Νίκος Τζαβάρας Εναρκτήρια Ομιλία. Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί φίλοι, αγαπητοί συνάδελφοι. Αγαπητέ κύριε Έρλιχ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Νίκος Τζαβάρας Εναρκτήρια Ομιλία. Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί φίλοι, αγαπητοί συνάδελφοι. Αγαπητέ κύριε Έρλιχ"

Transcript

1 δελτίο περιεχόμενα Επιστημονική εκδήλωση EΨE Το τραύμα Νίκος Τζαβάρας Εναρκτήρια Ομιλία Shmuel Erlich Τίνος είναι το τραύμα; Ατομικές, ομαδικές και κοινωνικές προοπτικές Δημήτρης Τζάκσον, Σπύρος Μητροσύλης, Κώστας Μπαζαρίδης, Μαρία Χατζηανδρέου, Φώτης Μπόμπος, Χρήστος Ζερβής, Γιάννης Βαρτζόπουλος Εισηγήσεις με θέμα το Τραύμα ΧΡΗΣΤΟΣ ΖΕΡΒΗΣ Irma Brenman Pick Η διεργασία της αντιμεταβίβασης Παρουσίαση κλινικού υλικού: Σωτήρης Μανωλόπουλος ΚΩΣΤΑΣ ΖΕΡΒΟΣ Νίκος Λαμνίδης Η περίπτωση της Λίνας, μιας αλλοδαπής σε ψυχαναλυτική θεραπεία στην Αθήνα 23ο Συνέδριο Ευρωπαϊκής Ψυχαναλυτικής Ομοσπονδίας: Η ομάδα εργασίας για την ιδιαιτερότητα της ψυχαναλυτικής θεραπείας σήμερα ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Gregorio Kohon Η αγάπη στη μεταβίβαση. Πρωτογενής ταύτιση και μητρικό μορφοείδωλο ΚΩΣΤΑΣ ΖΕΡΒΟΣ Το ενδοψυχικό και το διυποκειμενικό στη σύγχρονη ψυχανάλυση 16ο Διεθνές Φόρουμ Ψυχανάλυσης ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΜΑΝΙΑΔΑΚΗΣ Jacques Angelergues Ψυχαναλυτική εργασία σε θεραπευτικές συνεντεύξεις γονιώνβρέφους: Η Έμμυ, έντεκα μηνών, το κοριτσάκι που δεν πεινούσε ποτέ... ΞΑΝΘΗ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ- ΑΡΙΣΤΕΑ ΣΚΟΥΛΙΚΑ της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας Ιανουάριος - Φεβρουάριος - Μάρτιος 2011 [τεύχος 41] Επιστημονική εκδήλωση της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας Το τραύμα Δεκέμβριος 2010, Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης Αφιερωμένη στην επέτειο των 100 χρόνων από την Ίδρυση της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ένωσης Νίκος Τζαβάρας Εναρκτήρια Ομιλία Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί φίλοι, αγαπητοί συνάδελφοι. Αγαπητέ κύριε Έρλιχ Σ Σας ευχαριστώ θερμά για τη συμμετοχή σας στη σημερινή μας εκδήλωση, σε μία εναρκτήριο εκδήλωση της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας που πραγματοποιείται στη Θεσσαλονίκη. Ένα πρώτο, εορταστικό έναυσμα για τη διοργάνωσή της αποτελεί η συμπλήρωση μιας εκατονταετίας από τη σύσταση της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Εταιρείας, της οποίας η σχεδιαζόμενη ίδρυση αναφέρεται αρχικώς στην επιστολή που απευθύνει ο Φρόυντ στον Ferenzi την πρωτοχρονιά του «Τι θα λέγατε για μια περισσότερο πειθαρχημένη οργάνωση με τη μορφή ενός συλλόγου και μιας μικρής συνοδευτικής εισφοράς; Έγραψα και στον Γιουνγκ δύο λέξεις υπαγορευμένες από την ίδια σκέψη» σημειώνει. Μόλις τρεις μήνες αργότερα είχε επιτευχθεί η ίδρυση της IPA, της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Εταιρείας. Βεβαίως αυτής της τομής στην Ιστορία της Ψυχανάλυσης την οποία επιφέρει η θεσμοποίηση ενός συντονιστικού οργάνου είχαν προηγηθεί μεγάλης σημασίας θεωρητικές και κλινικές εδραιώσεις μιας ανερχόμενης επιστήμης με συγκλονιστικές επιπτώσεις στον επαναπροσδιορισμό του ανθρώπινου ψυχισμού. Ο πολλαπλασιασμός των οπαδών της σε διαφορετικές χώρες πέραν του γερμανόφωνου πολιτισμικού κύκλου είχε καταστήσει προφανή την ανάγκη ενός διεθνούς διαλόγου εντός ενός οργανωμένου πλαισίου. Οι επόμενες δεκαετίες, μετά το 1910, δεν επεφύλαξαν ωστόσο στην ψυχαναλυτική κίνηση μόνον μία ραγδαία ανάπτυξη αλλά και την αιφνίδια, τραυματική της ανακοπή κατά τη διάρκεια του Εθνικοσοσιαλισμού που οδήγησε στον αφανισμό ή στο διωγμό ενός μεγάλου αριθμού ψυχαναλυτών, μεταξύ των οποίων και του ιδίου του Φρόυντ, κυρίως από τη Γερμανία και την Αυστρία. Ήταν περίοδος ενός δελτίο της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας [τεύχος 41] 1

2 αδυσώπητου εκβαρβαρισμού και αντισημιτισμού, ο οποίος εξολόθρευσε εκατομμύρια Εβραίων, στρεφόμενος ταυτόχρονα ενάντια στη μοναδική συνδρομή των πνευματικών τους κατακτήσεων προς τον παγκόσμιο πολιτισμό. Το ότι η Θεσσαλονίκη γνωρίζει τις πολυσχιδείς προσφορές του εβραϊσμού στην ιστορική της διαδρομή όπως όμως και την ανελέητη καταστροφή που υπέστη στη διάρκεια του ολοκαυτώματος, υπήρξε ένα πρόσθετο κίνητρο για την Ψυχαναλυτική Εταιρεία να επιλέξει το «Τραύμα» ως θεματική της ημερίδος. Η έννοια του Τραύματος, που συνυφαίνεται με τις πρωταρχικές κλινικές εικόνες που απασχόλησαν τον Φρόυντ, διατρέχει τόσο την ερμηνεία σωματικών-ψυχικών νευρωτικών εκδηλώσεων όσο και βιωμάτων που εισβάλλουν στην ενδοψυχική υποκειμενική πραγματικότητα μέσω της ιστορικής συνθήκης. Ωστόσο παρά την τραγική διαδρομή της Ιστορίας της Ψυχανάλυσης, η Διεθνής Ψυχαναλυτική Εταιρεία, έχοντας επιβιώσει και ισχυροποιήσει την εμβέλειά της, εγείρει πλέον την αξίωση για την οικουμενική διεύρυνση του διαλόγου που διαμορφώνεται στο πλαίσιό της. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες καταβλήθηκαν ιδιαίτερες προσπάθειες για την ίδρυση ή επανίδρυση Εταιρειών σε ένα πλήθος κρατών στα οποία είτε είχε διακοπεί η εξέλιξη της ψυχανάλυσης ή των θεσμών της, όπως στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, είτε δεν είχαν υπάρξει ποτέ κατά το παρελθόν εκπαιδευτικά ινστιτούτα. Ένας από τους τρόπους που εφαρμόστηκαν παρακάμπτοντας έως ένα σημείο τους καθιερωμένους εκπαιδευτικούς όρους υπήρξε και παραμένει η shuttle analysis ή η συμπυκνωμένη ανάλυση condensed analysis κατά την οποία υποψήφιοι αναλυτές επισκέπτονται περιοδικά τον τόπο όπου εργάζεται ο διδακτικός αναλυτής ή αντιστρόφως διδάσκοντες αναλυτές προσέρχονται στην πόλη όπου δημιουργείται υπό την εποπτεία της Διεθνούς μία Tο ΔEΛTIO της EΛΛHNIKHΣ ΨYXANAΛYTIKHΣ ETAIPEIAΣ είναι τρίμηνη έκδοση της EΛΛHNIKHΣ ΨYXANAΛYTIKHΣ ETAIPEIAΣ Iδιοκτήτης EΛΛHNIKH ΨYXANAΛYTIKH ETAIPEIA Eκδότης ΣΩTHPHΣ MANΩΛOΠOYΛOΣ Συντακτική Eπιτροπή Δελτίου APIΣTEA ΣKOYΛIKA, KΩΣTAΣ ZEPBOΣ, XPHΣTOΣ ZEPBHΣ, ΔHMHTPHΣ ΣAKEΛΛAPHΣ, ΣΠYPOΣ MHTPOΣYΛHΣ Συντακτική Eπιτροπή Iστοσελίδας IΩANNA ΠANAΓIΩTOΠOYΛOY, IAKΩBOΣ KΛEΩΠAΣ Γλωσσική Eπιμέλεια EΛEYΘEPIA KOΨIΔA Γραμματεία ANNA APΓYPOΠOYΛOY Διεύθυνση MONHΣ ΠETPAKH 4, AΘHNA , THΛ.: , FAX: , Eκδόσεις META, Πουλχερίας 4-6, Aθήνα , Tηλ.: , , νέα εταιρεία για τη διεξαγωγή σεμιναρίων, εποπτειών κτλ. Με αυτές τις αναφορές προδίδω έναν τρίτο λόγο για τη διεξαγωγή αυτής της συνάντησής μας στη Θεσσαλονίκη: Η Ελληνική Ψυχαναλυτική Εταιρεία της οποίας όλα σχεδόν τα μέλη και όλοι σχεδόν οι εκπαιδευόμενοι βρίσκονται στην Αθήνα απεφάσισε να ανακοινώσει σήμερα την πρόθεσή της να διευκολύνει την ψυχαναλυτική εκπαίδευση συναδέλφων, οι οποίοι κατοικούν εντός της Ελλάδος αλλά εκτός Αθηνών ή έχουν ως τόπο παραμονή τους την Κύπρο, εκπονώντας ένα ανάλογο πρόγραμμα με εκείνο της αποκαλούμενης συμπυκνωμένης ανάλυσης, όπως δοκιμάστηκε με επιτυχία διακρατικά. Δίχως άλλο αποτελεί μία δυσάρεστη πραγματικότητα το γεγονός ότι μέλη της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Εταιρείας προσφέρουν το έργο τους με πρόσθετη εξαίρεση την Πάτρα εν τέλει μόνον στην Αθήνα. Είμαι δε χαρούμενος που τη στιγμή αυτή είναι κοντά μας ο κύριος Erlich, ένας διαπρεπής αναλυτής από το Ισραήλ, ο οποίος έχει ιδιαιτέρως συμβάλει στη μελέτη των εκπαιδευτικών μοντέλων που έχουν επικρατήσει στο πλαίσιο της Διεθνούς όπως και στην προώθηση της ψυχαναλυτικής παιδείας διά μέσου νέων εκπαιδευτικών πρακτικών. Πιστεύω πως γίνεται μάρτυρας μιας πρωτοβουλίας μας η οποία τον ενδιαφέρει και την οποία καλείται να συνδράμει. 2 δελτίο της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας [τεύχος 41]

3 Ας μου επιτρέψετε να στραφώ με συντομία στο περιεχόμενο της εκδήλωσής μας στο οποίο θα επικεντρωθούν οι εισηγήσεις που θα επακολουθήσουν όπως και η συζήτηση που θα αναπτυχθεί. Αν μεταξύ άλλων καταλήξαμε στην επιλογή του Ψυχικού Τραύματος ως ενός σημείου αναφοράς της συνάντησής μας, αυτό υπαγορεύτηκε από τον κεντρικό ρόλο που διεκδικεί στην ψυχαναλυτική θεώρηση αφενός για την κατανόηση ψυχοπαθολογικών καταστάσεων όπως αναπτύχθηκε ήδη τα τέλη του 19ου αιώνα, αφετέρου εξαιτίας της διαρκούς επικαιρότητας του Τραύματος στην ψυχαναλυτική σκέψη. Από την απαρχή της διατύπωσης των πρώτων συλλήψεων που αφορούν την ενδοψυχική διαδρομή του, σχεδόν όσες διαφορετικές ψυχαναλυτικές κατευθύνσεις αναφύησαν προσέθεσαν και συνεχίζουν να προσθέτουν νέες ή συμπληρωματικές προσεγγίσεις στην ερμηνεία τραυματικών γεγονότων. Δίχως αμφιβολία η συνεισφορά του Φρόυντ έγκειται ευθύς εξαρχής στην υπόδειξη πως οι ψυχικές διαταραχές οφείλουν να μην εκλαμβάνονται ως μία άμεση απόρροια φυσικών γεγονότων που έχουν επενεργήσει, αλλά να κατανοούνται και να αντιμετωπίζονται ως συνπροερχόμενες από τις ατομικές δυνατότητες επεξεργασίας τους. Ο εσωτερικός, ενδόμυχος κόσμος των βιωμάτων προκαθορίζει την έκταση του ψυχικού τραύματος. Βεβαίως ο Φρόυντ συνεχίζει στο έργο του να υπογραμμίζει τη σημασία επώδυνων, ισχυρών εξωτερικών γεγονότων ως αιτιωδών παραγόντων για ορισμένα ψυχικά φαινόμενα ή διαταραχές. Έτσι γύρω από την έννοια του ψυχικού τραύματος συμπλέκονται απορίες επανερχόμενου κλινικού ενδιαφέροντος για τη σχέση ανάμεσα στη Φαντασία και την Πραγματικότητα, ανάμεσα στην εσωτερική και εξωτερική πραγματικότητα αργότερα ανάμεσα στη χαρακτηρολογική δομή και την έκταση του τραύματος. Μολονότι το ενδιαφέρον για το τραύμα, την τραυματική νεύρωση ή την υστερία που συμπεριλαμβάνονται ως εστιακές προκλήσεις σε μία πρώτη φάση της εκδίπλωσης της ψυχαναλυτικής θεωρίας δεν παύει ποτέ ολοσχερώς να απασχολεί τους ερευνητές, εντούτοις όπως παρατηρεί ο Cremerius, η κατίσχυση της θεωρίας των ενορμήσεων παραγκωνίζει το Τραύμα ύστερα από τη σχετική λήθη στην οποία περιέρχεται η Θεωρία της Αποπλάνησης. Με την Ψυχολογία του Εγώ επιτυγχάνεται η αναγωγή της «μηχανικής του τραύματος» σε μία καθαρώς ψυχοοικονομική άποψη σύμφωνα με την οποία θραύεται η προστασία του Εγώ από τα ερεθίσματα (Reizschutz). Εντούτοις με την επικράτηση της Θεωρίας των Αντικειμενοτρόπων Σχέσεων ο Kernberg θα επανέλθει στην άποψη στο πλαίσιο μιας ομιλίας του στο Λιντάου το 1999 γίνεται απτή η τοποθέτησή του ότι σε ένα μεγάλο μέρος οριακών περιπτώσεων είναι δυνατό να ανιχνευθεί στη γενεσιουργό ρίζα τους ένας πραγματικός τραυματισμός, ένα αληθινό τραύμα, συχνά προερχόμενο από σεξουαλική κακοποίηση. Αντιστρόφως συγγραφείς όπως ο Kohut ή ο Grundberger που επιμένουν στην ανάδειξη των ναρκισσιστικών απαιτήσεων του υποκειμένου, περιγράφουν τη ναρκισσιστική πληγή του υποκειμένου ως μία αναπόδραστη συνθήκη που προέρχεται από την απώλεια της πρωταρχικής αρχαϊκής παντοδυναμίας του. Οπότε η οποιαδήποτε αντικειμενότροπη σχέση περικλείει εν δυνάμει την απειλητική εισβολή του αντικειμένου σ ένα Εγώ που δεν ανέχεται την πάντα υποκειμενικά εκτιμώμενη πλημμυρίδα των ερεθισμάτων. Η καταγραφή τους δεν επισημαίνεται με συγκριτικά ποσοτικά κριτήρια καθώς, στο ίδιο θεωρητικό πλαίσιο, η ευθραυστότητα, η ευαλωτότητα του Εαυτού συνάγεται κυρίως από προδιαθετικούς παράγοντες. Τέλος, ας σημειωθεί ότι τις τελευταίες δεκαετίες απασχόλησε ένα πλήθος ερευνητών το τραύμα ως συνέπεια του πολέμου και των διώξεων που κατέστησε έντονο το πρόβλημα της θεραπείας ατόμων που είχαν εκτεθεί σε ακραίες συνθήκες τραυματισμού. δελτίο της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας [τεύχος 41] 3

4 Το τραύμα Θεσσαλονίκη 2010 Shmuel Erlich Τίνος είναι το τραύμα; Ατομικές, ομαδικές και κοινωνικές προοπτικές Ο ομιλητής στην εισαγωγή του ορίζει την έννοια και τη θέση του τραύματος στο πλαίσιο της ψυχαναλυτικής θεωρίας. Θεωρεί ότι το τραύμα είναι μια από τις πιο στέρεες έννοιες στην ψυχαναλυτική ιστορία, καθώς εμπλέκει την εξωτερική πραγματικότητα και με αυτόν τον τρόπο αφήνει την υπόσχεση αντικειμενικότητας και επαληθευσιμότητας. Η προέλευση του όρου «τραύμα» είναι από την ιατρική, η οποία αναγνωρίζει διάφορα είδη τραύματος, μεταξύ των οποίων και το ψυχολογικό: συναισθηματική και ψυχολογική βλάβη, η οποία προκύπτει από μια ακραία ψυχοπιεστική και απειλητική για τη ζωή κατάσταση. Η ιατρική καταγωγή του όρου εξηγεί την ανάγκη χρήσης του προθέματος «ψυχο» όταν αναφερόμαστε στο τραύμα στην ψυχανάλυση. Έτσι μιλάμε για «ψυχοπαθολογία» ή για «ψυχικό τραύμα». Όμως, αυτό το πλαίσιο προέλευσης της έννοιας του ψυχικού τραύματος δηλώνει μια σχέση με την ιατρική η οποία είναι περισσότερο βαθιά από αυτήν μιας μεταφοράς η οποία βασίζεται σε έναν δάνειο όρο. Η έννοια του τραύματος μας συνδέει άμεσα με το δίλημμα ψυχή-σώμα. Το τραύμα πρωταρχικά παραπέμπει σε κάτι το σωματικό που έχει αντικειμενική βάση και με αυτήν την έννοια αναγνωρίζει στο αντικείμενο του τραύματος το θύμα. Καθώς ο όρος ενσωματώθηκε στην ψυχαναλυτική θεωρία, διατήρησε κάποια σημαντικά χαρακτηριστικά που σχετίζονταν με την προέλευσή του, με την έννοια της αναγνώρισης κάποιας αιτιολογικής λογικής, αυτή τη φορά σχετικά με την πρόκληση των νευρώσεων. Γνωρίζουμε τις μετατοπίσεις του Φρόυντ στη ροή του χρόνου, όσον αφορά την αιτιολογία του τραύματος. Από πρώιμες θέσεις του, όπου αναγνωρίζει μιαν εξωτερική, αντικειμενική αιτιότητα, όπως στις Μελέτες για την υστερία ( , σ. 6), σε μια όψιμη, όπου αναφέρεται ουσιαστικά σε μια υποκειμενική, ψυχική αιτιότητα (Μωυσής και Μονοθεϊσμός, 1939, σ. 72). Παρ όλες αυτές τις επανατοποθετήσεις, με την υιοθέτηση ενός ψυχολογικού μοντέλου ερμηνείας, φαίνεται ότι παραμένει στον Φρόυντ μια έντονη τάση για αιτιολογικές, θετικιστικού τύπου εξηγήσεις, με άξονα το δίπολο ψυχή-σώμα, στην προσπάθεια απαρτίωσης του τελευταίου σε μια ενότητα με συνοχή. Ταυτοχρόνως, η ιδιαίτερη τοποθέτηση για το τραύμα και τον τραυματισμό παραμένει ένα στοιχείο το οποίο συνεχίζει να χρωματίζει έντονα την ψυχαναλυτική οπτική. Ο Φρόυντ, το 1915, στο Ενορμήσεις και τύχη των ενορμήσεων, προβάλλει τρεις πολικότητες οι οποίες κυβερνούν την ψυχική ζωή. Μια πρώτη είναι αυτή του υποκείμενο-αντικείμενο (αλλιώς Εγώ/self-εξωτερικός κόσμος). Έχει μια θετικιστική λογική, με την έννοια ότι ορίζει τη θέση του «πραγματικού», σε αντίθεση με την εσωτερική, υποκειμενική πραγματικότητα. Η δεύτερη πολικότητα είναι αυτή του ευχάριστο-πόνος. Εδώ τοποθετείται η συναισθηματική διάσταση της εμπειρίας, η οποία είναι ολοκληρωτικά υποκειμενική. Η τρίτη πολικότητα είναι αυτή του ενεργητικό-παθητικό. Συνδέεται στενά με την υποθετική πολικότητα του αρσενικό-θηλυκό, και επιχειρεί να χαρακτηρίσει την εμπειρία με όρους πράξης (action). Με σκοπό να προσεγγίσει την ανθρώπινη εμπειρία με επιστημονικούς όρους, ο Φρόυντ δείχνει να ενδιαφέρεται ιδιαιτέρως για τη διάκριση, της πρώτης πολικότητας, ανάμεσα στο υποκειμενικό και το αντικειμενικό. Οδηγήθηκε όμως στην αναζήτηση μιας εσωτερικής αιτιότητας, η οποία τοποθετείται απέναντι στην εξωτερική αιτιότητα. Η λύση την οποία βρήκε ήταν ιδιοφυής, αναγνωρίζοντας μιαν εσωτερική δύναμη η οποία είναι εξωτερική υπό την οπτική γωνία του υποκειμένου. Πρόκειται για έναν εσωτερικό Άλλον, το Ασυνείδητο. Όσο ιδιοφυής όμως και αν είναι αυτή η λύση είναι ακόμη μερική και ανεπαρκής. Και αυτό γιατί το ασυνείδητο μπορεί να γίνει συνειδητό, το Αυτό μπορεί να μεταμορφωθεί, σε κάποιο βαθμό, σε Εγώ. Από την άλλη πλευρά οι ενορμήσεις (instinctual drives) δεν μπορούν ποτέ να το κάνουν αυτό πλήρως, αφού η προέλευσή τους είναι σωματική και δεν εκδηλώνονται στον ψυχικό κόσμο παρά μόνο σαν φαντασιωτικά παράγωγα και αναπαραστάσεις. Η παρούσα στάση κάποιων ψυχαναλυτικών σχολών να καταργήσουν το δεσμό μεταξύ ενορμήσεων και ασυνειδήτου εκτοπίζει το Ασυνείδητο από την αυτόνομη θέση του. Από την άλλη πλευρά, μια τέτοια κατάργηση ενισχύει το ρόλο και τη θέση του τραύματος. Με άλλα λόγια, όσο μικρότερος είναι ο ρόλος των ενορμήσεων τόσο μεγαλύτερος είναι ο ρόλος του τραύματος. Η αντίληψη, εκ μέρους του Φρόυντ, αυτής της πιθανότητας, οδήγησε στην αλλαγή της θεωρίας των ενορμήσεων προς την κατεύθυνση του δυαδικού μοντέλου. Μέσα από αυτό αναζήτησε μιαν απάντηση για τον περιορισμό του υποκειμενικού ψυχικού κόσμου (με τη μορφή της έκπτωσης της αρχής της ευχαρίστησης) στις τραυματικές αντιδράσεις. Έτσι στράφηκε στην ενόρμηση θανάτου, ως δύναμη η 4 δελτίο της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας [τεύχος 41]

5 οποία εσωτερικά μάχεται τις δυνάμεις της ζωής. Στο πλαίσιο αυτό το τραύμα ορίστηκε εκ νέου ως κατακλυσμός του ψυχικού οργάνου ή, για μεγαλύτερη ακρίβεια, του Εγώ που προσφάτως ορίστηκε ως ψυχικό σύστημα. Κατ αυτόν τον τρόπο ο Φρόυντ βρήκε ένα συμβιβασμό ο οποίος του επιτρέπει να διατηρήσει και τους δύο όρους: το τραύμα αναπαρίσταται πάντα ως εξωτερικό, ως πραγματικό συμβάν, ενώ ταυτοχρόνως η επίπτωσή του καθορίζεται μέσα από διαδικασίες επαναδιαμόρφωσης και λειτουργίας ενορμητικών, δηλαδή εσωτερικών, δυσπροσαρμοστικών μηχανισμών και κινήτρων. Σε μετέπειτα θεωρητικές εξελίξεις επί του θέματος, ιδιαιτέρως σε σχήματα της Ψυχολογίας του Εγώ, στο τραύμα αναγνωρίζεται ο ρόλος και η θέση ενός εξωτερικού συμβάντος ή συνθήκης που προσβάλλει το ψυχικό όργανο μέσα από ένα κατακλυσμό διεγέρσεων σε ανυπόφορη ποσότητα ή ποιότητα. Είναι όμως γεγονός ότι υπ αυτήν την έννοια το τραύμα μπορεί να γίνει αντιληπτό με όρους επίδρασης επάνω σε ένα μοναδικό άτομο, με την έννοια ότι συναρτάται με την αποτελεσματικότητα ή μη των συγκεκριμένων δικών του προσαρμοστικών μηχανισμών. Αυτό αποδίδει μιαν υποκειμενική διάσταση στο φαινόμενο, για το οποίο δεν μπορεί να υπάρξει αντικειμενική αποτίμηση. Αν τείνουμε να θεωρήσουμε το τραύμα ως αποτέλεσμα κακής προσαρμογής απέναντι σε μια εξωτερική, αντικειμενική και ειδικής φύσεως επίδραση, το Ολοκαύτωμα θέτει υπό αμφισβήτηση μια τέτοια θεώρηση. Το Ολοκαύτωμα πιθανώς αποτελεί το μεγαλύτερο, το περισσότερο αδιανόητο τραύμα στη μέχρι τώρα γνωστή ιστορία του ανθρώπου. Πώς όμως μπορούμε να εξηγήσουμε το γεγονός ότι οι ψυχοπαθολογικές συνέπειες σε ανθρώπους που το υπέστησαν είναι συχνά όχι διαφορετικού μεγέθους, ίσως μάλιστα και λιγότερες, από αυτές που παρατηρούμε σε ένα εκτροχιασμό τρένου, σε ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα, ή στον πόλεμο; Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε την τεράστια απόσταση ανάμεσα στο μέγεθος του τραύματος και στην ψυχοπαθολογική του επίπτωση; Για να δοθεί εξήγηση στο φαινόμενο έχουν χρησιμοποιηθεί όροι όπως «αυτιστική εγκύστωση» («autistic encapsulation») και «αποτυχία συμβολοποίησης». Ο Shmuel Erlich υποστηρίζει ότι το μοντέλο προσαρμογής που χρησιμοποιεί η Ψυχολογία του Εγώ στην πραγματικότητα είναι μια μερική μόνο απάντηση στο όλο θέμα. Ο ομιλητής υποστηρίζει ένα διπλής πορείας μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο καθετί που επιδρά στην ψυχική κατάσταση (εμπειρία), είτε είναι συνειδητό είτε είναι ασυνείδητο, έχει μια διπλή ύπαρξη ή καταλαμβάνει ένα διπλό ψυχικό τόπο ή, διαφορετικά, εκτυλίσσεται με δύο παράλληλους, διαφορετικούς τρόπους (modalities) Αυτοί οι δύο τρόποι αντιτίθενται όσον αφορά την ποιότητα της εμπειρίας σύνδεσης (experienced relatedness) ανάμεσα στον εαυτό και στον άλλο, ανάμεσα στο υποκείμενο και στο αντικείμενο. Στην πρώτη περίπτωση πρόκειται για μια σχέση μαζί (togetherness), σε ένα (oneness), για μια συγχώνευση, ενώ στη δεύτερη περίπτωση πρόκειται για χωριστές καταστάσεις, για διάκριση και αυτόνομη ύπαρξη. Στην πρώτη περίπτωση η ποιότητα η οποία βιώνεται είναι υπαρξιακή, σχετίζεται με το είναι (being), είτε πρόκειται για το on-going-being του Winnicott (1971), για τη συμβιωτική ευδαιμονία (symbiotic bliss) της Mahler (1973) ή για το at-oneness του Stern (1985). Στη δεύτερη περίπτωση η ποιότητα της σχέσης η οποία βιώνεται παίρνει ένα μηχανιστικό (instrumental) χαρακτήρα, με την έννοια ότι εκφράζει μιαν όψη πράττειν (doing), η οποία λαμβάνει χώρα ανάμεσα στο υποκείμενο και το αντικείμενο. Ο ομιλητής αναφέρει ότι έχει χρησιμοποιήσει στα κείμενά του, σε διάφορες περιστάσεις, το εν λόγω μοντέλο της διπλής ψυχικής διαδρομής της εμπειρίας σε είναι και πράττειν. Ανάμεσα σε αυτές είναι και εκείνη της διαγενεαλογικής επίπτωσης του τραυματισμού στην περίπτωση του Ολοκαυτώματος. Σε μια μελέτη των τύπων ταύτισης απογόνων ανθρώπων που επέζησαν του Ολοκαυτώματος (Felsen και Erlich, 1990) παρατηρήθηκε ότι οι εν λόγω απόγονοι δεν παρουσίαζαν, σε σχέση με μια ομάδα ελέγχου, υψηλότερα ποσοστά συνηθισμένης ψυχοπαθολογίας αλλά περισσότερα χαρακτηριολογικά στοιχεία. Στην πρώτη γενιά απογόνων διαπιστώθηκε μια ενίσχυση του τύπου πράττειν της εμπειρίας σύνδεσης με τον άλλο με αντίστοιχη μείωση του τύπου είναι. Στη δεύτερη γενιά απογόνων οι άνθρωποι σχετίζονταν μεταξύ τους σχεδόν αποκλειστικά με μηχανιστικούς τύπους σχέσης (instrumental), δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο «πραγματικό», σαν ένα τρόπο να εκφράσουν το γεγονός ότι είναι μαζί, ότι έχουν αγάπη. Η υπόθεση του Shmuel Erlich είναι ότι το τραύμα αποτελεί μια όψη της πραγματικότητας η οποία εισβάλλει στον ψυχικό κόσμο του ατόμου και τον καθιστά ανίκανο να νιώσει ζωντανός, συναισθηματικά συνδεμένος με τους άλλους. Η εν λόγω παραβίαση υποχρεώνει τον τύπο είναι της ύπαρξης να μεταστραφεί στο αρνητικό του, στο μη είναι, οδηγώντας σε μια συνάντηση με τον ψυχικό θάνατο. Η συμβολοποίηση αντικαθίσταται από το «πραγματικό», κάτι που αντιστοιχεί σε παύση της ικανότητας αναπαράστασης. Η τραυματική όμως παραβίαση μπορεί να έχει δύο όψεις, οι οποίες είναι δυνατόν να συνδυαστούν με διαφόρους τρόπους. Έτσι το τραύμα μπορεί να εισβάλει στον ψυχισμό του ατόμου, όπως μπορεί να προσβάλει την κοινότητα στην οποία ανήκει το άτομο. Το ατομικό τραύμα ενδέχεται να οδηγήσει στην κατάθλιψη και στη μελαγχολία ή σε μια διαδικασία δελτίο της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας [τεύχος 41] 5

6 πένθους. Η εξέλιξη θα καθοριστεί, σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία, από το μέγεθος της ασυνείδητης αμφιθυμίας, της ταύτισης με τα τμήματα του απολεσθέντος αντικειμένου που έχουν μισηθεί, από την ποιότητα του Υπερεγώ και από τις εξαρτητικές ανάγκες του ατόμου. Εδώ όμως ο ομιλητής θα προσθέσει έναν άλλο παράγοντα. Πρόκειται για το βαθμό σύνδεσης του ατόμου με την κοινότητα, για το πόσο αισθάνεται ότι ανήκει σε αυτήν και, αντίστροφα, για το πόσο η εν λόγω κοινότητα έχει αντίστοιχα συναισθήματα απέναντί του. Στο μέτρο που το άτομο ανήκει σε μια κοινότητα η επίδραση κάποιας απώλειας επάνω του περιορίζεται και καθίσταται λιγότερο τραυματική. Η σύνδεση με την κοινότητα και η αίσθηση του ανήκειν στην κοινότητα ενισχύονται μέσα από κοινωνικού τύπου τελετουργίες, μέσω των οποίων το άτομο συναντά τη βασική αλήθεια ότι δεν υπάρχει ως ναρκισσιστική μονάδα, περιβαλλόμενο από ένα κενό. Αποτελεί τμήμα μιας αλυσίδας ιστορικής ύπαρξης, η οποία σηματοδοτεί τη δύναμη της ζωής ή τον Έρωτα, και με αυτήν την έννοια είναι αιώνια. Ο ομιλητής αναφέρεται στο παράδειγμα της δολοφονίας του πρωθυπουργού του Ισραήλ Ράμπιν, στη συνέχεια της οποίας εκτυλίχθηκαν, σε ένα κοινωνικό επίπεδο, διάφορες εκδηλώσεις και τελετουργίες πένθους. Η υπόθεσή του είναι ότι όλα αυτά αντιπροσώπευαν και ένα αγκάλιασμα ανάμεσα σε διάφορες γενιές, κάτι το οποίο αποτελεί μια ζωντανή έκφραση του τύπου είναι σύνδεσης με τους άλλους που επιτρέπει σε κάποιον να αντέξει καλύτερα το τραύμα. Υπάρχουν τραύματα που προσβάλλουν κατευθείαν την κοινότητα, όπως είναι μια φυσική καταστροφή, μια τρομοκρατική επίθεση ή μια οικονομική κρίση. Σε αυτές τις περιπτώσεις δοκιμάζεται η ενότητα της κοινότητας. Ο ομιλητής αναφέρεται στα σημεία του έργου του Φρόυντ που προσεγγίζουν τους ψυχολογικούς μηχανισμούς οι οποίοι βρίσκονται στη βάση της κοινωνικής συγκρότησης, όπως είναι η ναρκισσιστική επένδυση του ηγέτη, που παίρνει τη θέση του Ιδεώδους του Εγώ των ατόμων, και οι αμοιβαίες ταυτίσεις μεταξύ των μελών της κοινότητας. Το εν λόγω σχήμα φαίνεται να είναι λειτουργικό σε ένα μεγάλο αριθμό κοινωνικών ομάδων, όπως ο στρατός, η εκκλησία, αλλά και ακραίων κοινωνικών οργανώσεων. Στην προέκταση αυτής της προοπτικής ο εισηγητής μελετά το ρόλο των ιδεολογιών στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής και στην ενίσχυση της ικανότητας αντιμετώπισης του τραύματος. Σε ένα ατομικό επίπεδο, «οι ιδεολογίες, οι αξίες και η πίστη αποτελούν όψεις του Ιδεώδους του Εγώ, το οποίο αντιπροσωπεύει μέσα στο ψυχικό όργανο τη ναρκισσιστική επένδυση εαυτού ως αντικειμένου λατρείας και εξιδανίκευσης». Ευνοούν την πίστη στην αξία και το νόημα του να είναι κάποιος ζωντανός, να είναι αυτός που είναι και να το υπερασπίζεται. Με αυτήν την έννοια ανήκουν στην κατηγορία ψυχικής εμπειρίας του τύπου είναι, και δεν χαρακτηρίζονται υποχρεωτικά από ορθολογισμό, όπως δεν ευνοούν αναγκαστικά και την προσαρμογή στην πραγματικότητα. Η ψυχαναλυτική αντιμετώπιση θυμάτων μαζικού κοινωνικού τραύματος επιβάλλει κάποιες ιδιαιτερότητες στον θεραπευτικό χειρισμό, στη βάση μιας ειδικής εκπαίδευσης του θεραπευτή, αφού η ψυχαναλυτική ικανότητα διαχείρισης μιας συνήθους μακροχρόνιας θεραπείας δεν επαρκεί απέναντι στις χρονικά άμεσες συνέπειες ενός τέτοιου τραύματος. Ο Shmuel Erlich αναφέρεται στην προσωπική του εμπειρία συνεργασίας στο πλαίσιο μιας ομάδας ψυχαναλυτών, για περισσότερο από είκοσι χρόνια, για την αντιμετώπιση διαγενεαλογικών ψυχικών συνεπειών του Ολοκαυτώματος, σε ασθενείς δεύτερης και τρίτης γενιάς. Πρόκειται για μια ομάδα ψυχαναλυτών, ψυχοθεραπευτών και άλλων ειδικοτήτων, Γερμανών, Ισραηλινών και Παλαιστινίων, οι οποίοι συνεργάστηκαν σε ειδικά σχεδιασμένες διαλέξεις για Σχέσεις Ομάδας (Group Relations). Στον ψυχαναλυτή εγείρονται ειδικά όμως θέματα όταν έχει να κάνει με ασθενείς, οι οποίοι εμπλέκονται, όπως και αυτός, σε κοινωνικά τραύματα, του τύπου της 11ης Σεπτεμβρίου ή αναλόγων ή μικρότερης έκτασης τραυματισμών. Σε αυτήν την περίπτωση, η προσέγγιση και η κατανόηση του τραύματος πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη δυναμική των ομαδικών και κοινωνικών διαδικασιών και διεργασιών. Η κοινή, τραυματική εμπειρία ασθενούς και ψυχαναλυτή, επανακαθορίζει την εξωτερική πραγματικότητα, επιτρέποντας μια κοινωνικά καθορισμένη κατανόηση. Η εν λόγω κατάσταση οδηγεί επίσης σε νέες, τραυματικά καθοριζόμενες κοινωνικές ταυτίσεις, οι οποίες στηρίζονται στην κοινή εμπειρία του τραύματος «και, πέρα από αυτό, στην κοινή επιβίωση, ενοχή, κατάθλιψη και επανόρθωση, και κάποιες φορές στην ελπίδα». Ο Shmuel Erlich, ολοκληρώνοντας, αναφέρει και κάποιους κινδύνους που περικλείει, για τη θεραπεία, η εν λόγω κοινή τραυματική εμπειρία ασθενούςψυχαναλυτή. Η αίσθηση συναδελφικότητας και αδελφικότητας που μπορεί να δημιουργηθεί είναι δυνατόν να εμπλέξει αρνητικά την ικανότητα διαχείρισης της μεταβίβασης και να υποσκάψει το ψυχαναλυτικό έργο. Έτσι, καταλήγει ο Erlich, σχετικά με την αποστολή του ψυχαναλυτή σε αυτές τις περιπτώσεις, ότι «είναι μια λεπτή γραμμή, στην οποία χρειάζεται κάποιος να βαδίσει με θέρμη, κατανόηση και συμπάθεια, αλλά χωρίς να χαθεί ο γενικός αναλυτικός σκοπός και το συνολικό αναλυτικό έργο». ΧΡΗΣΤΟΣ ΖΕΡΒΗΣ 6 δελτίο της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας [τεύχος 41]

7 Το τραύμα Θεσσαλονίκη 2010 Εισηγήσεις Ο Δημήτρης Τζάκσον, ως σχολιαστής της εισήγησης του κ. Shmuel Ehrlich, αναφέρθηκε σε κάποια σημεία της εν λόγω εργασίας, για να τα εμβαθύνει και να τα προεκτείνει. Ένα πρώτο σημείο αφορά τη διαπίστωση του S.E. ότι οι επιπτώσεις ενός σοβαρού ψυχικού τραύματος βρίσκονται σε επίπεδο υπαρξιακό. Ο Δ. Τζάκσον θυμίζει επ αυτού την καρτεσιανή ρήση «Σκέπτομαι άρα Υπάρχω». Το άτομο το οποίο στερείται αυτής της ικανότητας δρα μηχανιστικά, χωρίς να μπορεί να συμβολοποιεί, κάτι το οποίο ισοδυναμεί με ένα είδος ψυχικού θανάτου. Αυτές οι σκέψεις οδηγούν τον ομιλητή στον Μπίον και τη θεωρία του για το εμπεριέχον. Το υπαρξιακό βίωμα, στο οποίο αναφέρεται ο Shmuel Erlich, ότι η ζωή μας έχει νόημα, σχετίζεται με το νόημα που είχε κάποτε το υποκείμενο για κάποιον άλλον. Δηλαδή με τη λειτουργία εμπεριέχοντος της μητέρας με την οποία το βρέφος ταυτίζεται λιγότερο ή περισσότερο επιτυχώς. Όμως στo πλαίσιo της σύγχρονης ψυχανάλυσης θα λέγαμε επίσης ότι στα θεμέλια της ψυχικής ζωής δεν πρέπει να υπάρχει μόνο ένα εσωτερικευμένο μητρικό στήθος αλλά και ένα τρίτο στοιχείο, το πατρικό. Ο Δημήτρης Τζάκσον συμφωνεί με τον Shmuel Erlich ως προς το ότι η αντιμετώπιση σε επίπεδο ομάδων μπορεί να απαιτεί άλλη προσέγγιση από αυτήν του αναλυτή, αν και η ψυχαναλυτική άποψη ίσως έχει κάτι να προσφέρει. Στο πλαίσιο της τελευταίας, η τραυματική επανάληψη θα πρέπει να απογυμνωθεί, να βρει τον δρόμο της μέσω της μεταβίβασης, απ όπου και θα βρει ένα διαφορετικό αντικείμενο το οποίο θα επιβιώσει στην επανάληψη του τραυματικού. Αν, όπως λέει ο Shmuel Erlich, οι τελετουργίες και τα ιδεώδη έχουν τη δυνατότητα να επαναφέρουν συνοχή, ζωντάνια και ταυτίσεις με τα υπόλοιπα μέλη, ο Δημήτρης Τζάκσον συμπληρώνει ότι αυτό συμβαίνει στο βαθμό που έχει συντελεσθεί ένας βαθμός επεξεργασίας αυτού του πένθους για το τραυματικό. Η προσπάθεια, σε συλλογικό επίπεδο, για νέους δεσμούς βασιζόμενους στη συλλογική επιβίωση είναι κάτι ιδιαίτερα επίκαιρο «όταν η κοινωνία μας μοιάζει να βάλλεται από παντού και μάλιστα από πηγές ανώνυμες και όχι εύκολα προσδιορισμένες, γεγονός που τις καθιστά ακόμα πιο απειλητικές και δυνητικά τραυματογόνες». Ο Σπύρος Μητροσύλης, στην εργασία του με τίτλο Ψυχικό τραύμα και μεταβίβαση, έκανε αρχικά αναδρομή στο έργο του Φρόυντ για να επισημάνει την εξέλιξη της έννοιας του τραύματος, η οποία από συγκυριακός αιτιολογικός παράγοντας της υστερίας στην αρχή του έργου του (1895) μετατράπηκε στη συνέχεια σε μία δομική οικουμενική έννοια στο κέντρο της οικοδόμησης του ψυχισμού και όχι μόνο της παθολογίας (1926). Η αναλυτική κατάσταση με το μείγμα ματαίωσης-σαγήνης συνδυάζοντας ευνοεί την επανάληψη και προκαλεί έτσι μία διέγερση που μπορεί να είναι τραυματική. Η εν λόγω επικαιροποίηση προσκαλεί κατά κάποιον τρόπο την ερμηνεία του αναλυτή με την οποία θα εισαχθεί ένα νόημα. Ο εισηγητής αναφέρθηκε στο τελευταίο έργο του Φρόυντ για τον άνθρωπο Μωυσή (1939), όπου μιλά για θετική ή αρνητική έκβαση του τραύματος. Χαρακτήρισε ως «θετικές εκβάσεις» αυτό που ονομάζουμε στην ψυχανάλυση καθήλωση στο τραύμα και εξαναγκασμό σε επανάληψη. Από την άλλη πλευρά, οι «αρνητικές αντιδράσεις» στο τραύμα αποτελούν άμυνες με σκοπό την αποφυγή της επαναφοράς και αναμνημόνευσης του τραυματικού βιώματος. Ο ψυχαναλυτής εργάζεται πάνω στα εκ των υστέρων που παράγει η μεταβίβαση μέσω των επαναλήψεων, οι οποίες αποτελούν ταυτοχρόνως και απόπειρες λύσης των υπέρμετρων εντάσεων μέσα στην ψυχαναλυτική συνεδρία. Αυτού του είδους οι μεταβιβάσεις ισοδυναμούν με αυτό που ο Φρόυντ ονομάζει «θετικές όψεις του τραύματος», στις οποίες ο ψυχαναλυτής αναγνωρίζει μιαν επικοινωνιακή διάσταση. Υπάρχουν όμως και τα «αρνητικά τραύματα», για τα οποία μιλά ο Φρόυντ, και τα οποία ευθύνονται για μεταβιβάσεις που δεν είναι σίγουρο ότι παρέχουν μια μεταλλακτική εκ των υστέρων δυνατότητα. Για να διερευνηθεί το ζήτημα, ο Σπύρος Μητροσύλης επισημαίνει περιληπτικά κάποιες μεταβιβάσεις που εμπλέκουν με κρίσιμο τρόπο την αντιμεταβίβαση και την ανάλυσή της από τον αναλυτή. 1. Μεταβιβάσεις όπου δεσπόζει η εκφορτιστική πλευρά, ενώ χάνεται κάθε επικοινωνιακή διάσταση. Η ευτυχής αναλυτική εξέλιξη θα ήταν στη θέση των επαναληπτικών πράξεων χωρίς νόημα να εγκατασταθεί ένας χώρος παιχνιδιού μέσω του οποίου να αρχίσει η εξημέρωσή τους και αργότερα η συμβολοποίησή τους. 2. Μεταβιβάσεις όπου ο αναλυτής βιώνει, αντιμεταβιβαστικά, παθητικά συναισθήματα ανικανότητας, οργής, ντροπής, απελπισίας κ.ά. Ο R. Roussillon έχει ονομάσει τη μεταβίβαση αυτού του τύπου «αντεστραμμένη μεταβίβαση». 3. Εμπαθής μεταβίβαση ή μεταβίβαση πάθους, όπου παρατηρείται αναβίωση τραυμάτων ιστορικά διχοτομημένων από το υπόλοιπο του Εγώ. 4. Μεταβιβάσεις με έντονες φαντασιώσεις, που σχετίζονται με υπερεπένδυση του αντιληπτικού πόλου με σκοπό να στηριχθεί η διάψευση μίας έλλειψης. 5. Μεταβίβαση αντιστροφής, που στοχεύει να ενσπείρει την απογοήτευση, την απελπισία και την απόρριψη εκ μέρους του αναλυτή. Ο Κώστας Μπαζαρίδης, στην παρουσίασή του, με τίτλο Αντικρίζοντας την Μέδουσα (Το Τραύμα μετά τον Freud- στρατηγικές αντιμετώπισηςθεραπευτικές προοπτικές), παρέθεσε αρχικά τις αναζητήσεις γύρω από την έννοια του τραύματος στην ψυχαναλυτική σκέψη, μετά τον Φρόυντ. Ιδιαίτερα επισήμανε: τη μετατόπιση του ενδιαφέροντος προς την τραυματική κατάσταση, τη μελέτη των ποιοτήτων άγχους που εκλύονται, την επεξεργασία του ορισμού του αλεξιερεθιστικού συστήματος, τη συσχέτιση του τραυματισμού με τη λειτουργική αξία του φροντίζοντος αντικειμένου, τη διερεύνηση των πολλαπλών συγχρονικών και διαχρονικών τραυματισμών, τη σχέση σαγήνης και τραυματισμού αλλά και τη διαφαινόμενη τάση μερικών ψυχαναλυτών να δελτίο της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας [τεύχος 41] 7

8 αποσυνδέσουν το τραύμα από τη σύγκρουση. Επίσης επισήμανε τη διαφοροποίηση τραυματισμού, τραυματικού και τραύματος. Κατόπιν έστρεψε το ενδιαφέρον του σε μια κλινική εικόνα που συναντούμε πολύ συχνά σε τραυματισμένους ασθενείς. Πρόκειται για μια πολυεπίπεδη αμυντική στρατηγική στην οποία εμπλέκεται η υπερεπένδυση της σκηνής του πραγματικού τραυματισμού, η οποία συντηρείται ως ανάμνηση-παραπέτασμα, η υιοθέτηση του ρόλου του θύματος και η ταύτιση με τον επιτιθέμενο. Ο συνδυασμός αυτών των τριών βασικών συνιστωσών συντηρεί με κάποιο, έστω και συμπτωματολογικό, τρόπο την ψυχική λειτουργικότητα και την αναπαραστατική ζωή και προστατεύει σε κάποιο βαθμό το Εγώ από υπερβολικά αγωνιώδη ψυχικά περιεχόμενα. Τέλος ο ομιλητής αναφέρθηκε σε κάποιες «στιγμές» από τη θεραπευτική του τραύματος και τα ερωτήματα που θέτει στον αναλυτή. Τέτοιες «στιγμές» είναι η συνεχής απειλή ρήξης, η αγωνία που γεννά στον αναλυόμενο η κατάρρευση της ναρκισσιστικής επένδυσης, ο τρόπος αναζωογόνησης της αναπαραστατικής ζωής. Ο αναλυτής θα πρέπει να είναι έτοιμος να ακολουθήσει τον αναλυόμενο στη «μυστική» οδυνηρή περιδιάβαση του να αντέχει και να διεπεξεργάζεται τον κυνισμό, τη σκληρότητα, την απόσυρση και την άρνησή του. Ακόμη θα πρέπει να μπορεί να διαχειρίζεται τα δικά του συναισθήματα που θα αναδυθούν και να ελέγχει συνεχώς τα αντιμεταβιβαστικά του βιώματα. Στόχος της αναλυτικής διεργασίας είναι να μπορέσει ο αναλυόμενος να διαμορφώσει μια νέα δική του ιστορία για τον τραυματισμό του, που δεν θα αντιμετωπίζεται σαν κάτι που ήρθε από έξω αλλά πηγάζει κυρίως από τον ίδιο, από την «αναπάντεχη» και «τυχαία» συνάντηση εσωτερικών συγκρούσεων και εξωτερικών πιέσεων. Η ανάπλαση του αναπαραστατικού και βιωματικού ιστού και η συνάντηση με το ανοίκειο, που είναι βαθιά κρυμμένο μέσα μας και ελάχιστα αναπαραστάσιμο, είναι μια σκληρή και επίπονη εργασία. Επιπλέον είναι μια «ανοιχτή» διεργασία και όχι μια «τελειωτική και κλειστή αλήθεια». H Μαρία Χατζηανδρέου στην ομιλία της με τίτλο Ενεργοποίηση και επεξεργασία του τραύματος στην ψυχανάλυση ενός ασθενούς εστιάστηκε καταρχήν στη διάκριση ανάμεσα στην τραυματική κατάσταση, ήσσονος βαρύτητας για τον ψυχισμό που οδηγεί στην ψυχονεύρωση και στο τραύμα που οδηγεί στην τραυματική νεύρωση ή σε ισοδύναμες από πλευράς δόμησης του ψυχισμού ψυχοπαθολογίες. Στην 1η περίπτωση, η παιδική τραυματική κατάσταση, μέσω του μηχανισμού της απώθησης και κάτω από τον κανόνα της αρχής της ευχαρίστησηςδυσαρέσκειας, αποκρούεται και οδηγεί σε μια ψυχονεύρωση, στην οποία τα ίχνη της τραυματικής κατάστασης μπορούν να εντοπιστούν μέσω της άρσης του απωθημένου υλικού και της επιστροφής του από το δυναμικό ασυνείδητο, ενώ στη 2η περίπτωση το τραύμα, προκαλώντας ρήγμα της αρχής της ευχαρίστησης-δυσαρέσκειας, οδηγεί στην τραυματική νεύρωση, στην οποία φαίνεται να μην υπάρχουν μνημονικά ίχνη. Στην εργασία με τέτοιου τύπου τραυματικές καταστάσεις συναντάμε ψυχικά στοιχεία, που θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν ως ξένα σώματα για τον ψυχισμό. Πρόκειται για ψυχικές εγγραφές, που είτε λόγω προωρότητας των ερεθισμάτων, είτε λόγω σφοδρότητας, υπερβαίνουν τη δυνατότητα του Εγώ, τη συγκεκριμένη στιγμή, για συμβολοποίηση και νοηματοδότηση, παραμένοντας ως τρύπες για τον ψυχισμό. Στη συνέχεια, επισημάνθηκε ότι ο καταναγκασμός της επανάληψης ως θετικού τύπου καθήλωσης στο τραύμα αποτελεί ειδικό τύπο μνήμης, είναι δηλαδή μνήμη μέσω πράξης. Τουτέστιν, οι ασθενείς δεν μπορούν να αφηγηθούν τις τραυματικές τους εμπειρίες. Αυτό που κάνουν είναι να τις επαναλαμβάνουν μέσα στη θεραπεία με τον θεραπευτή ή να τους επιτρέψουν να αναδύονται με τη μορφή με την οποία είναι αποθηκευμένες. Τέλος η ομιλία, μέσω κλινικού υλικού, επικεντρώθηκε στη διαπίστωση ότι όνειρα, που περιέχουν τραυματικούς πυρήνες, μέσα στην πορεία μιας ψυχαναλυτικής εργασίας συμβάλλουν στην επεξεργασία (working-through) του τραύματος. Επίσης τονίσθηκε ότι μια ψυχαναλυτική εργασία έχοντας ως έρεισμα τον καταναγκασμό της επανάληψης, την απλή και στείρα επανάληψη δηλαδή του τραύματος από τον ασθενή, μπορεί να μεταλλάξει την επανάληψη σε ρητή μνήμη και σύνθετη, πλούσια αφήγηση. Η ανάδυση των τραυματικών ιχνών σε μια ανάλυση μπορεί να οδηγήσει σε μια σύνθεσή τους σε ένα σενάριο ζωής πολύ πιο επεξεργασμένο και πλησιέστερο στην πραγματική ιστορία, αναβαθμίζοντας τη σχέση του ατόμου με τον εαυτό του και κάνοντάς το υποκείμενο της ιστορίας του. Ο Φώτης Μπόμπος, στην εργασία του με τίτλο Όψεις του τραυματικού, αναφέρθηκε σε ορισμένες πλευρές της ιστορικής εξέλιξης των θεωριών γύρω από το τραύμα, κυρίως μέσα από το έργο του Φρόυντ και δευτερευόντως αυτό του S. Ferenczi. Αναφέρει ότι επέλεξε να χρησιμοποιήσει τον όρο «τραυματικό» γα να υπογραμμίσει την οικονομική διάσταση του τραύματος, κάτι που εκφράζεται κλινικά με την παρουσία του έντονου, διάχυτου άγχους. Έγινε αναδρομή στην πρώτη θέση του Φρόυντ για το τραυματικό, σύμφωνα με την οποία το συνέδεσε με τη σαγήνη, η οποία προερχόταν από πραγματικά συμβάντα. Στη συνέχεια η ασυνείδητη φαντασίωση, ως δομικό στοιχείο της ψυχικής ζωής, αποκτά πλεονεκτική θέση στη φροϋδική θεώρηση εις βάρος του πραγματικού γεγονότος καθαυτού. Με τη θεωρητική στροφή του 1920, ο Φρόυντ εισάγει τις έννοιες του «ψυχαναγκασμού της επανάληψης» και της «τραυματικής νεύρωσης», οι οποίες προσδίδουν μια νέα οπτική για την κατανόηση του τραύματος. Το 1926, διακρίνει το άγχος-σήμα από το διάχυτο άγχος. Για την εμφάνιση του δεύτερου τύπου άγχους, ο Φρόυντ υποθέτει ότι μπορεί να είναι εξίσου τραυματική και η απουσία του ενήλικα, θέτοντας στο προσκήνιο της ψυχαναλυτικής θεωρίας και κλινικής την πρώιμη σχέση μητέραςβρέφους. Κατά την τελευταία περίοδο της ζωής του ο Φρόυντ ( ) επανέρχεται στην έννοια του τραύματος. Συνδέει το τραυματικό με πολύ πρώιμες παθολογικές εμπειρίες, που αργότερα ξεχάστηκαν, και οι οποίες δημιουργούν ναρκισσιστικές πληγές στον ψυχικό ιστό του Εγώ. Διακρίνει τις συνέπειές τους στην ψυχική δόμηση του υποκειμένου σε θετικές και αρνητικές. Οι θετικές συνέπειες περιλαμβάνουν όλες τις προσπάθειες για να παραμένει το τραύμα σε συνεχή λειτουργία, ενώ οι αρνητικές έχουν τον αντίθετο σκοπό, τα τραύματα 8 δελτίο της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας [τεύχος 41]

9 να παραμείνουν ξεχασμένα και τίποτα να μην επαναληφθεί. Ο S. Ferenczi (1929, 1932) επανέρχεται στις πρώτες θεωρίες του Φρόυντ γύρω από τη σεξουαλική σαγήνευση του παιδιού από τον ενήλικα. Θεωρώντας απαραίτητη και αναγκαία την, εις βάθος και για πολλά χρόνια, ανάλυση του αναλυτή, ανοίγει δρόμους για τη σημασία της αντιμεταβίβασης. Θεωρεί ότι η αυθεντική συμπάθεια του αναλυτή εκφράζει σε κάποιο βαθμό τη μητρική στοργή, η οποία στο στάδιο της παθητικής αντικειμενοτρόπου τρυφερότητας ή στάδιο της τρυφερότητας ήταν ελλειμματική εξαιτίας της άλλης μορφής αγάπης, της αγάπης των ενηλίκων. Στη συνέχεια, ο ομιλητής παρουσίασε κλινικό υλικό από την ψυχαναλυτική εργασία με έναν ασθενή του, το οποίο παραπέμπει στο τραυματικό και στο πρώιμο τραύμα. Ο Χρήστος Ζερβής παρουσίασε εργασία με τίτλο Συναισθηματική καταστολή και αφαίρεση νοήματος ως αμυντική διαδικασία στον οριακό ασθενή. Αναφέρθηκε στο ότι κατά τη διάρκεια της ψυχαναλυτικής θεραπείας με τον οριακό ασθενή διαπιστώνεται ότι η ψυχική του έκφραση περιλαμβάνει στοιχεία, άρθρωσης αναπαράστασης (νοήματος)-συναισθήματος, τα οποία είναι δύσκολα διαχειρίσιμα σε ένα καθαρά ψυχικό επίπεδο. Με βάση κλινικό υλικό από την ψυχαναλυτική θεραπεία συγκεκριμένου ασθενούς παρατηρήθηκε ότι, με σκοπό την αντιμετώπιση του εν λόγω «μη διαχειρίσιμου», ο εν λόγω ασθενής καταφεύγει σε πρωτόγονους μηχανισμούς εξουδετέρωσης των εκρηκτικών αρθρώσεων νοήματοςσυναισθήματος, άλλοτε στοχεύοντας το συναίσθημα (μέσω της καταστολής), άλλοτε στοχεύοντας το νόημα (μέσω της αφαίρεσης ορισμένης χροιάς νοήματος, κυρίως ερωτικής ή επιθετικής φύσεως). Ταυτοχρόνως, διαπιστώθηκε επίσης μια ασυνείδητη προσπάθεια αποδόμησης και εκκένωσης της αντιληπτικής εμπειρίας, για λόγους αποφυγής της μη διαχειρίσιμης γι αυτόν ψυχικής διέγερσης, φόβου ομοφυλόφιλης εκτροπής, φόβου ψυχικής κατάρρευσης, φόβου της τρέλας. Ο συγκεκριμένος ασθενής, σε αυτήν του την αμυντική τακτική, ανακάλυψε ως σύμμαχο τον βουδισμό, ο οποίος του παρείχε, πέραν της ζεστής ανθρώπινης παρουσίας της βουδιστικής ομάδας, και ένα νέο, αμυντικό σχήμα ψυχικής λειτουργίας, το οποίο φαινόταν να αποδομεί, στο πλαίσιο ενός καθησυχαστικού περιβάλλοντος, δεδομένα σχήματα ψυχικής οργάνωσης τα οποία του προξενούσαν έντονες ενδοψυχικές φορτίσεις και συγκρούσεις. Σε μια επόμενη φάση, όμως, φάνηκε ότι η βουδιστική προσέγγιση άρχισε να λειτουργεί αποδομητικά απέναντι σε οποιοδήποτε ψυχικό περιεχόμενο, το οποίο θα έδινε ένα έρμα μιας προσωπικής ταυτότητας. Η εκμηδένιση της ατομικότητας, που πρέπει να συγχωνευθεί στη συλλογική ψυχή, αν μπορούσε να αντιμαχηθεί κάποιες προβολές σε κάποιες φάσεις, στερούσε ταυτοχρόνως τον ασθενή από κάποια απαραίτητη βάση ατομικής ψυχικής συγκρότησης, ενώ ο λόγος φαινόταν να είναι αρκετά απαξιωμένος από τη βουδιστική προσέγγιση για να χρησιμοποιηθεί εποικοδομητικά. Αποδεικνύεται με αυτόν τον τρόπο ότι δεν είναι καθόλου τυχαίο που ο Φρόυντ δανείστηκε από το βουδιστικό δόγμα την έννοια του Νιρβάνα για να σκιαγραφήσει την ενόρμηση θανάτου. Το έργο του Bion επιτρέπει την κατανόηση αναλόγων αμυντικών, παλινδρομικών διαδικασιών. Ενδεικτικά, στο Learning from experience, ο Bion, αναφερόμενος σε ψυχωτικές διαδικασίες, περιγράφει μιαν ενεργητική αρνητικότητα η οποία τροφοδοτείται από μια θέληση μη μάθησης (unlearning). Εδώ η κατανόηση μετατρέπεται σε μια ηθελημένη προσπάθεια του ασθενούς να μην καταλάβει (mis-understanding). Η δραστηριότητα της γνώσης γίνεται αρνητική (το C γίνεται C). Ο Γιάννης Βαρτζόπουλος παρουσίασε εργασία με τίτλο Το Τραύμα της ιδεολογίας. Αναφέρθηκε στη δομική επίδραση των ιδεολογιών στην ψυχική διαμόρφωση του ατόμου, ιδιαιτέρως στην ηλικιακή φάση της εφηβείας. Ταυτοχρόνως όμως, ο ιδεατός χαρακτήρας της κάθε ιδεολογίας βρίσκεται σε μια απόσταση από την ατομική και κοινωνική πραγματικότητα του κάθε ανθρώπου και η συνολική αφομοίωσή της στη ζωή του υποκειμένου προσκρούει συχνά στο συμβατικό χαρακτήρα της καθημερινότητας. Στο βαθμό που η ιδεολογία αποτελεί μέρος των συνειδητών επιδιώξεων του Εγώ, αντικείμενο των επενδύσεων του ασυνείδητου και τέλος μέρος του συνειδητού και ασυνείδητου Υπερεγώ, συμμετέχει στις ασυνείδητες ψυχικές συγκρούσεις, όπως αυτές εκφράζονται με το δομικό μοντέλο του ανθρώπινου ψυχισμού (Deutsch, 1964). Επιπλέον, η ιδεολογία διαθέτει ένα άλλο στοιχείο, εν δυνάμει συγκρουσιακό, που σχετίζεται με τις ταυτίσεις. Η ταύτιση με τον φορέα της ιδεολογίας είναι συστατικό στοιχείο της ιδεολογικής ταυτότητας του ατόμου και ο ασυνείδητος χαρακτήρας των διαδικασιών της ταύτισης είναι εκ φύσεως συγκρουσιακός. Συγχρόνως μέσω της ιδεολογίας το άτομο τοποθετείται σε ένα ευρύτερο σύνολο, στο οποίο εκχωρεί αρμοδιότητες του Εγώ και από το οποίο προσλαμβάνει δομικά στοιχεία για το Εγώ. Οι διαδικασίες προβολής, ενδοβολής και ταύτισης που ενέχονται στη διαμόρφωση αυτής της σχέσης συν-καθορίζουν επίσης τον ασυνείδητο και συγκρουσιακό χαρακτήρα της ιδεολογίας (Barnett, 1973). Ο ομιλητής κατέληξε στο ότι κάθε ιδεολογία προσφέρει ένα μέλλον στο υποκείμενο αποδίδοντάς του ένα ρόλο στο παρόν. Τα ιδεώδη που ενστερνίζεται η ιδεολογία δημιουργούν ένα κανονιστικό πρότυπο για τον τρόπο που ο άνθρωπος βλέπει τον εαυτό του στο παρόν και στην ιστορία του, στην ενδοψυχική και στην εξωτερική πραγματικότητα. Συγχρόνως ως στοιχεία της ενδοψυχικής πραγματικότητας, οι ιδεολογίες ακολουθούν το πεπρωμένο των ενορμήσεων και εμφανίζονται στις ασυνείδητες συγκρούσεις του υποκειμένου. Εκεί αναδεικνύεται ο μετουσιωτικός ή παλινδρομικός χαρακτήρας τους. Η ψυχανάλυση προσφέρει τη δυνατότητα παρακολούθησης του τρόπου εσωτερίκευσης της ιδεολογίας στην ενδοψυχική πραγματικότητα, ιδιαίτερα μάλιστα των κανονιστικών στοιχείων της και των ηθικών επιταγών της. Η αμφιθυμική επένδυση της ιδεολογίας, η συμμετοχή της στις ασυνείδητες συγκρούσεις και στις εσωτερικευμένες σχέσεις αντικειμένου, εκδηλώνονται στη μεταβίβαση και επιτρέπουν την κατανόηση και διεργασία του νευρωτικού ή διαστροφικού τρόπου εσωτερίκευσής της. ΧΡΗΣΤΟΣ ΖΕΡΒΗΣ δελτίο της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας [τεύχος 41] 9

10 Irma Brenman Pick* Η διεργασία της αντιμεταβίβασης - Δεύτερες σκέψεις Παρουσίαση κλινικού υλικού: Σωτήρης Μανωλόπουλος Τ Toν Σεπτέμβριο του 2010 πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα Ημερίδα με θέμα η Διεργασία της Αντιμεταβίβασης. Την πρώτη μέρα της εκδήλωσης η κυρία Brenman Pick μίλησε με θέμα «Διεργασία της αντιμεταβίβασης Δεύτερες σκέψεις». Την επομένη σχολίασε υλικό από την ψυχαναλυτική εργασία με μία έφηβη που παρουσίασε, εκ μέρους της ΕΨΕ, ο Σωτήρης Μανωλόπουλος. Ο τίτλος «Διεργασία της αντιμεταβίβασης Δεύτερες σκέψεις» παραπέμπει σε ένα παλιότερο άρθρο της στο International Journal of Psychoanalysis το 1985 ( Working Through in the Countertransference ), όπου είχε καταπιαστεί με το θέμα της δι-εργασίας της αντιμεταβίβασης. Αφορμή, όπως έλεγε στην πρόσφατη ομιλία της στην Αθήνα, ήταν η δήλωση μιας άλλης αναλύτριας σε μια εκδήλωση της αγγλικής εταιρείας τότε, ότι εξωθήθηκε από μια θεραπευόμενή της να «της βάλει τις φωνές». Είναι φανερό ότι το επίδικο θέμα εν προκειμένω ήταν η αντιμεταβίβαση. Από το να αναγνωρίζει ο αναλυτής τις εσωτερικές αντιδράσεις που του προκαλούν η παρουσία και τα λεγόμενα του ασθενή, μέχρι το «του βάζω τις φωνές», υπάρχει προφανώς απόσταση. Η παραδοσιακή θεώρηση έβλεπε στην αντιμεταβίβαση έναν θόρυβο ο οποίος παρενοχλούσε την αναλυτική εργασία. Αυτή ήταν η άποψη του Φρόυντ, ο οποίος θεωρούσε ότι ο αναλυτής θα πρέπει, απέναντι στον αναλυόμενό του, να έχει την ουδετερότητα ενός καθρέφτη ή ενός χειρουργού. Το 1950, όμως, ένα κείμενο της Paula Heimann ( On counter-transference ) γύρω από την αντιμεταβίβαση δημιούργησε μια τομή. Η αναλυτική σκέψη (σε ένα τουλάχιστον μεγάλο μέρος της) άρχισε να βλέπει στην αντιμεταβίβαση, όχι μόνο μια εκδήλωση της όποιας παθολογίας του αναλυτή, αλλά και μια πηγή πληροφοριών σχετικών με την αναλυτική σχέση και κατά συνέπεια ένα σημαντικό εργαλείο του αναλυτικού εγχειρήματος. Ήδη όμως, από το 1934, ο Strachey σε ένα άρθρο του ( The Nature of the Therapeutic Action of Psychoanalysis ) έθετε το θέμα της αντιμεταβίβασης με διαφορετικό * Διδάσκουσα ψυχαναλύτρια στη Βρετανική Ψυχαναλυτική Εταιρεία. τρόπο απ αυτόν του Φρόυντ. Υποστήριζε δηλαδή ότι η εμπειρία της μεταβίβασης αναστατώνει τον αναλυτή και ότι το αληθινό της περιεχόμενο βρίσκεται πίσω από αυτό που κυρίως φοβάται και θέλει να αποφύγει στη σχέση του με τον ασθενή. Και ότι από την άλλη μεριά η ερμηνεία της μεταβίβασης κινητοποιεί δολοφονικές ώσεις στον ασθενή τις οποίες ο αναλυτής θα πρέπει να ερμηνεύει, επίσης, χωρίς άγχος και φόβους. Το θέμα του άρθρου της Brenman Pick αφορούσε αυτό ακριβώς το σημείο: πώς είναι δυνατόν να βιώνει ο αναλυτής κάτι που αντιμεταβιβαστικά τον αναστατώνει και ταυτόχρονα να μπορεί να ερμηνεύει αυτό που συμβαίνει χωρίς να προκαλεί άγχος στον ασθενή; Το 1956, ο Money-Kyrle είχε διακρίνει σε ένα κείμενό του ( Normal counter-transference and some of its deviations ) τρεις παράγοντες στη μελέτη της αντιμεταβίβασης: α) τα στοιχεία που προέρχονται από την προσωπικότητα και το ρόλο του αναλυτή και τα οποία δεν έχουν να κάνουν σε τίποτα με τον ασθενή, β) τα στοιχεία που προέρχονται από συγκεκριμένες αδυναμίες του αναλυτή και τα οποία έχει κινητοποιήσει ο ασθενής μέσω της προβολικής ταύτισης και γ) αυτά που βιώνει ο ασθενής όταν αντιλαμβάνεται ότι έχει επηρεάσει τον αναλυτή. Στο κείμενό της η Brenman Pick ξεκαθαρίζει εξαρχής τη θέση της επικαλούμενη τον Bion: όταν συναντιούνται δυο άνθρωποι, είτε τους αρέσει είτε όχι, δημιουργούν μια σχέση. Όπως υπάρχει ένα στόμα που αναζητάει μια θηλή, κατ αναλογία μια ψυχική κατάσταση αναζητάει να βρει κάποια άλλη: οι αντιδράσεις του αναλυτή απέναντι στις προβολικές ταυτίσεις του ασθενή είναι αναπόφευκτες. Ο αναλυτής όμως αυτές τις αντιδράσεις μπορεί να τις αντιμετωπίσει πολύ γρήγορα, ενδεχομένως χωρίς καν να τις συνειδητοποιήσει και να αποφύγει κατ αυτόν τον τρόπο τη βαθύτερη εμπειρία και τη συναισθηματική εμπλοκή. Αποφυγή σε αυτήν την περίπτωση σημαίνει την απόσχιση ενός μέρους της ψυχικής ζωής του, το οποίο υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να επιστρέψει μέσω κάποιου περάσματος στην πράξη. Αυτό το πέρασμα στην πράξη είναι ενδεχομένως αυτό που αποζητά ο ασθενής. Και ενδεχομένως αυτό να είναι ως έναν βαθμό αναπόφευκτο. Η αμφιθυμία του αναλυτή δεν μπορεί παρά να εμφανιστεί κάπως στην απάντησή του στις μεταβιβαστικές κινήσεις του ασθενή: η στάση αγάπης, ενοχής, επανόρθωσης και έγνοιας απέναντι στον ασθενή θα φανεί ενδεχομένως στη (ίσως υπερβολική) φροντίδα μέσω των λέξεων και η στάση μίσους, απληστίας, φθόνου και καταστροφικότητας μπορεί να φανεί στην αποστασιοποιημένη, παγωμένη ή ακόμη και εχθρική στάση που μπορεί να καλύπτεται πίσω από τη δικαιολογία της ουδετερότητας. Βέβαια μια ερμηνεία δεν είναι μια απλή επιλογή λέξεων. 10 δελτίο της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας [τεύχος 41]

11 Είναι μια προσπάθεια αρτίωσης και δημιουργίας η οποία θα περιέχει άρρητα, υπόρρητα και ασυνείδητα στοιχεία επικοινωνίας γύρω από το τι άκουσε ο αναλυτής και πώς, όπως και στοιχεία για το τι δεν μπόρεσε να ακούσει. Όταν ο αναλυτής έχει αξιώσεις ιδανικότητας από τον εαυτό του και τον ρόλο του, θα θεωρεί τον εαυτό του άτρωτο, χωρίς αμφιθυμία, χωρίς συγκρούσεις και ουδέτερο, με αποτέλεσμα να μεταφέρει στον ασθενή μια αίσθηση μονοδιάστατης παρουσίας και μηχανικότητας που θα του στερεί το βάθος και τον πλούτο της εμπειρίας της συνάντησης με έναν άλλον άνθρωπο. Έτσι αποκτάει μεγάλη σημασία η δυνατότητα του αναλυτή να παλινδρομεί, να συνειδητοποιεί αυτό που συμβαίνει μέσα του, να το αναλύει και επιστρέφοντας να αποφασίζει τι θα μεταφέρει με ζωντάνια στον ασθενή χωρίς από την άλλη μεριά να καταφεύγει σε εξομολογήσεις. Η δυνατότητα του αναλυτή να αφήνεται σε αυτήν την παλινδρόμηση, να μην αποφεύγει τη ζώσα εμπειρία και να μην αποφεύγει τη λειτουργία άλφα που θα δώσει νόημα σ αυτό που συμβαίνει, είναι αυτό που τελικά θα αποτρέψει την κατάσταση «βάζω τις φωνές» με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Πρόκειται για την παραμονή του στον τόπο της ερμηνείας και την απομάκρυνσή του από τον τόπο της αντίδρασης. Βέβαια αυτές οι διεργασίες είναι πολύ δυσκολότερες όταν πρόκειται για βαριούς οριακούς ή ψυχωτικούς ασθενείς, οι οποίοι φέρνουν μέσα στη σχέση μέρη του ψυχισμού τους τα οποία δεν είναι εύκολο να τα διαχειριστεί κανείς και εξωθούν σε περάσματα την πράξη. Η δυσκολία μάλιστα στη διαχείριση αυτών των καταστάσεων δεν αντανακλά παρά μόνο τη δυσκολία του ασθενή να διαχειριστεί τα εσωτερικά του διλήμματα. Ο αναλυτής γίνεται τότε μια κατακλυσμένη από συναισθήματα και διεγέρσεις γενικότερα μητέρα, η οποία δεν μπορεί να βοηθήσει το επίσης κατακλυσμένο μωρό της. Σ αυτές τις περιπτώσεις θα πρέπει να καταφεύγει στην «πατρική» παρουσία κάποιας νοσοκομειακής μονάδας ή ενός συναδέλφου, που θα του δώσει τη δυνατότητα να αντέξει και να επεξεργαστεί το απροσπέλαστο, εκμεταλλευτικό και παρασιτικό μωρό που υπάρχει μέσα στον ασθενή και έρχεται με κάποιον τρόπο στη θεραπεία ή κάτω από ειδικούς όρους και συνθήκες σε κάθε ανάλυση. Αυτά έλεγε στο άρθρο της του 1985 και σ αυτά επανήλθε η Irma Brenman Pick στην πρόσφατη ομιλία της στην Αθήνα. Τις απόψεις της, όπως και στο τότε κείμενό της, τις υποστήριξε με κλινικό υλικό η επεξεργασία του οποίου άφηνε να φανεί η τεράστια εμπειρία της. Αυτή η εμπειρία έγινε φανερή και την επόμενη μέρα στα σχόλια και τις παρεμβάσεις της, όταν παρουσιάστηκε υλικό από τον Σωτήρη Μανωλόπουλο. Ο Σωτήρης Μανωλόπουλος παρουσίασε ένα δείγμα ψυχαναλυτικής εργασίας με μια έφηβη δεκαοκτώ χρονών. Η έφηβη παρουσίαζε παθολογικά ελευθεριάζουσα σεξουαλική ζωή, με πολλαπλές, και χωρίς διάκριση έντονες σεξουαλικές σχέσεις, που συνιστούσαν ένα διαρκές μαρτύριο διέγερσης και εγκατάλειψης. Η I. Pick παρατήρησε ότι η έφηβη παρουσίαζε αυτό που αναμένεται από τους εφήβους, να επιδιώκουν να γνωρίσουν τη σεξουαλικότητα, αλλά αυτό που εμφάνιζε κάλυπτε τη βρεφική παντοδυναμία και τη δυσκολία της ασθενούς να κάνει σχέση με ένα αντικείμενο που είναι έξω από την προσωπική της παντοδυναμία. Για πολλές συνεδρίες βομβάρδιζε τον αναλυτή με ένα μαρτύριο έντασης και οδύνης. Αυτή η οδύνη ήταν ένα περίβλημα του εαυτού της. Λειτουργούσε δηλαδή ως ένα όριο το οποίο επέτρεπε τη διαφοροποίησή του από τα άλλα αντικείμενα. Η ναρκισσιστική φαντασίωση της ασθενούς ήταν ότι η ίδια ήταν το παν για τον αναλυτή και ότι είχε τα πάντα. Ο αναλυτής έπρεπε στη μεταβίβαση να βιώσει ένα αδιέξοδο. Αν κατόρθωνε να πλησιάσει την ασθενή με την κατανόησή του θα βιωνόταν ως εισβολέας, ως διεγερτικός και απειλητικός για τη ναρκισσιστική της ακεραιότητα. Αν κρατούσε μια απόσταση, θα βιωνόταν ως κάποιος που αδιαφορούσε για την ασθενή και την εγκατέλειπε. Το θέμα της τεχνικής ετέθη από τους συμμετέχοντες. Η I. Pick έδωσε συγκεκριμένους τρόπους προσέγγισης της ερμηνείας από τη σκοπιά του αντικειμένου και της σχέσης μαζί του. Η ασθενής ήταν ναρκισσιστικά εύθραυστη πράγμα που σχετιζόταν με την κατάθλιψη της μητέρας. Είχε φαντασιώσεις παντοδυναμίας και πολλές μανιακού τύπου συμπεριφορές. Στη φαντασία της προσπαθούσε να σώσει τη μητέρα της, για να μη χωρίσει από αυτήν, να μην πενθήσει, και να διαφύγει από την οδύνη του χωρισμού τους. Η I. Pick ανέδειξε την άμυνα της θυματοποίησής της την οποία χρησιμοποιούσε η ασθενής για να αποφύγει τη συνειδητοποίηση της καταστροφικότητάς της. Το τέλος της ώρας και οι χωρισμοί έπαιρναν τρομακτικές διαστάσεις. Η καταστροφικότητά της εναντίον των γονικών αντικειμένων και του δεσμού τους είχε ως αποτέλεσμα την ερήμωση του ψυχισμού της. Η έφηβη άρχισε να δείχνει το πώς η ίδια συμμαχούσε με τον ένα από τους γονείς (τον πατέρα) στη φαντασία της, προκειμένου να επιτεθεί στη μητέρα, έτσι ώστε να μην είναι αυτή το παιδί που αποκλείεται. Επίσης άρχισε βαθμιαία να συνειδητοποιεί και να προσπαθεί να πει στον αναλυτή της ότι η ουσία των προβλημάτων της ήταν η σχέση με τη μητέρα της. Το θέμα αυτό ήταν, όπως αισθανόταν, και το δυσκολότερο να αγγίξει και να επεξεργασθεί με τον αναλυτή της. Η σχέση με τη μητέρα της άρχισε να ερευνάται στην ανάλυση με αντιστάσεις και περάσματα στην πράξη. ΚΩΣΤΑΣ Ζερβός δελτίο της ελληνικής ψυχαναλυτικής εταιρείας [τεύχος 41] 11

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

Είναι ιδιαίτερα σημαντική η συμβολή της Α. Ποταμιάνου στον σύγχρονο προβληματισμό που αφορά τις ψυχικές καθηλώσεις και τις σωματικές προσδέσεις μέσα

Είναι ιδιαίτερα σημαντική η συμβολή της Α. Ποταμιάνου στον σύγχρονο προβληματισμό που αφορά τις ψυχικές καθηλώσεις και τις σωματικές προσδέσεις μέσα ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ Η Α. Ποταμιάνου στο βιβλίο της «Το τραυματικό» πραγματεύεται ένα θέμα εξαιρετικά επίκαιρο. H προβληματική του τραυματικού είναι παρούσα στην καθημερινότητα του υποκειμένου, μέσα από επώδυνα

Διαβάστε περισσότερα

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα

Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους. Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά»

Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους. Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά» Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά» Τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότερα ζευγάρια και οικογένειες

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί οι νέοι καταφεύγουν σε πράξεις βίας, αναζήτηση ταυτότητας ή συναισθηματικές δυσκολίες;

Γιατί οι νέοι καταφεύγουν σε πράξεις βίας, αναζήτηση ταυτότητας ή συναισθηματικές δυσκολίες; Γιατί οι νέοι καταφεύγουν σε πράξεις βίας, αναζήτηση ταυτότητας ή συναισθηματικές δυσκολίες; Δρ. Ευγενία Σουμάκη Παιδοψυχίατρος - Ψυχαναλύτρια Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ.

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Με την σκέψη στα της σαγήνης

Με την σκέψη στα της σαγήνης Με την σκέψη στα της σαγήνης Άννα Ποταμιάνου Το 8 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας πραγματοποιήθηκε με επιτυχία στις 29 30 Νοεμβρίου 2014. Το θέμα «Η σαγήνη» επέτρεψε ενδιαφέρουσες και

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής Εταιρείας, 23 Νοεμβρίου 2013.

Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής Εταιρείας, 23 Νοεμβρίου 2013. Ο παρανοϊκός, ο χρηστικός και η σχέση. (Eκτεταμένη περίληψη της εισήγησης στο 2ο Συμπόσιο της ΕΨΣΕ, Ενοχή & Σωματοποίηση ) του César Botella Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ 1 Θετική συμβολή της Πρώιμης Παρέμβασης: ως προς τους γονείς1 Άμεση πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά: Με τη διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ

Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ Σάββας Μπακιρτζόγλου, Ψυχολόγος ψυχαναλυτής Κέντρο Κοινωνικής Πρόνοιας Περιφέρειας Αττικής Παράρτημα ΑΜΕΑ Ανατολικής Αθήνας (ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 14o ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Ναρκισσισμός: 100 χρόνια μετά» 27-29 Μαρτίου 2015 Αθήνα Ξενοδοχείο Divani Palace Acropolis ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2015 10.00-11.00 ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ Προεδρία: Ν. Χαμπέρης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

9 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας

9 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας 1 9 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας ΤΑ ΠΕΠΡΩΜΕΝΑ ΤΟΥ ΕΥΝΟΥΧΙΣΜΟΥ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΩΘΗΣΗ ΜΕΧΡΙ ΤΗ ΔΙΑΨΕΥΣΗ Βασίλης Δηµόπουλος Στην ψυχανάλυση η έννοια του ευνουχισµού αναφέρεται σε µία πολυσύνθετη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

Σύντοµες σκέψεις από την οµιλία της Άννας Ποταµιάνου: 1 Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες

Σύντοµες σκέψεις από την οµιλία της Άννας Ποταµιάνου: 1 Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες Σύντοµες σκέψεις από την οµιλία της Άννας Ποταµιάνου: 1 Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες Πέτρος ΚΕΦΑΛΑΣ 2 Από τους σχολιασµούς που προηγήθηκαν, έχουν ήδη τεθεί πολλά ερωτήµατα. Θα κάνω µόνο ορισµένες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΣΙΑΠΑΤΗ Δρ.Σχολικής Ψυχολογίας Παν/μιου Αθηνών Εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής & Οικογενειακή Θεραπεύτρια ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗ ΔΕΠ-Υ Ευρήματα μελετών (Ηannafin

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα: Πολιτισμός της μνήμης και συνεργασία νέων 15.-17.9.2012 στην Παραμυθιά

Ημερίδα: Πολιτισμός της μνήμης και συνεργασία νέων 15.-17.9.2012 στην Παραμυθιά Πάνελ 1: Σύγχρονη μετάδοση της ιστορίας από νέους για νέους - Τι κάνει ένα μνημείο ελκυστικό για νέους? - Πως μπορεί να διαμορφωθεί η ιστορική-πολιτική παιδεία? - Τι μπορούν να κάνουν οι νέοι για την ενθυμίση?

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχικές Μεταβάσεις. Αλλαγές Αντικειμένου και Ψυχικές Αναδομήσεις: οι Κίνδυνοι της Ψυχικής Μετάβασης. Χρήστος Ζερβής

Ψυχικές Μεταβάσεις. Αλλαγές Αντικειμένου και Ψυχικές Αναδομήσεις: οι Κίνδυνοι της Ψυχικής Μετάβασης. Χρήστος Ζερβής Ψυχικές Μεταβάσεις Αλλαγές Αντικειμένου και Ψυχικές Αναδομήσεις: οι Κίνδυνοι της Ψυχικής Μετάβασης Χρήστος Ζερβής Στo πλαίσιο της ψυχαναλυτικής θεωρίας, και ξεκινώντας από τον Freud, το αντικείμενο της

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 180 ώρες (40 ώρες θεωρία, 50 ώρες εποπτεία, 90 ώρες πρακτική)

Διάρκεια: 180 ώρες (40 ώρες θεωρία, 50 ώρες εποπτεία, 90 ώρες πρακτική) ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΕΦΗΒΩΝ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΩΝ: Rorschach, Thematic Apperception Test T.A.T., Children s Apperception Test C.A.T., Ιχνογράφημα, Μύθοι της Duss, Συμπλήρωση Προτάσεων.

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις;

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Σεμινάρια ΕΚΔΔΑ 2009-10 ΕΠΙΛΥΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ στον χώρο της Υγείας Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Εάν τις διαχειριστούμε όπως συνήθως, μπορεί να: Οδηγήσουν σε προσωπικές αντιπάθειες Διαταράξουν/

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοδυναµικές θεωρίες και διοµαδικές σχέσεις. Ηψυχαναλυτική θεωρία του Freud.

Ψυχοδυναµικές θεωρίες και διοµαδικές σχέσεις. Ηψυχαναλυτική θεωρία του Freud. Ψυχοδυναµικές θεωρίες και διοµαδικές σχέσεις. Ηψυχαναλυτική θεωρία του Freud. Ο Freud πίστευε ότι είχε ανακαλύψει την πραγµατική «φύση» του ανθρώπου όχι µόνο στο επίπεδο των διαπροσωπικών σχέσεων αλλά

Διαβάστε περισσότερα

1 Άννα Ποταµιάνου: Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις.

1 Άννα Ποταµιάνου: Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις. Μερικές πλευρές του ζητήµατος των οριακών οργανώσεων, µε αφορµή- αναφορά στο βιβλίο της Α. Ποταµιάνου «Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις» 1 από τον Β. Δηµόπουλο Η Άννα Ποταµιάνου,

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Εισηγητές: Μάριος Στυλιανίδης, ΕΔΕ Ανδρέας Θεοδωρίδης, Διευθυντής Σχολείου Ανδρέας Κυθραιώτης, Διευθυντής

Διαβάστε περισσότερα

Όνειρο: μία ψυχαναλυτική προσέγγιση

Όνειρο: μία ψυχαναλυτική προσέγγιση Όνειρο: μία ψυχαναλυτική προσέγγιση Αλίκη Κατσαρού Ιατρική Ψυχολόγος, M.Sc., Ψυχοθεραπεύτρια, υπ. Μέλος της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας Ο Φρόυντ, στο βιβλίο του «Η Ερμηνεία των ονείρων» γραμμένο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ

ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ Υπουργείο Υγείας- Διοίκηση 1 ης ΥΠΕ Αττικής Γενικό Νοσοκομείο Αττικής ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ- ΑΜΑΛΙΑ ΦΛΕΜΙΝΓΚ Ν.Π.Δ.Δ. Μπαρδάνη Ειρήνη, Ψυχίατρος Παιδιών και Εφήβων, Σ. Δ/ντρια Μαυραντώνη

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η κάθε αναπηρία ή η κάθε ιδιαιτερότητα συνήθως έχει επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

8 ο συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας. Επιχείρηµα. Χρήστος ΖΕΡΒΗΣ

8 ο συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας. Επιχείρηµα. Χρήστος ΖΕΡΒΗΣ 8 ο συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας Επιχείρηµα Χρήστος ΖΕΡΒΗΣ Η έννοια της σαγήνης έχει σηµειώσει στην ψυχανάλυση µακρά πορεία εξέλιξης, η οποία συµπίπτει µε την ιστορία της φροϋδικής ανακάλυψης.

Διαβάστε περισσότερα

14o ΣΥΜΠΟΣΙΟ. «Ναρκισσισµός: 100 χρόνια µετά» 27-29 Μαρτίου 2015. Αθήνα Ξενοδοχείο Divani Palace Acropolis ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

14o ΣΥΜΠΟΣΙΟ. «Ναρκισσισµός: 100 χρόνια µετά» 27-29 Μαρτίου 2015. Αθήνα Ξενοδοχείο Divani Palace Acropolis ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 14o ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Ναρκισσισµός: 100 χρόνια µετά» 27-29 Μαρτίου 2015 Αθήνα Ξενοδοχείο Divani Palace Acropolis ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2015 10.00-11.00 ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΑ ΣΥΝΕ ΡΙΑ Ν. Χαµπέρης Προσφωνήσεις Χαιρετισµοί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς «Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς Ξενοδοχείο President 18 Νοεμβρίου 2015 1 η Συνάντηση Άρτεμις Κ. Τσίτσικα Επικ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση ιαταραχή Προσωπικότητας Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ»

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» Διεργασίες ονομάζονται τα «πρότυπα» της λειτουργίας της ομάδας, τα οποία αναπτύσσονται μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

Χαιρετισμός του Προέδρου του Αντιναρκωτικού Συμβουλίου Κύπρου Δρα. Χρύσανθου Γεωργίου

Χαιρετισμός του Προέδρου του Αντιναρκωτικού Συμβουλίου Κύπρου Δρα. Χρύσανθου Γεωργίου Χαιρετισμός του Προέδρου του Αντιναρκωτικού Συμβουλίου Κύπρου Δρα. Χρύσανθου Γεωργίου στη Συνέντευξη Τύπου για παρουσίαση του αναθεωρημένου Οδηγού για τα ΜΜΕ, 3 Ιουλίου 2015 Αγαπητοί συνεργάτες Λειτουργοί

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση στον Άξονα Ι Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης..."

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 22-3-2011 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 1. Εισαγωγή 2. Η Πρώτη Συνάντηση της Ομάδας Μαθητών. 3. Η Δεύτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ Δρ. Μαρία Μαυροπούλου ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ; Διαφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων ή ομάδων σε ένα θέμα αμοιβαίου ενδιαφέροντος Δρ. Μαρία Μαυροπούλου 1 ΟΜΑΔΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point.

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. Συγγραφέας του βιβλίου είναι η Τζακλίν Ουίλσον και απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΙΚΟ ΤΡΑΥΜΑ & ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΨΥΧΙΚΟ ΤΡΑΥΜΑ & ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΨΥΧΙΚΟ ΤΡΑΥΜΑ & ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ Η έννοια του ψυχικού τραύματος ήταν από τις πρώτες έννοιες που εισήγαγε ο Freud στην θεωρία της ψυχανάλυσης. Αντίθετα η έννοια της επιθετικότητας αναγνωρίστηκε καθυστερημένα

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Α κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Υπηρεσίας Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας Γραφείου ιασύνδεσης Ιονίου Πανεπιστηµίου

Α κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Υπηρεσίας Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας Γραφείου ιασύνδεσης Ιονίου Πανεπιστηµίου Α κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Υπηρεσίας Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας Γραφείου ιασύνδεσης Ιονίου Πανεπιστηµίου Τρόποι αντιµετώπισης του άγχους. Πρόληψη και θεραπεία της κατάθλιψης. Ψυχολόγος - Howard

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΟΜΙΛΗΤΕΣ ΔΗΜ. ΠΟΤΕΤΣΙΑΝΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤ. ΣΥΝ. στο Ι.Π.Α ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΜΑΡΙΑ ΣΑΜΟΛΗ ΔΝΤΡΙΑ ΕΚΠ/ΡΙΩΝ ΧΟΥΡΔΑΚΗ ΡΙΖΟΠΟΥΛΟΥ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ ΤΕΠΑΕΣ ΠΑΤΡΑΣ 1 Σύστ. Προσκόπων Βύρωνα

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Θεατρικό Εργαστήρι: Δημιουργία δραματικών πλαισίων με αφορμή μαθηματικές έννοιες. Ανάπτυξη ικανοτήτων για επικοινωνία μέσω του θεάτρου και του δράματος. Ειδικότερα αναφορικά με τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

Διαμόρφωση Διαφημιστικών Στόχων

Διαμόρφωση Διαφημιστικών Στόχων Διαμόρφωση Διαφημιστικών Στόχων Διαμόρφωση Διαφημιστικών Στόχων Ύπαρξη στόχων καθορισμένων με σαφήνεια (μετρήσιμοι και λειτουργικοί) Συντελεί στην καλύτερη επικοινωνία και συνεργασία ενδιαφερόμενων μερών

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ http://www.imibe.gr info@imibe.gr Άννα Παγοροπούλου Επικ. Καθηγήτρια Ψυχολογίας Φιλοσοφική Σχολή Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Η σημερινή

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ.

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Προσοχή - Συγκέντρωση Η συγκέντρωση αναφέρεται στην ικανότητα συνειδητής κατεύθυνσης της προσοχής σε ένα συγκεκριμένο μέρος του πεδίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΒΙΩΣΙΜΗ ΠΟΛΗ: ΠΕΔΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΙΑ Β ΦΑΣΗ: ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΔΗΜΑΡΧΙΑΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 3-02-2014

ΕΘΝΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΒΙΩΣΙΜΗ ΠΟΛΗ: ΠΕΔΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΙΑ Β ΦΑΣΗ: ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΔΗΜΑΡΧΙΑΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 3-02-2014 ΕΘΝΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΒΙΩΣΙΜΗ ΠΟΛΗ: ΠΕΔΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΙΑ Β ΦΑΣΗ: ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΔΗΜΑΡΧΙΑΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 3-02-2014 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Περιγραφή Παρουσίαση της πραγματικότητας της πόλης. Βιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία συµβολοποίησης κατά την ψυχαναλυτική εργασία Φώτης Μπόµπος

Διαδικασία συµβολοποίησης κατά την ψυχαναλυτική εργασία Φώτης Μπόµπος Διαδικασία συµβολοποίησης κατά την ψυχαναλυτική εργασία Φώτης Μπόµπος Για τους ευνόητους λόγους της διαφύλαξης του προσωπικού απορρήτου, η κλινική περίπτωση που παρουσιάστηκε στο συνέδριο σχετικά µε την

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program )

Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program ) Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program ) Αποστολή Ο σκοπός της εκπαίδευσης είναι να προωθήσει τη µελέτη της αµµοθεραπείας (παιχνίδι µε άµµο) όπως διδάσκεται από την Dora

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας

Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας Ημερίδα με θέμα «Η αγορά εργασίας σε κρίση». Συνεδρία: Οι συνέπειες της κρίσης σε διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

AYTOKTONIA. Στηρίζοντας το παιδί που θρηνεί το θάνατο αγαπημένου προσώπου που αυτοκτονεί

AYTOKTONIA. Στηρίζοντας το παιδί που θρηνεί το θάνατο αγαπημένου προσώπου που αυτοκτονεί AYTOKTONIA Στηρίζοντας το παιδί που θρηνεί το θάνατο αγαπημένου προσώπου που αυτοκτονεί Στηρίζοντας το παιδί που θρηνεί το θάνατο αγαπημένου προσώπου που αυτοκτονεί Η αυτοκτονία αγαπημένου προσώπου είναι

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Εισήγηση στο 12 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας (Μάιος, 2009) Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Μπετίνα Ντάβου, Πανεπιστήμιο Αθηνών Κατερίνα Σπετσιώτου, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Περιγραφή Συμβουλευτικής ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των Συμβουλευτικών Κέντρων. Τα Συμβουλευτικά Κέντρα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «Ψυχοκοινωνικές διαστάσεις των εργασιακών σχέσεων Ανάπτυξη δεξιοτήτων χειρισµού τους»

ΤΙΤΛΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «Ψυχοκοινωνικές διαστάσεις των εργασιακών σχέσεων Ανάπτυξη δεξιοτήτων χειρισµού τους» ΤΙΤΛΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «Ψυχοκοινωνικές διαστάσεις των εργασιακών σχέσεων Ανάπτυξη δεξιοτήτων χειρισµού τους» Σύντοµη περιγραφή Μέσα στο τρέχον εργασιακό περιβάλλον, κάτω από συνθήκες διαρκούς

Διαβάστε περισσότερα

Βενετία Κουσία. Πρόεδρος και Διευθύνουσα Σύμβουλος της ManpowerGroup

Βενετία Κουσία. Πρόεδρος και Διευθύνουσα Σύμβουλος της ManpowerGroup Beyond coaching Στην Εποχή του Ανθρώπου όπου η πιο κρίσιμη επένδυση που μπορούμε να κάνουμε είναι σε εμάς και στην ομάδα μας, στο Talent Lab αναδεικνύουμε και συνθέτουμε τρόπους ώστε να ανακαλύψουμε, να

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΠΑΙΞΙΑ ΜΑΣΤΙΓΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ

ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΠΑΙΞΙΑ ΜΑΣΤΙΓΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΠΑΙΞΙΑ ΜΑΣΤΙΓΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ Ορισμός αλκοολισμού Αλκοολούχα ποτά ονομάζονται όλα τα ποτά που περιέχουν αιθυλική αλκοόλη (οινόπνευμα) γεωργικής προέλευσης, σε οποιοδήποτε ποσοστό το

Διαβάστε περισσότερα