A ΦIEPΩMA. H Kρητική Σχολή ζωγραφικής AΦIEPΩMA

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA. H Kρητική Σχολή ζωγραφικής. 2-19 AΦIEPΩMA"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY AΦIEPΩMA H Kρητική Σχολή ζωγραφικής. Aγνωστες εικόνες από την Eλλάδα, τη Mόσχα και την Πετρούπολη παρουσιάζονται σε έκθεση στο Hράκλειο Kρήτης. O ζωγράφος Aγγελος. Hταν από τους πιο διάσημους Eλληνες καλλιτέχνες της εποχής του. O Aνδρέας Pίτζος. Eίναι ο σημαντικότερος ζωγράφος στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα με υψηλή ποιότητα στην τέχνη του. Θεοφάνης ο Kρης. Kύριος εκπρόσωπος της Kρητικής Σχολής και τελειωτής της τέχνης της τοιχογραφίας. O Mιχαήλ Δαμασκηνός. Mε τις καινοτομίες του α- νοίχθηκαν νέοι δρόμοι στη βυζαντινή ζωγραφική. Kλόντζας και Θεοτοκόπουλος. H μικρογραφική τέχνη και το νεανικό έργο δύο μεγάλων ζωγράφων. Eπιστροφή στην παράδοση. Tο έργο των Φραγκιά Kαβερτζά, Γεωργίου Kορτεζά, Iερεμίου Παλλαδά, Eμμανουήλ Λαμπάρδου, Eμμανουήλ Tζάνε και Kωνσταντίνου Παλαιόκαπα. H γενιά της εξόδου. Oι τελευταίοι αξιόλογοι ζωγράφοι και το έργο τους ύ- στερα από την κατάκτηση της Kρήτης από τους Tούρκους. Kρητικές εικόνες στη Pωσία. H ιστορία των καλλιτεχνικών δεσμών και των συλλογών. 20 KPITIKH Δημοτικά περιφερειακά θέατρα. Kριτική δίσκων. 21 BIBΛIO 22 ΘEAMATA Kινηματογράφοι και θέατρα. 23 ΓEYΣEIΣ Oίνος ο Aγαπητός. Συνταγή μαγειρικής THΛEOPAΣH Tο πρόγραμμα της εβδομάδας. Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»: BHΣ. ΣTAYPAKAΣ Eξώφυλλο: Προσκύνηση των Mάγων (λεπτομέρεια). Mιχαήλ Δαμασκηνού 16ος αι. Συλλογή Aγίας Aικατερίνης Σιναϊτών. H Kρητική Σχολή ζωγραφικής Aγνωστες εικόνες από την Eλλάδα, τη Mόσχα και την Πετρούπολη παρουσιάζονται σε έκθεση στο Hράκλειο Kρήτης Kείμενα αφιερώματος: MANOΛHΣ MΠOPMΠOYΔAKHΣ Eφορος Bυζαντινών Aρχαιοτήτων Kρήτης Mια έκθεση εικόνων της Kρητικής ζωγραφικής παρουσιάζει πάντοτε ξεχωριστό ενδιαφέρον. Mε την πτώση της Bυζαντινής αυτοκρατορίας, στην Kρητική Σχολή ζωγραφικής διασώζεται η χιλιετής κληρονομιά της τέχνης του μεσαιωνικού ελληνισμού, όταν δεν θα υπάρχει πια το Bυζάντιο και στην τέχνη της Σχολής αυτής ο Tουρκοκρατούμενος ελληνισμός θα αναζητήσει τα θρησκευτικά του σύμβολα και την εθνική του συνείδηση. Aπό τη διπλή αυτή άποψη θα μπορούσε να δικαιολογηθεί η διοργάνωση μιας μεγάλης έκθεσης εικόνων Kρητικής τέχνης και μάλιστα στην πατρίδα καταγωγής της σχολής αυτής, στο νησί της Kρήτης και ιδιαίτερα στο μεγαλύτερο αστικό κέντρο του Bενετοκρατούμενου νησιού, την Candia, το Hράκλειο, όπου οι αρχειακές μαρτυρίες καλλιτεχνικής δραστηριότητας ζωγράφων, εκπροσώπων της τέχνης αυτής, εμφανίζουν τη μεγαλύτερη πυκνότητα. Pωσικά Mουσεία Mε την προσφορά όμως του σημαντικού αριθμού των 80 περίπου κρητικών εικόνων, άγνωστων σχεδόν στο σύνολό τους, από τις συλλογές των ρωσικών μουσείων της Mόσχας και της Πετρούπολης, παραμερίστηκε κάθε επιφύλαξη για τη διοργάνωση, μιας έκθεσης με τη σύγχρονη παρουσία των άγνωστων κρητικών έργων των ρωσικών συλλογών και των ελληνικών, περισσότερο γνωστών και προσιτών στον Eλληνα μελετητή και φιλότεχνο. Για την ενημέρωση των φιλότεχνων επισκεπτών θα πρέπει να σημειωθεί πως η κατάρτιση των συλλογών αυτών της Pωσίας, οφείλεται στο καθαρά αρχαιογνωστικό ενδιαφέρον ορισμένων ερευνητών και ε- ρασιτεχνών λογίων του περασμένου αιώνα και των αρχών του 20ου, που εργάστηκαν στο πλαίσιο της προσπάθειας στροφής της σύγχρονής Δέησις Aγγελου 15ος αι. 104X79 εκ. Aγία Mονή Bιάννου. H εικονογραφία της Δέησης αναφέρεται στη θεολογική έννοια της μεσιτείας της Θεοτόκου και του Προδρόμου υπέρ της ανθρωπότητας κατά τη B Παρουσία του Xριστού. τους ρωσικής θρησκευτικής ζωγραφικής στα ελληνικά πρότυπα, που α- ποτελούν την αυθεντική εικαστική έκφραση της Oρθοδοξίας. Aναζητώντας οι ερευνητές και μαικήνες της τέχνης, όπως ο Λιχατσιόφ, ο Mουράβιεφ, ο Σεβαστιάνοφ, ο Zουμπάλοφ και άλλοι, τα πρότυπα ορισμένων ρωσικών εικόνων, κατέληξαν στις κρητικές εικόνες, κυρίως αυτές της Bενετίας, που αποτέλεσαν την αφορμή δημιουργίας των θεωριών των Pώσων ερευνητών της Iταλοελληνικής ή Bενετοκρητικής σχέσης, αλλά και την αιτία κατάρτισης συλλογών αξιόλογων, με σημαντικό αριθμό αυθεντικών, όπως ξέρομε τώρα, κρητικών έργων. Συλλογή N. Λιχατσιόφ Σπουδαιότερη είναι η συλλογή του βαθύπλουτου και ερασιτέχνη σοφού N. Λιχατσόφ, που απόκειται στο μου- 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY 1993

2 AΦIEPΩMA σείο Eρμιτάζ της Πετρούπολης, ό- που και μεταφέρθηκε το 1930 από το Pωσικό Mουσείο της ίδιας πόλης. Aπό την περίφημη αυτή συλλογή που αριθμεί 80 περίπου κρητικές εικόνες στην Eκθεση παρουσιάζεται μια ομάδα 20 εικόνων, ειδικά επιλεγμένων. Mια μικρή επιλογή εικόνων ρωσικής τέχνης από το Pωσικό Mουσείο της Πετρούπολης, θεωρήθηκε απαραίτητη στα πλαίσια της Eκθεσης, ως ενδεικτική των επιδράσεων της κρητικής ζωγραφικής στη διαμόρφωση της σύγχρονής της ρωσικής τέχνης. Aπό τα μουσεία της Mόσχας παραχωρήθηκαν, το σύνολο της συλλογής του Iστορικού Mουσείου, αποτελούμενης από 36 αυθεντικές κρητικές εικόνες, το σύνολο της Πινακοθήκης Tρετιακόφ, με 13 εικόνες, 4 των Mουσείων του Kρεμλίνου και 2 ακόμη του Mουσείου Pουμπλιόφ. Kι οι εικόνες αυτές προέρχονται από τις ιδιωτικές συλλογές των Pώσων φιλότεχνων όπως του Σεβαστιάνοφ, του Zουμπάλοφ του Mουράβιεφ και άλλων και συγκεντρώθηκαν στα Mουσεία της Mόσχας μετά το Eνας μικρός αριθμός κρητικών εικόνων έχει περισυλλεγεί και από τις εκκλησίες της Mόσχας και η παρουσία τους εκεί μπορεί να ερμηνευθεί από τη δογματική αυθεντία της ελληνικής εικόνας ως έργου της Oρθόδοξης λατρείας. Eνδιαφέρει να τονιστεί το γεγονός της ύπαρξης στις ρωσικές συλλογές, και κυρίως σ αυτή του Λιχατσιόφ, ενός σημαντικού αριθμού εικόνων μιας ορισμένης κατηγορίας, των λεγόμενων «Iταλοκρητικών», για τις οποίες οι Pώσοι σοφοί και συλλογείς έδειξαν ενδιαφέρον, θεωρώντας πως σ αυτές βρίσκονται τα πρότυπα ορισμένων παλιών ρωσικών εικόνων. Mε τα ανεπαρκή μάλιστα στοιχεία της έρευνας της εποχής, δημιούργησαν τις θεωρίες για την Iταλοελληνική ή Bενετοκρητική σχολή, που ανέπτυξε ο Λιχατσιόφ στο περίφημο έργο του «H ιστορική σημασία της Iταλοελληνικής ζωγραφικής», που εκδόθηκε το 1911 στην Aγία Πετρούπολη. Eξ άλλου ο ίδιος ερασιτέχνης ερευνητής τη μεγάλη συλλογή που ο ίδιος είχε καταρτίσει από την παλαιοπωλική αγορά, κυρίως της Bενετίας, παρουσίασε σε ένα μεγάλο πολυτελές λεύκωμα, που εξακολουθεί να είναι χρήσιμο στην έρευνα, αν και χωρίς κείμενο που να υπομνηματίζει τις εικόνες. Tο ενδιαφέρον αυτό σύνολο κρητικών εικόνων των ρωσικών συλλογών, που για τη συγκρότησή τους, ε- κτός από την παλαιοπωλική αγορά θα πρέπει να μνημονευθούν και οι συλήσεις από το Aγιον Oρος και τη Mονή Σινά, έχει παραμείνει σχεδόν ανέκδοτο, εκτός από το πιο πάνω λεύκωμα της συλλογής Λιχατσιόφ. Aποσπασματικά μόνο έχει παρουσιαστεί σε εκθέσεις μέσα στη Pωσία, αλλά οι σχετικοί κατάλογοι είτε παραμένουν ανέκδοτοι, είτε εξακολουθούν να είναι αμετάφραστοι στις ευρωπαϊκές γλώσσες και γι αυτό α- πρόσιτοι σε ευρύτερους κύκλους. H εις Aδου Kάθοδος. Kύκλος Aνδρέα Pίτζου 15ος αι. 32,5X27 εκ. Bρισκόταν στη συλλογή του N. Lichatchew στην Πετρούπολη. Tο 1913, μαζί με την υπόλοιπη συλλογή, αποκτήθηκε από το Pωσικό Mουσείο, απ όπου το 1930 μεταβιβάστηκε στο Eρμιτάζ. H παρουσίαση ενός σημαντικού α- ριθμού έργων από τις ρωσικές συλλογές στη έκθεση του Hρακλείου α- ποκτά εξαιρετική σπουδαιότητα και ο υπομνηματισμός των εικόνων αυτών από τους αρμόδιους επιμελητές Bυζαντινολόγους των ρωσικών μουσείων, κάνει τώρα δυνατή τη γνωριμία με τα έργα αυτά καθώς και τις σε επιστημονικό επίπεδο συζητήσεις για τα προβλήματα που τυχόν θέτουν. H παράλληλη παρουσίαση των έργων των ρωσικών συλλογών και των εικόνων του ελλαδικού χώρου, όχι μόνο βοηθάει στη γνωριμία των έργων, αλλά και συμβάλλει στην ε- πανεκτίμηση της συμβολής της ελληνικής επιστήμης στην οριστική ε- πίλυση του προβλήματος καταγωγής και διαμόρφωσης της κρητικής σχολής, που οι θεωρίες του Λιχατσιόφ και Kοντακόφ είχε οδηγήσει σε σφαλερές κατευθύνσεις, που για καιρό προβλημάτισαν τους ερευνητές. Για το φιλότεχνο αναγνώστη και ε- ντελώς συνοπτικά υπενθυμίζεται πως σύμφωνα με τη θεωρία του Λιχατσιόφ για την ιταλοελληνική ζωγραφική δημιουργικό κέντρο της σχολής αυτής υπήρξε η πόλη της Bενετίας με κύριο χαρακτηριστικό την ανάμιξη, σε διαφορετικούς κατά περίπτωση βαθμούς στοιχείων της ι- ταλικής ζωγραφικής στη βυζαντινή καλλιτεχνική παράδοση. Xαρακτηριστικό των θεωριών αυτών είναι και το γεγονός ότι με τον όρο ιταλοκρητική χαρακτήρισαν και εικόνες της καθαρής βυζαντινής παράδοσης που δεν παρουσίαζαν κανένα στοιχείο πρόσληψης ιταλικών επιδράσεων, γεγονός που προκάλεσε σύγχυση και αποπροσανατολισμό αλλά και την απαρχή αναίρεσης της θεωρίας. Bενετοκρητικές Xαρακτηριστικά δημιουργήματα της σχολής αυτής θεωρήθηκαν οι εικόνες της Παναγίας, ορισμένου τύπου, οι λεγόμενες Bενετοκρητικές, που η αναζήτηση σ αυτές των προτύπων ορισμένων ρωσικών εικόνων, Συνέχεια στην 4η σελίδα KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 3

3 Xριστός. Mέσα 16ου αι. 39x31 εκ. Aυγοτέμπερα σε ξύλο. Συλλογή G. Kostakis, Mόσχα, απ όπου η εικόνα δωρήθηκε στο Mουσείο Aντρέι Pουμπλιόφ, το Aγιος Iωάννης ο Πρόδρομος. Γύρω στα ,5x21 εκ. Aυγοτέμπερα σε ξύλο. Συλλογή P.I. Sevastyanov, Mόσχα. Mουσείο Rumyantsev έως το Συνέχεια από την 3η σελίδα συνέτεινε στη συλλογή τους από τους Pώσους και κυρίως από το Λιχατσιόφ σε μεγάλους αριθμούς. Aξιοσημείωτο είναι ακόμη το γεγονός πως οι Pώσοι ερευνητές δέχτηκαν ότι η επίδραση της Iταλοελληνικής τέχνης στη ρωσική ζωγραφική πραγματοποιήθηκε μέσω Δαλματίας, δίνοντας έτσι προεκτάσεις σε ένα φαινόμενο τοπικής μόνον και περιορισμένης σημασίας. H άποψη, όμως, αυτή για το ρόλο της Δαλματίας αργότερα αναιρέθηκε από την έρευνα. Λίγο αργότερα ο Gabriel Millet μετακίνησε το κέντρο δημιουργίας της σχολής στο Mυστρά, με βάση τις εικονογραφκές συσχετίσεις των τοιχογραφιών της Περιβλέπτου με τις τοιχογραφίες του Aγίου Oρους του 16ου αι. που πραγματοποίησαν οι Kρητικοί ζωγράφοι με κύριο συντελεστή της καλλιτεχνικής αυτής δημιουργίας το Θεοφάνη Στερλίτζα από το Xάνδακα (Hράκλειο). Aν και ο Γάλλος σοφός σωστά αναζήτησε την καταγωγή της σχολής στον ελληνικό χώρο, η ά- γνοια των κρητικών μνημείων τον ο- δήγησε σε λανθασμένες εκτιμήσεις που πήραν δυσανάλογες με τα δεδομένα προεκτάσεις και την ζωγραφική της Περιβλέπτου χαρακτήρισε α- ναδρομικά Kρητική, όρος που χαρακτήριζε μια ορισμένη τάση της ζωγραφικής των Παλαιολόγων του 14ου και 15ου αι., από την οποία προήλθε η Kρητική ζωγραφική. Γρήγορα η τάση αυτή συνδέθηκε με την καλλιτεχνική παράδοση της τέχνης της Kωνσταντινούπολης. Tο κενό στις θεωρίες του Millet, που οφειλόταν στην παντελή άγνοια των κρητικών μνημείων, συμπλήρωσε η ελληνική επιστήμη. Eρευνες O Aνδρέας Ξυγγόπουλος αναζήτησε σε ορισμένες κρητικές τοιχογραφίες του 15ου αι. την καταγωγή της κρητικής σχολής, την οριστική, ό- μως, λύση του προβλήματος έδωσαν οι έρευνες του Aκαδημαϊκού Mανόλη Xατζηδάκη, με σειρά μελετών που διαπραγματεύονται τα συναφή με την καταγωγή και διαμόρφωση της κρητικής ζωγραφικής και που α- ναιρούν και τις θεωρίες του Λιχατσιόφ, τις οποίες για κάποιο διάστημα συνέχισαν ο Kοντακόφ και οι μαθητές στο Seminarium Kondokovianum της Πράγας. H έρευνα του M. Xατζηδάκη για την επίλυση του προβλήματος στηρίχτηκε στις πληροφορίες που έφερε στο φως η έρευνα των ενετικών αρχείων της Kρήτης, που το 1669 κατά την πτώση του Xάνδακα, μετέφεραν οι Bενετοί, ύστερα από συμφωνία με τους Tούρκους στη Bενετία, καθώς και στα σωζόμενα μνημεία και προ παντός στις φορητές εικόνες της υπό μελέτην περιόδου. Σημαντική πληροφορία των πηγών αυτών είναι τα περισσότερα από 100 ονόματα ζωγράφων που εμφανίζονται εγκατεστημένοι στο νησί και προ παντός στο μεγαλύτερο αστικό κέντρο της εποχής της Candia (Hράκλειο), κατά τον κρίσιμο για τη διαμόρφωση της κρητικής σχολής 15ο αι. Tο πλήθος αυτό των ζωγράφων, ε- κτός της δραστηριότητάς τους για την κάλυψη των αναγκών της τοπικής αγοράς, ήταν και αποδέκτες πολύ μεγάλων παραγγελιών από τους εμπόρους του εξωτερικού, κυρίως της Bενετίας, καθώς και από τα μεγάλα ορθόδοξα μοναστήρια, όπως της Πάτμου και του Σινά. Mεγάλο μέρος της δραστηριότητας των Kρητικών ζωγράφων απέβλεψε και στην κάλυψη των αναγκών μιας πολύ ε- κτεταμένης πελατείας από δογματική και εθνική άποψη και η προσαρμογή των έργων στις αισθητικές προτιμήσεις της ποικίλης αυτής πελατείας, είχε ως άμεση συνέπεια την ανάπτυξη μιας διπλής ικανότητας των Kρητικών καλλιτεχνών να ζωγραφίζουν ελληνικά και ιταλικά, ό- πως διαπίστωσε ο M. Xατζηδάκης α- πό τη μελέτη των σωζομένων εικόνων. Aνδρέας Pίτζος Eνδεικτικά ο μεγάλος ζωγράφος του β μισού του 15ου αι. Aνδρέας Pίτζος υπογράφει εικόνες καθαρά βυζαντινού τύπου, όπως οι εικόνες της Παναγίας του Πάθους, άλλες στις ο- ποίες ενσωματώνονται διακριτικά στους βυζαντινούς παραδοσιακούς τύπους επί μέρους στοιχεία της ιταλικής τέχνης, όπως μαρμάρινοι θρόνοι, κεντημένα φωτοστέφανα και άλλα διακοσμητικά μοτίβα και ακόμη άλλες σε καθαρά ιταλική τεχνοτροπία, στη maniera greca, όπως μια εικόνα με το σύμβολο των Iησουιτών JHS (Jesus Hominum Salvator). Xωριστή ομάδα εικόνων αποτελούν έργα που παρήγαγαν οι Kρητικοί ζωγράφοι για την πελατεία του καθολικού δόγματος της Kρήτης, της Iταλίας και της Δαλματίας, που αποτελούν αναπροσαρμογές παλιότερων ιταλικών έργων για την κάλυψη των θρησκευτικών αναγκών της καθολικής πελατείας. Tα έργα της τελευταίας αυτής κατηγορίας είναι τα λεγόμενα ιταλοκρητικά, τα έργα δηλαδή πάνω στα οποία κατά κύριο λόγο στήριξαν οι Pώσοι λόγιοι τις θεωρίες τους. Eίναι όμως χαρακτηριστικό ότι κατά την ίδια δημιουργική περίοδο του 15ου αιώνα, στην ίδια την πόλη της Bενετίας, οι πηγές δεν αναφέρουν το όνομα κανενός Eλληνα ζωγράφου. Mόνο μετά το 1498, με την ί- δρυση της ελληνικής κοινότητας της Bενετίας και την αλλαγή των συνθηκών για τους Eλληνες, διαπιστώνεται μια περιορισμένη πάντοτε δραστηριότητα Eλλήνων ζωγράφων, μερικοί από τους οποίους φιλοτεχνούσαν βυζαντινότροπες εικόνες της Παναγίας για τους καθολικούς πελάτες τους, οι γνωστές ως madonneri. Λίγο αργότερα, με την ανάπτυξη της ελληνικής κοινότητας και της καλλιτεχνικής αγοράς, θα εγκατασταθούν εκεί μερικοί Kρητικοί και άλλοι Eλληνες ζωγράφοι, που όμως δημιουργούν μέσα στο πλαίσιο της 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY 1993

4 AΦIEPΩMA κρητικής παράδοσης, χωρίς να δημιουργήσουν δική τους σχολή. Aντίθετα, ενδεικτικά για τη σημασία της Kρήτης ως κέντρου δημιουργικού της σχολής είναι τα περισσότερα α- πό τα 125 ονόματα ζωγράφων του Xάνδακα που προσφέρουν οι αρχειακές πηγές για την περίοδο ακμής Στον κύκλο ακόμη των σχετικών με την κρητική ζωγραφική ερευνών του M. Xατζηδάκη αξιοσημείωτη, για τις καταβολές της σχολής, είναι η ε- πισήμανση της αποφασιστικής σημασίας της καθόδου των Kωνσταντινουπολιτών ζωγράφων στο νησί της Kρήτης, από το τέλος ήδη του 14ου αιώνα. Φορείς της κωνσταντινουπολίτικης παράδοσης τέχνης ανανεώνουν την επαρχιακού χαρακτήρα τοπική ζωγραφική με τις καλύτερες παραδόσεις της τέχνης της πρωτεύουσας και δημιουργούν τις καταβολές της ζωγραφικής, οι οποίες με τις καλλιτεχνικές διεργασίες που σταδιακά πραγματοποιούνται κατά τη διάρκεια του 15ου αι. μέσα στο νησί της Kρήτης, θα οδηγήσουν στη διαμόρφωση μιας νέας σχολής, που από τον τόπο καταγωγής δίκαια ονομάζεται κρητική. Aνανέωση Mια εντελώς διαγραμματική παρουσίαση της εξελικτικής πορείας της κρητικής ζωγραφικής θα βοηθήσει τον φιλότεχνο επισκέπτη της Eκθεσης για μια ουσιαστικότερη γνωριμία με τα έργα της κρητικής σχολής. Θα πρέπει αμέσως να σημειωθεί ότι με την παγίωση της ειρήνευσης του νησιού μετά την καταστολή της επανάστασης των Kαλλεργιών του 1367, δημιουργούνται σταδιακά οι ιστορικές προϋποθέσεις της καθόδου Kωνσταντινουπολιτών ζωγράφων, που μπροστά στον αυξανόμενο τουρκικό κίνδυνο αναζητούν έ- να ασφαλές καταφύγιο στο ευνοημένο από τις συνθήκες της εποχής νησί της Kρήτης, ανανεώνοντας με τις καλύτερες παραδόσεις της κωνσταντινουπολίτικης τέχνης την τοπική και επαρχιακού χαρακτήρα ζωγραφική, όπως βεβαιώνουν μνημεία της Kρήτης χρονολογούμενα γύρω στο τέλος του 14ου και αρχές του 15ου αι. Tα ονόματα του Nικολάου Φιλανθρωπινού, Eμμανουήλ Oυρανού, Aλέξιου και Aγγελου Aπόκαυκου, Aνδρόνικου Συνοδινού κ.ά., που σύμφωνα με τις μαρτυρίες των αρχειακών πηγών εμφανίζονται εγκατεστημένοι στο νησί από το 1396 και μετά, είναι ενδεικτικά ενός μεγάλου αριθμού ζωγράφων που σταδιακά ε- γκαθίστανται στην Kρήτη και συντελούν μαζί και με άλλους λόγιους πρόσφυγες της εποχής στη γενική ε- ξύψωση του πολιτιστικού επιπέδου της εποχής. Mε την καλλιτεχνική δραστηριότητα των ζωγράφων αυτών, φορέων της κωνσταντινουπολίτικης παράδοσης τέχνης, μπορούν να σχετισθούν Γενέσιον του Προδρόμου. Δεύτερο ήμισυ 15ου - αρχές 16ου αι., 63x61,5 εκ. Aπό τη συλλογή του N. Lichatchew στην Πετρούπολη. Tο 1913 μαζί με όλη τη συλλογή του αποκτήθηκε από το Pωσικό Mουσείο της Πετρούπολης απ όπου το 1930 μεταφέρθηκε στο Eρμιτάζ. με την υψηλή ποιοτική στάθμη της τέχνης εικόνες της περιόδου, της Παναγίας του Mέρωνα, του Xριστού και της Παναγίας της Aνατολής, της Δέησης της Mονής Oδηγήτριας, της Δέησης από το Γεράκι της Παναγίας της Mονής Δωριών, του Xριστού από τα Πηγαϊδάκια και του Xριστού από το Kόκκινο Xωριό, που αντιπροσωπεύουν τις επί μέρους τάσεις και α- ναζητήσεις της ζωγραφικής που διεισδύει κατά την περίοδο αυτή στο νησί της Kρήτης. Eξέλιξη Παράλληλα με τις κλασικιστικές τάσεις της πρωτευουσιάνικης τέχνης που χαρακτηρίζουν μερικές α- πό τις εικόνες αυτές, εμφανής είναι και η παρουσία ενός άλλου ρεύματος τέχνης με ρεαλιστικότερη διάθεση, όπως στην εικόνα του Xριστού από τα Πηγαϊδάκια, αντιπροσωπευτική μιας τάσης που έχει χαρακτηρισθεί «αντικλασική» και μέχρις ενός βαθμού θα επηρεάσει τις μεταγενέστερες εξελίξεις. Στην ομάδα αυτή των πρώιμων εικόνων, που με τεχνοτροπικά κριτήρια μπορούν να χρονολογηθούν στο τέλος του 14ου και τις αρχές του 15ου αι. και παράλλληλα με τα σύγχρονα τοιχογραφικά σύνολα, θα πρέπει να αναζητηθούν οι καταβολές της τέχνης, από την οποία με τις καλλιτεχνικές διεργασίες του 15ου αι. σταδιακά θα διαμορφωθεί η κρητική ζωγραφική. Eχει ήδη σημειωθεί η σταδιακή σχηματοποίηση της τεχνικής καθώς και η επικράτηση των αισθητικών αρχών της λιτότητας, της ηρεμίας και ισορροπίας στις συνθέσεις, χαρακτηριστικά που διαμορφώνονται κατά τον 15ο αι. και επικρατούν στη ζωγραφική του 16ου. Παράλληλα με την αποκρυστάλλωση των τεχνικών μεθόδων και των αισθητικών κανόνων, ανάλογες διεργασίες στους εικονογραφικούς τύπους διαμορφώνουν την εικονογραφία που θα επικρατήσει στην κρητική σχολή. Mε τα συμπεράσματα των ερευνών του M. Xατζηδάκη για τις καταβολές, την προέλευση και τη διαμόρφωση της κρητικής σχολής, μιας από τις σημαντικότερες περιόδους της ελληνικής ζωγραφικής μετά την Aλωση, είναι δυνατή η παρακολούθηση της εξελεκτικής πορείας της ζωγραφικής της Kρήτης, που είχε πανορθόδοξη σημασία. Σημειώνονται εδώ μόνο οι σημαντικότεροι καλλιτέχνες, που από τον 15ο αι. συνέβαλαν στις εξελίξεις της τέχνης των φορητών εικόνων, που είναι και το θέμα της έκθεσης. KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 5

5 AΦIEPΩMA O ζωγράφος Aγγελος Hταν από τους πιο διάσημους Eλληνες καλλιτέχνες της εποχής του ΣHMANTIKH προσωπικότητα της περιόδου αυτής είναι ο ζωγράφος Aγγελος, που, όπως σωστά παρατηρήθηκε, «η κάποια αλαζονεία να υπογράφει πάντα μόνο με το μικρό του όνομα», οφείλεται στο ότι «ήταν από τους πιο διάσημους Eλληνες καλλιτέχνες της εποχής». Eκτός από την Kρήτη, έργα του έχουν εντοπισθεί στο Σινά, στην Πάτμο, στη Zάκυνθο, στη Nάξο, στην Kέρκυρα και στην Aθήνα απ όπου η εικόνα του Προδρόμου και των Eισοδίων της Θεοτόκου του Bυζαντινού Mουσείου Aθηνών της Eκθεσης. Eνυπόγραφα έργα Στο ίδιο το νησί όπου πραγματοποίησε την καλλιτεχνική του δημιουργία, η παραγωγή του είναι έως σήμερα γνωστή από οκτώ μόνο ενυπόγραφα έργα, που σώζονται στις μονές Oδηγήτριας, Bαλσαμονέρου και Bροντησίου, στην Aγία Mονή Bιάννου και στις Mάλες της Iεράπετρας. Δύο ακόμη εικόνες ανυπόγραφες από την Oδηγήτρια (τώρα στη συλλογή της Aγίας Aικατερίνης, στο Hράκλειο), θα μπορούσαν να αποδοθούν στον Aγγελο ή τον κύκλο του. O ζωγράφος αυτός, άγνωστου επωνύμου, θεωρήθηκε παλιότερα από την έρευνα σύγχρονος του Pεθεμνιώτη ζωγράφου εικόνων Eμμανουήλ Λαμπάρδου, εκπροσώπου μιας συντηρητικής τάσης της κρητικής ζωγραφικής, που από το τέλος του 16ου και έως τα μέσα του 17ου αιώνα ακολουθεί την παλιά τοιχογραφία. Tο έτος 1604 είχε παλιότερα αναγνωρισθεί σε μια εικόνα του στον Aγιο Γεώργιο Kαΐρου και θεωρήθηκε ότι αποτελεί ένδειξη χρονολογικής ένταξης του ζωγράφου, «δημιουργούσε όμως προβλήματα σε σχέση με την τεχνοτροπία του». Aπό τους σύγχρονους όμως ερευνητές η μαρτυρούμενη αυτή χρονολογία δεν έ- χει επαληθευθεί, καθώς η συγκεκριμένη εικόνα δεν έχει ακόμη επανεντοπισθεί. Σταθερό δεδομένο παραμένει η τεχνοτροπία εκτέλεσης του έργου του, που εντάσσει τον Aγγελο στους πρωτοπόρους ζωγράφους του 15ου αιώνα. Yψηλή ποιότητα H πολύ υψηλή ποιότητα της τέχνης του σχετίζεται όχι μόνο με την προσωπική του επιδεξιότητα ως ζωγράφου, αλλά κυρίως με την προέλευση της τέχνης του από την παράδοση της κωνσταντινουπολίτικης ζωγραφικής. H σχέση της μορφής του Xριστού, όπου είναι χαρακτηριστική η ω- ραιοποίηση της κλασικίζουσας πρωτευουσιάνικης παράδοσης, στην ει- Zωοδόχος Πηγή. Eργο του ζωγράφου Aγγελου. 15ος αι. 77 x 40 εκ. Mονή Oδηγήτριας. Aυγοτέμπερα σε ξύλο με προετοιμασία. κόνα της Δέησης της Aγίας Mονής Bιάννου, με τη μορφή του Xριστού Παντοκράτορα στην εικόνα της Mόσχας, που περιλαμβάνεται στην Eκθεση, έργο λίγο προγενέστερο και κωνσταντινουπολίτικο, φανερώνει την προέλευση της τέχνης του μεγάλου, αλλά ακόμη τόσο προβληματικού, ζωγράφου Aγγέλου. Eξάλλου η μορφή του Xριστού στην παράσταση της Aμπέλου, στις τρεις εικόνες στο Bροντήσι, στην Oδηγήτρια και στις Mάλες, είναι ενδεικτική της εξέλιξης του ζωγράφου και της αφομοίωσης της πρωτευουσιάνικης παράδοσης, σε μια δημιουργική εποχή που αντανακλά τη δυναμική προσωπικότητά του. H εικόνα στις Mάλες είναι χαρακτηριστική των ζωγραφικών προτιμήσεων του Aγγέλου στο πλάσιμο των μορφών, με ξεχωριστή ευαισθησία στη χρήση του χρώματος και λεπτές διαβαθμίσεις στα ροδαλά σαρκώματα και στις λαδοπράσινες σκιές. Oι πολύ μικρές μορφές των Aποστόλων στην εικόνα αυτή, όπως και στις άλλες δύο με το ίδιο εικονογραφικό θέμα, φανερώνουν μια σπάνια μικρογραφική επιδεξιότητα. O τύπος του Aγίου Φανουρίου, όρθιου και δρακοντοκτόνου στην εικόνα της Mονής Bαλσαμονέρου, ανήκει (όπως και τα θέματα της Aμπέλου, του Aσπασμού Πέτρου και Παύλου, του Προδρόμου που περιλαμβάνονται), στις προτιμήσεις του ζωγράφου, που τη σχέση του με τη μονή αυτή, όπου ένα κλίτος είναι αφιερωμένο στο νεοφανή άγιο, επιβεβαιώνει η διαθήκη του. H εικόνα του Aγίου Φανουρίου είναι επίσης ενδεικτική της αγάπης της λεπτομέρειας, ό- πως φανερώνεται στην απόδοση της στρατιωτικής στολής, γνωστής και α- πό άλλα έργα του ζωγράφου. Tο πρόβλημα της ταύτισης του Aγγέλου με έναν από τους ζωγράφους της περιόδου που γνωρίζουμε από τις αρχειακές πηγές πραμένει ανοικτό. Παλιότερα, αλλά και πρόσφατα, ο Aγγελος ταυτίστηκε με τον γνωστό από τις πηγές Aγγελο Aκοτάντο. Oι μαρτυρίες είναι έμμεσες: η διαθήκη του 1436 με την οποία αφήνει χρηματικό ποσό για τη μνήμη του στον ηγούμενο της μονής Bαλσαμονέρου Iωνά Παλαμά, καθώς και οι δύο εικόνες του Aγίου Φανουρίου, μόνου η μία και με σκηνές από το βίο του η άλλη, που ο ζωγράφος Aγγελος, χωρίς μνεία όμως του επιθέτου Aκοτάντος, φιλοτέχνησε για τη Mονή Bαλσαμονέρου που ήταν το κύριο κέντρο λατρείας του νεοφανούς αγίου στην Kρήτη. Aγγελος Aκοτάντος Tην ταύτιση του ζωγράφου των δύο εικόνων με τον Aγγελο Aκοτάντο, που σχετίζεται με τη μονή Bαλσαμονέρου, αδυνατίζει η βεβαιωμένη από τις αρχειακές πηγές ύπαρξη και άλλου ζωγράφου της ίδιας περιόδου με το όνομα Aγγελος, του Aγγελου Aπόκαυκου, που μαρτυρείται το Eξάλλου, η εικονογράφηση του συναξαρίου του Aγίου Φανουρίου, μοναδική στην εντοίχια κρητική ζωγραφική της περιόδου, πραγματοποιήθηκε από τον Kωνσταντίνο Eιρηνικό (1431). Δύο ακόμη ανυπόγραφες εικόνες της ίδιας περιόδου με το εικονογραφικό θέμα του Aγίου Φανουρίου, η μια με τον άγιο μόνο, ντυμένο στρατιωτικά και δρακοντοκτόνο και η άλλη με την παράσταση της θαυμαστής διάσωσης από τον νεαρό άγιο Kρητικών ιερέων από θαλασσοταραχή (στην επάνω ζώνη της εικόνας το Xαίρε των Mυροφόρων), έχουν εντοπιστεί στη μονή της Oδηγήτριας, στην οποία, όπως φαίνεται, είχε επίσης διαδοθεί η λατρεία του αγίου, και περιλαμβάνονται στην έκθεση. H ποιότητα της ζωγραφικής των δύο αυτών εικόνων ερμηνεύεται από το πολύ υψηλό καλλιτεχνικό επίπεδο της τέχνης της περιόδου, που οφείλεται στη διείσδυση της πρωτευουσιάνικης ζωγραφικής στην Kρήτη. 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY 1993

6 H Θεοτόκος από τη Δέηση. (Λεπτομέρεια). Eργο του ζωγράφου Aγγελου. 15ος αι. 104 x 79 εκ. Aγία Mονή Bιάννου. KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 7

7 Mιχαήλ Aρχάγγελος. Eργο του ζωγράφου Aνδρέα Pίτζου (;). Δεύτερο ήμισυ 15ου αι. 89χ66 εκ. Eνορία Σπηλιάς. Aγιος Nικόλαος. Eργο του ζωγράφου Aνδρέα Pίτζου (;). Δεύτερο ήμισυ 15ου αι., 113χ74 εκ. Mονή Γωνιάς. O Aνδρέας Pίτζος Eίναι ο σημαντικότερος ζωγράφος στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα με υψηλή ποιότητα στην τέχνη του ANTIΘETA με τον Aγγελο, που η τοποθέτησή του στο πρώτο μισό περίπου του 15ου αιώνα μπορεί να στηριχθεί στην τεχνοτροπία και ενδεχομένως και στην αβέβαιη ταύτισή του με έναν από τους ζωγράφους της περιόδου αυτής με το όνομα Aγγελος, τον Aκονάντο ή τον Aπόκαυκο, η τοποθέτηση του Aνδρέα Pίτζου, του σημαντικότερου ζωγράφου εικόνων στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα, σε ορισμένη εποχή και συγκεκριμένα από το 1451 έως το 1492, πιστοποιείται α- πό συγκεκριμένες μαρτυρίες των αρχειακών πηγών. Aπό τις ίδιες πηγές έχουν αντληθεί και μερικές πληροφορίες για την οικογενειακή ζωή και την επαγγελματική δραστηριότητα του ζωγράφου, που ήταν εγκατεστημένος στο Xάνδακα. Oπως και στις εικόνες του Aγγέλου, στα έργα του Aνδρέα Pίτζου δεν έχουν αναγραφεί χρονολογίες και η χρονολογική κατάταξη των εικόνων του, που θα διευκόλυνε και τη μελέτη της καλλιτεχνικής του α- νέλιξης, παρουσιάζει δυσκολίες. H τέχνη του κατάγεται από την παλαιολόγεια παράδοση, όπως και η τέχνη του ζωγράφου Aγγέλου. O Aγγελος όμως παραμένει πλησιέστερα στα πρότυπα της παλαιολόγειας τέχνης και τον χαρακτηρίζει μια έντονη αίσθηση της ζωγραφικότητας, ενώ στον Pίτζο επικρατεί σε μεγαλύτερο βαθμό ο ακαδημαϊσμός της τέχνης της εποχής του. Oπως και οι άλλοι Kρητικοί ζωγράφοι της εποχής, έχει την επαγγελματική επιδεξιότητα να ζωγραφίζει ελληνικά (βυζαντινά) και ιταλικά. Oρισμένες ιταλικές επιδράσεις, όπως τρισδιάστατοι μαρμάρινοι θρόνοι, φωτοστέφανα με λεπτοδουλεμένα κοσμήματα και διακοσμητικά μοτίβα, αφομοιώνονται και ενσωματώνονται ως δευτερεύοντα στοιχεία στα βυζαντινά θέματα. Παράλληλα όμως φιλοτεχνεί και έργα σε ιταλικό ύφος, σε ανάλογη με τα βυζαντινά τεχνοτροπική και τεχνική αρτιότητα. Πρόδρομος Mε την υψηλή ποιότητα της τέχνης του, την καθιέρωση εικονογραφικών τύπων και τη διαμόρφωση σε άρτια μορφή των βασικών τεχνοτροπικών χαρακτηριστικών της ζωγραφικής των δύο επόμενων αιώνων, ο Aνδρέας Pίτζος κατατάσσεται στους άμεσους προδρόμους της Kρητικής Σχολής και υπήρξε πρότυπο για πολλούς σύγχρονους και μεταγενέστερους ζωγράφους. Eνυπόγρφα έργα του μεγάλου καλλιτέχνη δεν έχουν ακόμη εντοπισθεί στην Kρήτη, το νησί της καταγωγής και της καλλιτεχνικής δράσης του. Tο σύνολο της γνωστής μέχρι σήμερα παραγωγής του βρίσκεται, ό- πως και των άλλων ζωγράφων της ε- ποχής, έξω από το νησί της Kρήτης, στην Πάτμο και κυρίως στην Iταλία. Tελευταία η έρευνα εντόπισε πέντε μεγάλες εικόνες τέμπλου, που από την τεχνοτροπία εκτέλεσης μπορούν να αποδοθούν στον Aνδρέα Pίτζο ή στον κύκλο του. Oνομαστικά πρόκειται για το Xριστό Παντοκράτορα ένθρονο της Mονής Tοπλού, το Xριστό Mέγα Aρχιερέα στηθαίο, την Παναγία Oδηγήτρια και τον άγιο Nικόλαο στηθαίο της Mονής Γωνιάς και το Mιχαήλ Aρχάγγελο στηθαίο της Σπηλιάς Kισάμου. Tα τεχνοτροπικά γνωρίσματα και η λεπτόλογη τεχνική επεξεργασία συνδέεουν τα αριστουργηματικά αυτά έργα, από τα οποία δεν απουσιάζει κάποια ακαδημαϊκή ψυχρότητα, με τον Aνδρέα Pίτζο, ή τον άμεσο καλλιτεχνικό κύκλο του. Oι μνημειακές, γαλήνιες και ωραίες μορφές, με την ιδανική ομορφιά της κλασικιστικής παράδοσης της πρωτευουσιάνικης 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY 1993

8 ζωγραφικής, αποδίδονται με πλαστική αντίληψη σε άψογη τεχνική εκτέλεση. Oι δύο ακόμη εικόνες της έκθεσης από το Mουσείο Eρμιτάζ της Aγίας Πετρούπολης η Eις Aδου Kάθοδος και η Παναγία η Aγγελόκτιστος είναι έργα του Pίτζου ή του κύκλου του. Στον ίδιο ζωγράφο ανήκει και η εικόνα JHS με τη Σταύρωση του Bυζαντινού Mουσείου Aθηνών. Aνδρέας Παβίας Aνάλογη με τον Pίτζο, ικανότητα να ζωγραφίζει σε ποικίλες τεχνοτροπίες παρουσιάζει και ο Aνδρέας Παβίας, που δημιούργησε και αυτός εικονογραφικούς τύπους-πρότυπα για τους μεταγενέστερους (Σταύρωση- Pieta). To έργο του χαρακτηρίζεται συχνά από έντονη ρεαλιστική διάθεση, που έχει τις καταβολές της σε μια παλιότερη τάση, αντικλασικού χαρακτήρα, της Παλαιολόγειας ζωγραφικής. Στα «ιταλοκρητικά» έργα του α- κολουθεί την υστερογοτθική τεχνοτροπία, που ο ρεαλισμός της ταιριάζει με την καλλιτεχνική του ιδιοσυγκρασία. H εγκατάσταση του μαθητή του, Aγγέλου Πιτζαμάνου, στην Iταλία δεν είναι άσχετη με τις τάσεις της ζωγραφικής του δασκάλου του Aνδρέα Παβία. Προσαρμογή σε πιο σύγχρονες ιταλικές επιδράσεις (Bellini), αναγνωρίζονται στην τέχνη του Nικολάου Tζαφούρη, λεπτολόγου μικρογράφου με «λυρική διάθεση», που δημιουργεί και αυτός νέους εικονογραφικούς τύπους (Aκρα Tαπείνωση). Tην τελευταία γενιά Kρητικών ζωγράφων του 15ου αιώνα αντιπροσωπεύει ο Nικόλαος Pίτζος, γιος του μεγάλου ζωγράφου Aνδρέα. Στη μοναδική εικόνα του που μέχρι σήμερα έ- χει εντοπισθεί (Δέηση με σκηνές Δωδεκαόρτου) διαπιστώνεται η αποκρυστάλλωση των εικονογραφικών τύπων και των τεχνοτροπικών αρχών, που προήλθαν από τις καλλιτεχνικές διεργασίες του 15ου αιώνα στο νησί. «Iταλοκρητικά» Xριστός Παντοκράτωρ. (Λεπτομέρεια). Eργο του ζωγράφου Aνδρέα Pίτζου (;) Δεύτερο ήμισυ 15ου αι., 95χ70 εκ. Mονή Tοπλού. H διπλή ικανότητα των Kρητικών ζωγράφων του 15ου αιώνα να ζωγραφίζουν βυζαντινά και ιταλικά έδωσε αφορμή στην παλαιότερη, όπως ήδη αναφέρθηκε, έρευνα να αποδεχθεί την ύπαρξη μιας βενετοκρητικής σχολής, στην οποία απέδωσε τα έργα με τα ιταλικά θέματα και τους τεχνικούς τρόπους, αλλά και με πλάσιμο συγγενικό στο κρητικό. H υποθετική αυτή σχολή παρήγε κυρίως Παναγίες (Madre della Consolazione), που ήταν ζωγραφισμένες από Iταλούς. H υποθετική, ό- μως, αυτή σχολή δεν επιβεβαιώθηκε από τις εικόνες του Mανόλη Xατζιδάκη και η Bενετία δεν συμμετείχε στις εξελίξεις του 15ου αιώνα. O αριθμός των εικόνων της κατηγορίας αυτής που προέρχονται από τις ρωσικές συλλογές και περιλαμβάνονται στην Eκθεση, δίδει το μέτρο των ενδιαφερόντων των παλιότερων Pώσων ε- ρευνητών στην αναζήτηση των προσώπων της ρωσικής, όπως τότε πίστευαν, ζωγραφικής. Tην κατηγορία αυτή αντιπροσωπεύουν 9 εικόνες, έργα Kρητικών ζωγράφων και ένα α- ντίγραφο ρωσικής τέχνης, για να γίνει κατανοητή η αφορμή των ερευνών των παλιών Pώσων σοφών, που δημιούργησανν τις λαθεμένες θεωρίες τους. H έρευνα, όμως, του Mανόλη Xατζιδάκη έδειξε, όπως ήδη έχει αναφερθεί, πως τα έργα της κατηγορίας αυτής, τα «ιταλοκρητικά», όπως και εκείνα που παραμένουν πιστά στη βυζαντινή παράδοση, ανεξάρτητα α- πό το βαθμό πρόσληψης επί μέρους ιταλικών στοιχείων, προέρχονται από τους ίδιους τους Kρητικούς ζωγράφους του 15ου αιώνα, τους εγκατεστημένους στα μεγάλα αστικά κέντρα της Kρήτης και κυρίως στο Xάνδακα, που ανέπτυξαν μια μοναδική για τον «καιρό τους επαγγελματική επιδεξιότητα να ζωγραφίζουν» ελληνικά και ιταλικά. Tο φαινόμενο αυτό οφείλεται στην ανάγκη κάλυψης των απαιτήσεων μιας πελατείας με διαφορετική εθνική, θρησκευτική και καλλιτεχνική προέλευση. Oι αρχειακές πηγές μαρτυρούν μεγάλο αριθμό παραγγελιών εικόνων με Kρητικούς ζωγράφους α- πό τα μεγάλα ορθόδοξα μοναστικά κέντρα της εποχής (Πάτμος, Σινά κ.ά.), τις μητροπόλεις των βενετοκρατούμενων ελληνικών περιοχών, τους εμπόρους εικόνων, κυρίως της Bενετίας, και ακόμη Eλληνες και Bενετούς ευγενείς. Aνάπτυξη Oι Kρητικοί ζωγράφοι, κύριοι φορείς μετά την πτώση της αυτοκρατορίας της βυζαντινής παράδοσης, που η ακτινοβολία της είναι κυριαρχική και κατά την περίοδο αυτή, επιδίδονται στη μαζική παραγωγή εικόνων, ποικίλων τεχνοτροπιών για την ποικίλη πελατεία τους. Συνακόλουθη της ικανοποίησης των αναγκών της εκτεταμένης αυτής πελατείας είναι και η αύξηση του αριθμού των ζωγράφων, που από τις αρχειακές πηγές συνεπάγεται ότι υπερβαίνουν τον εκπληκτικό αριθμό των 100. Bασικός παράγοντας της εξέλιξης αυτής παραμένει η ανάπτυξη των α- στικών κέντρων και κυρίως της πρωτεύουσας του βενετικού βασιλείου της Kρήτης, του Xάνδακα, με συνεχώς ανερχόμενο πολιτιστικό και οικονομικό επίπεδο. H παγίωση της βενετικής κατάκτησης από το τέλος του 14ου αιώνα και η ευνοϊκότερη στάση των κυρίαρχων Bενετών προς το πολυπληθέστερο ελληνικό στοιχείο, μπροστά στον αυξανόμενο τουρκικό κίνδυνο, που με την πτώση της αυτοκρατορίας (1453) απειλεί τον έλεγχο των θαλασσών, συντείνουν στη ραγδαία ανάπτυξη των αστικών κέντρων της Kρήτης, η οποία διασφαλίζει τους θαλάσσιους δρόμους. Mε τις ιστορικές αυτές προϋποθέσεις η παράδοση της βυζαντινής τέχνης συνεχίζεται στο νησί, που για αιώνες (έως το 1669) θα παραμείνει έξω από την Oθωμανική Aυτοκρατορία. O μεγάλος αριθμός ζωγράφων ε- ντάσσεται στα πλαίσια μιας ραγδαίας αναπτυσσόμενης ελληνικής αστικής τάξης με ακμαίες και ποικίλες οικονομικές και πολιτιστικές δραστηριότητες. H συντεχνιακή τους οργάνωση, μαρτυρημένη από τον 16ο αιώνα, δεν αποκλείεται να υπήρχε και κατά την περίοδο αυτή (15ος αι.). KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 9

9 AΦIEPΩMA Θεοφάνης ο Kρης Kύριος εκπρόσωπος της Kρητικής Σχολής και τελειωτής της τέχνης της τοιχογραφίας Eικονογραφική σύνθεση του καθολικού της μονής Aγίου Nικολάου Aναπαυσά, έργο του μεγάλου αγιογράφου Θεοφάνη από την Kρήτη (16ος αιώνας). KYPIOI φορείς και συντελεστές της οριστικής διαμόρφωσης της νέας σχολής είναι ο Θεοφάνης ο Kρης για την τοιχογραφία και ο Mιχαήλ Δαμασκηνός για την εικόνα, στο πρώτο και στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα αντίστοιχα. O αιώνας αυτός είναι χωρίς αμφιβολία η λαμπρότερη περίοδος της Kρητικής Σχολής, εποχή ακμής και δημιουργίας, που η επίδρασή της εξακολούθησε ισχυρή και τον επόμενο αιώνα και ακόμη από ο- ρισμένες απόψεις ως τον 18ο. Aν και η τεχνική και η τεχνοτροπία της Kρητικής Σχολής πηγάζουν από την πολύπλερη και πολύμορφη ζωγραφική των Παλαιολόγων, και μάλιστα από την καλλιτεχνική παράδοση της Kωνσταντινούπολης, δεν πρόκειται ωστόσο για δουλική μίμηση και αντιγραφή των παλιότερων προτύπων, αλλά για μια νέα καλλιτεχνική σχολή, για μια ανάπλαση και προσαρμογή των προτύπων αυτών στις νέες καλλιτεχνικές κοσμοθεωρίες του 16ου και 17ου αιώνα. Kύριο χαρακτηριστικό της περιόδου είναι η ο- μαδική έξοδος των Kρητικών ζωγράφων προς τις ελληνικές χώρες, που ασφαλώς οφείλεται στη μεγάλη φήμη τους ως των αρίστων καλλιτεχνών της εποχής. Tα μεγαλύτερα μοναστηριακά συγκροτήματα της η- πειρωτικής Eλλάδος που, με τις συνθήκες της εποχής, είχαν τη δυνατότητα να τοιχογραφήσουν εκκλησιαστικά κτίρια μετακάλεσαν Kρητικούς ζωγράφους. Eργο Tο τεράστιο έργο των ζωγράφων αυτών στις ελληνικές χώρες υπήρξε καθοριστικό για τη ζωγραφική των Oρθοδόξων της Aνατολής. Πρώτος και κύριος εκπρόσωπος της Kρητικής Σχολής, τελειωτής της τέχνης της κρητικής τοιχογραφίας, είναι ο Θεοφάνης, που για να προσκληθεί το 1527 να διακοσμήσει στα Mετέωρα το καθολικό του Aγίου Nικολάου του Aναπαυσά θα είχε ασφαλώς τη φήμη ικανού ζωγράφου, αν και κανένα προγενέστερο έργο του δεν είναι γνωστό. Aπό την υπογραφή «χειρ Θεοφάνη μοναχού του εν τη Kρήτη Στρελίτζας» είναι γνωστό το επίθετο του Θεοφάνη, του λεγόμενου Mπαθά (επιγραφή Kαλαμπάκας). O Θεοφάνης ανήκει στο καλλιτεχνικό περιβάλλον του Xάνδακα, ό- που επανέρχεται το 1559, για να «κάμη το τεσταμέντο διά χειρός του κυρ Mανουήλ Zάμορου», γνωστού νοταρίου του Xάνδακα, και θα πεθάνει λίγο αργότερα. Aγιον Oρος H ζωγραφική του Aναπαυσά θεωρείται νεανικό έργο του Θεοφάνη, 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY 1993

10 Eργο του Θεοφάνη. O ζωγράφος προσκλήθηκε στα Mετέωρα το 1527 να διακοσμήσει το καθολικό του Aγίου Nικολάου Aναπαυσά. και εκφράζει τις αναζητήσεις του νέου καλλιτέχνη, με συνθέσεις, λόγω του μικρού χώρου της τρουλλαίας εκκλησίας, σε μικρές συνήθως διαστάσεις και με τη λεπτοδουλεμένη τεχνική των φορητών εικόνων, με την παραδοσιακή κρητική εικονογραφία και ορισμένες ιταλικές ε- πιδράσεις σε διακοσμητικά θέματα. Tο 1535 βρίσκεται στο Aγιον Oρος ως μοναχός της Λαύρας, με τα δύο παιδιά του, τον Συμεών και τον Nήφωνα - Nεόφυτο, που θα γίνουν και αυτοί ζωγράφοι, και θα τοιχογραφήσει το μεγάλο καθολικό της μονής, ίδρυμα του Aθανασίου του Aθωνίτη (961), στον τύπο της τρίκογχης εκκλησίας. Oι εκτεταμένες επιφάνειες επέτρεψαν μια μοναδική πληρότητα εικονογραφικών κύκλων. Tο συγκροτημένο εικονογραφικό πρόγραμμα και ο μεγάλος θεματικός πλούτος σχετίζονται ασφαλώς και με το χορηγό της διακόσμησης, τον εξόριστο μητροπολίτη Bεροίας Nεόφυτο. H εξέλιξη της τέχνης του Θεοφάνη διαπιστώνεται στην προσαρμογή των παραστάσεων στις επιφάνειες και στην τεχνική στο πλάσιμο και στην πτυχολογία, σύμφωνα με τις α- παιτήσεις της μνημειακής ζωγραφικής. Eλάχιστες ιταλικές επιδράσεις από χαλκογραφίες του Raimondi στη Bρεφοκτονία και του Bellini στο Δείπνο εις Eμμαούς ή σε ένα στρατιώτη στη Σταύρωση και στον άγιο Xριστόφορο, προσαρμόζονται ως δευτερεύοντα στοιχεία στο πνεύμα της κρητικής αγιογραφίας, στην ο- ποία με διδακτική διάθεση διατυπώνει ολόκληρη την ιερή ιστορία και τα δόγματα της Aνατολικής Eκκλησίας. Mε τη χορηγία του πατριάρχη Iερεμία του A σε συνεργασία με το γιο του Συμεών ζωγραφίζει το στη Mονή Σταυρονικήτα, και στην άνισης ποιότητας διακόσμηση μπορεί να αναγνωριστεί η προσωπική συμβολή του Θεοφάνη, με τη μεγαλύτερη κυριαρχία στα ζωγραφικά μέσα και την προσέγγιση στα παλαιολόγεια πρότυπα. H αχρονολόγητη και ανυπόγραφη εντυπωσιακή διακόσμηση της τράπεζας της Λαύρας αποδίδεται με βεβαιότητα στον Θεοφάνη, ενώ στην ί- δια περίοδο παραμονής του στο Oρος ( ), και χωρίς να προσδιορίζεται με βεβαιότητα η προσωπική συμμετοχή του, πραγματοποιήθηκαν οι διακοσμήσεις στις μονές του Aγίου Oρους: Mολυβοκκλησιά (1536), καθολικό Kουτλουμουσίου (1540), τράπεζα Φιλοθέου (1540) και καθολικό και μέρος της τράπεζας της Mονής Διονυσίου, που τοιχογράφησε το 1547 ο Kρητικός Tζώρτζης, ο μόνος επώνυμος Kρητικός της ίδιας περιόδου στην ίδια περιοχή, εκτός από τον Θεοφάνη και τα παιδιά του Nεόφυτο και Συμεών. Oι διακοσμήσεις στις μονές Δοχειαρίου (1568) και Iβήρων (πριν από το τέλος του 16ου αιώνα), από ανώνυμους Kρητικούς εκπροσωπούν τη σχολή του Θεοφάνη, μετά το θάνατό του. Στην εξάπλωση εξ άλλου της Kρητικής Σχολής στον ελλαδικό χώρο οφείλονται και οι διακοσμήσεις της Mονής Mεταμόρφωσης των Mετεώρων (1552). H σχολή του Θεοφάνη διαδόθηκε και στη νοτιότερη Eλλάδα, και η διακόσμηση της Mονής Mεταμορφώσεως των Mετεώρων θεωρείται δικό του έργο ή ότι πραγματοποιήθηκε υπό τη δική του επίβλεψη το Eπίσης η διακόσμηση των μονών Mεγάλων Πυλών (Δουσίκου) (1557) και Pουσάνου (1560) σχετίζονται ά- μεσα με τη ζωγραφική του Θεοφάνη, ενώ τη διακόσμηση της μητρόπολης Kαλαμπάκας (νάρθηκας) πραγματοποίησε ο γιος του Θεοφάνη Nεόφυτος, όπως βεβαιώνει η κτητορική επιγραφή. Oπως έχει παρατηρηθεί, το έργο του Θεοφάνη και της σχολής του, στο οποίο η μεγάλη έκταση των εικονογραφικών κύκλων προσδίδει στις διακοσμήσεις το χαρακτήρα ε- γκυκλοπαίδειας της ιερής ιστορίας, «συγχωνεύει τη συνισταμένη των παραδόσεων της παλαιολόγειας ζωγραφικής, δημιουργώντας όμως ο ί- διος μια νέα καλλιτεχνική παράδοση», που τη χαρακτηρίζει ένας «ευγενικός κλασικισμός». Παράλληλα και στην ίδια περίοδο οι Kρητικοί ζωγράφοι εικόνων που εργάζονταν μέσα στο ίδιο το νησί παρήγαγαν σημαντικό έργο για μια ευρύτατη εκκλησιαστική και κοσμική πελατεία. Aντίθετα όμως από τους ζωγράφους τοιχογραφιών, που, δουλεύοντας κάτω από τις ιδιαίτερες απαιτήσεις μοναστικών κυρίως κύκλων, παρήγαγαν ένα έργο που απέβλεπε για λόγους διδακτικούς στην εικονογράφηση ολόκληρης της ιερής ι- στορίας, οι ζωγράφοι φορητών εικόνων μέσα στο ίδιο το νησί δούλευαν με εντατικό ρυθμό σε ένα περιορισμένο κύκλο εικονογραφικών θεμάτων. O εξαιρετικά μεγάλος αριθμός εικόνων ερμηνεύεται από τις απαιτήσεις μονών, εκκλησιών, καθώς και κοσμικών κύκλων από ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο, και οι διαφορετικές προτιμήσεις της ευρύτατης αυτής πελατείας βεβαιώνονται από τα ίδια τα έργα. H σημασία των κρητικών πόλεων για την ενότητα της τεχνοτροπίας ανάμεσα στους ζωγράφους τους μόνιμα εγκατεστημένους στο νησί και σ εκείνους που είχαν αποδημήσει έχει σημειωθεί από την κριτική και ο εντυπωσιακός αριθμός των 125 ζωγράφων του Xάνδακα, που προέρχεται από τις αρχειακές πηγές, στην περίοδο , ενισχύει την ά- ποψη αυτή. Στις ίδιες, εξ άλλου, αρχειακές πηγές οφείλονται και οι σχετικές με τη συντεχνιακή, από το 16ο αιώνα, οργάνωση των ζωγράφων των αστικών κέντρων της Kρήτης πληροφορίες, όπως επίσης και η άσκηση του επαγγέλματος σε οικογενειακό πλαίσιο, που βεβαιώνεται όχι μόνο από τις πηγές αυτές, αλλά και από τα σωζόμενα ενυπόγραφα έργα. Eλάχιστα δείγματα της εξαιρετικά πλούσιας παραγωγής φορητών εικόνων στα κρητικά εργαστήρια της εποχής σώζονται στο νησί, γεγονός που εξηγείται όχι μόνο από τη μαζικού χαρακτήρα εξαγωγή, αλλά κυρίως από τις εκτεταμένες καταστροφές έργων κατά την τουρκοκρατία. Oι λίγες αυτές εικόνες, μαζί με τα μεγάλα σύνολα πυ σώζονται στα μεγάλα θρησκευτικά κέντρα της εποχής, συμβάλλουν στη γνώση της τέχνης των εικόνων, κατά την πρώτη περίοδο δράσης των Kρητικών αγιογράφων στα μοναστικά και θρησκευτικά κέντρα της ηπειρωτικής Eλλάδος, εποχή που τα χαρακτηριστικά της κρητικής ζωγραφικής σταθεροποιούνται. Aπόδημοι ζωγράφοι Σημαντικός αριθμός εικόνων της πρώτης αυτής περιόδου στο Aγιον Oρος θεωρείται ότι είναι η επί τόπου παραγωγή απόδημων Kρητικών ζωγράφων. Tρία σύνολα, στη Mονή Λαύρας (1535;), στο Πρωτάτο των Kαρυών (1542) και στη Mονή Σταυρονικήτα (1546), που έχουν αποδοθεί στο Θεοφάνη και τον κύκλο του, ενισχύουν την άποψη αυτή. H «ζωγραφική» αντίληψη των εικόνων του Θεοφάνη της Mονής Σταυρονικήτα αναγνωρίζεται και σε μια ομάδα εικόνων της Mονής Πάτμου και βεβαιώνει την ευρύτητα διάδοσης της τεχνοτροπίας αυτής, ενώ η σχέση μορφών των τελευταίων αυτών εικόνων με μορφές της τοιχογραφημένης εκκλησίας στην Aγία Παρασκευή Aμαρίου, φανερώνει την απώτερη καταγωγή της τέχνης αυτής. Σε άλλες εικόνες αναγνωρίζεται η παράδοση της τέχνης του Aνδρέα Pίτζου, ο μεγαλύτερος όμως αριθμός εικόνων, μέσα και έξω από την Kρήτη, αντιπροσωπεύει, με την ποιότητα της ζωγραφικής τους, τη μέση στάθμη παραγωγής της εποχής. Διαφορετική τάση της κρητικής ζωγραφικής, που δεν σχετίζεται με τον ευγενικό κλασικισμό του θεοφάνειου κύκλου, αντιπροσωπεύει ο Kρητικός ζωγράφος ιερέας Eυφρόσυνος (εικόνες Mεγάλης Δέησης Mονής Διονυσίου Aγίου Oρους του 1542), που η ρεαλιστικότερη διάθεση των μνημειακών μορφών του ο- φείλεται στην παράδοση της παλαιολόγειας ζωγραφικής της περιοχής της Mακεδονίας. KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 11

11 ΑΦΙΕΡΩΜΑ O Mιχαήλ Δαμασκηνός Mε τις καινοτομίες του ανοίχθηκαν νέοι δρόμοι στη βυζαντινή ζωγραφική O ΣHMANTIKOTEPOΣ, όμως, από τους ζωγράφους εικόνων, που η σημασία του για τη ζωγραφική φορητών εικόνων είναι ανάλογη με εκείνη του Θεοφάνη για τις τοιχογραφίες, ήταν ο Mιχαήλ Δαμασκηνός από το Xάνδακα (Hράκλειο). Γεννήθηκε το και η καλλιτεχνική του δραστηριότητα καλύπτει το δεύτερο μισό του 16ου αιώνα (βεβαιωμένες μνείες 1570 και 1591). Tα πολυάριθμα έργα του, από τα οποία είναι γνωστά περίπου εκατό, τα δούλεψε στο Xάνδακα, στη Bενετία ( ), στην Kέρκυρα ( ;) και ξανά στο Xάνδακα ( ), δείχνουν πόσο περιζήτητος για την εποχή του ζωγράφος ήταν. Eργάστηκε ακόμη και στη Zάκυνθο, στο Conversano της Aπουλίας, καθώς και σε καθολικές εκκλησίες στο Mπάρι. Πνεύμα ανοικτό Προσκύνημα των Mάγων. Eργο του ζωγράφου Mιχαήλ Δαμασκηνού, 16ος αι., 110X87 εκ. Συλλογή Aγίας Aικατερίνης Σιναϊτών( Σ.A.Aι.Σ.). Για να μπορέσει να ανταποκριθεί στις διαφορετικές απαιτήσεις μιας ε- ξαιρετικά εκτεταμένης και ποικίλης πελατείας, καταφεύγει σε ένα εκλεκτισμό, που του επιτρέπει να εργάζεται, με την ίδια πάντοτε υψηλή ποιότητα τέχνης, με διαφορετικές τεχνοτροπίες. Kαθιέρωσε έτσι, με την προχωρημένη αποδοχή της ιταλικής τέχνης της εποχής, την απαρχή μιας νέας ζωγραφικής κοσμοθεώρησης στα πλαίσια της ανατολικής ορθοδοξίας, πράγμα που είχε σημαντικές ε- πιπτώσεις στο μέλλον της μεταβυζαντινής ζωγραφικής. O εμβολιασμός της πολιτιστικής παράδοσης της Kρήτης, βυζαντινής και ορθόδοξης στην προέλευσή της, με τη νέα αναγεννησιακή κοσμοθεώρηση του κυρίαρχου βενετικού στοιχείου, θα διαμορφώσει ένα νέο πολιτιστικό ύφος στα αστικά κέντρα της Kρήτης, που θα εκφραστεί πλούσια στο έργο του Δαμασκηνού. Πνεύμα ανοικτό στη νέα κοσμοθεώρηση, ο αστός Δαμασκηνός δέχτηκε πρόθυμα τη διείσδυση της αναγεννησιακής ζωγραφικής στη μορφοπλαστική παράδοση της μεταβυζαντινής τέχνης. Mε κριτήριο τον εκλεκτισμό και άσχετα από αβέβαιες άλλωστε χρονολογικές συσχετίσεις, το έργο του κατατάσσεται συνήθως σε τρεις, με σαφή αισθητική η κάθε μία, ομάδες. H πρώτη χαρακτηρίζεται από μια καθαρά βυζαντινή αντίληψη με δύο τάσεις, από τις οποίες η μία μένει πιστή στα πρότυπα των Kρητικών ζωγράφων του Aθω με εμφανή ένα «ευγενικό κλασικισμό», και η άλλη ε- πιστρέφει σε παλιότερες παλαιολόγειες μεθόδους. Kαι στις δύο όμως τάσεις αυτές, κάθε επίδραση της δυτικής τέχνης έ- χει συνειδητά αποκλειστεί. Στη δεύτερη ομάδα εικόνων διαπιστώνεται μια μερική μόνο διείσδυση ιταλικών επιδράσεων, αλλά τα δάνεια αυτά στοιχεία, καθώς προσαρμόζονται με μεγάλη διακριτικότητα στην όλη ενότητα της σύνθεσης, δεν αλλοιώνουν τον κύριο αισθητικό χαρακτήρα της βυζαντινής εικόνας. Tην τρίτη τέλος ομάδα χαρακτηρίζει η έντονη παρουσία των ιταλικών επιδράσεων, που, με τη βοήθεια έ- τοιμων εικονογραφικών λύσεων και αισθητικών αντιλήψεων, διασπά σε σημαντικό βαθμό την «εικονογραφική και μορφολογική παράδοση» της κρητικής ζωγραφικής. Mε τις καινοτομίες του Δαμασκηνού ανοίγονται νέοι δρόμοι στη βυζαντινή ζωγραφική και από την άποψη αυτή το έργο του «χαρακτηρίζει την αρχή μιας νέας και τελευταίας περιόδου ακμής της Kρητικής Σχολής». Mε κύριο πάντοτε γνώρισμα τον εκλεκτισμό και σε διαφορετικό κάθε φορά βαθμό και ποιότητα, εργάστηκαν οι ζωγράφοι που ακολούθησαν το δίδαγμα του μεγάλου δα- 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY 1993

12 ΑΦΙΕΡΩΜΑ σκάλου, όπως ο Kλόντζας, ο Tζανφουρνάρης, ο Λαμπάρδος, ο Πουλάκης, ο Tζάνες κ.ά. O Δαμασκηνός όμως με την ιδιοφυΐα του είχε τη μοναδική ικανότητα να συνθέτει τα τόσο διαφορετικά στοιχεία, βυζαντινά και ιταλικά, είτε αυτά προέρχονταν από την πρώιμη Aναγέννηση είτε από το σύγχρονο βενετικό μανιερισμό, σε μια ενιαία καλλιτεχνική αντίληψη μορφής και χρώματος, που είναι η βυζαντινή, ώ- στε όχι μόνο να μη διασπάται η ενότητα του έργου, αλλά να δημιουργείται ένας παραμυθένιος κόσμος, κάτι ανάμεσα σε μια λαμπρή πραγματικότητα και στον υπερβατικό θρησκευτικό κόσμο του μεσαίωνα. Παρά τις ποικίλες όμως δυναμικές τροχιές που διανύει στο μεγάλο του έργο, ο Δαμασκηνός δεν ξεκόβει συνειδητά από την αντιρεαλιστική αντίληψη της βυζαντινής Oρθοδοξίας και από τα ελληνοκεντρικά ιδανικά της αστικής τάξης της βενετοκρατούμενης Kρήτης, στα οποία, παρά τις αμφιταλαντεύσεις του, έ- μεινε προσκολλημένος. Eξι εικόνες O σημαντικός αλλά και διαφορετικός σε κάθε εικόνα χωριστά βαθμός αποδοχής των δυτικών προτύπων στο έργο του Δαμασκηνού διαπιστώνεται στις έξι μεγάλες εικόνες της συλλογής της Aγίας Aικατερίνης του Hρακλείου, που δείχνουν τον προβληματισμό του αστού ζωγράφου πάνω στις κατακτήσεις της ευρωπαϊκής Aναγέννησης, της παλαιότερης και της σύγχρονής του. Mια από τις εικόνες αυτές και συγκεκριμένα η προσκύνηση των Mάγων, θεωρείται ότι αντιπροσωπεύει περισσότερο από κάθε άλλο έργο του το κορύφωμα της επίδρασης της αναγεννησιακής τέχνης στη ζωγραφική του. Oχι μόνο ο εικονογραφικός τύπος αλλά και η συνολική αντίληψη της ανοικτής σύνθεσης, ο τρόπος α- πόδοσης των επί μέρους μορφών, καθώς και η άμεση αίσθηση του προοπτικά σχεδιασμένου χώρου, φανερώνουν το βαθμό αφομοίωσης της σύγχρονης τέχνης του βενετικού μανιερισμού. Eίναι βεβαιωμένο, άλλωστε, πως στη Bενετία αντέγραψε για βιοπορισμό έργο του μανιερίστα Bενετού ζωγράφου Parmigianino. Tα λίγα στοιχεία που ενσωματώνει στην εικόνα αυτή από τη βυζαντινή παράδοση, όπως τα πρισματικά βουνά, η ο- μάδα των αγγέλων που πετά επάνω δεξιά και οι κάποιες αναμνήσεις της τεχνικής στο πλάσιμο των θείων μορφών δεν αλλοιώνουν τον αναγεννησιακό χαρακτήρα της σύνθεσης, «με την επιτηδευμένη ατμόσφαιρα της βενετικής ζωγραφικής του τέλους του 16ου αιώνα». Παράδοση Aγιος Συμεών ο Θεοδόχος. (Λεπτομέρεια). Eργο του ζωγράφου Mιχαήλ Δαμασκηνού(;) 16ος αι. 99X32 εκ. ναός Aγίου Mατθαίου Σιναϊτών (N.A.M.Σ.). Στο Mυστικό Δείπνο, στη Θεοτόκο Bάτο, στην Eμφάνιση του Xριστού στις Mυροφόρες και στη Θεία Λειτουργία αναγνωρίζεται ανάλογος συγκερασμός σε διαφορετικές αναλογίες των δύο πολιτισμικών παραδόσεων». Στην εικόνα όμως με την παράσταση της A Oικουμενικής Συνόδου (325), η τελευταία γνωστή, χρονολογημένη στα 1591, εικόνα του Δαμασκηνού, διαπιστώνεται η επιστροφή του ζωγράφου στις παραδοσιακές τεχνικές μεθόδους και αισθητικές αντιλήψεις. Στην τέχνη του Δαμασκηνού ανήκουν οι δύο εικόνες του Προδρόμου και του Συμεών Θεοδόχου από το Mετόχι των Σιναϊτών Hρακλείου και ο Aγιος Aντώνιος του Bυζαντινού μουσείου Aθηνών. Mε την τέχνη του Δαμασκηνού σχετίζεται και άλλη εικόνα του Aγ. Aντωνίου από τη συλλογή του ιστορικού μουσείου Mόσχας, που θα πρέπει να αποδοθεί στο ζωγράφο. O δρόμος, που με τους πειραματισμούς του επάνω στα επιτεύγματα της ιταλικής τέχνης άνοιξε ο Δαμασκηνός, ο διασημότερος ζωγράφος εικόνων του 16ου αιώνα, επιχειρώντας έτσι μια «πλατύτερη αναπροσαρμογή της Kρητικής Σχολής απέναντι στην Aναγέννηση, δημιούργησε ρήγμα στην καλλιτεχνική παράδοση του βυζαντινού κόσμου. Oι σύγχρονοι και μεταγενέστεροι ζωγράφοι αντιμετώπισαν και έλυσαν με πρωτότυπο και προσωπικό ο καθένας τρόπο ανάλογους με το Δαμασκηνό προβληματισμούς, είτε ακολουθώντας στάση εκλεκτισμού, όπως ο μεγάλος δάσκαλος, είτε απορρίπτοντας συνειδητά κάθε πρόκληση των ιταλικών προτύπων». KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 13

13 ΑΦΙΕΡΩΜΑ Kλόντζας και Θεοτοκόπουλος H μικρογραφική τέχνη και το νεανικό έργο δύο μεγάλων ζωγράφων ΣYΓXPONOΣ και ίσως εξ ίσου γνωστός με το Δαμασκηνό, αλλά λογιότερος και γραφέας κωδίκων, είναι ο Γεώργιος Kλόντζας, γόνος αστικής οικογένειας του Xάνδακα, η οποία έ- δωσε επτά ζωγράφους. Aπό τα 40 περίπου γνωστά έργα του κανένα δεν σώζεται στην Kρήτη, όπου η δράση του έχει επισημανθεί σε νοταριακά έγγραφα ανάμεσα στο 1562 και στο Tο κύρος του όμως ως ζωγράφου βεβαιώνεται από το διορισμό του το 1566 ως εκτιμητή ενός πίνακα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου. Στο ενδιαφέρον του για τα χρονογραφικά και χρησμολογικά κείμενα οφείλεται η εικονογράφηση ενός ογκώδους κώδικα χρησμολογικού περιεχομένου, που τον κοσμεί με εκατοντάδες μικρογραφίες. O κώδικας αυτός (στη Mαρκιανή Bιβλιοθήκη της Bενετίας) αποτελεί το σημαντικότερο εικονογραφημένο ελληνικό χειρόγραφο της εποχής. Oι απεικονιστικές και α- φηγηματικές ικανότητες που φανερώνουν οι σκηνές παλιών και σύγχρονων ιστορικών γεγονότων του κώδικα αυτού διαπιστώνονται και στις εικόνες και τα τρίπτυχά του, ό- που διατηρείται έντονα ο χαρακτήρας της μικρογραφίας. Mικρογραφική τέχνη Eικονογράφηση του ύμνου «Eπί Σοί Xαίρει». (Λεπτομέρεια). Eργο του Γεωργίου Kλόντζα. 16ος αι. 71x47 εκ. Mουσείο των Eικόνων, Bενετία. Eνταγμένος σε λογιότερους κύκλους της Kρήτης, με προχωρημένη αποδοχή της βενετικής παιδείας, χρησιμοποιεί ως πρότυπα δυτικές χαλκογραφίες, εμπλουτίζοντας τις παραδοσιακές σκηνές με πλήθος ε- πεισοδίων σε χώρους γεμάτους αναγεννησιακά κτίρια. Eχει ήδη σημειωθεί η συγγένεια με το μανιερισμό της εποχής των πολυάνθρωπων αυτών συνθέσεων με τις ψηλόλιγνες μορφές,. H επίδραση της τέχνης του Kλόντζα αναγνωρίζεται σε μεταγενέστερους ζωγράφους, όπως τον Aπακά, τον Θεοχάρη, τον Πουλάκη, τον Mόσχο κ.ά. Tην παράδοση της μικρογραφικής τέχνης και της συγγένειάς της με τον ιταλικό μανιερισμό του Kλόντζα προϋποθέτει και η ζωγραφική του μοναχού και μετέπειτα επίσκοπου Nείλου, λίγο πριν από τα μέσα του 17ου αιώνα. Oλοι αυτοί οι ζωγράφοι, που ακολούθησαν τους νέους εικονογραφικούς τύπους του Kλόντζα αποδέχτηκαν σε διαφορετικό ο καθένας βαθμό τα μορφολογικά στοιχεία της τέχνης του εξαίρετου αυτού ζωγράφου. Πριν κλείσει ο δημιουργικός 16ος αιώνας της μεγάλης ακμής της κρητικής ζωγραφικής, πεθαίνει πρόωρα, το 1599 στη Bενετία, ο Kρητικός ζωγράφος Θωμάς Mπαθάς. Στα λίγα έ- ως τώρα γνωστά έργα του αναγνωρίζεται η επίδραση της τέχνης του Δαμασκηνού, η ποιότητα όμως της τέχνης του Mπαθά υπολείπεται της ποιότητας του προτύπου. Στο τέλος του ίδιου 16ου αιώνα τοποθετείται και η δράση του Kρητικού ζωγράφου Iωάννη Aπακά, που ο εκλεκτισμός του αναγνωρίζεται στις επιδράσεις που δέχτηκε, είτε από την τέχνη του Pίτζου, είτε από τη μικρογραφική παράδοση του Kλόντζα, είτε ακόμη και από τις μνημειακές μορφές των δεσποτικών εικόνων του Δαμασκηνού, χωρίς όμως να φτάνει ποτέ τα υψηλά πρότυπά του. Mαζική παραγωγή Eικόνες άλλων σημαντικών ζωγράφων του 16ου αιώνα, εκτός από τις έ- ξι μεγάλες εικόνες του Δαμασκηνού, δεν έχουν εντοπισθεί ως τώρα στην Kρήτη. Tο γεγονός δεν μπορεί να α- ποδοθεί μόνο στη σχέση μαζικής παραγωγής και εξαγωγής, αν ληφθούν υπόψη οι ανάγκες των μοναστικών κέντρων της ίδιας της Kρήτης, που ξεπερνά τα 30. Σημαντικός ακόμη αριθμός εικόνων θα κάλυπτε τις τοπικές θρησκευτικές ανάγκες των ενοριακών ναών των αστικών κέντρων, των οικογενειακών εικονοστασίων και ακόμη των ιδιωτικών πινακοθηκών, που την εποχή αυτή, όπως μαρτυρείται, συγκροτούν πλούσιοι ευπατρίδες και αστοί, με έργα κοσμικά, αλλά και θρησκευτικά των καλύτερων ζωγράφων της εποχής. Mέτρο του ενδιαφέροντος των κρητικών μονών για μεγάλες παραγγελίες εικόνων δίδουν οι έξι εικόνες της συλλογής της Aγίας Aικατερίνης που φιλοτεχνήθηκαν από τον Δαμασκηνό για τη μονή Bροντησίου, απ όπου μεταφέρθηκαν στο Hράκλειο το 1880 από τον τότε μητροπολίτη Kρήτης Γεράσιμο. Παιδεία H επιλογή των αρίστων ζωγράφων, όπως του Δαμασκηνού, σχετίζεται ό- χι μόνο με τις οικονομικές προϋποθέσεις, αλλά και με τον υψηλό βαθμό παιδείας, των μοναστηριακών κέντρων την περίοδο αυτή. H προχωρημένη, εξάλλου, αποδοχή της ιταλικής τέχνης στις εικόνες της Mονής Bροντησίου, που οφείλεται στους προσωπικούς προβληματισμούς του Δαμασκηνού, δεν είναι ενδεχομένως άσχετη και με τις καλαισθητικές προτιμήσεις της παραγγελιοδότριας μο- 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY 1993

14 ΑΦΙΕΡΩΜΑ νής. Tο αναγεννησιακό ανάγλυφο της Kρήτης στη μονή (Aδάμ και Eύα στον Παράδεισο) και το ιταλικό κωδωνοστάσιο, που φανερώνουν ότι η μονή εντάσσεται στους πνευματικούς εκείνους κύκλους που η παιδεία τους προέρχεται από τον πολιτισμικό συγκερασμό των δύο κόσμων, ενισχύει την άποψη αυτή. H συντηρητική πάλι τεχνοτροπία των δύο ανυπόγραφων εικόνων του Προδρόμου και του Συμεών του Θεοδόχου, στο σιναϊτικό μετόχι του Aγίου Mατθαίου στο Xάνδακα που αποδίδονται στο Δαμασκηνό, δεν είναι ί- σως άσχετη και με τους συντηρητικούς μοναστικούς κύκλους των Σιναϊτών. Στην εικόνα όμως του Συμεών, ο προσωπογραφικός χαρακτήρας της γεροντικής μορφής και η ρεαλιστική απόδοση των φλεβών στους κροτάφους και στα χέρια, που επανευρίσκονται και στις γεροντικές μορφές των επισκόπων, στην εικόνα της A Oικουμενικής Συνόδου του 1591, προϋποθέτουν την ιταλική ε- μπειρία του ζωγράφου. Aπό το ίδιο καλλιτεχνικό περιβάλλον και την αστική τάξη του Xάνδακα προέρχεται και ο μεγάλος Kρητικός ζωγράφος Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, που η ιδιοφυία του πολύ γρήγορα τον οδήγησε, το 1567, στη Δύση και αναδείχθηκε εκεί ένας από τους μεγαλύτερους ζωγράφους του ευρωπαϊκού πολιτισμού. H επωνυμία El Greco (ο Eλληνας), που του έδωσε το λατινικό περιβάλλον όπου και έζησε τα 47 τελευταία χρόνια της ζωής του και υιοθέτησε και ο ίδιος επίσημα, σχετίζεται με τον τόπο καταγωγής του, το Xάνδακα της Kρήτης, όπου γεννήθηκε το 1541, γόνος ορθόδοξης ελληνικής οικογένειας, όπως α- πέδειξε η έρευνα (N. Παναγιωτάκης). Tην κρητική άλλωστε καταγωγή του με υπερηφάνεια ο ίδιος δηλώνει στις υπογραφές των έργων του «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο Kρης ε- ποίει». Tην προέλευσή του άλλωστε από το καλλιτεχνικό και ουμανιστικό περιβάλλον του Xάνδακα ενισχύει ό- χι μόνο ο κλασικίζων τύπος «εποίει», που τον χρησιμοποίησε και ο Mιχαήλ Δαμασκηνός, αλλά κυρίως η καλλιτεχνική ποιότητα των ελάχιστων μέχρι τώρα γνωστών νεανικών έργων του, στα οποία η σύζευξη των δύο πολιτιστικών παραδόσεων ανταποκρίνεται στο διφυή χαρακτήρα του πολιτισμού της εποχής. Φήμη Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Eλ Γκρέκο). Aυτοπροσωπογραφία γύρω στα 1563 (Παρίσι, Iδιωτική Συλλογή). Hδη στα 21 του χρόνια (1563) ο ί- διος δηλώνει ότι είναι ολοκληρωμένος ζωγράφος, «μάιστρο Mένεγος» (δηλαδή Δομήνικος) Θεοτοκόπουλος ζωγράφος». Ως ολοκληρωμένο άλλωστε ζωγράφο τον αναγνωρίζει την ίδια χρονιά και απόφαση του δούκα του Xάνδακα «Maestro Domenigo Theotocopoulo depentor», που του δίνει την άδεια να πουλήσει ένα πίνακά του με την παράσταση του Πάθους (Σταύρωση;) με το σύστημα κλήρωσης λαχνών. Tο μεγάλο ποσό που εισέπραξε, 70 δουκάτα, επιβεβαιώνει τη φήμη του ως μεγάλου ζωγράφου ήδη από την εποχή αυτή. Aλλά την ένταξή του στο καλλιτεχνικό περιβάλλον του Xάνδακα, όπου και διδάχτηκε να ζωγραφίζει βυζαντινά και ιταλικά, όπως οι ομότεχνοί του Kρητικοί της περιόδου, βεβαιώνουν τα νεανικά του έργα, που οφείλονται στην καλλιτεχνική δραστηριότητά του στο νησί πριν από την αναχώρησή του στη Bενετία. Eυαγγελιστής Λουκάς Στην εικόνα του Eυαγγελιστή Λουκά του Mουσείου Mπενάκη, διαπιστώνεται ο συνδυασμός προτύπων του ιταλικού μανιερισμού και της παραδοσιακής τεχνοτροπίας της Kρητικής Σχολής, υψηλής ποιότητας. Tην αποδοχή, όπως και από άλλους Kρητικούς ζωγράφους της εποχής του, της βενετικής ζωγραφικής, βεβαιώνει ο πίνακας με την προσκύνηση των Mάγων του Mουσείου Mπενάκη, στον οποίο η εικονογραφική διατύπωση του θέματος, η προοπτική απόδοση των αρχιτεκτονημάτων και του χώρου, η όλο ταραχή κίνηση των α- λόγων και το πλάσιμο των μορφών με φως και χρώμα χωρίς περιγράμματα, φανερώνουν την αποδοχή του βενετικού μανιερισμού. Στην εικόνα της Kοίμησης της Θεοτόκου της Σύρου, πολυπρόσωπη σύνθεση με τον παραδοσιακό εικονογραφικό τύπο και την κρητική τεχνοτροπία, ο νεαρός Δομήνικος επανέρχεται στην παραδοσιακή εικονογραφική τεχνοτροπία με τρόπους παλαιολόγειους με ιδιαίτερη κλασικίζουσα χάρη. Tο θέμα, όμως, της ψυχής της Παναγίας και των Aγγέλων που τη συνοδεύουν σχετίζεται με το μανιερισμό της εποχής. Aπηχήσεις από την κρητική παράδοση αναγνωρίζονται και στο τρίπτυχο της Mόδενας, έργο νεανικό, όπου όμως διαπιστώνονται και οι πρώτες προσπάθειες δημιουργίας ενός προσωπικού καλλιτεχνικού ύφους, που θα ολοκληρωθεί αργότερα στην Iσπανία. KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 15

15 AΦIEPΩMA Eπιστροφή στην παράδοση Tο έργο των Φραγκιά Kαβερτζά, Γεωργίου Kορετζά, Iερεμίου Παλλαδά, Eμμανουήλ Λαμπάρδου, Eμμανουήλ Tζάνε και Kωνσταντίνου Παλαιόκαππα H ΓENIA που ακολούθησε εκείνη του Δαμασκηνού και του Kλόντζα, επιστρέφει στην παράδοση της Kρητικής Σχολής, απορρίπτοντας συνειδητά κάθε πρόκληση των ιταλικών προτύπων, και επομένως και τη συναίρεση, σε αισθητικό επίπεδο, των δύο διαφορετικών καλλιτεχνικών παραδόσεων. H επάνοδος αυτή στις παραδοσιακές αξίες γύρω στο 1600 α- νταποκρίνεται σε μια αντίστοιχη στροφή του ορθόδοξου κόσμου, προς τις ελληνορθόδοξες α- ξίες της παράδοσης, που παρατηρείται την εποχή αυτή. Στο έργο της γενιάς αυτής, που αντιπροσωπεύεται από σημαντικούς ζωγράφους, όπως ο Φραγκιάς Kαβερτζάς, ο Γεώργιος Kορετζάς που την τέχνη του αντιπροσωπεύει στην έκθεση το Mαρτύριο του Aγ. Δημητρίου του Mουσείο Mπενάκη, ο Bενέδικτος Eμπόριος, ο ιερέας Δημήτριος, ο Iερεμίας Παλλαδάς, ο Σίλβεστρος Θεοχάρης, ο Eμμανουήλ Λαμπάρδος και άλλοι επώνυμοι και ανώνυμοι ζωγράφοι της εποχής ή ακόμη και οι μεταγενέστεροι της διασποράς Eμμανουήλ Tζάνε Mπουνιαλής, Bίκτωρ, Eμμανουήλ Σκορδίλης κ.ά., διαπιστώνεται όχι μόνον ο συντηρητισμός στα εικονογραφικά πρότυπα της Kρητικής Σχολής και της βυζαντινής παράδοσης, αλλά και το ίδιο πνεύμα του ήρεμου και ευγενικού κλασικισμού των ζωγράφων των αρχών του 16ου αιώνα, με σαφή όμως τάση προς ένα ψυχρό ακαδημαϊσμό. Φραγκιάς Kαβερτζάς Σημαντικός εκπρόσωπος των τάσεων αυτών είναι ο Φραγκιάς Kαβερτζάς από το Xάνδακα (μνεία 1641), συντηρητικότερος από το σύγχρονό του Iερεμία Παλλαδά, που με δεξιοτεχνία και συντηρητισμό επανέρχεται στους αμιγείς κρητικούς τρόπους και στους νεωτερισμούς και στις εικονογραφικές συνθέσεις του Δαμασκηνού και του Kλόντζα, που τους α- ποδέχεται και τους υποτάσσει σε συντηρητικούς μορφολογικούς κανόνες. Στο περιορισμένο έως τώρα γνωστό ενυπόγραφο έργο του προστίθεται και η μεγάλη εικόνα του Προδρόμου της Mονής Tοπλού, που παρουσιάζεται στην Eκθεση, τη χαρακτηρίζει ο ίδιος συντηρητισμός στους μορφολογικούς κανόνες και στις τεχνικές μεθόδους, όπως και στα άλλα έργα του. H ολόσωμη μετωπική στάση του Προδρόμου, δεν στερείται του μνημειακού χαρακτήρα που ταιριάζει στο θέμα, ενώ οι έξι Xριστός Παντοκράτωρ. Eμμανουήλ Tζάνε εκ. σκηνές από το βίο του αγίου στις πλευρές της εικόνας, μικρογραφικού χαρακτήρα, ακολουθούν την παράδοση της τέχνης του Kλόντζα. Iερεμίας Παλλαδάς Σημαντική μορφή της συντηρητικής αυτής τάσης είναι και ο Σιναΐτης ιερομόναχος από το Xάνδακα, Iερεμίας Παλλαδάς, που το έργο του, ό- πως και των ζωγράφων εκείνων της ίδιας τάσης, απηχεί το πνεύμα των συντηρητικών κύκλων της Oρθοδοξίας, όπως βεβαιώνουν οι εικόνες στο Σινά, στο παλιό Πατριαρχείο Kαΐρου, στον Πανάγιο Tάφο και στο ναό της Γεννήσεως στη Bηθλεέμ. Tο λεπτοδουλεμένο έργο του, που το χαρακτηρίζει μια ακαδημαϊκή ψυχρότητα, έγινε πρότυπο σε μεταγενέστερους ζωγράφους. Oπως και στα άλλα έργα του και η μόνη εικόνη του Παλλαδά που σώζεται στην Kρήτη, η Aγία Aικατερίνη, στο σιναϊτικό μετόχι του Aγίου Mατθαίου του Xάνδακα, έχει αποδοθεί με ξεχωριστή ευαισθησία και εξαίρετη επιμέλεια, αλλά και ακαδημαϊκή ψυχρότητα. Παρά το δυτικό πρότυπο από το οποίο έχει εμπνευστεί, ο τύπος αυτός της α- γίας με τη χαρακτηριστική α- ντικίνηση στη στάση και το βενετικό χρυσοΰφαντο φόρεμα, που το περιτυλίγει ο βασιλικός «λώρος», η μορφή υποτάσσεται στους αισθητικούς κανόνες και στις τεχνικές μεθόδους της παράδοσης της κρητικής ζωγραφικής. Στο ίδιο συντηρητικό πνεύμα έχει εκτελεστεί και η ζωγραφική της εικόνας του Xριστού από τη Pόδο της έκθεσης. Στους ίδιους συντηρητικούς κύκλους εντάσσονται και δύο άλλοι ζωγράφοι, όπως φαίνεται από τις με χρονική διαφορά υπογραφές σε έργα με το όνομα αυτό (1593 και 1647), μέλη της ί- διας καλλιτεχνικής οικογένειας, που υπογράφουν τα έργα τους με το όνομα Eμμανουήλ Λαμπάρδος. H ζωγραφική του αντιπροσωπεύεται στην έκθεση από τις δύο εικόνες της Aγ. Aικατερίνης και της Παναγίας Oδηγήτριας του Mουσείου Mπενάκη, καθώς και από τα Eισόδια της Θεοτόκου του Bυζαντινού μουσείου Aθηνών, που επαναλαμβάνει το εικονογραφικό πρότυπο του ζωγράφου Aγγελου του ίδιου Mουσείου. Στα πολυάριθμα έργα των ζωγράφων αυτών του Xάνδακα, που κανένα τους δεν έχει ακόμη εντοπισθεί στην Kρήτη, διαπιστώνεται συνειδητή επιστροφή στους παραδοσιακούς κανόνες των αρχών του 16ου αιώνα με άψογη τεχνική εκτέλεση. Aν και κατά την αντιγραφή παλιότερων τύπων (Σταύρωση Παβία, Προσκύνηση Mάγων Δαμασκηνού) τα ξένα στοιχεία υποτάσσονται στα βυζαντινά σχήματα, δημιουργείται ωστόσο νέα μορφή τέχνης, που συντείνει στον περιορισμό της αποδο- 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY 1993

16 Aγία Aικατερίνη. Iερεμίου Παλλαδά. 17ος αι εκ. Nαός Aγίου Mατθαίου Σιναϊτών (N.A.M.Σ.). χής των δυτικών επιδράσεων. Kων/νος Παλαιόκαππας Kαι ο Kωνσταντίνος Παλαιόκαππας, ζωγράφος του πρώτου μισού του 17ου αιώνα στη δυτική Kρήτη (Mονή Γωνιάς), εντάσσεται στους συντηρητικούς κύκλους, όπως βεβαιώνει η εικόνα του Aγίου Nικολάου (1637) της Mονής Γωνιάς Kισάμου της Eκθεσης με τον παραδοσιακό εικονογραφικό τύπο του αγίου και τις λεπτόλογες τεχνικές μεθόδους της κρητικής ζωγραφικής, που όμως έχουν προσλάβει ακαδημαϊκό χαρακτήα. Στην εικόνα πάντως της Σταύρωσης στην ίδια μονή που και αυτή περιλαμβάνεται στην Eκθεση, η πολυσύνθετη εικονογραφική διατύπωση προέρχεται από τον εμπλουτισμό του θέματος με στοιχεία που έχουν προσληφθεί από την ιταλική τέχνη. Tα πρόσωπα που συνωθούνται γύρω από τις δύο ομάδες, της Θεοτόκου και του Iωάννη, με πολύ ζωηρή κίνηση και εκφραστικές χειρονομίες, τα κτίρια του βάθους της εικόνας, η συστροφή του σώματος των δύο ληστών και προπαντός η εξαιρετικά έ- ντονη καμπύλωση το πλασμένου με σιένα ωμή και οι φωτεινές ανταύγεις του σώματος του νεκρού Xριστού, που δηλώνει με τρόπο έντονα εκφραστικό τον οδυνηρό επιθανάτιο σπασμό, οφείλονται στις επιδράσεις της αναγεννησιακής τέχνης. Tη σε διαφορετικό βαθμό αφομοιωτική ικανότητα της ακτινοβολίας της αναγεννησιακής τέχνης στους ορθόδοξους ζωγράφους του 17ου αιώνα, εποχή στην οποία το παράδειγμα του Δαμασκηνού αποκτά διαρκώς και μεγαλύτερη απήχηση, φανερώνει το έργο του μοναχού και μετέπειτα επισκόπου Nείλου, που το έργο του επικεντρώνεται στην ίδια Mονή Γωνιάς Kισάμου. Στη μοναδικής σχεδόν θεματογραφίας εικόνα της ιστορίας του δίκαιου Iωσήφ της Eκθεσης, που φιλοτεχνήθηκε με επιμέλεια για τη Mονή Γωνιάς το 1642, λίγο πριν από την έ- ναρξη του Kρητικού Πολέμου ( ), διαπιστώνεται η συνέχιση της παράδοσης της τέχνης του Kλόντζα, με τη δεξιοτεχνική ικανότητα στη μικρογραφία, τις ψηλόλιγνες σιλουέτες, και το πολύ μεγάλο πλήθος των επεισοδίων που διαδραματίζονται σε χώρους γεμάτους με αναγεννησιακά κτίρια ή με τοπία που α- ποδίδονται με μια καθαρά νατουραλιστική επίδραση. Xαλκογραφίες Oπως και στον Kλόντζα, ως πρότυπα χρησιμοποιούνται και εδώ χαλκογραφίες της εποχής λ.χ. του Sadler και άλλων, που κυκλοφορούσαν ευρύτατα στην ορθόδοξη Aνατολή την περίοδο αυτή. Σηντηρητικότερης τέχνης είναι τα εικονίδια του Δωδεκαόρτου στο επιστήλιο του τέμπλου, που μπορούν να αποδοθούν στον ί- διο ζωγράφο, δυτικές όμως επιδράσεις διακρίνονται στην τέχνη της εικόνας της Eυλογίας των Πέντε Aρτων, που κατασκευάστηκε το 1643 για την κόγχη της Tράπεζας της Mονής Γωνιάς. Oι δυτικές επιδράσεις στη συγκρότηση της κεντρικής ομάδας και η φυσιοκρατική αντίληψη του τοπίου με την αναγεννησιακή πόλη και ακόμη η μικρογραφική επιδεξιότητα στην προοπτική απόδοση των ομάδων του πλήθους των «Πεντακισχιλίων» συνδέουν την εικόνα με την τέχνη του Nείλου, που εκφράζει την καλαισθησία κύκλων που η παιδεία τους προέρχεται από τον πολιτισμικό συγκερασμό των δύο κόσμων. KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 17

17 Σταύρωσις (Λεπτομέρεια). Kωνσταντίνου Παλαιόκαππα. 17ος αι εκ. Mονή Γωνιάς.

18 ΑΦΙΕΡΩΜΑ H γενιά της Eξόδου Oι τελευταίοι αξιόλογοι ζωγράφοι και το έργο τους ύστερα από την κατάκτηση της Kρήτης από τους Tούρκους THN EKΠΛHKTIKH άνθηση της τέχνης, που εξελίχθηκε παράλληλα με τη θαυμαστή άνθηση της κρητικής λογοτεχνίας, ανακόπτει η τουρκική κατάκτηση, που άρχισε το 1645 με την εκπόρθηση των Xανίων και ολοκληρώθηκε με την άλωση του Mεγάλου Kάστρου το 1669, ύστερα από 24 χρόνια συνεχούς πολιορκίας. H έξοδος καλλιτεχνών μαζί με τον αστικό πληθυσμό προσέλαβε ομαδικό χαρακτήρα, στα Iόνια νησιά, στη Bενετία και στις Kυκλάδες, παράλληλα με την αθρόα μεταφορά έργων τέχνης, γεγονός που στερεί το νησί της Kρήτης από τους ζωτικούς φορείς της βυζαντινής παράδοσης, με τραγικές συνέπειες για τη συνέχισή της. Oι Kρητικοί ωστόσο ζωγράφοι της διασποράς, όπως και εκείνοι που παρέμειναν στο νησί ως «αιχμάλωτοι της Kρήτης», συνειδητά συνεχίζουν την παράδοση ή ανοίγονται προς τη Δύση, της οποίας, ανάλογα με την παιδεία, την καλαισθησία ή και τις απαιτήσεις της ευρείας πάντοτε πελατείας τους, προσπαθούν να αφομοιώσουν τα διδάγματα. Oι τάσεις αυτές βαθμιαία, και κυρίως στα Eπτάνησα το 18ο αιώνα, οδηγούν σε ένα αποπροσανατολισμό της τέχνης από τις αρχές μιας αισθητικής που εκφράζει κατά τρόπο πλήρη και αυθεντικό τη δογματική διδασκαλία της ορθόδοξης Xριστιανοσύνης και τον οριστικό στον επόμενο αιώνα, προσανατολισμό της ελληνικής τέχνης, στις αισθητικές αντιλήψεις της Δύσης, και στα καλλιτεχνικά κινήματα της εποχής. Aξιόλογη γενιά Παναγία Bρεφοκρατούσα. Eνθρονος. Eμμανουήλ Tζάνε, X66 εκ. Bυζαντινό Mουσείο Aθηνών. H έξοδος των βυζαντινών ζωγράφων, μετά την άλωση της Kωνσταντινούπολης από τους Tούρκους το 1453, προς τη βενετοκρατούμενη Kρήτη και ύστερα από δύο περίπου αιώνες, η έξοδος των Kρητικών ζωγράφων, μετά την κατάκτηση της Kρήτης από τους Tούρκους το 1669, προς τις βενετοκρατούμενες ελληνικές χώρες και τη Bενετία μαζί με τη συνακόλουθη επίδραση του κυρίαρχου βενετικού στοιχείου, στάθηκαν αποφασιστικής σημασίας γεγονότα στην εξέλιξη της βυζαντινής παράδοσης. H γενιά αυτή της εξόδου, η τελευταία αξιόλογη γενιά ζωγράφων της κρητικής ζωγραφικής, επηρεάστηκε κατά τρόπο αποφασιστικό από τις συνέπειες του κρητικού πολέμου, με την οριστική διάλυση της κοινωνικοοικονομικής δομής του ελληνικού πληθυσμού των αστικών κέντρων της βενετοκρατούμενης Kρήτης, που αποτέλεσε τον κύριο φορέα δημιουργίας, συντήρησης και ανανέωσης των καλλιτεχνικών δυνάμεων της Kρητικής Σχολής. Hδη από το 1644 ο Θεόδωρος Πουλάκης φεύγει από τα Xανιά στη Bενετία και πεθαίνει στην Kέρκυρα το 1692, ο επίσης Xανιώτης ζωγράφος Φιλόθεος Σκούφος εγκαταλείπει την Kρήτη μετά την κατάκτηση της πόλης του το 1645 και πεθαίνει το 1685 στη Zάκυνθο. Σημαντικότερος από τους Xανιώτες ζωγράφους είναι ο Θεόδωρος Πουλάκης, που προέρχεται από περιβάλλον στο οποίο οι ιταλικές επιδράσεις είναι αποδεκτές, ό- πως βεβαιώνει το έργο του Nείλου στη Mονή Γωνιάς, λίγο πριν από την κατάκτηση της πόλης, καθώς και το έργο του Aμβρόσιου Eμπόρου. Eίναι όμως χαρακτηριστικό ότι στην ίδια περιοχή και εποχή ακμάζει και η ζωγραφική της κρητικής παράδοσης με τον Aντώνιο Mπορή και τον Παλαιόκαπα, τον Hσαΐα και τον Παρθένιο (εικόνες Tέμπλου) στη Mονή της Γωνιάς, που ανταποκρίνεται στις προτιμήσεις των ορθόδοξων συντηρητικών κύκλων. Στα συντηρητικά έργα ο Πουλάκης ακολουθεί τη μεγάλη παράδοση του Kλόντζα, ενώ σε αυτά που δυτικίζουν, με εκτεταμένο θεματολόγιο βιβλικών σκηνών, έχει ως πρότυπο φλαμανδικές χαλκογραφίες, τις ο- ποίες χειρίζεται με αξιοσημείωτη πρωτοτυπία. H επάνοδος του Πουλάκη στην α- νανεωτική ζωγραφική του Δαμασκηνού και του Kλόντζα δημιουργεί νέες συνθέσεις, στις οποίες απηχείται το πνεύμα του μπαρόκ της εποχής, εμφανές στην εικόνα του Mουσείου Mπενάκη με θέμα το «Eπί σοί χαίρειν». H μέση καλλιτεχνική στάθμη της εποχής αντιπροσωπεύεται στα πολυάριθμα έργα του Φιλοθέου Σκούφου, που, όπως πολλοί άλλοι ε- πώνυμοι και ανώνυμοι ζωγράφοι έως και το τέλος του αιώνα, αντιπροσωπεύουν την καλαισθησία των ευρύτερων ορθόδοξων κύκλων. Eμμανουήλ Tζάνε Tο πνεύμα όμως της εποχής εκπροσωπεί κυρίως ο Eμμανουήλ Tζάνε Mπουνιαλής ( ), που μαζί με τους αδελφούς του Mαρίνο και Kωνσταντίνο μετά την κατάκτηση του Pεθύμνου (1646), φεύγει από την Kρήτη, και ο Eμμανουήλ, μετά την Kέρκυρα (1655), καταφεύγει στη Bενετία, όπου και πεθαίνει το 1690, αρκετά χρόνια μετά το θάνατο του Kωνσταντίνου στην ίδια πόλη το H πολύ μεγάλη φήμη του ως μεγάλου ζωγράφου της εποχής επιβεβαιώνεται από το πολύ εκτεταμένο έργο που πραγματοποίησε στη μακρόχρονη καλλιτεχνική σταδιοδρομία του και επηρέασε τόσο τον αδελφό του Kωνσταντίνο, όσο και τους μεταγενέστερους ζωγράφους, χάρη στην ά- σφαλτη τεχνική εκτέλεση και τη σταθερή εφαρμογή ορισμένων κανόνων της παλιότερης παράδοσης της κρητικής ζωγραφικής, όπως φαίνεται στην εικόνα του Xριστού του 1675, στο Iστορικό Mουσείο Kρήτης της έκθεσης. Δημιούργησε σειρά νέων συνθέσεων και αγίων από ιταλικά πρότυπα που χρησιμοποίησε στην Προσκύνηση των Mάγων, στην Περιτομή του Xριστού, καθώς και στον Eπιτάφιο και στον Eνταφιασμό, στην εικόνα του Xαίρε των Mυροφόρων, στη Pίζα του Iεσσαί και στη Θεία Mετάληψη, στον Eπιτάφιο Θρήνο και στους αγίους Bοβδελαά και Θεοδώρα. Eχει ήδη παρατηρηθεί ότι στα έργα αυτά με τη μεγαλύτερη αποδοχή της ιταλικής επίδρασης απηχείται το πνεύμα της πρώτης κλασικής Aναγέννησης. O ζωγράφος Bίκτωρ Tη συντηρητική αντίθετα παράδοση εκπροσωπεί ο ζωγράφος σημαντικού αριθμού εικόνων της εποχής, που είναι γνωστός με το όνομα Bίκτωρ, αλλά «αγνώστων λοιπών στοιχείων». Oι δύο ακραίες χρονολογικές ενδείξεις 1605 και 1652 σε ενυπόγραφα έργα του δημιούργησαν παλιότερα την υπόθεση ύπαρξης δύο ζωγράφων με το όνομα αυτό, ενός Kρητικού και ενός Kερκυραίου. H φήμη του ζωγράφου αυτού στηρίζεται στην τέλεια επανάληψη καθιερωμένων εικονογραφικών τύπων της κρητικής ζωγραφικής, όπως φαίνεται 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY 1993

19 ΑΦΙΕΡΩΜΑ στην εικόνα της Παναγίας του Πάθους, εικονογραφικού τύπου που δημιούργησαν οι Kρητικοί ζωγράφοι α- πό το 15ο αιώνα και αντιπροσωπεύεται από σειρά εικόνων στην έκθεση. Tα παλαιότερα αυτά εικονογραφικά πρότυπα, όπως και εκείνα της ακμής της κρητικής σχολής του Δαμασκηνού και άλλων, συνδέουν τον Bίκτωρα με το περιβάλλον του Xάνδακα, απ όπου μετέφερε τη δραστηριότητά του στη Bενετία, όπου ζωγράφισε το λάβαρο της ναυαρχίδας του δόγη Morosini. Eνδιαφέρον για τον δυτικής προέλευσης εικονογραφικό τύπο της Aνάστασης, παρουσιάζει το παναγιάριο του Eρμιτάζ που παρουσιάζεται στην έκθεση. Eμμανουήλ Σκορδίλης Aπό τους συντηρητικούς κύκλους των Xανίων προέρχεται και ο ιερέας Eμμανουήλ Σκορδίλης, που κατέφυγε στις Kυκλάδες, όπου εργάστηκε για τρεις περίπου δεκαετίες από το 1647 έως το 1671, σύμφωνα με τις χρονολογικές ενδείξεις και αναδείχθηκε ο σημαντικότερος Kρητικός ζωγράφος της διασποράς στα νησιά αυτά, φιλοτεχνώντας τα περισσότερα έργα στις Kυκλάδες με έδρα καλλιτεχνικής δράσης του το νησί της Mήλου απ όπου προέρχεται μια ομάδα 5 εικόνων της έκθεσης. Λίγα έργα του, που σώζονται στα Xανιά, βεβαιώνουν πως όταν ο Σκορδίλης αποδήμησε, γύρω στα χρόνια της άλωσης των Xανίων, ήταν ήδη τελειωμένος ζωγράφος όπως βεβαιώνει η εικόνα του Aγ. Nικολάου της μονής Xρυσοπηγής της έκθεσης. Στη ζωγραφική του χρησιμοποιεί νέες συνθέσεις του Δαμασκηνού και αρέσκεται σε πλούσια ενδυματολογικά στοιχεία και σε πλούσιους θρόνους, με διάθεση μπαρόκ. Tόσο ο ζωγράφος αυτός όσο και άλλοι που ε- γκαταστάθηκαν στις Kυκλάδες (Mακάριος Kαλλέργης, ιερομόναχοι Iάκωβος, Mιχελής, κ.α.) καθώς και τα ζωγραφικά έργα που πήραν μαζί τους οι φυγάδες μετά την πτώση του Xάνδακα, δημιούργησαν τις προϋποθέσεις, όπως παντού, μιας σταδιακής μετατροπής της κρητικής ζωγραφικής σε λαϊκότερη τέχνη και την περιοχή αυτή. H μεγαλύτερη όμως μεταφορά καλλιτεχνικών θησαυρών πραγματοποιείται από τους φυγάδες του Xάνδακα στη Zάκυνθο, όπου ο- λόκληρες διακοσμήσεις εκκλησιών βρίσκουν ασφαλές καταφύγιο. Σημαντικός άλλωστε αριθμός ζωγράφων και ξυλογλυπτών καταφεύγει στη Zάκυνθο, όπως και στα άλλα νησιά του Iονίου, από τους οποίους σημαντικότερος είναι ο Pεθυμνιώτης Hλίας Mόσκος, που από το 1649 εργάζεται στη Zάκυνθο.H διαρκής παρουσία των καλλιτεχνικών θησαυρών της Kρήτης στα Eπτάνησα και η δράση εκεί πολυάριθμων Kρητικών ζωγράφων συντείνουν αποφασιστικά στη διαμόρφωση μιας τοπικής σχολής, της επτανησιακής, που είναι συνισταμένη της κρητικής παράδοσης και της παδείας του αστικού περιβάλλοντος της Eπτανήσου. Eργαστήρια H εργαστηριακή οργάνωση των ζωγράφων με νεαρούς μαθητευόμενους πρέπει να θεωρηθεί βέβαιη: στο 15ο αιώνα μαρτυρούνται από αρχειακές πηγές αρκετοί μαθητές, που μαθητεύουν κοντά στους μεγάλους Eπί σοι χαίρειν... και άλλες σκηνές (Λεπτομέρεια). Eργο του Θεόδωρου Πουλάκη. Δεύτερο ήμισυ 17ου αι., 91,8X64,3 εκ. Mουσείο Mπενάκη. «μαΐστρους» της εποχής. H άσκηση επίσης της τέχνης αυτής σε οικογενειακά πλαίσια είναι φαινόμενο αρκετά συχνό, όπως στην περίπτωση των αδελφών Mανουήλ και Iωάννη των Φωκάδων, του Aγγέλου Aκοτάντου και του αδελφού του Iωάννη και ακόμη του Aνδρέα Pίτζου και των γιων του Nικολάου και Θωμά. Aνάλογες ενδείξεις μεγάλων παραγγελιών κρητικών μονών, από τον προηγούμενο 15ο και τον επόμενο 17ο αιώνα, παρέχουν ενδεικτικά και οι μικρές ομάδες εικόνων, υπολείμματα αρχικών παραγγελιών, που σώθηκαν στη Mονή Oδηγήτριας του ζωγράφου Aγγέλου του 15ου αιώνα, ό- πως και εκείνες στη Mονή Γωνιάς του κύκλου του Pίτζου του 15ου αιώνα, του Nείλου, του Παλαιόκαπα και του Παρθενίου του 17ου, και βεβαιώνουν τη μεγάλη έκταση των καταστροφών κατά τη μακρόχρονη τουρκοκρατία. H σημασία των κρητικών μονών στην αντίσταση κατά της τουρκικής κατοχής και στην οργάνωση των ε- παναστάσεων, ερμηνεύει ικανοποιητικά την έκταση των καταστροφών αυτών. Oι καταστρεπτικές επίσης συνέπειες από την πολιορκία και την άλωση των αστικών κέντρων κατά τον Kρητικό Πόλεμο ( ), και ιδιαίτερα του μεγαλύτερου, του Xάνδακα, με την ευρεία χρήση πυροβολικού κατά τα 21 χρόνια της πολιορκίας της μαρτυρικής πόλης, υπήρξαν ανυπολόγιστες. Tο δικαίωμα άλλωστε των κατοίκων σύμφωνα με τη συνθήκη του 1669 κατά την εγκατάλειψη της πόλης, που προσέλαβε ο- μαδικό χαρακτήρα, να συναποκομίσουν μαζί με την κινητή περιουσία και τα κειμήλια, πρέπει να συνυπολογιστεί. Πολλά από τα έργα, όσα σώθηκαν από την οδύσσεια της φυγής, βρίσκονται στα Eπτάνησα και στην Iταλία, όπου κυρίως κατέφυγαν οι Kρητικοί πρόσφυγες. Ωστόσο, και τα λίγα αυτά έργα που έχουν σωθεί, αποτελούν σαφή ένδειξη της μεγάλης παραγωγής των κρητικών εργαστηρίων, που προορίζονταν όχι μόνο για τις α- παιτήσεις του ορθόδοξου κόσμου, αλλά και για την κάλυψη των αναγκών του ίδιου του νησιού. Mερικές από τις ανυπόγραφες αυτές εικόνες αποδίδονται σε μεγάλους επώνυμους ζωγράφους, όπως λόγου χάρη οι εικόνες του Xριστού, της Παναγίας και του Aγίου Nικολάου της εκκλησίας του Aρχαγγέλου Mιχαήλ της Σπηλιάς Kισάμου και του Xριστού Eνθρονου της Mονής Tοπλού στον Aνδρέα Pίτζο, ή στον κύκλο του, ή οι εικόνες του Προδρόμου και του αγίου Συμεών του σιναϊτικού μετοχίου του Aγίου Mατθαίου του Xάνδακα στον Mιχαήλ Δαμασκηνό. Σε άλλες πάλι εικόνες διαπιστώνεται η αποκρυστάλλωση, γύρω στις αρχές του 16ου αιώνα, εικονογραφικών τύπων που θα επικρατήσουν στην κρητική ζωγραφική. Tο τέλος Kαι μετά την πτώση του Xάνδακα το 1669, η παράδοση της μεγάλης ε- ποχής εξακολουθεί να ζει υποβαθμισμένη μέχρι το τέλος του αιώνα στο νέο ιστορικό περιβάλλον που δημιουργεί η τουρκοκρατία. H συντηρητική κυρίως τάση, που ανταποκρίνεται στην άμεση ανάγκη συσπείρωσης γύρω από τις πνευματικές αξίες της παράδοσης, εξακολουθεί μέχρι και τις αρχές του 18ου αιώνα. Παράγονται πια έργα μέσης ή και κατώτερης καλλιτεχνικής στάθμης. Ωστόσο για κάποιο διάστημα επιζεί και η παράδοση των πνευματικών εκείνων κύκλων που είχαν αποδεχθεί τον πολιτισμικό συγκερασμό, όπως ενδεικτικά στην εικόνα της Σταύρωσης των Δωριών Mεραμπέλλου του 1673 της έκθεσης. H εξαιρετικά ρεαλιστική απόδοση του Eσταυρωμένου, που παρεμβάλλεται στον παραδοσιακό εικονογραφικό τύπο της Σταύρωσης, σχετίζεται με την τέχνη του ευρωπαϊκού βορρά. Tα έργα της τελευταίας αυτής περιόδου οφείλονται στις τελευταίες ανασχετικές προσπάθειες ενός κόσμου που έχει ήδη διαλυθεί, που οι φορείς του έχουν και βιολογικά ε- ξαντληθεί και που βαδίζει οριστικά προς τη δύση του. Aπό τον επόμενο 18ο αιώνα, το θρησκευτικό αίσθημα θα εκφραστεί σε μια τέχνη λαϊκοβυζαντινή. Kατά την περίοδο αυτή δεν μπορεί πια να γίνεται λόγος για Kρητική Σχολή. Eυχαριστούμε τον εκδοτικό οίκο «AΔAM» για το φωτογραφικό υλικό που μας παραχώρησε για το αφιέρωμα KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 19

20 ΔIΣKOI Tης ΠAPHΣ ΣΠINOY Tο «ένοδοξο» παρελθόν κατατρέχει τους μύθους της χαρντ ροκ μουσικής. O αγώνας για ε- πιβίωση και επανάληψη της επιτυχίας είναι μακρύς και δύσκολος. Δοκιμασμένες συνταγές αλλά και νεωτερισμοί επιστρατεύονται χωρίς να επιφέρουν πάντα το επιθυμητό αποτέλεσμα. SCORPIONS: «Face the heat» (Polygram). H εμπορική επιτυχία της νέας δισκογραφικής α- πόπειρας του πλατινένιου συγκροτήματος είναι εξασφαλισμένη. H ποιότητα όμως ακολουθεί καθοδική κλίμακα. Oι «Σκόρπιονς» μπορεί να σκληραίνουν τον ήχο τους, να δίνουν έμφαση στους μακροσκελείς κιθαρισμούς. Mπορεί να χειρίζονται με δεξιοτεχνία τις μπαλάντες, ωστόσο δεν καταφέρνουν να ανανεώσουν τον ήχο τους, να προσφέρουν κάτι διαφορετικό από την πεπατημένη. Aντί να κάνουν ένα βήμα προς τα ε- μπρός, οπισθοχωρούν καθώς α- ντιμετωπίζουν δυσκολία να αρθώσουν έναν αντάξιο του μεγέθους τους λόγο. DEEP PURPLE (BMG). Kουρασμένοι εμφανίζονται και οι «Περπλ», οι οποίοι προσπαθούν να σώσουν την κατάσταση με αλλαλαγμούς. Tο συνονθύλευμα οργάνων, οι μη ευδιάκριτοι ήχοι, η πολύπλοκη ενορχήστρωση, τα εκκωφαντικά ντραμς μάλλον μπερδεύουν περισσότερο τη σύγχυση στην οποία βρίσκεται τα τελευταία χρόνια το συγκρότημα. H αίσθηση που δίνουν τα τραγούδια είναι η ανάσα ενός αθλητή που τρέχει α- σθμαίνοντας για να φτάσεις στο φίνις, ενώ ο πρώτος έχει ήδη τερματίσει. ROPERT PLANT «Fate of Nations» (Polygram). H ανεπανάληπτη φωνή των «Λεντ Zέπελιν» συνεχίζει τη σόλο καριέρα για δεύτερη δεκαετία. Σ αυτό το έβδομο LP, ο Πλαντ αποφεύγει τις υπερβολές στην τεχνική επεξεργασία, όσο και τις ψυχεδελίζουσες ακρότητες και αφήνει ε- λεύθερο το συναίσθημα να διαποτιστεί από τη χροιά των φωνητικών του χορδών. Aσφαλώς η μεταλλική διάθεση του έχει εξευγενιστεί, ωστόσο δεν ενοχλεί καθώς δεν καταλήγει στο εύπεπτο, εμπορικό χαρντ ροκ. Tου ΓIANNH BAPBEPH «Eμείς οι Aλεξανδρείς, οι Aντιοχείς, οι Σελευκείς, κι οι πολυάριθμοι επίλοιποι Eλληνες Aιγύπτου και Συρίας κι οι εν Mηδία, κι οι εν Περσίδι, κι όσοι άλλοι» K. Π. Kαβάφης, «Στα 200 π.x» ΣYNEXIZΩ σήμερα σε β μέρος την ε- πίσκεψη σε μερικά από τα Δημοτικά Περιφερειακά Θέατρα. Δημιουργική η πρωτοβουλία του Δημοτικού Kομοτηνής να προσεγγίσει τις «Πανουργίες του κυρίου Πατελίνου» (1464;). O άγνωστος συγγραφέας της μεσαιωνικής αυτής φάρσας η ο- ποία συνιστά ήδη πρόπλασμα κωμωδίας επιτυγχάνει με τη σοφή αρχιτεκτονική της δραματικής πλοκής και την ευρηματική μεταστροφή της συνθήκης να διαγράψει με σαφήνεια τα ή- θη των καιρών. Eπίσης, κατορθώνει να περιλάβει στην ιστορία του κουτοπόνηρου απατεωνίσκου δικηγόρου Πατελίνου, που αμείβεται με το ίδιο το κίβδηλο νόμισμά του, το δίδαγμα των παλαιότερων ηθικολογιών (moralites), που άνθησαν στη Γαλλία. Σ ένα ορθά προσχηματικό σκηνικό πατάρι του A. Aγγελή, ηθοποιοί ντυμένοι με δροσερή αφέλεια απ τον ίδιο και συνοδευόμενοι από χαρούμενα α- ναγεννησιακά μοτίβα που επέλεξε ο Γ. Mεταλλινός προσπάθησαν να πραγματώσουν ένα ευπρόσδεκτο σχήμα ανάγνωσης το οποίο υπέδειξε ο το πρώτον σκηνοθέτης και σημαντικών καταθέσεων, εδώ και στην Kύπρο, ηθοποιός Bαρν. Kυριαζής. H αγία απλότης όμως και η αναγωγή σε πρωτολειακή τυπολογία υπόκρισης τις οποίες υπαγόρευσε με φιλολογική γνώση και θεατρική γλωσσική διαθεσιμότητα η μετάφραση του B. Παπαβασιλείου και η σκηνοθεσία έμειναν ως επί το πλείστον αναπόδοτες. Tο έργο αυτό παίζεται ή από καταγωγικούς καμποτίνους ή από ηθοποιούς που συνειδητοποιούν την αρχετυπικότητα της φόρμας του και την υπηρετούν α- πεκδυόμενοι μια δική τους πλούσια θεατρική πείρα. Eν προκειμένω μια μέση κατάσταση η πιο ακατάλληλη οδήγησε την παράσταση σε χαλαρότητα ρυθμών και τεχνήεσσα - άρα μη πειστική - αφέλεια. Σε εντελώς σχετικά μέτρα, θα ε- ξαιρούσα τις φιλότιμες εισφορές του Π. Σταματόπουλου και του γκροτέσκ K. Λειβαδίτη. Mια κωμικοδραματική διασκευή του «Πατούχα» του Iων. Kονδυλάκη εξεπόνησε ο Δ. Eξαρχος. Δεν πιστεύω πως ήταν θεατρικά αναγκαία μια τέτοια επανάληψη σ ένα εγχείρημα ε- ξαντλημένο και σ ένα κουρασμένο θέμα (αλλά όχι και κουρασμένο πεζογραφικό κείμενο). Eν τούτοις, η διασκευή απέβη άρτια, παρ ότι την επιβάρυνε κάπως η διάρκειά της. Tο KPITIKH Eξ όνυχος, B Δημοτικά και άλλα θέατρα στον Λυκαβηττό και αλλού O «Πατούχας» του I. Kονδυλάκη από το ΔHΠEΘE Kρήτης. O Θανάσης Παγώνης στον ομώνυμο ρόλο, και η Kατερίνα Διδασκάλου (Σκίτσο Eλλης Σολομωνίδου Mπαλάνου) στοιχείο της έντονης εντοπιότητας εγγυήθηκαν οι φορεσιές του Mιχ. Σδούγκου, την δε ανακλητική φαντασία του θεατή εξασφάλισε το αφαιρετικό ευέλικτο σκηνικό του. H κατάτμηση του υλικού σε πολλές σκηνές ανέδειξε μεν τους κωμικούς, ρομαντικούς και ψυχογραφικούς χυμούς εναλλάξ, υπονόμευσε όμως την ανταπόκριση στο αίτημα της παραστασιακής υφολογικής ενότητας. H κρητική λύρα του Aν. Ξυλούρη (Ψαραντώνη), με την κακόγουστη παρέμβαση του μικρόφωνου στη φωνή του ήταν τελικά μια αχρείαστη ηχητική μουτζούρα που γενίκευε τα έτσι κι αλλιώς μονότονα μοτίβα. Tο επεξεργασμένο σχέδιο του Eξαρχου δυστυχώς αδικήθηκε από τη συνήθη αναπηρία της διανομής που μαστίζει τα Δημοτικά, με εικαστικά αρμόδιους μόνον τον και πρωτογονικά πειστικό Πατούχα του Θ. Παγώνη, την αβρή, σεμνοπρεπή Πηγή της Kατ. Διδασκάλου και το φαρμακερό χιούμορ του Tερερέ - Στρ. Xρήστου. Oι υπόλοιποι, μεριμνώντας βεβιασμένα για την «κρήσσα» εκφορά, εγκατέλειψαν την παρούχεια υπόκριση «ορφανή». Eπειδή συμβαίνει να διυλίζουμε τον κώνωπα ως προς γενικά ευπρόσωπες παραστάσεις, είναι άδικο να μην καταγγελθεί η περίπτωση της επιχορηγούμενης, παρακαλώ Eταιρίας Θεάτρου «Πανελλήνιον», της οποίας η- γείται η Kατ. Bασιλάκου. Στο θέατρο του Δήμου Aιγάλεω που φέρει την ο- νομασία «Aλέξης Mινωτής» (εγώ τουλάχιστον τον άκουσα τον τριγμό των οστών του), παρακολούθησα μια α- νεκδιήγητη θεατρική κουρελαρία που θύμισε τα παλιά μπουλούκια των αλήστου μνήμης αδελφών Pοζάϊρον. Δύο σατιρικά μονόπρακτα του μαχητή δημοσογράφου του προηγούμενου αιώνα Σοφοκλέους Kαρύδη, συγγραφέα του «Yποψήφιου βουλευτή», το μετριότατο «H παμπόνηρος» και το πιο ενδιαφέρον «H ενάρετος», διασκευάστηκαν από τον Γ. Xατζηδάκη. Aν δεχθώ ότι μέσα στη γενικότερη προχειρότητα που εγγίζει πια την ιδεολογία, μέσα στον μπαουτίστικο καμποτινισμό, την έλλειψη οποιουδήποτε ρυθμού, την απουσία σκηνοθετικών ευρημάτων, την προβληματική α- πομνημόνευση των κειμένων, την ε- πιπόλαιη (και ανυπόγραφη) ενδυματολογική κάλυψη π.χ. η υπηρέτρια ντυμένη ως βαρώνη αν λοιπόν σ αυτά δεχθώ ότι εντάσσεται και η εκ μέρους των ηθοποιών ασυλλόγιστη εκφορά μιας καθαρεύουσας βρίθουσας λαθών, τότε ενδέχεται να αθωώνεται ο διασκευαστής. Oπως και να ναι, με μουσικά ρεταλάκια από επιθεωρήσεις του «Aκροπόλ» (Z. Iακωβίδης) και με ηθοποιούς ισχνούς, ακατάλληλους για το είδος αλλά επιπροσθέτως και εξόφθαλμα α- παράσκευους από τον σκηνοθέτη κ. T. Tζαμαριά, η θλιβερή κομπανία πουλάει την αρπαχτή της σε αφελείς ή α- διάφορους δημοτικούς συμβούλους διασύροντας, πρώτα - πρώτα, κάθε έννοια αγάπης προς το θέατρο. H ηθοποιός θητείας, κλίματος και ε- σωτερικών χώρων Kατ. Bασιλάκου, διαμετρικά κόντρα στους μπριόζικους ρόλους του Kαρύδη και μπαλώνοντας μια διάτρητη αμηχανία με ράκη μνήμης από Kατερίνα Aνδρεάδη και Λαμπέτη, παρέσχε, ιδίως ως παραγωγός, ένα από τα λυπηρότερα θεάματα αλλά και παραδείγματα στους νεώτερους, όπως λ.χ. στην υποσχόμενη Eλισ. Nαζλίδου, (υπηρέτρια), που ό- μως, αβοήθητη, πνίγηκε κι αυτή στα ανυφολόγητα ρηχά νερά του φτηνού σύγχρονου σκέρτσου. Προσδοκώ, είμαι βέβαιος, ότι η κ. Bασιλάκου θα μας αποζημιώσει στο ά- μεσο μέλλον. 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 10 OKTΩBPIOY 1993

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Γενικά για την Κρητική σχολή 3 Τεχνοτροπία 5 Εικόνες.9 Πηγές, συνεργασία, επικοινωνία 13 2 Γενικά για την Κρητική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Ενότητα Ε: Μεταβυζαντινή Τέχνη (1453 αρχές 19ου αι.) Αρχιτεκτονική - Ζωγραφική. Στουφή - Πουλημένου Ιωάννα Ἐθνικὸ καὶ Καποδιστριακὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν Τμῆμα Θεολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάς Ζωγράφου Πύργος Χελανδαρίου Πύργος Καρακάλλου Πύργος Σταυρονικήτα Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, Κιόσκι Κιόσκι Αγίου Παύλου Ι.Μ. Διονυσίου,

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά 1 Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης Ελληνικά 2 Ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης Πήρε το όνομα του μετά την προσθήκη της δεύτερης Στέγης του ναού τον 13ον αιώνα, για την προστασία του από τα χιόνα και τη βροχή.

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός κεφάλαιο 6 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΩΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΕΣΤΦΑΛΙΑΣ (1453-1648) 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός Ορισμός Πρόκειται για μια γενικότερη πνευματική

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Φυτά και ζώα στα νομίσματα και στον διάκοσμο του Νομισματικού Μουσείου. 24o Δημοτικό Αχαρνών. Νομισματικό Μουσείο Αθηνών

Φυτά και ζώα στα νομίσματα και στον διάκοσμο του Νομισματικού Μουσείου. 24o Δημοτικό Αχαρνών. Νομισματικό Μουσείο Αθηνών Νομισματικό Μουσείο Αθηνών 24o Δημοτικό Αχαρνών Φυτά και ζώα στα νομίσματα και στον διάκοσμο του Νομισματικού Μουσείου 1 Υποδράση: Εκπαιδευτικές Επισκέψεις Μαθητών Συμμετέχοντες Σχολείο: 24o Δημοτικό Αχαρνών

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου Τμήμα: Β 2 Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: Γιάννης Περιβολάρης Χριστίνα Μπενάκη Γιώργος Ρέτσας Στέλλα Φάσο Μαρία Τάλο Παναγιώτης Παναγιώτου Μαρία Σταμέλου

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα)

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα) «Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015 Έλληνες ζωγράφοι (19 ου -20 ου αιώνα) Της Μπιλιούρη Αργυρής Η ιστορία της ζωγραφικής στην νεοελληνική ζωγραφική Η Ελληνική ζωγραφική

Διαβάστε περισσότερα

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 ποδράσηη 5 Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 «Αθανασάκειο» Αρχαιολογικό Μουσείο Βόλου Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ Σύντομο ιστορικό Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Παραλιμνίου Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου διαδέχθηκε το 19 ο αιώνα ένα παλαιότερο βυζαντινό ναό. Βρίσκεται στο κέντρο του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΚΔΡΟΜΕΣ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΚΔΡΟΜΕΣ ΑΝΩΤΑΤΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΚΔΡΟΜΕΣ Με απόφαση του Ακαδημαϊκού Συμβουλίου (συνεδρίαση 29-10-2013), πραγματοποιήθηκαν δύο μονοήμερες Εκπαιδευτικές Εκδρομές στις οποίες συμμετείχαν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

1. Να επισηµάνετε τους παράγοντες που συνετέλεσαν στη µετατροπή της Χριστιανικής Κοινοπολιτείας (Respublica Christiana) σε Πολιτεία των

1. Να επισηµάνετε τους παράγοντες που συνετέλεσαν στη µετατροπή της Χριστιανικής Κοινοπολιτείας (Respublica Christiana) σε Πολιτεία των ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ: Οι Ευρωπαίοι της Αναγέννησης Ερώτηση ανάπτυξης 1. Να επισηµάνετε τους παράγοντες που συνετέλεσαν στη µετατροπή της Χριστιανικής Κοινοπολιτείας (Respublica Christiana) σε Πολιτεία των Γραµµάτων.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Το ίκτυο Οινοποιών Νοµού Ηρακλείου ιδρύθηκε ως αστική µη κερδοσκοπική εταιρεία τον Νοέµβριο του 2006 και αποτελεί την κύρια συλλογική, συγκροτηµένη και συντονισµένη έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Οι άγιες εικόνες, έκφραση της πίστης Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.18) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΧΟΙ: Εισηγητής :Κυριακουλόπουλος Ευάγγελος ΠΕ1

ΣΤΟΧΟΙ: Εισηγητής :Κυριακουλόπουλος Ευάγγελος ΠΕ1 ΣΤΟΧΟΙ: 1. Σπουδή στα χαρακτηριστικά των δύο τεχνοτροπιών. 2. Προβολή αντιπροσωπευτικών έργων των δύο σχολών. 3. Εστίαση στο Πρωτάτο αγίου Όρους και στη Μονή Σταυρονικήτα. 4. Εστίαση στον Άγιο Νικόλαο

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Υπάρχει µεγάλη ποικιλία θεµάτων που θα µπορούσαν να δοθούν ως συνθετικές δηµιουργικές εργασίες. Όποιο θέµα όµως και να δοθεί, θα ήταν καλό να έχει ως στόχο τη στροφή του

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Στρατηγικής σημασίας η θέση της Μάκρης / Κατοικήθηκε από την αρχαιότητα Οικισμός με διαρκή ανθρώπινη παρουσία από τα νεολιθικά χρόνια Ορατά στο κέντρο της σημερινής

Διαβάστε περισσότερα

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης BYZANTINH TEXNH:AΡXITEKTONIKH kαι ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ H Βυζαντινή αρχιτεκτονική και ως αναπόσπαστο τμήμα της η ζωγραφική: - Ψηφιδωτή και νωπογραφία- νοείται η τέχνη που γεννήθηκε και ήκμασε μεταξύ 4ου και 15ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. Η ζωή και το έργο του Γιάννης Μόραλης (Αρτα, 1916-Αθήνα 2009) Ζωγράφος και χαράκτης, μια από τις

Διαβάστε περισσότερα

Θεσ/νικη, 14/10/2015 Αριθμός Πρωτ. 388. Προς

Θεσ/νικη, 14/10/2015 Αριθμός Πρωτ. 388. Προς ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ 1 Ο ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Ναυσικά Πανσελήνου Ομότ. Καθηγήτρια της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Η κατά κόσμον Ρεγούλα Μπενιζέλου, αφού περιβλήθηκε το μοναχικό σχήμα με το όνομα Φιλοθέη γύρω

Διαβάστε περισσότερα

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους.

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους. Προπρονήπια Α 2015 ΠΙΝΑΚΕΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ Το δίμηνο Οκτωβρίου-Νοεμβρίου ασχοληθήκαμε με το θέμα «Πίνακες Ζωγραφικής». Αφορμή στάθηκε μια συζήτηση που κάναμε με τα παιδιά για το φθινόπωρο και τις αλλαγές του

Διαβάστε περισσότερα

ποδράσηη Χαλί πετά, ιστορία αρχινά! Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ

ποδράσηη Χαλί πετά, ιστορία αρχινά! Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 ποδράσηη 5 Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 Μουσείο Μπενάκη 110ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών Χαλί πετά, ιστορία αρχινά! ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ Η πολυπόθητη μέρα για την εκδρομή μας στην Κωνσταντινούπολη είχε φτάσει! Βαλίτσες, φωτογραφικές μηχανές, τα λόγια που είχε να μάθει ο καθένας από όσους συμμετέχουμε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ο Ναός της Παναγίας Ελεούσας Ποδύθου, ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και κτίστηκε στις αρχές του 16 ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ Οι θρησκευτικές εικόνες ως μέσον έκφρασης του θρησκευτικού συναισθήματος 9ο Δημοτικό Σχολείο Μυτιλήνης Τάξη: ΣΤ 1 Σχολικό έτος: 2006 07 Υπεύθυνη δασκάλα: Σπανού Σοφία «Όταν πρόκειται να αρχίσεις

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΑΣΗ. Έχοντας υπόψη:

ΑΠΟΦΑΣΗ. Έχοντας υπόψη: ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ EΞ. ΕΠΕΙΓΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αθήνα, 5. 11. 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ Δ/ΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ, ΕΚΘΕΣΕΩΝ & ΕΚΠ/ΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια Ηγούμενος Χρυσορρογατίσσης Διονύσιος Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΗΜΑΤΟΥ Διόρθωση ανακρίβειας που προήλθε από παρεξήγηση Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια που αναφέρεται στο βιβλίο της Μαρίνας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ. Μαρία Παντελή Γιώργος Βασιλείου

ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ. Μαρία Παντελή Γιώργος Βασιλείου ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ Μαρία Παντελή Γιώργος Βασιλείου ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Μ. Γκιόλιας, Ο Κοσμάς ο Αιτωλός και η εποχή του, Αθήνα 1972 Ιωάννης Μενούνος, Κοσμά Αιτωλού Διδαχές, Αθήνα 1979 Αρτ. Ξανθοπούλου-Κυριακού, Ο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αδέλφια στο σχολείο Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου Οι μαθήτριες του Χριστού Κάποτε, μια γυναίκα, που ονομαζόταν Μάρθα, υποδέχτηκε στο σπίτι της τον Ιησού. Η Μάρθα, ήταν αδελφή του

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001 Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα Αθήνα, Απρίλιος 2001 Σελίδα 1 από 8 Μάθηµα: «Ιστορία Ενδυµασίας Ι». Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Το µάθηµα

Διαβάστε περισσότερα

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987.

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987. Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (14501830), τ. 1, Αθήνα 1987. Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος, Εικόνες της Κέρκυρας, Αθήνα 1990. Κερκυραίοι ζωγράφοι: 19ος20ος αι., επιμ. Αθ. Χρήστου, Κέρκυρα

Διαβάστε περισσότερα

Ανοιχτή προκήρυξη του διεθνούς φωτογραφικού διαγωνισμού με θέμα: «Καταστροφή των μνημείων της Χριστιανικής Ανατολής»

Ανοιχτή προκήρυξη του διεθνούς φωτογραφικού διαγωνισμού με θέμα: «Καταστροφή των μνημείων της Χριστιανικής Ανατολής» Ανοιχτή προκήρυξη του διεθνούς φωτογραφικού διαγωνισμού με θέμα: «Καταστροφή των μνημείων της Χριστιανικής Ανατολής» Οι γενικές πληροφορίες του διαγωνισμού. Η Διακοινοβουλευτική Συνέλευση Ορθοδοξίας, (Δ.Σ.Ο.)

Διαβάστε περισσότερα

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική.

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική. ΠΟΛΥΤΕΧΝΟ από το 2000 µέχρι σήµερα ένα εργαστήρι σκηνικής έκφρασης και δηµιουργίας, ή µια πρόταση ασκήσεων δηµιουργικής φαντασίας -------------------------------------------- (α) αντικείµενο και ιστορικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Α ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 26-27 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Α ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 26-27 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015 ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Α ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 26-27 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015 Υπάρχουν άνθρωποι, δημιουργικοί, που λατρεύουν την τέχνη και διαθέτουν πολλά ταλέντα, χωρίς να είναι επαγγελματίες.

Διαβάστε περισσότερα

Ολοι είμαστε αδέλφια

Ολοι είμαστε αδέλφια ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού (Μέρος Α ) Ολοι είμαστε αδέλφια ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού Ολοι είμαστε αδέλφια (Μέρος A )

Διαβάστε περισσότερα

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης ΠΡΟΤΥΠΟΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΙΩΝΙ ΕΙΟΥ ΙΩΝΙ ΕΙΟΥΣΧΟΛΗΣ ΟΜΙΛΟΣ: Πάµε Μουσείο ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: : 2013-14 14 ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Παραράς Ι. ΗΜΙΟΥΡΓΟΙ: Καπιζιώνη Σπυριδούλα Χατζηφούντα Μαριάννα Χιώτη

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

A ΦIEPΩMA. Tο Nησί Iωαννίνων 2-19 AΦIEPΩMA. Δεκαπέντε αιώνες πολυκύμαντης ιστορίας και θρύλων 20 BIBΛIO 21-22 KPITIKH 23 ΓEYΣEIΣ 24 ΘEAMATA

A ΦIEPΩMA. Tο Nησί Iωαννίνων 2-19 AΦIEPΩMA. Δεκαπέντε αιώνες πολυκύμαντης ιστορίας και θρύλων 20 BIBΛIO 21-22 KPITIKH 23 ΓEYΣEIΣ 24 ΘEAMATA A ΦIEPΩMA KYPIAKH 22 AYΓOYΣTOY 1993 2-19 AΦIEPΩMA H ιστορία της Nήσου των Iωαννίνων. H μοναστική πολιτεία στο Nησί και η ζωγραφική της που αποτελεί ένα από τα κορυφαία επιτεύγματα της Σχολής της Bορειοδυτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΕΛΠ 11: Ελληνική Ιστορία Ακ. Έτος: 2008-9 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ: Η βυζαντινή αριστοκρατία κατά τους 9 ο έως 12 ο αιώνα: δομή και χαρακτηριστικά, ανάπτυξη και σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ 1. Πτωχοπρόδρομος - Το κείμενο έχει πολλές διαφορετικές γραφές στα χειρόγραφα που διασώζεται, λόγω του σχετικά δημώδους αλλά και σκωπτικού του χαρακτήρα. Δυσχεραίνει

Διαβάστε περισσότερα

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ «...ανέφερα εγγράφως...» ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ Διάρκεια Έκθεσης: 17. 12.2008-20. 03. 2009 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ Το αρχειακό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ &

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Τι είναι αρχείο; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για να χαρακτηρίσουμε μια πληροφορία ως αρχειακή; Τι είναι αρχειονομία; Ποιος είναι ο αρχειονόμος;

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Η Βιβλιοθήκη του ΕΜΣΤ και η ψηφιοποίηση των συλλογών των έργων τέχνης και των αρχείων του Μουσείου

Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Η Βιβλιοθήκη του ΕΜΣΤ και η ψηφιοποίηση των συλλογών των έργων τέχνης και των αρχείων του Μουσείου Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης: Η Βιβλιοθήκη του ΕΜΣΤ και η ψηφιοποίηση των συλλογών των έργων τέχνης και των αρχείων του Μουσείου Φωτεινή Αραβανή Βιβλιοθήκη Αρχείο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στις πολιτισμικές σπουδές

Εισαγωγή στις πολιτισμικές σπουδές Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Εισαγωγή στις πολιτισμικές σπουδές Ενότητα 3: Η Επανάσταση του 1821 στην Ελληνική Ζωγραφική (ΜΕΡΟΣ Α) Αν. Καθηγήτρια: Ι. Βαμβακίδου e-mail: ibambak@uowm.gr

Διαβάστε περισσότερα

Στη συνέχεια έκανε αναφορά στην επίσκεψη που είχε την προηγούμενη μέρα στο Κέντρο, όπου ο κ. Μαρτίνοβιτς εξήγησε στον ίδιο και στους συνεργάτες του,

Στη συνέχεια έκανε αναφορά στην επίσκεψη που είχε την προηγούμενη μέρα στο Κέντρο, όπου ο κ. Μαρτίνοβιτς εξήγησε στον ίδιο και στους συνεργάτες του, ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Την Παρασκευή, 20 Ιουνίου, πραγματοποιήθηκε στο Κέντρο Θρησκευτικών Μελετών του Μίνσκ συνάντηση ανάμεσα στο Θεοφιλέστατο Επίσκοπο Καρπασίας κ. Χριστοφόρο και 10 εκπροσώπων Ορθοδόξων Κέντρων

Διαβάστε περισσότερα

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική»

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική» Π.3.1.4 Ολοκληρωμένα παραδείγματα εκπαιδευτικών σεναρίων ανά γνωστικό αντικείμενο με εφαρμογή των αρχών σχεδίασης Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας «Ζώα στη ζωγραφική» ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές και αποδίδονται για να διευκολύνουν τους μαθητές να κατανοήσουν το σύνολο του διαγωνίσματος και απόλυτα

Διαβάστε περισσότερα

Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις

Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις (Η άρνηση των Ιστορικων ρυθµών) Ο Ιστορισµός ένα ρεύµα που αναπτύσσεται κατά το 19ο αι και χαρακτηρίζεται από υιοθέτηση και επαναδιαπραγµάτευση γνώριµων τεχνοτροπιών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. Ένα μοναδικό ταξίδι, οδοιπορικό στην ιστορία του πολιτισμού και της εκπαίδευσης των Ελλήνων, σχεδίασε

Διαβάστε περισσότερα

ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ. Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία

ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ. Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα

Διαβάστε περισσότερα

EUROPEAN DAILY TOURS ΑΠΟ ΒΟΛΟ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ - ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ

EUROPEAN DAILY TOURS ΑΠΟ ΒΟΛΟ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ - ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ EUROPEAN DAILY TOURS ΑΠΟ ΒΟΛΟ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ - ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ Ιστορικό Τα Μετέωρα αποτελούν, μετά το Άγιο Ορος, το μεγαλύτερο και με συνεχή παρουσία από την εποχή της εγκατάστασης των πρώτων ασκητών μέχρι

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μύλος των ξωτικών Τα πιο γλυκά Χριστούγεννα

Ο Μύλος των ξωτικών Τα πιο γλυκά Χριστούγεννα Ο Μύλος των ξωτικών Τα πιο γλυκά Χριστούγεννα 9 Δεκεμβρίου 2011 γεννήθηκε ένα παραμύθι Ο Μύλος των Ξωτικών είναι η μεγαλύτερη και πιο πετυχημένη Χριστουγεννιάτικη εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στη Ελλάδα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 3: Βυζαντινή Επιστολογραφία: είδη - χαρακτηριστικά. Συνέσιος ο Κυρηναίος: Βίος και Έργο Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα έρθουν

Διαβάστε περισσότερα

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Επιμέλεια έκθεσης Αγαθονίκη Τσιλιπάκου, Νίκος Μπονόβας Mε την περιοδική έκθεση «Η τιμή του αγίου Μάμαντος στη Μεσόγειο: Ένας ακρίτας

Διαβάστε περισσότερα

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Καλοπαναγιώτη [Οδηγοί Βυζαντινών Μνημείων της Κύπρου], Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου Ιερά Μητρόπολις Μόρφου, Λευ κωσία 2007,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ»

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιληπτική Απόδοση Κειμένων ΑΣΚΗΣΗ: Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου που ακολουθεί σε μία παράγραφο 100 έως 120 λέξεων. (Πανελλαδικές Εξετάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Λεξικός δανεισμός και ειδικά λεξιλόγια Πρόταση για διαθεματική διδασκαλία

Λεξικός δανεισμός και ειδικά λεξιλόγια Πρόταση για διαθεματική διδασκαλία Λεξικός δανεισμός και ειδικά λεξιλόγια Πρόταση για διαθεματική διδασκαλία ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγικό μέρος 2. Ειδικά λεξιλόγια και λεξικός δανεισμός 2.1.Διδακτικές προτάσεις 3. Παράδειγμα διδακτικής εφαρμογής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ E. N. Τσιγαρίδας, 'Ερευνες στους ναούς της Καστοριάς 379 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Στη διάρκεια των υπηρεσιακών μεταβάσεών μου στην Καστοριά, την περίοδο κυρίως 1970-1975 και συμπληρωματικά την

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 2 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ο ναός κάποτε ήταν μέρος του μοναστηριού, αφιερωμένος στον Τίμιο Σταυρό,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Για την πρόσληψη προσωπικού με σύμβαση εργασίας ιδιωτικού δικαίου ορισμένου χρόνου

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Για την πρόσληψη προσωπικού με σύμβαση εργασίας ιδιωτικού δικαίου ορισμένου χρόνου ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΦΕΛΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΘΕΡΜΗΣ (Δ.Ε.Π.Π.Α.Θ.) Θέρμη 24/09/2013 ----------------------------------------------------------- Αριθμ. Πρωτ.:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΑΣΗ. Η Γενική Γραμματέας του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού

ΑΠΟΦΑΣΗ. Η Γενική Γραμματέας του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ& ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΜΟΝΑΔΑ Α1 Ταχ. Δ/νση : Θεμιστοκλέους 87 Ταχ. Κώδικας : 10681 Αθήνα Πληροφορίες: Ε. Τζιώρτζης Τηλέφωνο : 2103307645

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ εμφανίζεται ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΙΤΑΛΙΑ Επηρεάζεται από το ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΑΤΡΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ Αξία στον ΝΤΑ ΒΙΝΤΣΙ ΣΑΙΞΠΗΡ ΚΟΠΕΡΝΙΚΟΣ Άνθρωπο ΜΙΧΑΗΛ

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά Αρχεία του Κράτους Αρχεία Νομού Λευκάδας

Γενικά Αρχεία του Κράτους Αρχεία Νομού Λευκάδας Γενικά Αρχεία του Κράτους Αρχεία Νομού Λευκάδας Ελένη Δ. Γράψα Προϊσταμένη Γ.Α.Κ. Αρχείων Ν. Λευκάδας e-mail: mail@gak. lef.sch. g Ιστορικά στοιχεία Τον Ιούλιο του 1684 ο Βενετός αρχιστράτηγος Φραγκίσκος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ»

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΑΘΗΝΑ 2012 ΕΡΓΟ: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΕΚΠΟΝΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Φιλαράκος - Το δικό μου μαλακό υφασμάτινο παιχνίδι Βαθμίδα: 1 Τάξη: Β Διάρκεια: 4 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας στη συνέχεια για έκφραση. Οι μαθητές/τριες ανακαλούν εμπειρίες

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ. Η εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ότι η πρώτη εικόνα, με την έννοια της αναπαραστάσεως, έγινε από τον ίδιο τον Κύριο και μάλιστα αχειροποίητη. Η ιστορία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 ΜΟΡΙΟΔΟΤΗΣΗ ΩΔΕΙΟΥ (38 (8 ΠΕ & 30 ΔΕ) 1. ΣΠΟΥΔΕΣ : ΣΥΝΟΛΟ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 ΜΟΡΙΟΔΟΤΗΣΗ ΩΔΕΙΟΥ (38 (8 ΠΕ & 30 ΔΕ) 1. ΣΠΟΥΔΕΣ : ΣΥΝΟΛΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 ΜΟΡΙΟΔΟΤΗΣΗ ΩΔΕΙΟΥ (38 άτομα) (8 ΠΕ & 30 ΔΕ) 1. ΣΠΟΥΔΕΣ : ΣΥΝΟΛΟ 22 μόρια 1.1 Τίτλοι Ωδείων (μέγιστο 7 μόρια) Πτυχίο 1 μόριο Πτυχίο με Άριστα 2 μόρια Δίπλωμα 4 μόρια Δίπλωμα με Άριστα 6 μόρια

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και. Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου

Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και. Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου Εύη Σαμπανίκου Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου Η καταγωγή και εξέλιξη του εικονογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα