαστατικής ανάλυσης, η οποία απαιτεί να σκεφθεί κανείς από ποιες παραμέτρους και ποιες φυσικές σταθερές εξαρτάται το ζητούμενο κάθε φορά μέγεθος και στη συνέχεια να βρει το συνδυασμό αυτών των παραμέτρων και των φυσικών σταθερών που έχει τις ίδιες διαστάσεις με το υπόψη μέγεθος. Με τη μέθοδο αυτή συχνά καταλήγει κανείς με ένα σχεδόν μαγικό τρόπο να βρει σχέσεις (με την απροσδιοριστία πάντα ενός αριθμητικού παράγοντα), που αλλιώς θα χρειαζόταν μια ολοκληρωμένη θεωρία και περίπλοκους υπολογισμούς. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από την καθημερινή ζωή που διευκρινίζει τούτη τη μέθοδο είναι αυτό της εύρεσης της ταχύτητας διάδοσης ενός θαλάσσιου κύματος σε βαθειά νερά (βλ. σελ 64). 4. Εκτός από την ατομική ιδέα (που παρουσιάζεται στο πρώτο κεφάλαιο) το βιβλίο βασίζεται σε δύο ακόμη θεμελιώδεις ιδέες, που αποτελούν τους ακρογωνιαίους λίθους των φυσικών επιστημών: Στον κυματοσωματιδιακό δυϊσμό (Κεφ. 2) και στο ότι οι σταθερές δομές της ύλης είναι αυτές που έχουν την ελάχιστη ενέργεια (Κεφ. 3). Θεωρώ ότι το παρόν βιβλίο θα έχει εκπληρώσει ένα σημαντικό σκοπό, εάν αποτελέσει έναυσμα σε κάποιους από τους αναγνώστες του, ιδίως σε νέους στην ηλικία, για να αναρωτηθούν: Εάν καλλιεργούν μια κατάσταση διανοητικής εγρήγορσης και σύνδεσης με τον πραγματικό Κόσμο. Π.χ., τους έχουν απασχολήσει ποτέ ερωτήματα όπως: Γιατί η Γη, το Φεγγάρι, ο Ήλιος έχουν σχήμα σφαιρικό; Γιατί άλλα σύννεφα είναι άσπρα και άλλα μαύρα; Γιατί το ούζο θολώνει, όταν του ρίξουμε νερό; Γιατί έχουμε πανσέληνο κάθε 29,53 ημέρες, ενώ η περίοδος της Σελήνης γύρω από τη Γη είναι 27,32 ημέρες; Και πολλά άλλα. Εάν δίνουν έμφαση στη φυσική κατανόηση και στη φυσική ερμηνεία. Π.χ., αναρωτιούνται για κάθε νέο μαθηματικό τύπο που συνδέει φυσικά μεγέθη: Είναι λογικός; Είναι διαστατικά σωστός; Μπορώ να τον βγάλω με αυτά που ξέρω και δε θα τα ξεχάσω ποτέ; Εάν μπορούν να βγάζουν νέους ή ήδη γνωστούς τύπους με διαστατική ανάλυση. Εάν πριν προσπαθήσουν να θυμηθούν προσπαθούν να σκεφθούν.

7 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ix Εάν κάνουν αρκετά συχνά μια ανασκόπηση και επεξεργασία των πληροφοριών που δέχονται ώστε να τις ενσωματώνουν σε ένα γνωστικό πλαίσιο που έχουν διαμορφώσει οι ίδιοι. Εάν έχουν ποσοτική αίσθηση κάποιων σημαντικών μεγεθών. Π.χ. Πόση είναι περίπου η διάμετρος της Γης; Πόση είναι περίπου η διάμετρος ενός ατόμου; Πόσο είναι περίπου το ετήσιο ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της Ελλάδας; Εάν έχουν άνεση στην εφαρμογή φυσικών και μαθηματικών προσεγγίσεων. Ηράκλειο, Μάρτιος 2012 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ Στη δεύτερη αυτή έκδοση προστέθηκε το παράρτημα V και έγιναν κάποιες ουσιαστικές αλλαγές στο Κεφ. 10. Διευκρινιστικές αλλαγές, διορθώσεις παροραμάτων και μικροπροσθήκες έγιναν επίσης σε αρκετά σημεία του βιβλίου. Ηράκλειο, Αύγουστος 2012

8 x ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

9 ΠΡΟΛΟΓΟΣ xi Περιεχόμενα Πρόλογος vii ΕΙΣΑΓΩΓΗ Φιλοσοφία της φύσης και Φυσική ΜΕΡΟΣ 1 ο : ΤΡΕΙΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΙΔΕΕΣ KAI ΕΝΑ ΝΟΗΤΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΙΔΕΑ: Ο ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΥ 1.1 Τα στοιχειώδη σωμάτια της ύλης σήμερα Τα στοιχειώδη σωμάτια των δυνάμεων Σχόλια Σύνοψη ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ο ΚΥΜΑΤΟΣΩΜΑΤΙΔΙΑΚΟΣ ΔΥΪΣΜΟΣ 2.1 Σύντομη ιστορική αναδρομή Τι είναι και πώς οδεύει το φως Τι είναι και πώς οδεύουν τα υλικά σωμάτια Όλα είναι κυματοσωμάτια: Σωμάτια ως προς τη δομή τους, κύματα ως προς την κίνησή τους Αρχή της απροσδιοριστίας (του Heisenberg) Απαγορευτική αρχή (του Pauli) Αρχή του Schrödinger: Διακριτές ενεργειακές στάθμες ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΕΥΣΤΑΘΗΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΚΑΙ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ (ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ) ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ 3.1 Θερμοδυναμική Σχόλια Αντλώντας το μέγιστο έργο Θερμοδυναμικά δυναμικά

10 xii ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΔΙΑΣΤΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ: ENA ΣΠΟΥΔΑΙΟ ΝΟΗΤΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ 4.1 Περιγραφή της μεθόδου Παραδείγματα ΜΕΡΟΣ 2 ο : ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΦΩΤΟΝΙΑ: ΑΓΓΕΛΙΟΦΟΡΟΙ ΚΑΙ ΣΥΝΔΕΤΗΡΕΣ 5.1 Φωτόνια σε θερμοδυναμική ισορροπία Εκπομπή φωτονίων Σκέδαση φωτονίων Ολική ενεργός διατομή σκέδασης και μέση ελεύθερη διαδρομή της ΗΜ ακτινοβολίας Άλλες σκεδάσεις φωτονίων Λίγα ακόμη για τα φωτόνια ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ 6.1 Οι στοιχειώδεις διαδικασίες Ισχυρές αλληλεπιδράσεις μεταξύ κουάρκ με φορέα τα γλοιόνια Ασθενείς αλληλεπιδράσεις με φορέα τα διανυσματικά μποζόνια Βαρυτικές αλληλεπιδράσεις. Σύνοψη της ΓΘΣ Ακριβείς λύσεις της παραπάνω βασικής εξίσωσης Σχόλια πάνω στις παγκόσμιες φυσικές σταθερές ΜΕΡΟΣ 3 ο : ΔΟΜΕΣ ΟΠΟΥ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΙ Η ΙΣΧΥΡΗ ΔΥΝΑΜΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΣΤΑ ΑΔΡΟΝΙΑ 7.1 Εισαγωγή Ενεργειακοί υπολογισμοί και οι δυσκολίες τους Εγκλωβισμός και ασυμπτωτική ελευθερία ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΑΠΟ ΤΑ ΝΟΥΚΛΕΟΝΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΥΡΗΝΕΣ 8.1 Η ολική πυρηνική ενέργεια Ελαχιστοποιώντας την ολική ενέργεια Απαντώντας σε μερικές εύλογες ερωτήσεις

11 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ xiii ΜΕΡΟΣ 4 ο : ΔΟΜΕΣ ΟΦΕΙΛΟΜΕΝΕΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΣΤΗΝ ΗΜ ΔΥΝΑΜΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9: ΑΤΟΜΑ 9.1 Η θαυμαστή σταθερότητα των ατόμων Το άτομο του υδρογόνου Τα διεγερμένα τροχιακά και η γωνιακή τους εξάρτηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10: ΜΟΡΙΑ 10.1 Η ενέργεια ενός συστήματος δύο ατόμων Εκτιμήσεις βασισμένες στη διαστατική ανάλυση Γραμμικός συνδυασμός ατομικών τροχιακών (Linear Combination of Atomic Orbital, LCAO) Υβριδισμός ατομικών τροχιακών ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11: ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΥΛΗΣ 11.1 Στερεά ύλη Ι: Εισαγωγικές παρατηρήσεις Στερεά ύλη ΙΙ: Διαστατική ανάλυση Στερεά ύλη ΙΙΙ: Το μοντέλο των ελεύθερων ηλεκτρονίων Στερεά ύλη IV: Η μέθοδος LCAO Σχόλια και προσθήκες (α) Ενεργός μάζα (β) Πυκνότητα καταστάσεων (γ) Οπές (δ) Ξένες προσμίξεις αντικατάστασης (ε) Συγκέντρωση φορέων και αγωγιμότητα (στ) Διηλεκτρική συνάρτηση ημιαγωγών και μονωτών ΜΕΡΟΣ 5 ο : Η ΒΑΡΥΤΗΤΑ ΣΤΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12: ΠΛΑΝΗΤΕΣ 12.1 Αποκλίσεις από τη σφαιρικότητα: Τα βουνά και το μέγιστο επιτρεπτό ύψος τους Θερμοκρασία ενός πλανήτη

12 xiv ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ 12.3 Γιατί υπάρχουν άνεμοι στην ατμόσφαιρα των πλανητών; Πόση είναι η μέση ταχύτητα των ανέμων; Πίεση και άλλα φυσικά μεγέθη στο εσωτερικό ενός πλανήτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13: ΑΣΤΡΑ ΚΑΙ ΑΣΤΡΙΚΑ ΠΤΩΜΑΤΑ: ΟΤΑΝ Η ΒΑΡΥΤΗΤΑ ΚΥΡΙΑΡΧΕΙ 13.1 Εισαγωγικά σχόλια Λευκοί νάνοι Αστέρες νετρονίων Μαύρες τρύπες (ΜΤ) Ελάχιστο μέγεθος ενός ενεργού άστρου Μέγιστο μέγεθος ενός ενεργού άστρου ΚΕΦΑΛΑΙΟ 14: ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ: ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ 14.1 Μια εισαγωγή στην Κοσμολογία Κοσμολογία σύμφωνα με το μοντέλο Robertson-Walker στα πλαίσια της ΓΘΣ Πώς να ʽαποδείξετεʼ με σχετικά απλό τρόπο τις βασικές σχέσεις της Κοσμολογίας Η σύνθεση μάζας/ενέργειας του ορατού Σύμπαντος και η εξέλιξή του Πώς και πότε σχηματίσθηκαν οι βασικές δομές του Σύμπαντος Επίλογος: Η Ανθρωπική Αρχή Παράρτημα Ι: Ταλαντώσεις και κύματα Παράρτημα ΙΙ: Οι μεγάλοι υπερνόμοι διατήρησης Παράρτημα ΙΙΙ: Στατιστική Φυσική Παράρτημα IV: Ηλεκτρομαγνητικό πεδίο Παράρτημα V: Οι τρεις φάσεις της ύλης Βιβλιογραφία Ευρετήριο

13 1. Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΙΔΕΑ 1 Εισαγωγή Υπάρχει φυσικά ένας τεράστιος απελευθερωτικός ρόλος της επιστήμης Είναι αυτό που έλεγε ο Αριστοτέλης για το θαυμάζειν Η επιστήμη μας «ανθρωποποιεί», μας «ξεζωοποιεί» ακριβώς διότι μας κάνει να θαυμάζουμε και να θέλουμε ταυτόχρονα να εξηγήσουμε Μας δείχνει όμως και τα όριά μας και τη θνητότητά μας Έτσι η επιστήμη είναι κάτι το ανυπολόγιστα πολύτιμο Η επιστήμη μπορεί να μας βοηθήσει να προσεγγίσουμε εκ νέου την πραγματική ποιητική και μυθική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης. Κ. Καστοριάδης, στο Φιλοσοφία και Επιστήμη, Ένας διάλογος με τον Γ. Ευαγγελόπουλο, Δεύτερη-αναθεωρημένη έκδοση, Εκδόσεις Ευρασία, 2010 [2004].

14 2 ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

15 1. Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΙΔΕΑ 3 Φιλοσοφία της Φύσης και Φυσική Α, μα του ανθρώπου το άπλωμα το χειροπιαστό να ξεπερνάει πρέπει. Αλλιώς ο ουρανός γιατί υπάρχει; R. Browning Οι λεγόμενες θετικές επιστήμες αναβίωσαν μετά το Μεσαίωνα υπό το ενιαίο και περιεκτικό όνομα Φιλοσοφία της Φύσης. Στη συνέχεια, καθώς εξελίσσονταν σε βάθος και γίνονταν πιο ποσοτικού χαρακτήρα, χωρίστηκαν σταδιακά σε επί μέρους ενότητες, όπως Φυσική, Χημεία, Βιολογία, κ.λπ. Η σύγχρονη Φυσική, χάρη στα μεγάλα επιτεύγματα του 20 ού αιώνα με προεξάρχουσα την Κβαντομηχανική, έχει επεκτείνει πια το βεληνεκές της έτσι ώστε ο Κόσμος ο μικρός ο μέγας να αποτελεί το δυνάμει αντικείμενό της. Για να εκτιμήσει κανείς την αξία της σύγχρονης Φυσικής και να την αγαπήσει πραγματικά, δεν πρέπει να ξεχνά αυτό το συγκλονιστικό γεγονός: Tο ότι δηλαδή η Φυσική σήμερα είναι σε θέση να παρέχει αξιόπιστες απαντήσεις στα πιο βασικά, πανάρχαια αλλά πάντα επίκαιρα ερωτήματα, που δεν είναι άλλα από τα ακόλουθα: 1. Πώς είναι φτιαγμένος ο Κόσμος; 2. Υπάρχει μια υποκείμενη απλότητα στην τεράστια ποικιλία και περιπλοκότητα του Κόσμου; Αυτά τα ερωτήματα, που χαρακτηρίζουν την πραγματική ποιητική και μυθική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης, δεν έχουν συνήθως την ευκαιρία να αναδειχθούν, γιατί τα καταπνίγει ο τρόπος που διδάσκεται η Φυσική και στη Μέση Εκπαίδευση αλλά και στα Πανεπιστήμια. Δηλαδή μια διδασκαλία με έμφαση σε έτοιμες απαντήσεις που αφορούν τεχνικές λεπτομέρειες. Θυμίζει η διδασκαλία αυτή το απόφθεγμα του Woody Allen: Έχω μια απάντηση, μου λέτε την ερώτηση;

16 4 ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ Είναι κρίμα, γιατί έτσι, όχι μόνο το ευρύτερο κοινό, αλλά ακόμη και ειδικοί δεν γίνονται κοινωνοί της συναρπαστικής πορείας της ανθρώπινης διάνοιας προς τις απαντήσεις στα καίρια αυτά ερωτήματα. Φυσικά, η Φυσική και οι άλλες επιστήμες, πέρα από τα πνευματικά τους επιτεύγματα, έχουν θέσει τα θεμέλια για τη δημιουργία του εντυπωσιακού τεχνολογικού περιβάλλοντος. Έτσι ο κόσμος που καλείται κανείς να κατανοήσει σε αδρές γραμμές, δεν είναι μόνο ο φυσικός κόσμος αλλά και οι ανθρωπογενείς προσθήκες σ αυτόν. Τα τελευταία χρόνια τη Φυσική έχει αρχίσει να την απασχολεί ένα επίσης αρχέγονο αλλά πάντα επίκαιρο και πολύ πιο δύσκολο ερώτημα 1 : 3. Πώς έγινε ο Κόσμος; Τα παρατηρησιακά δεδομένα (όπως είναι, π.χ. η απομάκρυνση των γαλαξιών, η φασματική και γωνιακή κατανομή της κοσμικής ακτινοβολίας μικροκυμάτων, κ.ο.κ.) σε συνδυασμό με τις βασικές θεωρίες της Φυσικής έχουν επιτρέψει να ανασυνθέσουμε σε αδρές γραμμές μερικές κύριες φάσεις της ιστορίας του Σύμπαντος. Φυσικά, ολόκληρες περίοδοι παραμένουν άγνωστες και πολλά επί μέρους ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα και είναι αντικείμενα έντονης παρατηρησιακής και θεωρητικής ανάλυσης και έρευνας. Μεταξύ αυτών αξίζει να αναφέρουμε το πώς, πού και πότε ξεκίνησε το φαινόμενο της Ζωής και στο θεωρητικό επίπεδο τις ανολοκλήρωτες προσπάθειες για το πάντρεμα της κβαντομηχανικής με τη θεωρία βαρύτητας του Einstein. (Βλέπε, π.χ., τα βιβλία του Chaisson, Cosmic Dawn, και του Hawking, Το χρονικό του χρόνου). Αν και το αντικείμενο της Φυσικής είναι δυνάμει τόσο ευρύ ώστε να υπερκαλύψει όλες τις επιστήμες, στην πράξη περιορίζεται από την απαιτητική μεθοδολογία της Φυσικής που βασίζεται στα ακόλουθα χαρακτηριστικά: (α) Χρήση παρατηρήσεων και κυρίως πειραμάτων που δίνουν ποσοτικά αποτελέσματα (αριθμούς). (β) Εξάρτηση των αποτελεσμάτων από ένα μικρό αριθμό ποσοτικά ελέγξιμων παραμέτρων. (γ) Απαίτηση ποσοτικής πρόβλεψης και ερμηνείας των παρατηρήσεων ή των πειραμάτων με αφετηρία ένα μικρό αριθμό θεμελιακών σχέσεων. 1 Η μεγάλη πρόοδος που έχει επιτευχθεί όσον αφορά στα ερωτήματα 1 και 2 οφείλεται αναμφίβολα και στην αναγωγική μέθοδο που «σπάει» το πρόβλημα στα στοιχειώδη τμήματά του και εξετάζει το καθένα μόνο του και χωριστά από τα άλλα και στη συνέχεια ανασυνθέτει το σύνολο «βάζοντας τα κομμάτια στη θέση τους». Όμως σε «ιστορικής φύσεως» ερωτήματα, όπως είναι το (3), η αναγωγική μέθοδος δεν είναι εν γένει εφαρμόσιμη, αφού το «όλον» μπορεί να επηρεάζει το «επί μέρους». Επομένως, για ερωτήματα όπως το (3) χρειάζεται μια ολιστική προσέγγιση, πράγμα, φυσικά, πολύ πιο δύσκολο.

17 ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 1. Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΤΗΣ ΙΔΕΑ ΦΥΣΗΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗ 5 (δ) Χρήση της μαθηματικής γλώσσας προκειμένου να επιτευχθεί οικονομία, ακρίβεια και εννοιολογική διεύρυνση. Είναι ακριβώς αυτή η μεθοδολογία της Φυσικής και ιδιαίτερα το στοιχείο (γ) που την έχει αναδείξει ως το θεμέλιο των άλλων επιστημών και αυτών της Φύσης αλλά και αυτών του Μηχανικού. Αλλά παράλληλα, όπως αναφέραμε προηγουμένως, θέτει και εμπόδια στη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της. Έτσι η Φυσική έχει διττό ρόλο: Αφενός μεν παρέχει τα θεμέλια πάνω στα οποία βασίζονται οι άλλες Επιστήμες, αφετέρου δε τείνει στο πλαίσιο της μεθοδολογίας της να απλωθεί σταδιακά στα χωράφια των άλλων επιστημών, όπως δείχνει ο επόμενος πίνακας, μέχρι του σημείου να απορροφήσει κάποιες από αυτές. Π.χ. η Αστρονομία έχει γίνει πια κλάδος της Φυσικής. Μαθηματικά* Τεχνολογικοί τομείς ΠΙΝΑΚΑΣ I: ΚΛΑΔΟΙ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΑΛΛΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ Φυσική στοιχειωδών σωματίων Πυρηνική φυσική Ατομική και μοριακή φυσική Φυσική στερεάς κατάστασης (ή φυσική της συμπυκνωμένης ύλης) Βιοφυσική Γεωφυσική Ατμοσφαιρική φυσική Διαστημική φυσική Αστροφυσική Κοσμολογία ΗΜ κύματα Λέιζερ Τρανζίστορ Ολοκληρωμένα κυκλώματα Μαγνητικές μνήμες Ακτίνες Χ Υπέρηχοι Μαγνητική Τομογραφία κ.λπ. Χημεία Επιστήμη υλικών Βιολογία Γεωλογία Μετεωρολογία Αστρονομία Τεχνολογία τηλεπικοινωνιών Ηλεκτρονικοί υπολογιστές Ιατρική τεχνολογία * Για τη σχέση Μαθηματικών και Φυσικής βλέπε το βιβλίο του Γ. Λ. Ευαγγελόπουλου Μαθηματικά και Φυσική, μια Ιδιαίτερη Σχέση, Εκδόσεις Ευρασία, Αθήνα, 2010.

18 6 ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙI : ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ Επίπεδο οργάνωσης της ύλης Κλίμακα μήκους (σε m) Συστατικά Κουάρκ < φαίνεται ότι είναι στοιχειώδη Ηλεκτρόνιο < φαίνεται ότι είναι στοιχειώδες Είδος αλληλεπιδράσεων που καθορίζουν τη δομή του (κατά σειρά σπουδαιότητας) Πρωτόνιο u, u, d κουάρκ ισχυρές, ασθενείς, ΗΜ Νετρόνιο u, d, d κουάρκ ισχυρές, ασθενείς, ΗΜ Πυρήνες πρωτόνια, νετρόνια ισχυρές, ασθενείς, ΗΜ Άτομα πυρήνας, ηλεκτρόνια ΗΜ Μόρια > ιόντα και ηλεκτρόνια ΗΜ άτομα ή/και Στερεά (θεμελιώδης κυψελίδα) (π.χ. μέταλλα) > άτομα ή /και ιόντα και ηλεκτρόνια - - ΗΜ Κύτταρα 10-6 μόρια ΗΜ Βιολογικοί οργανισμοί (π.χ. άνθρω- ιστοί, όργανα, ΗΜ μόρια, κύτταρα, πος) (1 m) κ.λπ. Πλανήτες στερεά, υγρά ΗΜ, βαρυτικές Άστρα 10 9 ιόντα, ηλεκτρόνια, πυρήνες Λευκοί νάνοι 10 7 πυρήνες, ηλεκτρόνια Αστέρες νετρονίων 10 4 νετρόνια, πρωτόνια, ηλεκτρόνια Αστρικές μαύρες τρύπες βαρυτικές, ισχυρές, ασθενείς, ΗΜ βαρυτικές βαρυτικές 10 4 ; βαρυτικές Γαλαξίες άστρα +... βαρυτικές, άλλες; Σύμπαν γαλαξίες + βαρυτικές, άλλες;

19 ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 1. Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΤΗΣ ΙΔΕΑ ΦΥΣΗΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗ 7 Μεγαλομόρια Μόρια Άτομα Πυρήνες Πρωτόνια, νετρόνια Κουάρκ, λεπτόνια Ιοί ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙ: ΣΥΝΕΧΕΙΑ Αστεροειδείς Κύτταρα Πλανήτες Άστρα Λευκοί νάνοι Αστέρες νετρονίων Αυτός ο Κόσμος ο Μικρός ο Μέγας Μαύρες τρύπες Θεωρία χορδών Ορατό σύμπαν Γαλαξίες Σμήνη γαλαξιών Υπερσμήνη γαλαξιών Άλλες δομές

20 8 ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ Πόσο οριστικό είναι το παρόν νοητικό πλαίσιο της Φυσικής; Θα διακινδυνεύσουμε μια απάντηση σ αυτό το εύλογο ερώτημα, που απασχολεί φιλοσόφους, ιστορικούς της επιστήμης και αρκετούς φιλοσοφούντες επιστήμονες. Το κοσμοείδωλο της Φυσικής για τη βαθύτερη δομή του Κόσμου ίσως αλλάξει. Τα στοιχειώδη, σημειακά (στην ουσία) κυματοσωμάτια (ύλης και δυνάμεων) που θεωρούνται σήμερα οι έσχατοι δομικοί λίθοι του Σύμπαντος ίσως αντικατασταθούν από χορδές ή μεμβράνες ή κάτι άλλο, σ ένα πολυδιάστατο χώρο, όπως αντικαταστάθηκαν τα κλασικά νευτώνεια σωμάτια και κύματα από τα κβαντικά κυματοσωμάτια. Δε θα αλλάξουν όμως τα αποτελέσματα που έχουμε ήδη πετύχει 2 από την κλίμακα του ατομικού πυρήνα (10-15 m) μέχρι και την κλίμακα των άστρων και των γαλαξιών (10 21 m), όπως δεν άλλαξαν τα νευτώνεια αποτελέσματα για την κίνηση των πλανητών από την καθιέρωση του κβαντικού κοσμοειδώλου. Φυσικά, στις ακραίες κλίμακες (αυτές των στοιχειωδών σωματίων και της κοσμολογίας) όπου το βασικό νοητικό πλαίσιο είναι ακόμη υπό διαμόρφωση και όπου ο παρατηρησιακός ή πειραματικός έλεγχος είναι ιδιαίτερα δυσχερής έως αδύνατος, ουσιώδεις συμπληρώσεις ή ακόμη και ανατροπές δεν θα πρέπει να αποκλεισθούν. 2 Τα μυριάδες, αν όχι εκατομμύρια, αυτά ποσοτικά αποτελέσματα είναι σε εντυπωσιακή συμφωνία με τα αντίστοιχα παρατηρησιακά και πειραματικά δεδομένα. Το αληθές τους επιβεβαιώνεται κάθε μέρα από την ύπαρξη και τη λειτουργία όλων των ανθρωπογενών δημιουργημάτων που έχουν ενσωματωθεί στην καθημερινή μας ζωή (αυτοκίνητα, αεροπλάνα, ηλεκτρικές και ηλεκτρονικές συσκευές, τηλεοράσεις, κινητά τηλέφωνα, ακτίνες Χ, μαγνητική τομογραφία, υπολογιστές, διαδίκτυο, κ.λπ.). Τίποτε από αυτά δε θα υπήρχε, αν οι νόμοι της Φυσικής δεν απεικόνιζαν την πραγματικότητα.

21 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΤΡΕΙΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΙΔΕΕΣ KAI ΕΝΑ ΝΟΗΤΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ

22 10 ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

23 1. Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΙΔΕΑ 11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ατομική ιδέα: O θρίαμβος του Δημόκριτου Εάν, σ ένα παγκόσμιο κατακλυσμό, όλη η επιστημονική γνώση επρόκειτο να καταστραφεί εκτός από μία μόνο πρόταση που θα περνούσε στις επόμενες γενιές, ποια θα ήταν αυτή η πρόταση που θα περιείχε τη μέγιστη πληροφορία με τις ελάχιστες λέξεις; Πιστεύω ότι είναι η ατομική ιδέα ότι, δηλαδή, τα πάντα είναι φτιαγμένα από άτομα-μικροσκοπικά σωμάτια που κινούνται γύρω-γύρω αέναα, έλκοντας άλληλα όταν είναι σε κοντινή απόσταση, αλλά απωθώντας άλληλα όταν συμπιεσθούν το ένα πάνω στο άλλο. Σ αυτή τη μία πρόταση ενυπάρχει μια τεράστια ποσότητα πληροφορίας για τον Κόσμο, εάν διαθέσει κανείς λίγη φαντασία και σκέψη. R. P. Feynman Σύμφωνα με την ατομική ιδέα το καθετί αποτελείται από στοιχειώδη (δηλαδή αδιαίρετα) μικροσκοπικά σωμάτια 3 που αλληλοέλκονται και αλληλοπαγιδεύονται χωρίς όμως να συνθλίβονται γιατί κινούνται αέναα. Έτσι σχηματίζεται, σε διαδοχικά στάδια, η τεράστια ποικιλία του Κόσμου. Τα σωμάτια αυτά θα τα ονομάσουμε στοιχειώδη σωμάτια ύλης (σωμάτια-υ) για να τα διακρίνουμε από τα στοιχειώδη μικροσκοπικά σωμάτια που είναι οι φορείς των διαφόρων ειδών δυνάμεων. Με άλλα λόγια, η ατομική δομή δεν περιορίζεται μόνο στην ύλη αλλά επεκτείνεται και στις δυνάμεις ή, πιο σωστά, και στις αλληλεπιδράσεις. Οι τελευταίες συνίστανται και ασκούνται μέσω ανταλλαγής αδιαίρετων σωματίωνφορέων που θα τα ονομάσουμε στοιχειώδη σωμάτια-φορείς αλληλεπιδράσεων (σωμάτια-αλ). Η ατομική δομή του Κόσμου είναι πράγματι η πιο βασική ιδέα της Επιστήμης. Γιατί σ αυτήν ενυπάρχει, όπως προσφυώς επισημαίνει ο Feynman, τεράστια 3 Όμως η θεωρία των χορδών ή μεμβρανών (χωρίς πειραματική επιβεβαίωση μέχρι σήμερα (2012)) δέχεται στοιχειώδη αντικείμενα όχι σημειακά, αλλά γραμμικά ή διδιάστατα. κ.ο.κ.

24 12 ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ποσότητα πληροφορίας. Γιατί σ αυτήν βρίσκεται η κρυμμένη απλότητα ενός Κόσμου που εμφανίζεται τόσο αφάνταστα ποικίλος και περίπλοκος στις δομές του. Γιατί αυτές οι δομές, τουλάχιστον όσες είναι σε θερμοδυναμική ισορροπία, μπορούν να κατανοηθούν σε ποσοτικό επίπεδο με βάση τις ιδιότητες και τις κινήσεις των μικροσκοπικών σωματίων που τις αποτελούν. Μ άλλα λόγια, οι δομές αυτές εξαρτώνται μόνο από κάποιους λίγους αριθμούς μετρημένους στα δάχτυλα του ενός χεριού που χαρακτηρίζουν τα στοιχειώδη σωμάτια και τις αλληλεπιδράσεις τους. Π.χ., οι ποικίλες ιδιότητες των διαφόρων μετάλλων, όπως η πυκνότητά τους, η ηλεκτρική τους αντίσταση, η θερμική τους αγωγιμότητα, η μηχανική τους αντοχή, η τήξη τους, η σκληρότητά τους, το αν σκουριάζουν ή όχι, το αν μαγνητίζονται ή όχι, η αδιαφάνειά τους στο φως, το πόσο γρήγορα διαδίδεται ο ήχος σ αυτά κ.λπ. εξαρτώνται, χάρη στην ατομική ιδέα, από τέσσερις μόνο αριθμούς. Από αυτούς οι τρεις (η λεγόμενη παγκόσμια σταθερά του Planck ћ, το ηλεκτρικό φορτίο του πρωτονίου e, και η μάζα του ηλεκτρονίου m e ) είναι οι ίδιοι για όλα τα μέταλλα και για όλη την οικεία υλη και μόνο ο τέταρτος ένας ακέραιος αριθμός που συμβολίζεται με Ζ και ονομάζεται ατομικός αριθμός διαφέρει από στοιχείο σε στοιχείο. Στις ποσότητες αυτές θα επανέλθουμε σε λίγο. Για να αποκτήσει «σάρκα και οστά» η ατομική ιδέα χρειάζεται να γνωρίζουμε ποια είναι τα διάφορα είδη των στοιχειωδών σωματίων ύλης (σωματίων-υ) και ποια τα διάφορα είδη των στοιχειωδών σωματίων των αλληλεπιδράσεων (σωματίων-αλ), τι ιδιότητες έχουν, πώς τα πρώτα αλληλεπιδρούν με τα δεύτερα και επομένως ποιες αλληλοπαγιδεύσεις είναι εφικτές ώστε να προχωρήσουμε έτσι στα επόμενα στάδια οργάνωσης της ύλης. 1.1 Τα στοιχειώδη σωμάτια της ύλης σήμερα 4 Η ύλη που μας περιβάλλει (στην παρούσα φάση της εξέλιξης του Σύμπαντος) ή μας αποτελεί δημιουργείται από δύο είδη κουάρκ 5 (το πάνω κουάρκ u και το 4 Η μέχρι τώρα εμπειρία έχει δείξει ότι αυτά που κατά καιρούς θεωρούσαμε στοιχειώδη αποδείχτηκαν σύνθετα. Το κάθε άτομο δεν είναι στοιχειώδες, όπως αρχικά εθεωρείτο, αφού συνίσταται από πυρήνα και ηλεκτρόνια. Ο κάθε πυρήνας δεν είναι στοιχειώδης, αφού συνίσταται από πρωτόνια και νετρόνια (εκτός αυτού του απλού υδρογόνου). Τα πρωτόνια και τα νετρόνια δεν είναι στοιχειώδη, αφού συνίστανται από τρία κουάρκ. Ίσως με τα ηλεκτρόνια και τα κουάρκ να φτάσαμε επιτέλους στο τέλος. Έστω και αν τα ηλεκτρόνια, τα κουάρκ και όλα τα άλλα σωμάτια του Πίν. ΙΙΙ είναι πράγματι στοιχειώδη, μπορεί να υπάρχουν και άλλα στοιχειώδη σωμάτια ύλης στο Σύμπαν που δεν έχουν βρεθεί πειραματικά. Αστρονομικές παρατηρήσεις συνηγορούν υπέρ της ύπαρξης τέτοιων μη ανακαλυφθέντων σωματίων, που αποτελούν τη λεγόμενη σκοτεινή ύλη. 5 Το κάθε κουάρκ εκτός από ηλεκτρικό φορτίο φέρει και ένα άλλο είδος φορτίου που έχει καθιερωθεί να ονομάζεται χρωματικό φορτίο (αν και δεν έχει καμία σχέση με χρώμα). Όπως το ηλεκτρικό φορτίο είναι πηγή και αποδέκτης της ηλεκτρομαγνητικής δύναμης,

25 1. Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΙΔΕΑ 13 κάτω κουάρκ d ) και μόνο ένα είδος ηλεκτρονίου που το σύμβολό του είναι e ή e -. Στην πραγματικότητα, τα κουάρκ δεν έχουν παρατηρηθεί ελεύθερα αλλά πάντοτε ως συστατικά σύνθετων σωματίων ύλης όπως π.χ. τα πρωτόνια. Το ηλεκτρόνιο, κατά τις αλληλεπιδράσεις του με σωμάτια-φορείς αλληλεπιδράσεων δημιουργεί, αυτοκαταστρεφόμενο σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα σωμάτιο που λέγεται νετρίνο και συμβολίζεται ως ν e, το οποίο όμως διαφεύγει στο διάστημα και δεν παγιδεύεται στην ύλη. Τα ηλεκτρόνια και τα νετρίνα έχουν το κοινό όνομα λεπτόνια. Έτσι, η συνήθης ύλη περιλαμβάνει τρία μόνο είδη σωματίων ύλης: δύο κουάρκ και ένα λεπτόνιο, το ηλεκτρόνιο. (Αν θέλουμε να μετρήσουμε και το νετρίνο, παρόλο που δε συμμετέχει στη συνήθη ύλη, τότε τα λεπτόνια είναι και αυτά δύο ειδών.) Οι ιδιότητες των σωματίων αυτών (περιλαμβανομένου και του νετρίνου) φαίνονται στην πρώτη οικογένεια του Πίν. ΙΙΙ (σελ. 14 και 15). Και τα τέσσερα σωμάτια ύλης έχουν μια εσωτερική ιδιότητα που ονομάζεται σπιν και έχει την τιμή 1/2 (ημιακέραιος). Το σπιν συνδέεται με την εσωτερική στροφορμή του σωματίου με τη σχέση: εσωτερική στροφορμή = σπιν ћ, όπου ћ είναι η σταθερά του Planck. Δύο πάνω και ένα κάτω κουάρκ με την παρουσία και τη βοήθεια σωματίωνφορέων αλληλεπιδράσεων αλληλοπαγιδεύονται και δημιουργούν το πρωτόνιο p = (u, u, d). (1.1) Δύο κάτω και ένα πάνω κουάρκ με την παρουσία και τη βοήθεια σωματίωνφορέων αλληλεπιδράσεων αλληλοπαγιδεύονται και δημιουργούν το νετρόνιο n = (u, d, d). (1.2) Τα πρωτόνια, τα νετρόνια και άλλα παρόμοια σύνθετα σωμάτια, που αποτελούνται από τρία κουάρκ, φέρουν το κοινό όνομα βαρυόνια και τους αποδίδεται ο βαρυονικός αριθμός 1. Κατά συνέπεια αποδίδουμε στο κάθε κουάρκ βαρυονικό αριθμό 1/3. H τιμή μηδέν, για το λεπτονικό αριθμό των κουάρκ, δείχνει απλώς έτσι και το χρωματικό φορτίο είναι πηγή και αποδέκτης της λεγόμενης ισχυρής δύναμης (βλ. Πίν. IV, σελ. 19). Σε αντίθεση με το ηλεκτρικό φορτίο (που είναι ενός μόνο τύπου) το χρωματικό φορτίο είναι τριών τύπων «κόκκινο» (R), «πράσινο» (G) και «μπλε» (Β). Έτσι κάθε κουάρκ μπορεί να φέρει μια μονάδα, «κόκκινου» χρωματικού φορτίου ή «πράσινου» χρωματικού φορτίου ή «μπλε» χρωματικού φορτίου. Το κάθε αντικουάρκ φέρει αντίθετο χρωματικό φορτίο από το αντίστοιχο κουάρκ. Έχουμε έτσι για κάθε αντικουάρκ τη δυνατότητα «αντικόκκινου» R ή «αντιπράσινου» G ή «αντιμπλέ» B χρωματικού φορτίου. Οι συνδυασμοί κουάρκ-αντικουάρκ ή τριών κουάρκ, RR, GG, BB, RGB, RGB που εμφανίζονται στη φύση αντιστοιχούν πάντοτε σε μηδενικό συνολικό χρωματικό φορτίο.

26 14 ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ: ΤΑ ΓΝΩΣΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΗ ΣΩΜΑΤΙΑ ΤΗΣ ΥΛΗΣ Τα στοιχειώδη σωμάτια ύλης (σωμάτια-υ) είναι δύο τύπων (λεπτόνια και κουάρκ) και τριών οικογενειών (1 η, 2 η, 3 η ). Η συνήθης ύλη αποτελείται από τρία μόνο είδη σωματίων (e, u, d). Τα νετρίνα είναι πολύ ελαφριά και πολύ ασθενώς αλληλεπιδρώντα για να παγιδευτούν στην ύλη και επομένως κυκλοφορούν παντού ελεύθερα. Τα σωμάτια-υ των οικογενειών 2 και 3 έχουν περίσσεια ενέργειας ηρεμίας και ως εκ τούτου είναι μετασταθή και μετασχηματίζονται σε σωμάτια της 1 ης ΛΕΠΤΟΝΙΑ Όνομα/ Σύμβολο Μάζα c 2 (MeV) Σπιν Ηλεκτρικό φορτίο Βαρυονικός αριθμός Λεπτονικός αριθμός 1 η Οικογένεια Νετρίνο ηλεκτρονίου ν e ; Ηλεκτρόνιο e 0,511 0, / e 1/ e 2 η Οικογένεια 3 η Οικογένεια Νετρίνο μιονίου ν μ ; Μιόνιο μ Νετρίνο του τ ν τ ; Σωμάτιο τ τ 1/ μ 105,658 1/ μ 1/ τ 1777,05 1/ τ ότι τα κουάρκ δεν είναι λεπτόνια. Το αντίθετο συμβαίνει για τα λεπτόνια: Το κάθε λεπτόνιο φέρει λεπτονικό αριθμό 1 και βαρυονικό αριθμό μηδέν. Θυμίζουμε ότι για κάθε ένα από τα παραπάνω τέσσερα σωμάτια 6 υπάρχει το αντισωμάτιό του που συμβολίζεται με u, d, e +, í e αντίστοιχα. Η μάζα, το σπιν και το μέγεθος του κάθε αντισωματίου είναι ακριβώς ίδια με αυτά του αντίστοιχου σωματίου, ενώ το ηλεκτρικό φορτίο, το χρωματικό φορτίο, ο βαρυονικός αριθμός και ο λεπτονικός αριθμός είναι ακριβώς αντίθετα. Ας σημειωθεί ότι τα αντισωμάτια δε συμμετέχουν στη δομή της συνηθισμένης ύλης, τα παράγουμε όμως πειραματικά στους επιταχυντές-αντιδραστήρες υψηλής ενέργειας και 6 Τονίζουμε ότι το νετρίνο, επειδή δεν παγιδεύεται μαζί με άλλα σωμάτια, δε συμμετέχει στη δομή των επόμενων επιπέδων οργάνωσης της ύλης.

27 1. Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΙΔΕΑ 15 ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ (συνέχεια) οικογένειας. Αστροφυσικές και κοσμολογικές παρατηρήσεις υποδεικνύουν ότι θα πρέπει να υπάρχουν και άλλα σωμάτια-υ, που προβλέπονται από κάποιες θεωρίες, αλλά δεν έχουν βρεθεί (ακόμη;). Ας σημειωθεί ότι όλα τα σωμάτια-υ έχουν σπιν ½. Τα κουάρκ φέρουν χρωματικό φορτίο τριών ειδών (R, G, B), απ όπου και οι αντίστοιχοι κάτω δείκτες που συνοδεύουν το σύμβολό τους. ΚΟΥΑΡΚ Όνομα/ Σύμβολο Μάζα c 2 (MeV) Σπιν Ηλεκτρικό φορτίο Βαρυονικός αριθμός Λεπτονικός αριθμός 1 η Οικογένεια 2 η Οικογένεια πάνω κουάρκ u RGB 1,5-4,5 1/2 2/3 1/3 0 κάτω κουάρκ d RGB 5-8,5 1/2-1/3 1/3 0 χαρισματικό c RGB /2 2/3 1/3 0 παράξενο s RGB /2-1/3 1/3 0 3 η Οικογένεια κορυφαίο t RGB /2 2/3 1/3 0 πυθμενικό b RGB 4500 Άλλα σωμάτια ; Μάζα νετρίνων ; 1/2-1/3 1/3 0 προκύπτουν υποχρεωτικά και αβίαστα από τη θεωρία. Ένα κουάρκ και ένα αντικουάρκ σχηματίζουν σύνθετα σωμάτια που ονομάζονται μεσόνια. Τα μεσόνια είναι μετασταθή σωμάτια και άρα βραχύβια. Παράγονται κατά τις συγκρούσεις των κοσμικών ακτίνων με σωμάτια της ατμόσφαιρας ή, τεχνητά, σε επιταχυντέςαντιδραστήρες. Πρωτόνια και νετρόνια αλληλοπαγιδεύονται (με τη βοήθεια πάντοτε κάποιων σωματίων-φορέων αλληλεπιδράσεων) και δημιουργούν τους ατομικούς πυρήνες. Οι πυρήνες, που είναι θετικά φορτισμένοι, παγιδεύουν γύρω τους ηλεκτρόνια (με τη βοήθεια των σωματίων-φορέων των ηλεκτρομαγνητικών αλληλεπιδράσεων) δημιουργώντας έτσι τα ουδέτερα άτομα (όταν ο αριθμός πρωτονίων στον

28 16 ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ πυρήνα και ηλεκτρονίων είναι ίσος) ή τα ιόντα (όταν ο αριθμός πρωτονίων διαφέρει από τον αριθμό ηλεκτρονίων). Η φύση φαίνεται ότι στάθηκε σπάταλη και δημιούργησε εκτός από την πρώτη οικογένεια των τεσσάρων σωματίων στον Πίν. III, και άλλες δύο παρόμοιες οικογένειες στοιχειωδών σωματίων, που η κάθε μια τους αποτελείται από τέσσερα σωμάτια ύλης (δύο κουάρκ και δύο λεπτόνια), όπως φαίνεται στον Πίν. III. Το κάθε ένα από τα κουάρκ c, s, t, b φέρει επίσης χρωματικό φορτίο που είναι τριών τύπων: R, G, B. Τα σωμάτια των οικογενειών 2 και 3 του Πίν. III δεν μετέχουν στο σχηματισμό της ύλης, λόγω του ότι δεν είναι σταθερά. Αυτό γιατί είναι βαρύτερα από τα αντίστοιχα της οικογένειας 1 του Πίν. III και επομένως διαθέτουν περίσσεια ενέργειας ηρεμίας ώστε με τη βοήθεια σωματίων-φορέων αλληλεπιδράσεων να μετασχηματίζονται σε σωμάτια της πρώτης οικογένειας. Άρα τα σωμάτια των οικογενειών 2 και 3 του Πίν. ΙΙΙ είναι μετασταθή με την έννοια ότι χαρακτηρίζονται από ένα πεπερασμένο μέσο χρόνο ζωής (mean lifetime) τ ή χρόνο υποδιπλασιασμού t 1/2. Ο χρόνος τ χαρακτηρίζει την εκθετική μείωση με την πάροδο του χρόνου t ενός αρχικού πληθυσμού N 0, N(t) = N 0 exp(-t/τ). Ο χρόνος t 1/2 είναι ο απαιτούμενος χρόνος για να υποδιπλασιαστεί ο αρχικός πληθυσμός: N(t 1/2 ) N 0 exp(-t 1/2 /τ) = Ν 0 /2. Έπεται ότι t 1/2 = (ln2)τ 0,693τ. Π.χ., το μιόνιο μετασχηματίζεται ως εξής: μ e + ν μ + í e (1.3) με χρόνο υποδιπλασιασμού 1, s. Όλα τα σωμάτια του Πίν. ΙΙΙ έχουν τα αντισωμάτιά τους, όπως απαιτεί η θεωρία και επιβεβαιώνει το πείραμα. Και τα σωμάτια και τα αντισωμάτια του Πίν. ΙΙΙ έχουν παρατηρηθεί και αναλυθεί πειραματικά. Κλείνοντας αυτήν την ενότητα, ας επισημάνουμε ξανά ότι από τα 12 σωμάτια του Πίν. ΙΙΙ και τα 12 αντισωμάτιά τους μόνο τρία (το άνω κουάρκ u, το κάτω κουάρκ d, και το ηλεκτρόνιο e) μετέχουν στη δομή της ύλης που μας αποτελεί και μας περιβάλλει. Αν λάβουμε υπόψη και το χρωματικό φορτίο, ο αριθμός των κουάρκ και των αντικουάρκ τριπλασιάζεται. Ας σημειωθεί ότι όλα τα σωμάτια ύλης του Πίν. ΙΙΙ έχουν σπιν ½, πράγμα που συνεπάγεται ότι υπόκεινται στην απαγορευτική αρχή του Pauli (βλ. σελ. 38, 39). Σωμάτια με σπιν ημιακέραιο ονομάζονται φερμιόνια. 1.2 Τα στοιχειώδη σωμάτια των δυνάμεων (ή αλληλεπιδράσεων) Υπάρχουν τεσσάρων ειδών στοιχειώδεις δυνάμεις ή, πιο σωστά, στοιχειώδεις αλληλεπιδράσεις: Η βαρυτική, η ΗΜ, η ασθενής πυρηνική και η ισχυρή πυρηνική. Οι αλληλεπιδράσεις αυτές εκτός από τη δημιουργία ελκτικών ή απωστικών δυνάμεων μπορούν να παίξουν ένα γενικότερο ρόλο με το να συμμετέχουν στο

29 1. Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΙΔΕΑ 17 μετασχηματισμό σωματίων. Κάθε στοιχειώδες σωμάτιο (επομένως και κάθε σύνθετο) είναι πηγή αλλά και αποδέκτης μίας τουλάχιστον από τις τέσσερις στοιχειώδεις αλληλεπιδράσεις. Πηγή με την έννοια ότι μπορεί να εκπέμψει ένα σωμάτιο-φορέα της υπόψη αλληλεπίδρασης και αποδέκτης με την έννοια ότι μπορεί να απορροφήσει ένα σωμάτιο-φορέα της υπόψη αλληλεπίδρασης. Π.χ., η ηλεκτρική έλξη μεταξύ ενός ηλεκτρονίου και ενός πρωτονίου μπορεί να θεωρηθεί ότι οφείλεται στο ότι το ηλεκτρόνιο εκπέμπει το φορέα της ηλεκτρομαγνητικής (ΗΜ) αλληλεπίδρασης, που ονομάζεται φωτόνιο, και στο ότι το πρωτόνιο απορροφά αυτό το φωτόνιο ή αντίστροφα. Η διαδικασία αυτή μπορεί να παρασταθεί διαγραμματικά, όπως φαίνεται στο Σχ t e - γ p e - γ p Σχ. 1.1 Η ηλεκτρομαγνητική (ΗΜ) αλληλεπίδραση ηλεκτρονίου-πρωτονίου οφείλεται στην ανταλλαγή ενός σωματίου-φορέα της ΗΜ αλληλεπίδρασης, που ονομάζεται φωτόνιο (γ). Στην περίπτωση αυτή ούτε το ηλεκτρόνιο ούτε το πρωτόνιο μετασχηματίζεται σε άλλο σωμάτιο. Η προκύπτουσα δυναμική ενέργεια στην περίπτωση αυτή είναι της γνωστής μορφής Coulomb, V -e 2 /r, όπου e είναι το ηλεκτρικό φορτίο του πρωτονίου, -e αυτό του ηλεκτρονίου και r η μεταξύ τους απόσταση. Το φωτόνιο στην παρούσα περίπτωση δεν εμφανίζεται ούτε στην αρχική ούτε στην τελική κατάσταση. Όταν συμβαίνει αυτό λέμε ότι το φωτόνιο εν προκειμένω (ή το σωμάτιο-αλ εν γένει) είναι εικονικό. Το βέλος αριστερά δείχνει τη φορά του χρόνου. Ένα παράδειγμα μετασχηματισμού που οφείλεται στη μεσολάβηση ενός σωματίου φορέα αλληλεπίδρασης είναι αυτό της σχέσης (1.3), η οποία μπορεί να παρασταθεί διαγραμματικά, όπως στο Σχ Ας σημειωθεί ότι και η διαδικασία του Σχ. 1.1 μπορεί να θεωρηθεί ως ένας τετριμμένος (ταυτοτικός) μετασχηματισμός όπου το αρχικό ζεύγος ηλεκτρονίουπρωτονίου μετασχηματίζεται σε ένα τελικό ζεύγος πάλι ηλεκτρονίου-πρωτονίου με τη βοήθεια ενός εικονικού φωτονίου. Στον Πίν. IV (μεθεπόμενη σελίδα) δίνονται κάποια στοιχεία για τις τέσσερις βασικές αλληλεπιδράσεις. Τα σύμβολα που εμφανίζονται στην τρίτη στήλη του Πίν. IV έχουν ως εξής: G είναι η παγκόσμια σταθερά της βαρύτητας, ћ είναι η σταθερά του Planck (διά 2π), το «σήμα κατατεθέν» της Κβαντομηχανικής, c είναι

30 18 ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ η ταχύτητα του φωτός στο κενό, g w είναι ένα μέτρο της έντασης της ασθενούς αλληλεπίδρασης, m w είναι η μάζα του σωματίου-αλ W + και g s είναι ένα μέτρο της έντασης της ισχυρής αλληλεπίδρασης. t ν μ W - e - ν e μ W + Σχ. 1.2 Ο αφανισμός του μιονίου με την τελική δημιουργία ενός ηλεκτρονίου και ενός ζεύγους νετρίνου-αντινετρίνου επιτυγχάνεται με την εκπομπή ενός σωματίου, που συμβολίζεται με W - και είναι ένας από τους φορείς της λεγόμενης ασθενούς αλληλεπίδρασης (το W - στη συνέχεια αφανίζεται με τη δημιουργία ζεύγους ηλεκτρονίου-αντινετρίνου). Ο μετασχηματισμός αυτός γίνεται και με την απορρόφηση ενός W +, εάν αυτό έχει ήδη εκπεμφθεί ταυτόχρονα με τη δημιουργία του ζεύγους ηλεκτρονίου-αντινετρίνου. Ας σημειωθεί ότι τα αντισωμάτια τα παριστάνουμε με φορά αντίθετη από αυτή του βέλους του χρόνου, ως να προχωρούν προς το παρελθόν (βλ. [20], σελ ). Διαγράμματα όπως αυτά των σχημάτων 1.1, 1.2 και αυτών που ακολουθούν ονομάζονται διαγράμματα Feynman. Τα διαγράμματα αυτά είναι πολύ χρήσιμα, γιατί αφενός μεν δίνουν μια εναργή εικόνα της φυσικής διαδικασίας, αφετέρου δε επιτρέπουν μέσω συγκεκριμένων κανόνων τον υπολογισμό ποσοτήτων όπως είναι, π.χ., ο χρόνος ζωής του μιονίου. Οι αριθμητικές τιμές των βασικών παγκόσμιων σταθερών δίνονται στον πίνακα 1 στο εσώφυλλο του βιβλίου. Η εμβέλεια r 0 των αλληλεπιδράσεων (εκτός της ισχυρής) συνδέεται με τη μάζα m των φορέων τους ως εξής: r 0 = ћ/mc. Ας σημειωθεί ότι το σπιν όλων των σωματίων-αλ είναι ακέραιο σε αντίθεση με αυτό των σωματίων-υ που έχουν σπιν ημιακέραιο. Ως συνέπεια του γεγονότος αυτού τα σωμάτια-αλ δεν υπόκεινται στην απαγόρευση του να βρεθούν περισσότερα από ένα όμοια στην ίδια κατάσταση. Μάλιστα, τα σωμάτια με ακέραιο σπιν, που ονομάζονται μποζόνια, προτιμούν να βρεθούν μαζί με άλλα όμοιά τους στην ίδια κατάσταση. Θα πρέπει να τονίσουμε ότι τα σωμάτια-φορείς των αλληλεπιδράσεων δεν είναι απλώς ένα νοητικό εργαλείο για να υπολογίζουμε σωστά τα αποτελέσματα των αλληλεπιδράσεων. Τα σωμάτια αυτά έχουν πραγματική υπόσταση και έχουν παρατηρηθεί και μετρηθεί 7 στις πειραματικές διατάξεις που συνοδεύουν τους αντιδραστήρες υψηλών ενεργειών. 7 Εξαίρεση αποτελεί το βαρυτόνιο που δεν έχει παρατηρηθεί λόγω της απειροελάχιστης ισχύος αλληλεπίδρασής του.

31 1. Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΙΔΕΑ 19 ΠΙΝΑΚΑΣ IV: ΟΙ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΑ ΣΩΜΑΤΙΑ-ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥΣ Όνομα Εμβέλεια (m) Αδιάστατη ένταση Σωμάτιο(α) φορέας(είς) Μάζα c 2 ηρεμίας (MeV) Ηλεκτρικό φορτίο Σπιν Χρωματικό φορτίο Ποια σώματα είναι πηγές και αποδέκτες Βαρύτητα 2 a G = Gm p /(ħc) = 5, Βαρυτόνιο Όλα (λεπτόνια, κουάρκ και αυτά του παρόντος πίνακα) Διανυσματικά μποζόνια Ηλεκτρομαγνητική (ΗΜ) (αλλά + και -) 2 e 1 a = = c 137 Φωτόνιο γ Όλα όσα έχουν ηλεκτρικό φορτίο Ασθενής πυρηνική = 2 m c m g w p a W w 5 Σύμβολο W + W - Z Κουάρκ και λεπτόνια, φωτόνια και διανυσματικά μποζόνια Ισχυρή πυρηνική g s a = s c 1 Γλοιόνια* g Ναι* Κουάρκ και γλοιόνια Σωμάτιο Ηiggs: Δεν είχε βρεθεί μέχρι τον Απρίλιο του 2012, αν και ανακοινώθηκαν σοβαρές ενδείξεις για την ύπαρξή του 114 GeV m H c GeV, σπιν = 0, ηλ.φορτίο = 0. Φαίνεται ότι βρέθηκε (4/7/2012). * Τα γλοιόνια είναι πάντοτε παγιδευμένα, όπως και τα κουάρκ, και δεν έχουν παρατηρηθεί ελεύθερα. Ας σημειωθεί ότι τα γλοιόνια φέρουν συνδυασμό χρωματικού φορτίου και αντιφορτίου (σε αντίθεση με τα φωτόνια που είναι ηλεκτρικά ουδέτερα). Το αποτέλεσμα αυτού του γεγονότος είναι ότι και τα ίδια τα γλοιόνια είναι πηγές και αποδέκτες της ισχυρής αλληλεπίδρασης. Ένα ακόμη αποτέλεσμα είναι ότι η ισχυρή αλληλεπίδραση δε διατηρεί κατ ανάγκη το χρωματικό φορτίο ενός κουάρκ. Π.χ. ένα «κόκκινο (R) κουάρκ u μπορεί να γίνει «μπλε» (B) κουάρκ u εκπέμποντας ένα γλοιόνιο RB ή απορροφώντας ένα γλοιόνιο BR. Αν λάβουμε υπόψη το χρωματικό φορτίο υπάρχουν οκτώ είδη γλοιονίων: RB, RG, GR, GB, BR, BG, (RR GG)/2 και (RR + GG 2BB)/ 6.

32 20 ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ Ας σημειωθεί ότι η τρέχουσα προσπάθεια είναι να αναπτυχθεί μια ενιαία θεωρία και για τις τέσσερις αλληλεπιδράσεις έτσι ώστε να εμφανιστούν ως διαφορετικές «όψεις» μίας μόνο ενοποιημένης αλληλεπίδρασης (κατ αντιστοιχία με την ενοποίηση των ηλεκτρικών και μαγνητικών δυνάμεων που επέτυχαν οι εξισώσεις του ηλεκτρομαγνητισμού του Maxwell). Η προσπάθεια ενοποίησης έχει αποδώσει καρπούς με τη δημιουργία του λεγόμενου καθιερωμένου προτύπου που εξετάζει με ενιαίο τρόπο τις τρεις από τις τέσσερις βασικές αλληλεπιδράσεις. (Η βαρύτητα «αρνείται» προς το παρόν να ενταχθεί στο ενιαίο σχήμα.) Αξίζει να σημειωθεί ότι τα σωμάτια-φορείς των αλληλεπιδράσεων, καίτοι τα περισσότερα δεν έχουν μάζα ηρεμίας, εντούτοις έχουν ενέργεια Ε και επομένως με βάση τη σχέση του Einstein Ε = mc 2 έχουν και σχετικιστική μάζα (π.χ. το φωτόνιο έχει σχετικιστική μάζα m = ћω/c 2, παρόλο που έχει μάζα ηρεμίας μηδέν). Επομένως και τα σωμάτια-φορείς αλληλεπιδράσεων μπορούν να θεωρηθούν ως υλικά σωμάτια (με την ευρεία όμως έννοια) και ως εκ τούτου υπόκεινται στις βαρυτικές αλληλεπιδράσεις. Ας σημειωθεί επίσης ότι σε αρκετές περιπτώσεις χειριζόμαστε τις αλληλεπιδράσεις ως κλασικά κύματα ή ακόμη και ως κλασικές δυνάμεις με ικανοποιητικά αποτελέσματα. Συνήθως λαμβάνουμε υπόψη τον κυματοσωματιδιακό χαρακτήρα των αλληλεπιδράσεων, όταν πρόκειται για μετασχηματισμούς ή για υπολογισμούς υψηλής ακρίβειας. Στο παρόν βιβλίο θα χειριστούμε τις αλληλεπιδράσεις ως επί το πλείστον ως κλασικά κύματα ή ακόμη και ως κλασικές δυνάμεις, δηλαδή με ακαριαία δράση από απόσταση. Στα επόμενα κεφάλαια του βιβλίου θα επανέλθουμε στα στοιχειώδη σωμάτια των Πίν. ΙΙΙ και IV (που είναι στην πραγματικότητα κυματοσωμάτια) για να αναφέρουμε πώς αλληλοπαγιδεύονται και πώς μετασχηματίζονται. Προς το παρόν περιοριζόμαστε σε κάποιες επισημάνσεις που πρέπει να έχει υπόψη του ο αναγνώστης. 1.3 Σχόλια Η βαρυτική αλληλεπίδραση είναι αφάνταστα πιο ασθενική από οποιαδήποτε άλλη. Κάθε φορά που ανασηκώνετε ένα αντικείμενο, οι μύες σας, μάζας της τάξης ενός κιλού που λειτουργούν με ό,τι περισσεύει από τις προσθαφαιρέσεις των ΗΜ αλληλεπιδράσεων, υπερνικούν τη βαρύτητα που ασκεί όλη η Γη πάνω στο αντικείμενο που ανασηκώνετε. Εντούτοις, αυτή η απίστευτα ασήμαντη βαρυτική αλληλεπίδραση γίνεται συγκρίσιμη και φτάνει στο σημείο να κυριαρχήσει ενεργειακά σε αντικείμενα πολύ μεγάλου αριθμού στοιχειωδών σωματίων-υ, όπως είναι ένας πλανήτης (όπου ο αριθμός Ν ν πρωτονίων και νετρονίων μαζί είναι της τάξης του ) ή ένα άστρο όπου το Ν ν είναι της τάξης

33 1. Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΙΔΕΑ 21 Αυτό οφείλεται στο μοναδικό συνδυασμό δύο παραγόντων που χαρακτηρίζουν τη βαρύτητα: Του πάντοτε ελκτικού χαρακτήρα της και της μακράς εμβέλειάς της. Ένα άλλο μοναδικό χαρακτηριστικό της βαρύτητας είναι το ότι όλων των ειδών τα σωμάτια και τα σωμάτια-υ και τα σωμάτια-αλ (περιλαμβανομένων και των ίδιων των βαρυτονίων) είναι και πηγές και αποδέκτες της βαρυτικής αλληλεπίδρασης, αφού όλα τους έχουν μη μηδενική ενέργεια, άρα και μη μηδενική σχετικιστική μάζα. Αυτή η οικουμενικότητα της βαρύτητας φαίνεται κάπως δικαιολογημένη με βάση την κεντρική ιδέα της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας του Einstein. Σύμφωνα με αυτήν την ιδέα η βαρύτητα δεν είναι τίποτε άλλο παρά η τροποποιημένη γεωμετρία του χωρόχρονου λόγω της παρουσίας ενέργειας. Επομένως, αφού στη γεωμετρία υπόκειται το καθετί, το ίδιο θα ισχύει και για τη βαρύτητα. Θα κλείσω αυτήν την παράγραφο με την παρατήρηση ότι από τις τέσσερις στοιχειώδεις αλληλεπιδράσεις η λιγότερο κατανοητή είναι η βαρύτητα, παρόλο που είναι η πιο οικεία και παρόλο που προηγήθηκε κατά 200 χρόνια στην ποσοτική της μελέτη. Η ΗΜ αλληλεπίδραση παρουσιάζει επίσης κάποιες μοναδικές ιδιότητες. Πρώτον, είναι η μόνη που καθορίζει τη δομή της ύλης από την κλίμακα του ατόμου (10-10 m) έως αυτήν ενός αστεροειδούς (10 5 m), είναι δηλαδή αυτή που βασιλεύει για 15 τάξεις μεγέθους. Δεύτερον, το στοιχειώδες σωμάτιο-αλ της ΗΜ αλληλεπίδρασης, το φωτόνιο, πέρα από το να μεσιτεύει την ΗΜ δύναμη, μπορεί να ταξιδεύει ελεύθερο στο χώρο μεταφέροντας σε μεγάλες αποστάσεις ενέργεια και πληροφορία. Κανένα άλλο σωμάτιο-αλ δεν είναι σε θέση να το κάνει αυτό: Το βαρυτόνιο είναι πολύ αδύναμο για να γίνει αισθητό τουλάχιστον με την παρούσα τεχνολογία. Τα διανυσματικά μποζόνια είναι πολύ βραχύβια για ένα τέτοιο ρόλο. Τέλος, τα γλοιόνια είναι για πάντα εγκλωβισμένα στα βαρυόνια και τα μεσόνια. Τρίτον, τα φωτόνια μπορούν εύκολα να εκπεμφθούν και να ανιχνευτούν (βλ. Σχ. 1.3, σελ. 22). Αυτές οι μοναδικές ιδιότητες των φωτονίων τα καθιστούν καίριας σημασίας για τον Κόσμο: Π.χ., υπάρχει ζωή στη Γη και χάρη στα φωτόνια που μεταφέρουν ενέργεια και πληροφορία από τον Ήλιο. Βλέπουμε τα διάφορα αντικείμενα χάρη στα εκπεμπόμενα από αυτά φωτόνια που καταλήγουν στα μάτια μας. Τα κινητά τηλέφωνα, οι τηλεοράσεις, το ασύρματο internet, οι τομογραφίες, τα τηλεκοντρόλ, κ.λπ., λειτουργούν χάρη σε φωτόνια που μεταφέρουν πληροφορίες με τις οποίες ξεκίνησαν από την πηγή ή τις οποίες συνέλεξαν στην πορεία τους. Στα φωτόνια θα επανέλθουμε σε επόμενο κεφάλαιο. Ο κύριος ρόλος της ασθενούς αλληλεπίδρασης είναι ο μετασχηματισμός ενός λεπτονίου (όπως στο Σχ. 1.2) ή ενός κουάρκ (όπως στο Σχ. 1.4, σελ. 23) ή και ενός ζεύγους κουάρκ-λεπτονίου (όπως στο Σχ. 1.5) σε κάποια άλλα λεπτόνια/ αντιλεπτόνια ή/και σε άλλα κουάρκ. Αυτοί οι μετασχηματισμοί επιτυγχάνονται

34 22 ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΑΡΚ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ με την εκπομπή ενός σωματίου-αλ του τύπου W - ή του τύπου W + ή ακόμη και του τύπου Z 0 και τη σχεδόν άμεση απορρόφησή του. t γ e - e - e - e - γ (α) (β) e - γ γ e + γ (γ) (δ) (ε) γ e - e - e - e + e - Σχ. 1.3 Διαδικασίες όπου μετέχει ένα ελεύθερο φωτόνιο: (α) Εκπομπή ενός φωτονίου από ηλεκτρόνιο (όπως στην παραγωγή ακτίνων Χ). (β) Απορρόφηση ενός φωτονίου από ηλεκτρόνιο (όπως στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο). (γ) Δίδυμη γένεση ηλεκτρονίου-ποζιτρονίου με αφανισμό ενός φωτονίου και εκπομπή ενός φωτονίου. (δ) Δίδυμος αφανισμός ηλεκτρονίου-ποζιτρονίου με δημιουργία δύο φωτονίων (στην περιοχή των ακτίνων γ με εφαρμογή στην ιατρική διαγνωστική μέθοδο PET), (ε) Απορρόφηση και εκπομπή φωτονίου από ηλεκτρόνιο (όπως στη σκέδαση Raman). Όλα τα λεπτόνια και τα κουάρκ καθώς και τα W +, W -, Z 0, υπόκεινται στην ασθενή αλληλεπίδραση. Ας σημειωθεί το πόσο μεγάλη είναι η μάζα ηρεμίας των σωματίων W +, W -, Z 0, πράγμα που εξηγεί την εξαιρετικά μικρή εμβέλεια της ασθενούς αλληλεπίδρασης. Σε κάθε στοιχειώδη κόμβο, όπου εκπέμπεται ή απορροφάται ένα σωμάτιο-αλ ορισμένες ποσότητες, όπως το ηλεκτρικό φορτίο, το χρωματικό φορτίο, ο βαρυονικός αριθμός, ο λεπτονικός αριθμός (για κάθε οικογένεια χωριστά 8 ), η ορμή, κ.λπ., διατηρούνται. Αυτό σημαίνει ότι σε κάθε στοιχειώδη κόμβο το συνολικό, π.χ. ηλεκτρικό φορτίο των σωματίων που εισέρχονται στον κόμβο πρέπει να είναι ίσο με αυτό εκείνων που εξέρχονται. Ανάλογα με το είδος της αλληλεπίδρασης υπάρχουν και άλλες επιπλέον ποσότητες που διατηρούνται. Ας σημειωθεί 8 Σε σπάνιες περιπτώσεις εμφανίζεται κάποια παραβίαση αυτού του νόμου διατήρησης. γ γ

35 1. Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΙΔΕΑ 23 τέλος ότι η ενέργεια δεν είναι ανάγκη να διατηρείται σε κάθε στοιχειώδη κόμβο, οφείλει όμως να διατηρείται συνολικά, που σημαίνει ότι η ενέργεια των σωματίων πριν από την έναρξη μιας οποιασδήποτε αντίδρασης οφείλει να είναι ίση με την ενέργεια των προϊόντων της αντίδρασης μετά την ολοκλήρωσή της. Προφανώς, οι νόμοι διατήρησης επιβάλλουν περιορισμούς στο ποιες διαδικασίες μετασχηματισμού είναι εφικτές και ποιες όχι. Στο θέμα αυτό θα επανέλθουμε σε επόμενο κεφάλαιο. t u W - e - ν e d Σχ. 1.4 Η στοιχειώδης διαδικασία που οδηγεί στη λεγόμενη διάσπαση β. Η τελευταία είναι η βασική αντίδραση που συμβαίνει στους θυγατρικούς πυρήνες που προκύπτουν από τη σχάση του ουρανίου στους πυρηνικούς αντιδραστήρες και είναι υπεύθυνη για τη ραδιενέργειά τους. Η εικονιζόμενη αντίδραση, που οφείλεται στην ασθενή αλληλεπίδραση, μετατρέπει ένα κουάρκ d σε κουάρκ u (και επομένως ένα νετρόνιο σε πρωτόνιο) με ταυτόχρονη εκπομπή ενός σωματίου-αλ W -, το οποίο σχεδόν αμέσως αφανίζεται δημιουργώντας ένα ζεύγος ηλεκτρονίου και αντινετρίνου. t d W + ν e u e - Σχ. 1.5 Ένα κουάρκ u εκπέμπει ένα σωμάτιο-αλ W + και ταυτόχρονα μετατρέπεται σε κουάρκ d, πράγμα που μετατρέπει ένα πρωτόνιο σε νετρόνιο. Το σωμάτιο-αλ W + σχεδόν αμέσως απορροφάται από ένα προϋπάρχον ηλεκτρόνιο που μετατρέπεται έτσι σε νετρίνο. Η διαδικασία αυτή δε μπορεί να γίνει σε ένα άτομο υδρογόνου, γιατί θα παραβίαζε την αρχή διατήρησης της ενέργειας, αφού η ενέργεια ηρεμίας του νετρονίου και του νετρίνου είναι μεγαλύτερη από την ενέργεια ηρεμίας του πρωτονίου και του ηλεκτρονίου μαζί. Μπορεί όμως να γίνει μέσα σε ένα πυρήνα, εάν οδηγεί σε μείωση της συνολικής ενέργειας ηρεμίας του πυρήνα. Η παραπάνω διαδικασία δεν οδηγεί σε ραδιενεργές συνέπειες. Γιατί;

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΑΚΗ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΑΚΗ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ Ελένη Πετράκου - National Taiwan University ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΑΚΗ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ Πρόγραμμα επιμόρφωσης ελλήνων εκπαιδευτικών CERN, 7 Νοεμβρίου 2014 You are here! 1929: απομάκρυνση γαλαξιών θεωρία της μεγάλης έκρηξης

Διαβάστε περισσότερα

Η ασφάλεια στον LHC Ο Μεγάλος Επιταχυντής Συγκρουόµενων εσµών Αδρονίων (Large Hadron Collider, LHC) είναι ικανός να επιτύχει ενέργειες που κανένας άλλος επιταχυντής έως σήµερα δεν έχει προσεγγίσει. Ωστόσο,

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος της ελληνικής έκδοσης... v Πρόλογος...vii Λίγα λόγια για τον συγγραφέα...ix Ευχαριστίες...ix

Πρόλογος της ελληνικής έκδοσης... v Πρόλογος...vii Λίγα λόγια για τον συγγραφέα...ix Ευχαριστίες...ix Περιεχόμενα Πρόλογος της ελληνικής έκδοσης... v Πρόλογος...vii Λίγα λόγια για τον συγγραφέα...ix Ευχαριστίες...ix Κεφαλαιο 1: Eισαγωγή... 1 1. ΕΠΙΣΤΗΜΗ, ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΑ... 1 2. ΜΙΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πυρηνική δύναμη Μεσόνια και θεωρία Yukawa Τάσος Λιόλιος Μάθημα Πυρηνικής Φυσικής

Πυρηνική δύναμη Μεσόνια και θεωρία Yukawa Τάσος Λιόλιος Μάθημα Πυρηνικής Φυσικής Hideki Yukawa and the Nuclear Force Πυρηνική δύναμη Μεσόνια και θεωρία Yukawa Τάσος Λιόλιος Μάθημα Πυρηνικής Φυσικής πυρηνική δύναμη Η πυρηνική δύναμη (ή αλληλεπίδραση νουκλεονίουνουκλεονίου, ή NN forces,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1. ύο µονοχρωµατικές ακτινοβολίες Α και Β µε µήκη κύµατος στο κενό

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ

ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ Κ. Ν. Γουργουλιάτος ΜΑΥΡΕΣ ΤΡΥΠΕΣ Η ΒΑΣΙΚΗ ΙΔΕΑ Αντικείμενα που εμποδίζουν την διάδοση φωτός από αυτά Πρωτοπροτάθηκε γύρω στα 1783 (John( John Michell) ως αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Στις ερωτήσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή φράση η οποία συμπληρώνει σωστά την ημιτελή

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή:

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή: 54 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪΔΗ-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 26 : Τηλ.: 2107601470 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2014 ΘΕΜΑ Α Α1. Πράσινο και κίτρινο φως

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΟΜΗΣ ΤΟΥ ΠΥΡΗΝΑ ΤΙ ΤΟ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΟ ΜΑΖΑΣ ΔΕΙΧΝΕΙ. Δείχνουμε σχεδιάγραμμα φασματοσκοπίου μάζας για να κάνουμε την ανάλυση.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΟΜΗΣ ΤΟΥ ΠΥΡΗΝΑ ΤΙ ΤΟ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΟ ΜΑΖΑΣ ΔΕΙΧΝΕΙ. Δείχνουμε σχεδιάγραμμα φασματοσκοπίου μάζας για να κάνουμε την ανάλυση. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΟΜΗΣ ΤΟΥ ΠΥΡΗΝΑ του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΤΙ ΤΟ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΟ ΜΑΖΑΣ ΔΕΙΧΝΕΙ Δείχνουμε σχεδιάγραμμα φασματοσκοπίου μάζας για να κάνουμε την ανάλυση. Φασματοσκόπιο μάζας Εξατμισμένη ύλη ή αέριο

Διαβάστε περισσότερα

Ατομικές θεωρίες (πρότυπα)

Ατομικές θεωρίες (πρότυπα) Ατομικές θεωρίες (πρότυπα) 1. Αρχαίοι Έλληνες ατομικοί : η πρώτη θεωρία που διατυπώθηκε παγκοσμίως (καθαρά φιλοσοφική, αφού δεν στηριζόταν σε καμιά πειραματική παρατήρηση). Δημόκριτος (Λεύκιπος, Επίκουρος)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Φυσικών της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Φυσικών της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Ομάδα Φυσικών της Ώθησης 1 Τετάρτη, 20 Μα ου 2015 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΜΑ Στις ημιτελείς προτάσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη φυσική στοιχειωδών σωματιδίων

Εισαγωγή στη φυσική στοιχειωδών σωματιδίων Εργαστήριο Εισαγωγή στη φυσική στοιχειωδών σωματιδίων Hypatia : http://hypatia.phys.uoa.gr/ To Hypatia αποτελεί μέρος του ATLAS ASEC, ένα καινοτόμο εκπαιδευτικό πρόγραμμα στη Φυσική των Στοιχειωδών Σωματιδίων.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 0 ΜΑΪΟΥ 015 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Στις ερωτήσεις Α1-Α4

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ «Ίσως το φως θα ναι μια νέα τυραννία. Ποιος ξέρει τι καινούρια πράγματα θα δείξει.» Κ.Π.Καβάφης ΑΡΧΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ LASER Εισαγωγικές Έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ 2012 - \ ΕΝΟΤΗΤΑ 1η ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 «Ηλεκτρικές αλληλεπιδράσεις - Ηλεκτρικό φορτίο» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο «Απλά ηλεκτρικά κυκλώματα» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο «Ηλεκτρική ενέργεια» ΒΡΕΝΤΖΟΥ ΤΙΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τροχιές σωμάτων σε πεδίο Βαρύτητας. Γιώργος Νικολιδάκης

Τροχιές σωμάτων σε πεδίο Βαρύτητας. Γιώργος Νικολιδάκης Τροχιές σωμάτων σε πεδίο Βαρύτητας Γιώργος Νικολιδάκης 9/18/2013 1 Κωνικές Τομές Είναι καμπύλες που σχηματίζονται καθώς επίπεδα τέμνουν με διάφορες γωνίες επιφάνειες κώνων. Παραβολή Έλλειψη -κύκλος Υπερβολή

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΔΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ

ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΔΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΔΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΥΛΗ Οτιδήποτε έχει μάζα και καταλαμβάνει χώρο Μάζα είναι η ποσότητα αδράνειας ενός σώματος, μονάδα kilogram (kg) (σύνδεση( δύναμης & επιτάχυνσης) F=m*γ Καταστάσεις της ύλης Στερεά,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ 2004 Κ.Ν. ΓΟΥΡΓΟΥΛΙΑΤΟΣ

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ 2004 Κ.Ν. ΓΟΥΡΓΟΥΛΙΑΤΟΣ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ 2004 Κ.Ν. ΓΟΥΡΓΟΥΛΙΑΤΟΣ Η Μεγάλη Έκρηξη Πριν από 10-15 δις χρόνια γεννήθηκε το Σύμπαν με μια εξαιρετικά θερμή και βίαια διαδικασία Το σύμπαν

Διαβάστε περισσότερα

Εναλλακτικές ιδέες των µαθητών

Εναλλακτικές ιδέες των µαθητών Εναλλακτικές ιδέες των µαθητών Αντωνίου Αντώνης, Φυσικός antoniou@sch.gr, http://users.att.sch.gr/antoniou Απόδοση στα ελληνικά της µελέτης του Richard P. Olenick, καθηγητή Φυσικής του University of Dallas.

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Απαρχές Σύμπαντος Ύλη - Ενέργεια E = mc 2 Θεμελιώδεις καταστάσεις ύλης Στερεά Υγρή Αέριος Χημικές μορφές ύλης Χημικά στοιχεία Χημικές ενώσεις Χημικά στοιχεία 92 στη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ Β' Τάξη Γενικού Λυκείου Ομάδα συγγραφής: Κων/νος Γαβρίλης, καθηγητής Μαθηματικών Β/θμιας Εκπαίδευσης. Μαργαρίτα Μεταξά, Δρ. Αστροφυσικής, καθηγήτρια Φυσικής του Τοσιτσείου-Αρσακείου

Διαβάστε περισσότερα

Λουκάς Βλάχος Αν. Καθηγητής. http://www.physics.auth.gr vlahos@astro.auth.gr

Λουκάς Βλάχος Αν. Καθηγητής. http://www.physics.auth.gr vlahos@astro.auth.gr Γιατί να σπουδάσω Φυσική; Λουκάς Βλάχος Αν. Καθηγητής http://www.physics.auth.gr vlahos@astro.auth.gr Θέματα Εισαγωγή Η φυσική και οι άλλες επιστήμες Οι τομείς και οι κατευθύνσεις στο Τμήμα φυσικής Τα

Διαβάστε περισσότερα

Εκροή ύλης από μαύρες τρύπες

Εκροή ύλης από μαύρες τρύπες Εκροή ύλης από μαύρες τρύπες Νίκος Κυλάφης Πανεπιστήµιο Κρήτης Η µελέτη του θέµατος ξεκίνησε ως διδακτορική διατριβή του Δηµήτρη Γιαννίου (Princeton) και συνεχίζεται. Ιωάννινα, 8-9-11 Κατ αρχάς, πώς ξέρομε

Διαβάστε περισσότερα

Λ p + π + + Όλα τα κουάρκ και όλα τα λεπτόνια έχουν ασθενείς αλληλεπιδράσεις Τα νετρίνα έχουν ΜΟΝΟ ασθενείς αλληλεπιδράσεις

Λ p + π + + Όλα τα κουάρκ και όλα τα λεπτόνια έχουν ασθενείς αλληλεπιδράσεις Τα νετρίνα έχουν ΜΟΝΟ ασθενείς αλληλεπιδράσεις Ασθενείς Αλληλεπιδράσεις έχουμε ήδη δει διάφορες αντιδράσεις που γίνονται μέσω των ασθενών αλληλεπιδράσεων π.χ. ασθενείς διασπάσεις αδρονίων + + 0 K ππ Λ pπ n pe ν π e μ v + + μ ασθενείς διασπάσεις λεπτονίων

Διαβάστε περισσότερα

HY 673 - Ιατρική Απεικόνιση. Στέλιος Ορφανουδάκης Κώστας Μαριάς. Σημειώσεις II: Πυρηνική Ιατρική

HY 673 - Ιατρική Απεικόνιση. Στέλιος Ορφανουδάκης Κώστας Μαριάς. Σημειώσεις II: Πυρηνική Ιατρική HY 673 - Ιατρική Απεικόνιση Στέλιος Ορφανουδάκης Κώστας Μαριάς Σημειώσεις II: Πυρηνική Ιατρική Σεπτέμβριος 2003-Φεβρουάριος 2004 Πυρηνική Ιατρική Εισαγωγή Η Πυρηνική Ιατρική είναι κλάδος της ιατρικής που

Διαβάστε περισσότερα

Γουλιέλμος Μαρκόνι (1874-1937) (Ιταλός Φυσικός)

Γουλιέλμος Μαρκόνι (1874-1937) (Ιταλός Φυσικός) Γουλιέλμος Μαρκόνι (1874-1937) (Ιταλός Φυσικός) Υπήρξε εφευρέτης του πρώτου σήματος ασυρμάτου τηλεφώνου και εκμεταλλεύτηκε εμπορικά την εφεύρεση. Ίδρυσε το 1897 την Ανώνυμη Εταιρεία Ασυρμάτου Τηλεγράφου

Διαβάστε περισσότερα

Σε γαλάζιο φόντο ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ (2013 2014) Σε μαύρο φόντο ΘΕΜΑΤΑ ΕΚΤΟΣ ΔΙΔΑΚΤΕΑΣ ΥΛΗΣ (2013-2014)

Σε γαλάζιο φόντο ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ (2013 2014) Σε μαύρο φόντο ΘΕΜΑΤΑ ΕΚΤΟΣ ΔΙΔΑΚΤΕΑΣ ΥΛΗΣ (2013-2014) > Φυσική Γ Γυμνασίου >> Αρχική σελίδα ΗΛΕΚΤΡΙΙΚΗ ΔΥΝΑΜΗ ΚΑΙΙ ΦΟΡΤΙΙΟ ΕΕρρωττήήσσεει ιςς ΑΑσσκκήήσσεει ιςς χχωρρί ίςς ααππααννττήήσσεει ιςς (σελ. 1) ΕΕρρωττήήσσεει ιςς ΑΑσσκκήήσσεει ιςς μμεε ααππααννττήήσσεει

Διαβάστε περισσότερα

Λουκάς Βλάχος Καθηγητής αστροφυσικής. http://www.physics.auth.gr valhos@astro.auth.gr

Λουκάς Βλάχος Καθηγητής αστροφυσικής. http://www.physics.auth.gr valhos@astro.auth.gr Λουκάς Βλάχος Καθηγητής αστροφυσικής http://www.physics.auth.gr valhos@astro.auth.gr Εισαγωγή Δεξιότητες του σύγχρονου φυσικού Οι τομείς και οι κατευθύνσεις στο Τμήμα φυσικής Τα μεταπτυχιακά Γιατί να σπουδάσω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΡΗΝΙΚΗ 5ου εξαμήνου. 10 διευκρινήσεις και σημαντικά σημεία (όχι σ' όλη την ύλη) Κ. Κορδάς, ακ. έτος 2013-14

ΠΥΡΗΝΙΚΗ 5ου εξαμήνου. 10 διευκρινήσεις και σημαντικά σημεία (όχι σ' όλη την ύλη) Κ. Κορδάς, ακ. έτος 2013-14 ΠΥΡΗΝΙΚΗ 5ου εξαμήνου 10 διευκρινήσεις και σημαντικά σημεία (όχι σ' όλη την ύλη) Κ. Κορδάς, ακ. έτος 2013-14 1. Ο αριθμός των πυρήνων που έχω σ' ένα δείγμα μειώνεται εκθετικά με το πέρασμα του χρόνου,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΗΓΗΣΗ ΤΗΣ ΣΥΜΒΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΕΡΙΘΛΑΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΑΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ

ΕΞΗΓΗΣΗ ΤΗΣ ΣΥΜΒΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΕΡΙΘΛΑΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΑΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ ΕΞΗΓΗΣΗ ΤΗΣ ΣΥΜΒΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΕΡΙΘΛΑΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΑΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΚΥΜΑΤΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου Η συμβολή και η περίθλαση του φωτός, όταν περνά λεπτή σχισμή ή μικρή

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη των χαρακτηριστικών της β - ραδιενεργού εκποµπής

Μελέτη των χαρακτηριστικών της β - ραδιενεργού εκποµπής ΑΠ2 Μελέτη των χαρακτηριστικών της β - ραδιενεργού εκποµπής 1. Σκοπός Η εργαστηριακή αυτή άσκηση µελετά τα χαρακτηριστικά της β - ακτινοβολίας. Πιο συγκεκριµένα υπολογίζεται πειραµατικά η εµβέλεια των

Διαβάστε περισσότερα

γ - διάσπαση Δήμος Σαμψωνίδης (17-12- 2010) Στοιχεία Πυρηνικής Φυσικής & Φυσικής Στοιχειωδών Σωματιδίων 5 ο Εξάμηνο

γ - διάσπαση Δήμος Σαμψωνίδης (17-12- 2010) Στοιχεία Πυρηνικής Φυσικής & Φυσικής Στοιχειωδών Σωματιδίων 5 ο Εξάμηνο γ - διάσπαση Δήμος Σαμψωνίδης (17-12- 2010) Στοιχεία Πυρηνικής Φυσικής & Φυσικής Στοιχειωδών Σωματιδίων 5 ο Εξάμηνο 1 γ - διάσπαση Τύποι διασπάσεων Ενεργειακά Ακτινοβολία πολυπόλων Κανόνες επιλογής Εσωτερικές

Διαβάστε περισσότερα

ENOTHTA 1: ΚΡΟΥΣΕΙΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ENOTHTA 1: ΚΡΟΥΣΕΙΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 Ο : ΚΡΟΥΣΕΙΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ DOPPLER ENOTHT 1: ΚΡΟΥΣΕΙΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Κρούση: Κρούση ονομάζουμε το φαινόμενο κατά το οποίο δύο ή περισσότερα σώματα έρχονται σε επαφή για πολύ μικρό χρονικό διάστημα κατά

Διαβάστε περισσότερα

Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης.

Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης. 1 Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης. Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχε μια αντίληψη για τη φύση των πραγμάτων βασισμένη στις αρχές που τέθηκαν από τον Νεύτωνα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΦΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΗ ΙΟΝΙΖΟΥΣΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ

ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΦΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΗ ΙΟΝΙΖΟΥΣΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΦΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΗ ΙΟΝΙΖΟΥΣΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ Οποτε ακούτε ραδιόφωνο, βλέπετε τηλεόραση, στέλνετε SMS χρησιµοποιείτε ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία (ΗΜΑ). Η ΗΜΑ ταξιδεύει µε

Διαβάστε περισσότερα

Ραδιενεργές διασπάσεις. Ραδιονουκλίδια στην ιατρική

Ραδιενεργές διασπάσεις. Ραδιονουκλίδια στην ιατρική Ραδιενεργές διασπάσεις Ραδιονουκλίδια στην ιατρική Νουκλίδια Οι πυρήνες µε διαφορετικό αριθµό πρωτονίων ή/και νετρονίων ονοµάζονται νουκλίδια. Υπάρχουν 1500 περίπου νουκλίδια (φυσικά +τεχνητά). Η ενέργεια

Διαβάστε περισσότερα

EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Ο Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση σε κάθε μία από τις ερωτήσεις - που ακολουθούν: Η ενεργός ταχύτητα των μορίων ορισμένης ποσότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 22 MAΪΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις. Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι

Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις. Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι Τι είναι αέριο; Λέμε ότι μία ουσία βρίσκεται στην αέρια κατάσταση όταν αυθόρμητα

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο.

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 63 6. Άσκηση 6 Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. 6.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης αυτής, καθώς και των δύο εποµένων, είναι η γνωριµία των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2009

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2009 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 9 Μάθημα: ΦΥΣΙΚΗ 4ωρο Τ.Σ. Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Τρίτη Ιουνίου 9 11. 14. ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Το Φως Είναι Εγκάρσιο Κύμα!

Το Φως Είναι Εγκάρσιο Κύμα! ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΣΗΜΕΛΛΗΣ Μαθήματα Οπτικής 3. Πόλωση Το Φως Είναι Εγκάρσιο Κύμα! Αυτό που βλέπουμε με τα μάτια μας ή ανιχνεύουμε με αισθητήρες είναι το αποτέλεσμα που προκύπτει όταν φως με συγκεκριμένο χρώμα -είδος,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΚΤΙΝΩΝ Χ ΚΑΙ ΥΛΗΣ

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΚΤΙΝΩΝ Χ ΚΑΙ ΥΛΗΣ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΚΤΙΝΩΝ Χ ΚΑΙ ΥΛΗΣ Όταν οι ακτίνες Χ περνούν μέσα από την ύλη (πχ το σώμα του ασθενή) μπορεί να συμβεί οποιοδήποτε από τα 4 φαινόμενα που αναλύονται στις επόμενες σελίδες. Πρέπει να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

1 http://didefth.gr/mathimata

1 http://didefth.gr/mathimata Πυρηνική Ενέργεια Οι ακτινοβολίες που προέρχονται από τα ραδιενεργά στοιχεία, όπως είναι το ουράνιο, έχουν µεγάλο ενεργειακό περιεχόµενο, µ' άλλα λόγια είναι ακτινοβολίες υψηλής ενέργειας. Για παράδειγµα,

Διαβάστε περισσότερα

Q 40 th International Physics Olympiad, Merida, Mexico, 12-19 July 2009

Q 40 th International Physics Olympiad, Merida, Mexico, 12-19 July 2009 Q 40 th Intrnational Physis Olympiad, Mrida, Mxio, 1-19 July 009 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ No. 3 ΓΙΑΤΙ ΤΑ ΑΣΤΕΡΙΑ ΕΧΟΥΝ ΜΕΓΑΛΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ? Τα αστέρια είναι σφαίρες από ζεστό αέριο. Τα περισσότερα από αυτά λάμπουν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο Βασίλης Γαργανουράκης Φυσική ήγ Γυμνασίου Εισαγωγή Στο προηγούμενο κεφάλαιο μελετήσαμε τις αλληλεπιδράσεις των στατικών (ακίνητων) ηλεκτρικών φορτίων. Σε αυτό το κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΦΥΣΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΤΣΙΤΣΑΣ ΓΡΗΓΟΡΗΣ

ΟΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΦΥΣΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΤΣΙΤΣΑΣ ΓΡΗΓΟΡΗΣ Θέµατα από το βιβλίο µου: Οι ασκήσεις των εξετάσεων φυσικής γενικής παιδείας γ λυκείου (υπό έκδοση ) (Περιέχει 111 ασκήσεις πιθανά θέµατα εξετάσεων µε απαντήσεις) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο ΘΕΜΑ 1 ο Πόση είναι η ενέργεια

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΡΕΥΜΑ Σκοπός Στο δεύτερο κεφάλαιο θα εισαχθεί η έννοια του ηλεκτρικού ρεύματος και της ηλεκτρικής τάσης,θα μελετηθεί ένα ηλεκτρικό κύκλωμα και θα εισαχθεί η έννοια της αντίστασης.

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρισμός. TINA ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 «Ηλεκτρικές αλληλεπιδράσεις -Ηλεκτρικό φορτίο» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο «Απλά ηλεκτρικά κυκλώματα» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο «Ηλεκτρική ενέργεια»

Ηλεκτρισμός. TINA ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 «Ηλεκτρικές αλληλεπιδράσεις -Ηλεκτρικό φορτίο» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο «Απλά ηλεκτρικά κυκλώματα» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο «Ηλεκτρική ενέργεια» Ηλεκτρισμός TINA ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 «Ηλεκτρικές αλληλεπιδράσεις -Ηλεκτρικό φορτίο» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο «Απλά ηλεκτρικά κυκλώματα» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο «Ηλεκτρική ενέργεια» 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ - ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 22 MAΪΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΩΜΑΤΙΔΙΟ HIGGS ΧΑΛΚΙΔΑ 2012

ΣΩΜΑΤΙΔΙΟ HIGGS ΧΑΛΚΙΔΑ 2012 . TO ΣΩΜΑΤΙΔΙΟ HIGGS o ΙΩΑΝΝΗΣ.Φ. ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗΣ ΧΑΛΚΙΔΑ 2012 1 Αφιερώνεται σε όσους σε αυτή τη χώρα επιμένουν να είναι εργάτες της επιστήμης. 2 Λίγα λόγια για το συγγραφέα Ο Δρ. Κοντογιάννης Γιάννης έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ 1. Τι λέμε δύναμη, πως συμβολίζεται και ποια η μονάδα μέτρησής της. Δύναμη είναι η αιτία που προκαλεί τη μεταβολή της κινητικής κατάστασης των σωμάτων ή την παραμόρφωσή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΕΑΡΙΝΩΝ ΕΞΑΜΗΝΩΝ & ΕΠΙ ΠΤΥΧΙΩ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-15 (ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 1 )

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΕΑΡΙΝΩΝ ΕΞΑΜΗΝΩΝ & ΕΠΙ ΠΤΥΧΙΩ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-15 (ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 1 ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 19/6/2015 ΠΕΜΠΤΗ 18/6/2015 ΤΕΤΑΡΤΗ 17/6/2015 ΤΡΙΤΗ 16/6/2015 ΔΕΥΤΕΡΑ 15/6/2015 ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΕΑΡΙΝΩΝ ΕΞΑΜΗΝΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΡΟΓΡΑΜΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ Σελίδα 1 από 16 1. Το φως 1.1. Η φύση του φωτός Οι μαθητές και μαθήτριες να: 5 1.1.1. Η κυματική φύση του φωτός. Ηλεκτρομαγνητική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Β ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Ηµεροµηνία: Κυριακή 3 Μαΐου 015 ιάρκεια Εξέτασης: ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ A Στις ηµιτελείς προτάσεις Α1 Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

SUPER THERM ΘΕΩΡΙΑ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ

SUPER THERM ΘΕΩΡΙΑ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Αυτό το σεμινάριο έχει απλώς ως στόχο να δώσει μερικά από τα βασικά της Θερμοδυναμικής, και πως σχετίζεται με τη μόνωση και με τη μόνωση με κεραμικά επιχρίσματα. Η θερμότητα μεταφέρεται με τους παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Στις παρακάτω προτάσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ Α Στις παρακάτω προτάσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 53 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪΔΗ-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 26 : Τηλ.: 2107601470 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2013 ΘΕΜΑ Α Στις παρακάτω προτάσεις Α1-Α4 να

Διαβάστε περισσότερα

: Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. : Φυσική γενικής παιδείας. Εξεταστέα Ύλη : : ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ. Ημερομηνία : 07-12-2014 ΘΕΜΑ 1 Ο

: Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. : Φυσική γενικής παιδείας. Εξεταστέα Ύλη : : ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ. Ημερομηνία : 07-12-2014 ΘΕΜΑ 1 Ο Τάξη Μάθημα : Γ ΛΥΚΕΙΟΥ : Φυσική γενικής παιδείας Εξεταστέα Ύλη : Καθηγητής : ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ Ημερομηνία : 07-12-2014 ΘΕΜΑ 1 Ο Στις παρακάτω ερωτήσεις να βρείτε τη σωστή απάντηση: Α. Σύμφωνα με το

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Στις ερωτήσεις 1-4 να επιλέξετε την σωστή απάντηση 1. Μία μονοχρωματική ακτινοβολία, που ανήκει στο ορατό τμήμα του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος, μεταβαίνει από

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Το ηλιακό μας σύστημα απαρτίζεται από τον ήλιο (κεντρικός αστέρας) τους 8 πλανήτες, (4 εσωτερικούς ή πετρώδεις: Ερμής, Αφροδίτη, Γη και Άρης, και 4 εξωτερικούς: Δίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από µία σχισµή.

Περίθλαση από µία σχισµή. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 71 7. Άσκηση 7 Περίθλαση από µία σχισµή. 7.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η γνωριµία των σπουδαστών µε την συµπεριφορά των µικροκυµάτων

Διαβάστε περισσότερα

AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ

AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ 1. Ο Ήλιος μας είναι ένας από τους μεγαλύτερους αστέρες της περιοχής μας, του Γαλαξία μας αλλά και του σύμπαντος (NASA Science, εικόνα 1), όντας ο μοναδικός στο ηλιακό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΠΥΡΗΝΑ ΣΧΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΞΗ Η ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΩΝ

ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΠΥΡΗΝΑ ΣΧΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΞΗ Η ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΩΝ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΠΥΡΗΝΑ Η ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΕΙΑ ΣΧΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΞΗ Η ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΩΝ ΑΤΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Ιστορική εξέλιξη σχετικών εννοιών Ιστορία των Φυσικών Επιστηµών Ελεάτες (Μονισµός) Ελέα

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ Γνωστικό αντικείμενο Επίπεδο ΦΥΣΙΚΗ Α Λυκείου Ταυτότητα Στόχος Περιγραφή Προτεινόμενο ή υλοποιημένο Λογισμικό Λέξεις κλειδιά Δημιουργοί α) Γνώσεις για τον κόσμο: Οι δυνάμεις εμφανίζονται

Διαβάστε περισσότερα

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4 x2 - x1. x = x2 x1 . . 1

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4  x2 - x1. x = x2 x1 . . 1 1 1 o Κεφάλαιο: Ευθύγραµµη Κίνηση Πώς θα µπορούσε να περιγραφεί η κίνηση ενός αγωνιστικού αυτοκινήτου; Πόσο γρήγορα κινείται η µπάλα που κλώτσησε ένας ποδοσφαιριστής; Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήµατα δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Εργαστηριακή Άσκηση: Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία Σκοπός της Εργαστηριακής Άσκησης: Να προσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο μεταλλικά κουτιά με επιφάνειες διαφορετικού

Διαβάστε περισσότερα

Q=Ne. Συνοπτική Θεωρία Φυσικής Γ Γυμνασίου. Q ολ(πριν) = Q ολ(μετά) Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno.

Q=Ne. Συνοπτική Θεωρία Φυσικής Γ Γυμνασίου. Q ολ(πριν) = Q ολ(μετά) Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno. Web page: www.ma8eno.gr e-mail: vrentzou@ma8eno.gr Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno.gr Συνοπτική Θεωρία Φυσικής Γ Γυμνασίου Κβάντωση ηλεκτρικού φορτίου ( q ) Q=Ne Ολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ο ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΙ ΜΕΡΟΥΣ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΤΩΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΙΣ ΔΥΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ο ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΙ ΜΕΡΟΥΣ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΤΩΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΙΣ ΔΥΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ο ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΙ ΜΕΡΟΥΣ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΤΩΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΙΣ ΔΥΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στο μέρος αυτό της εργασίας παρουσιάζονται ο συχνότητες και τα ποσοστά στις απαντήσεις των μαθητών

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΗΣ ΘΕΤΙΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΗΣ ΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΕΙΟΥ Θέμα ο. ύλινδρος περιστρέφεται γύρω από άξονα που διέρχεται από το κέντρο μάζας του με γωνιακή ταχύτητα ω. Αν ο συγκεκριμένος κύλινδρος περιστρεφόταν

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 2.4 Παράγοντες από τους οποίους εξαρτάται η αντίσταση ενός αγωγού Λέξεις κλειδιά: ειδική αντίσταση, μικροσκοπική ερμηνεία, μεταβλητός αντισ ροοστάτης, ποτενσιόμετρο 2.4 Παράγοντες που επηρεάζουν την

Διαβάστε περισσότερα

Tι είναι η κβαντική Φυσική

Tι είναι η κβαντική Φυσική Tι είναι η κβαντική Φυσική Η κβαντική Θεωρία είναι η μεγαλύτερη πνευματική δημιουργία του ανθρώπου αλλά συγχρόνως και η πιο παράξενη θεωρία η οποία αντιβαίνει σε πολλά από τη καθημερινή μας εμπειρία. Στη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss Κεφάλαιο Η2 Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως ένας εναλλακτικός τρόπος υπολογισµού του ηλεκτρικού πεδίου. Ο νόµος του Gauss βασίζεται στο γεγονός ότι η ηλεκτρική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΟ. Μεταβαλλόµενη δύναµη. Θεώρηµα µεταβολής κινητικής ενέργειας

ΕΡΓΟ. Μεταβαλλόµενη δύναµη. Θεώρηµα µεταβολής κινητικής ενέργειας ΕΡΓΟ Οταν µια σταθερή δύναµη F δρα σε ένα σώµα µάζας m που βρίσκεται σε ηρεµία, το σώµα επιταχύνεται µε α=f/m και η ταχύτητά του αυξάνει. Ηδύναµη παράγει έργο στο σώµα και αυξάνει την κινητική του ενέργεια.

Διαβάστε περισσότερα

TFT TV. Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν;

TFT TV. Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν; TFT TV Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν; Η ετυμολογία του όρου TFT (Thin Film Transistor ή τρανζίστορ λεπτού φιλμ) μας παραπέμπει στο δομικό στοιχείο ελέγχου της οθόνης, που είναι το τρανζίστορ. Οι

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Σταματόπουλος «Αρχές Διατήρησης» vs «Νόμοι του Νεύτωνα»

Νίκος Σταματόπουλος «Αρχές Διατήρησης» vs «Νόμοι του Νεύτωνα» «Αρχές Διατήρησης» vs «Νόμοι του Νεύτωνα» Ερώτημα 1 ο : Ποιες από αυτές τις «αρχές» είναι όντως αρχές και ποιες δεν είναι; Ερώτημα 2 ο : Ποιο έχει μεγαλύτερη ισχύ; η «αρχή» ή ο «νόμος»; Ερώτημα 3 ο : Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Η Φυσική Γεωγραφία εξετάζει: τον γήινο

Διαβάστε περισσότερα

Το Καθιερωμένο Πρότυπο των Βασικών Αλληλεπιδράσεων και η Κοσμική Ακτινοβολία

Το Καθιερωμένο Πρότυπο των Βασικών Αλληλεπιδράσεων και η Κοσμική Ακτινοβολία 1 Το Καθιερωμένο Πρότυπο των Βασικών Αλληλεπιδράσεων και η Κοσμική Ακτινοβολία Εισαγωγή Στο παρόν Κεφάλαιο συνοψίζονται οι αρχές που διέπουν τον κόσμο των στοιχειωδών σωματιδίων στο πλαίσιο του Καθιερωμένου

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της ακτινοβολίας γ µε τη βοήθεια απαριθµητή Geiger - Muller

Μελέτη της ακτινοβολίας γ µε τη βοήθεια απαριθµητή Geiger - Muller ΑΠ1 Μελέτη της ακτινοβολίας γ µε τη βοήθεια απαριθµητή Geiger - Muller 1. Σκοπός Στην άσκηση αυτή γίνεται µελέτη της εξασθενήσεως της ακτινοβολίας γ (ραδιενεργός πηγή Co 60 ) µε την βοήθεια απαριθµητή

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Ερευνώντας τα χρονικά μυστικά του Σύμπαντος»

Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Ερευνώντας τα χρονικά μυστικά του Σύμπαντος» Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Ερευνώντας τα χρονικά μυστικά του Σύμπαντος» Σωτήρης Τσαντίλας (PhD, MSc), Μαθηματικός Αστροφυσικός Σύντομη περιγραφή: Χρησιμοποιώντας δεδομένα από το διαστημικό τηλεσκόπιο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Για τις παρακάτω ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και το γράµµα που αντιστοιχεί στην σωστή απάντηση

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Για τις παρακάτω ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και το γράµµα που αντιστοιχεί στην σωστή απάντηση B' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΖΗΤΗΜΑ 1 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις παρακάτω ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και το γράµµα που αντιστοιχεί στην σωστή απάντηση

Διαβάστε περισσότερα

1.2 Αρχές δόμησης πολυηλεκτρονικών ατόμων

1.2 Αρχές δόμησης πολυηλεκτρονικών ατόμων 1.2 Αρχές δόμησης πολυηλεκτρονικών ατόμων 1. Ερώτηση: Τι είναι η ηλεκτρονική δόμηση ή ηλεκτρονική κατανομή; Η συμπλήρωση των τροχιακών με ηλεκτρόνια, λέγεται ηλεκτρονική δόμηση ή ηλεκτρονική κατανομή.

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

r r r r r r r r r r r Μονάδες 5 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

r r r r r r r r r r r Μονάδες 5 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 0 ΜΑÏΟΥ 011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Υλικό Φυσικής-Χημείας 1 ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Υλικό Φυσικής-Χημείας 2 Το Φως 1) Δέσμη λευκού φωτός προσπίπτει στην επιφάνεια ενός πρίσματος όπως δείχνει το σχήμα και κατά την έξοδο από

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Τετάρτη 18 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Τετάρτη 18 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 18 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις 1 έως 4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

Το αδιέξοδο στην διδασκαλία της επιταχυνόμενης κίνησης φορτισμένων σωματιδίων μέσα σε Ο.Η.Π.

Το αδιέξοδο στην διδασκαλία της επιταχυνόμενης κίνησης φορτισμένων σωματιδίων μέσα σε Ο.Η.Π. Το αδιέξοδο στην διδασκαλία της επιταχυνόμενης κίνησης φορτισμένων σωματιδίων μέσα σε Ο.Η.Π. Προβληματισμός για το αδιέξοδο ή ένας αδιέξοδος προβληματισμός ; Όταν διδάσκω στην Β Λυκείου την επιταχυνόμενη

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ε π α ν α λ η π τ ι κ ά θ έ µ α τ α 0 0 5 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΘΕΜΑ 1 o Για τις ερωτήσεις 1 4, να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Επαναληπτικός ιαγωνισμός)

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Επαναληπτικός ιαγωνισμός) 4 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑ Α ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Επαναληπτικός ιαγωνισμός) Κυριακή, 5 Απριλίου, 00, Ώρα:.00 4.00 Προτεινόμενες Λύσεις Άσκηση ( 5 μονάδες) Δύο σύγχρονες πηγές, Π και Π, που απέχουν μεταξύ τους

Διαβάστε περισσότερα

s (spin) -s s αξονικό διάνυσμα r p

s (spin) -s s αξονικό διάνυσμα r p Συμμετρία αναστροφής του χρόνου Τ Με την αναστροφή του χρόνου Τ έχουμε t -t, p p, J J. Γι αυτό το λόγο ο Τ δεν έχει ιδιοτιμές δοτμές όπως οι C και P. Παρόλα αυτά σε συνδυασμό με την P, PT σημαίνει ότι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Δ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Δ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ Θέμα Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Δ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 9 ΜΑΪΟΥ 015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

τα βιβλία των επιτυχιών

τα βιβλία των επιτυχιών Τα βιβλία των Εκδόσεων Πουκαμισάς συμπυκνώνουν την πολύχρονη διδακτική εμπειρία των συγγραφέων μας και αποτελούν το βασικό εκπαιδευτικό υλικό που χρησιμοποιούν οι μαθητές των φροντιστηρίων μας. Μέσα από

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÎÕÓÔÑÁ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÎÕÓÔÑÁ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΜΑ 1 ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό κάθε µιας από τις παρακάτω ερωτήσεις 1- και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση 1. Ο ραδιενεργός

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Οπτικά Μικροσκόπια

Νέα Οπτικά Μικροσκόπια Νέα Οπτικά Μικροσκόπια Αντίθεση εικόνας (contrast) Αντίθεση πλάτους Αντίθεση φάσης Αντίθεση εικόνας =100 x (Ι υποβ -Ι δειγμα )/ Ι υποβ Μικροσκοπία φθορισμού (Χρησιμοποιεί φθορίζουσες χρωστικές για το

Διαβάστε περισσότερα

Διάδοση Θερμότητας. (Αγωγή / Μεταφορά με τη βοήθεια ρευμάτων / Ακτινοβολία)

Διάδοση Θερμότητας. (Αγωγή / Μεταφορά με τη βοήθεια ρευμάτων / Ακτινοβολία) Διάδοση Θερμότητας (Αγωγή / Μεταφορά με τη βοήθεια ρευμάτων / Ακτινοβολία) Τρόποι διάδοσης θερμότητας Με αγωγή Με μεταφορά (με τη βοήθεια ρευμάτων) Με ακτινοβολία άλλα ΠΑΝΤΑ από το θερμότερο προς το ψυχρότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 2. ΗΛΙΑΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΗΛΙΑΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ Με τον όρο ακτινοβολία

Διαβάστε περισσότερα

Η μελλοντική εξέλιξη του Σύμπαντος. Γεώργιος Κοντόπουλος

Η μελλοντική εξέλιξη του Σύμπαντος. Γεώργιος Κοντόπουλος Η μελλοντική εξέλιξη του Σύμπαντος Γεώργιος Κοντόπουλος (Δείτε τη σχετική παρουσίαση αρχείο.powerpoint) Το θέμα του μέλλοντος του Σύμπαντος ενδιαφέρει ιδιαίτερα τόσο τη Θεολογία όσο και την Αστρονομία.

Διαβάστε περισσότερα