ΔΙ-ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΣΤΑΘΕΡΕΣ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΛΙΝΩΔΙΕΣ ΣΤΟΝ ΧΩΡΟΧΡΟΝΟ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΒΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΔΙ-ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΣΤΑΘΕΡΕΣ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΛΙΝΩΔΙΕΣ ΣΤΟΝ ΧΩΡΟΧΡΟΝΟ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΒΙΑΣ"

Transcript

1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΔΙ-ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΣΤΑΘΕΡΕΣ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΛΙΝΩΔΙΕΣ ΣΤΟΝ ΧΩΡΟΧΡΟΝΟ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΒΙΑΣ «Αυτό το βιβλίο αποτελεί μια απόπειρα κατανόησης γεγονότων που εκ πρώτης όψεως, ακόμα και εκ δεύτερης, φαίνονται, απλούστατα, εξοργιστικά» Hannah Arendt Από τον πρόλογο στο βιβλίο της Les origines du totalitarisme, (Paris, Gallimard, 2002) φορμή για την έκδοση αυτού του βιβλίου στάθηκε η ανάγκη επανέκδοσης, για διάφορους λόγους, του βιβλίου μας Τρομοκρατία και Εξουσία: Ο Αντί-λογος της Συνεκτικότητας, το οποίο εκδόθηκε για πρώτη φορά το 2003 από τις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα. Επειδή λοιπόν είχαν εξαντληθεί τα αντίτυπα των προηγούμενων εκδόσεων, επειδή επίσης έπρεπε να διορθωθούν κάποιες αβλεψίες και ορισμένα παροράματα εκδοτικής υφής που δεν είχαν διορθωθεί μέχρι τότε, επειδή, τέλος, αλλάξαμε εκδοτικό οίκο και αποφασίσαμε να δημιουργήσουμε μια νέα σειρά Κοινωνικής Ψυχολογίας, στην οποία σταδιακά επρόκειτο να φιλοξενηθούν τα βιβλία της προηγούμενης σειράς μας και, φυσικά, να στεγαστούν νέα συγγράμματα τόσο δικά μας όσο και άλλων συναδέλφων, αποφασίσαμε να προβούμε στην επανέκδοση του συγκεκριμένου συγγράμματος. Αρχικά σκοπεύαμε οι παρεμβάσεις μας στη νέα έκδοση να είναι αποκλειστικά και μόνο τεχνικού χαρακτήρα. Στη συνέχεια σκεφτήκαμε πως καλό θα ήταν να επικαιροποιήσουμε τις βιβλιογραφικές μας αναφορές, δεδομένου ότι είχαν περάσει ήδη αρκετά χρόνια από την πρώτη έκδοση του συγγράμματός μας και πολλά εί- 11

2 κρατική και μη κρατική πολιτική βία χαν συμβεί στο διάστημα αυτό, τόσο στο θέμα της τρομοκρατίας σε διεθνές και εγχώριο επίπεδο, όσο και στην ευρύτερη διεθνή και εγχώρια πολιτική σκηνή, και προφανώς άλλα τόσα είχαν γραφεί από ψυχολόγους κοινωνικούς και μη και γενικότερα από λοιπούς κοινωνικούς και πολιτικούς επιστήμονες για τα θέματα αυτά. Τελικά θεωρήσαμε πως μεγαλύτερο ενδιαφέρον 1 θα παρουσίαζε μια εκ βάθους ανασυγκρότηση του αρχικού συγγράμματος, όχι τόσο ή μόνο σε επίπεδο γραφής, όσο σε επίπεδο περιεχομένου, δεδομένου ότι στο μεσοδιάστημα είχαμε την ευκαιρία να προχωρήσουμε αρκετά τις προσωπικές μας έρευνες πειραματικές και μη στο συγκεκριμένο αντικείμενο κοινωνικού, πολιτικού και επιστημονικού αναστοχασμού. Αυτό και πράξαμε. Έτσι, στο παρόν σύγγραμμα, με τίτλο Κρατική και μη κρατική πολιτική βία: Τα δύο άκρα της (αν)ισορροπίας του τρόμου, συμπεριλάβαμε φυσικά τον βασικό κορμό του προηγούμενου βιβλίου μας, την έρευνα δηλαδή που διενεργήσαμε σε περισσότερους από φοιτητές και φοιτήτριες πανεπιστημίων της Αθήνας γύρω από τον τρόπο με τον οποίο συγκροτούν τη σκέψη τους για θέματα που σχετίζονται με την τρομοκρατία και την πολιτική βία. Απαλείψαμε ωστόσο τους σχολιασμούς των ερευνητικών μας ευρημάτων από κάποιους συναδέλφους, δημοσιογράφους και πολιτικούς που συμπεριλαμβάνονταν στην πρώτη έκδοση 2 του συγγράμματός μας, όχι φυσικά επειδή απαξιώνουμε σήμερα την ευγενική προσφορά και σημαντική συμβολή τους στην πρώτη μας προσπάθεια να διερευνήσουμε τη δομή, τη λειτουργία και τον διαλεκτικό αυτο- και ετερο-προσδιορισμό της κοινωνικής σκέψης γύρω από αυτή την εξόχως συγκρουσιακή και ως εκ τούτου εντόνως συ- 1. Για μας σίγουρα, ενδεχομένως και για το δυνάμει αναγνωστικό κοινό μας «Εκδοχή» για να ακριβολογούμε, δεδομένου ότι, όπως σύντομα θα αντιληφθεί ο αναγνώστης, το βιβλίο που έχει τώρα στα χέρια του προεκτείνει σε σημαντικό βαθμό τόσο την προβληματική μας γύρω από τα φαινόμενα της τρομοκρατίας και της πολιτικής βίας, έτσι όπως την αναπτύσσαμε στο προηγούμενο πόνημά μας, όσο και τη διερεύνηση εκ μέρους μας των φαινομένων αυτών σε θεωρητικό και επιστημολογικό αλλά και σε μεθοδολογικό επίπεδο. 12

3 εισαγωγή ναισθηματικά και ιδεολογικά φορτισμένη θεματολογία. Ούτε προφανώς επειδή τους θεωρούμε πλέον ανεπίκαιρους ή ετεροχρονισμένους, αφού σε όλα αυτά τα κείμενα, χωρίς καμία εξαίρεση, με αφορμή τα ερευνητικά μας δεδομένα οι σχολιαστές ανέπτυσσαν την προσωπική τους άποψη, εκτίμηση και εμπειρία για το πάντα επίκαιρο ή επικαιροποιημένο 3 φαινόμενο της 4 τρομοκρατίας και άσκησης πολιτικής βίας και ως εκ τούτου εξακολουθούν να παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως εκφραστές διαφορετικών πολιτικών χώρων, κοινωνιακών υπαγωγών, επαγγελματικών δραστηριοτήτων και επιστημολογικών προσανατολισμών. Αν απαλείψαμε τους σχολιασμούς αυτούς το πράξαμε για εργαλειακούς κυρίως λόγους, δεδομένου ότι η νέα δομή του παρόντος συγγράμματος θα περιόριζε αναγκαστικά και άδικα την αρχική εμβέλεια αυτών των σχολιασμών, αφού εκ των πραγμάτων θα αφορούσαν ένα μόνο μέρος του και θα άφηναν τα υπόλοιπα μέρη ασχολίαστα, δημιουργώντας έτσι ένα κενό που για στοιχειώδους λόγους συμμετρίας θα έπρεπε να καλύψουμε με νέα κείμενα είτε των ίδιων είτε άλλων «σχολιαστών». Διαδικασία προφανώς χρονοβόρα και, κατά κύριο λόγο, περιττή ένδειξη άκομψης ναρκισσευόμενης επιδειξιμανίας εκ μέρους μας, που ελάχιστα θα προσέφερε στην κατανόηση των νέων δεδομένων, ενώ πολλά θα αφαιρούσε από την (διεκδικούμενη;) ερευνητική μας ευπρέπεια και άλλες τόσες παρεμβολές ενδεχομένως θα προκαλούσε στην (επιδιωκόμενη;) επιστημονική μας ευθυκρισία και στόχευση. Αυτή η φαινομενικά διαδικαστικής υφής και ενδεχομένως πραγματολογικώς δευτερεύουσας σημασίας όψη της αναδιάρθρωσης του αρχικού μας συγγράμματος πάνω στην τρομοκρατία και την άσκηση πολιτικής βίας, έτσι όπως αυτές βιώνονται και γίνονται αντικείμενο ανάγνωσης, ερμηνείας, κατανόησης και εν γένει κοινωνιογνωστικής και ιδεολογικής επεξεργασίας από το κοινωνικό υποκείμενο, έχει βαθύτερες ρίζες, δεδομένου ότι σηματοδοτεί τόσο την εννοιολογική διεύρυνση των φαινομένων που μελετάμε όσο 3. Ενδεχομένως και επικαιροποιούμενο; Ας μας επιτραπεί ο νεολογισμός 4. «μη κρατικής» στη συγκεκριμένη περίπτωση 13

4 κρατική και μη κρατική πολιτική βία και τον μεθοδολογικό εμπλουτισμό τους και, κυρίως, την επιστημολογική καινοτομία που εφεξής επιχειρούμε να εισαγάγουμε στον τρόπο προσέγγισης των ποικίλων όψεων της κοινωνιοψυχολογικής πραγματικότητας, υπό την έννοια ότι εγκαλούμε 5 τον ερευνητικό πληθυσμό μας να αρθρώσει εξειδικευμένο πλέον λόγο για θέματα που άπτονται της διεθνούς βλ. παγκοσμιοποιημένης διάστασης τόσο των «τρομοκρατικών» ενεργειών όσο και του «πολέμου ή της πάλης» 6 ενάντια σ αυτές, ενώ ταυτόχρονα επιχειρούμε να εγγράψουμε τις αντιδράσεις του στο ευρύτερο κοινωνικό, πολιτικό και ιστορικό πλαίσιο που προσδιορίζει τις λογικά σύνθετες εντούτοις όχι νομοτελειακά απαλλαγμένες από εκλογικευτικούς ντετερμινισμούς εκ μέρους του κοινωνιογνωστικές επεξεργασίες του ιστορικού γίγνεσθαι, το οποίο είναι ικανό, με τη σειρά του, να φωτίσει διαφορετικά τη διαχρονική πορεία που ακολουθεί η κοινωνική σκέψη γύρω και πάνω και πίσω από θέματα συγκρουσιακά όπως αυτό της τρομοκρατίας και της πολιτικής βίας. Με άλλα λόγια, αποφασίσαμε να γράψουμε ουσιαστικά ένα άλλο βιβλίο, στο οποίο, διατηρώντας ως κεντρικό πυρήνα, όπως ήδη αναφέραμε, την έρευνα πεδίου που διενεργήσαμε το 2003 σε φοιτητές και φοιτήτριες αθηναϊκών πανεπιστημίων μαζί με την πεποίθηση μας ότι η τρομοκρατία και τα φαινόμενα άσκησης πολιτικής βίας αποτελούν ακραίες περιπτώσεις κοινωνικής επιρροής (κατά κανόνα μειονοτικής, αλλά όχι μόνο 7 ) και ότι ως τέτοιες πρέπει κυ- 5. Κάνοντας χρήση, κατά περίπτωση, άλλοτε της πειραματικής μεθόδου και άλλοτε της μεθόδου των συνεντεύξεων, είτε ημικατευθυνόμενων είτε μέσω δομημένων ερωτηματολογίων κλειστών αλλά και ανοικτών απαντήσεων. 6. Όπως θα αντιληφθεί αργότερα ο αναγνώστης, η διαζευκτική αυτή αναφορά δεν εκφράζει κάποια ιδιαίτερη καλολογική ανησυχία εκ μέρους μας, αλλά παραπέμπει σε μια εξαιρετικά οξεία ενδοομαδική αντιπαράθεση στρατηγικής και τακτικής υφής εκείνων που ιδεολογικά και πολιτικά έχουν ταχθεί υπέρ της εξάλειψης της διεθνούς τρομοκρατίας, κυρίως φονταμενταλιστικού θρησκευτικού χαρακτήρα Όταν η πολιτική βία ασκείται εκ των άνω και όταν έχουμε να κάνουμε με περιπτώσεις «κρατικής τρομοκρατίας», δύσκολα θα μπορούσε να στοιχειοθετήσει κανείς τον μειονοτικό τους χαρακτήρα, όπως δύσκολα θα μπορούσε να τεκμηριώσει την άποψη ότι πρόκειται ακόμα για έστω και ακραίες περιπτώσεις διαδικασιών κοινωνικής επιρροής (τουλάχι- 14

5 εισαγωγή ρίως να προσεγγίζονται από την κοινωνική ψυχολογία, προσθέτουμε τρία νέα, ιδιαίτερα σημαντικά κατά τη γνώμη μας, στοιχεία. Μεθοδολογικής υφής το πρώτο, πραγματολογικής το δεύτερο, επιστημολογικής το τρίτο, συνδυασμένα μεταξύ τους οδηγούν στη συγγραφή ενός βιβλίου το οποίο, αν και εντάσσεται ξανά στο ευρύτερο πλαίσιο της κοινωνιοψυχολογικής προσέγγισης φαινομένων του πολιτικού γίγνεσθαι μείζονος κοινωνιακής σημασίας, διαφοροποιείται εν μέρει από το προγενέστερο σε ένα τουλάχιστον σημείο: διευκρινίζει με τον σαφέστερο δυνατό τρόπο την ισότιμη 8 συμμετοχή της κρατικής και της μη κρατικής πολιτικής βίας στην «ανισορροπία του τρόμου» που προέκυψε μετά το τέλος της μακράς ψυχροπολεμικής περιόδου, η οποία βασιζόταν στην περίφημη «ισορροπία του τρόμου», την οποία και συντηρούσε κοινή συναινέσει προς όφελος των δύο ακόμα υπερδυνάμεων Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά τους. Το πρώτο στοιχείο, μεθοδολογικής υφής, έχει σχέση με τη χρήση περισσότερων του ενός μεθοδολογικών εργαλείων και ερευνητικών τεχνικών, είτε επειδή κάποιο απ αυτά θεωρήσαμε ότι μας επέτρεπε να εξετάσουμε περισσότερο σε βάθος την εγκυρότητα ήδη γνωστών ερευνητικών δεδομένων μας ή/και να ελέγξουμε τη διαψευσιμότητα σχετικών υποθέσεών μας (μέσω του πειράματος συγκεκριμένα), είτε επειδή κάποιο άλλο μας επιβλήθηκε από τη ρευστότητα της συγκυρίας και την οξύτητα της επικαιρότητας (η δημοσκοπικού χαρακτήρα έγκληση τμήματος του ελληνικού πληθυσμού, για παράδειγμα), είτε ακόμα επειδή, χάρη στην ευελιξία του, κάποιο τρίτο στάθηκε πρόσφορο στη συγκομιδή πιο «αυθόρμητων» αποκρίσεων του κοινωνικού υποκειμένου (οι ημικατευθυνόμενες συνεντεύξεις δηλαδή), είτε τέλος επειδή υποκύψαμε στον πειρασμό να πειραματιστούμε χρησιμοποιώντας τη νέα τεχνολογία για να συλλέξουμε με παραδοσιακό τρόπο τα ερευνητικά δεδομένα μας (με στον όχι έτσι όπως αυτές ορίζονται συνήθως από την κοινωνική ψυχολογία βλ. για παράδειγμα Παπαστάμου & Μιούνυ, 1983, 2008) αλλά απλώς (;) για ακραίες ή, ενδεχομένως, απλώς μη συγκαλυμμένες μορφές άσκησης εξουσίας 8. Όχι ωστόσο και ισοβαρή... 15

6 κρατική και μη κρατική πολιτική βία τη χρήση δομημένων ερωτηματολογίων κλειστών απαντήσεων, μέσω του διαδικτύου). Το δεύτερο στοιχείο, περισσότερο πραγματολογικού χαρακτήρα, αφορά τη σύνθετη φύση και προέλευση της τρομοκρατίας και της πολιτικής βίας γενικότερα, έτσι όπως αυτές βιώνονται, προσλαμβάνονται, εξηγούνται, ερμηνεύονται και αντιμετωπίζονται από το κοινωνικό υποκείμενο φυσικά δηλαδή πρωτίστως σε αναπαραστασιακό επίπεδο αλλά και από την πολιτεία στις διάφορες εκδοχές της 9 δηλαδή κατ αποκλειστικότητα σε θεσμικό και επικοινωνιακό επίπεδο. Υπό την έννοια αυτή, προφανές είναι το ενδιαφέρον που παρουσιάζει για τον κοινωνικό ψυχολόγο η ένταξη της μελέτης ανάδυσης και λειτουργίας αυτών των φαινομένων όπως και της ανάγνωσής τους από τους αποδέκτες τους 10 στο ευρύτερο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, έτσι όπως αυτή αναδείχθηκε ευθύς αμέσως μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου στις 11 Νοεμβρίου , με ό,τι αυτό μπορεί να είχε ως επακόλουθο τόσο στο επίπεδο της γεωπολιτικής νεόδμητης πραγματικότητας όσο και σε εκείνο της υπό σύσταση αναπαράστασής της μέσα από τους διαύλους της μονοκρατορικής και μονοσήμαντης προπαγανδιστικής φλυαρίας του τότε πλανητάρχη G. Bush και της «ελεύθερα παρεχόμενης υποταγής 12» ορισμένων Ευρωπαίων συμμάχων του. 9. Περισσότερο ή λιγότερο θεσμικά εξουσιοδοτημένες, νομιμοποιημένες ή/και εφοδιασμένες να χειριστούν το διαχρονικό αυτό πολιτικό, κοινωνικό και κοινωνιακό πρόβλημα. 10. Τους οποίους φυσικά εναπόκειται σ εμάς να εντοπίσουμε 11. Θα μας δοθεί σε λίγο η ευκαιρία να ασχοληθούμε εκτενέστερα με τη διαμάχη που ξέσπασε ανάμεσα σ αυτούς που υποστηρίζουν ότι η νέα μορφή διακυβέρνησης σε πλανητικό επίπεδο ξεκίνησε από την πτώση του τείχους του Βερολίνου, και τη συνεπακόλουθη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης που οδήγησε σε μια νέα μορφή της σύγκρουσης μεταξύ των υπερδυνάμεων, και εκείνους που κλίνουν υπέρ μιας πιο δραματοποιημένης οριοθέτησης του ζητήματος εντοπίζοντάς την στις 11 Σεπτεμβρίου 2001 και στον εγκαλούμενο πόλεμο πολιτισμών (βλ. σχετικά Laidi, 2006): 9/11/89 ή 11/9/ Για να μην ξεχνάμε την «κλασική» μας κοινωνιοψυχολογική παιδεία (βλ. Beauvois, 1994, 2005). 16

7 εισαγωγή Ορισμένα συστατικά στοιχεία αυτής της ιδεολογικής παλιλλογίας, όπως η αποκλειστική εστίαση στην ισλαμική (και δη φονταμενταλιστική) εκδοχή της τρομοκρατίας, η επίκληση στον επερχόμενο, αναπόφευκτο ή/και επιδιωκόμενο πόλεμο των δύο πολιτισμών ως μονόδρομο στην καταπολέμηση («αυτής») της τρομοκρατίας, η καταχρηστική αναφορά στην υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον πόλεμο ενάντια στην ταυτοποιημένη θρησκευτική ετερότητα του εχθρού, η ακραία διπολική λογική του τύπου «εμείς» και «όλοι οι άλλοι», δεν είναι παρά ελάχιστες από τις αναδυόμενες παρασιτικές μεταβλητές που έρχονται να αλλοιώσουν, ακόμα και να μεταλλάξουν τη σκέψη του κοινωνικού υποκειμένου, την οποία καλούμαστε να μελετήσουμε εκ νέου αν θέλουμε να ελέγξουμε τη διαψευσιμότητα της «εκλογικευτικής» υπόθεσης σχετικά με τη «νέα» τρομοκρατία 13, που αν και παραπέμπει στη θεωρία της σύγκρουσης των πολιτισμών του Samuel Huntington (1993, 2000), ενισχύει παραδόξως την ανταγωνιστική θεωρία του John Mearsheimer (2001) για τον πόλεμο των υπερδυνάμεων, προτάσσοντας παράλληλα τον κίνδυνο που διατρέχει εξαιτίας της στις μέρες μας η (δυτική) δημοκρατία, γεγονός που κατορθώνει σχεδόν το ακατόρθωτο: να φέρει τη συγκεκριμένη θεώρηση σε σύγκρουση με τη θεωρία του τέλους της Ιστορίας (Fukuyama, 1992) ενώ ταυτόχρονα την ανατροφοδοτεί, δεδομένου ότι, ως γνωστόν, βασικό αξίωμα του Fu - kuyama είναι η νομοτελειακή και οριστική επικράτηση της φιλελεύθερης δημοκρατίας έναντι των δικτατοριών, γεγονός που θα αποτελέσει κάποτε 14 για τους λαούς όλου του κόσμου την ύστατη εγ- 13. Πολλοί αναλυτές δεν διστάζουν να μιλούν για «υπερτρομοκρατία», η ύπαρξη της οποίας προδήλως καθιστά λιγότερο ασύμμετρη σε διεθνές επίπεδο οποιαδήποτε λήψη ακραίας κατασταλτικής και προληπτικής «ρύθμισης» της καθημερινότητας του παγκοσμιοποιημένου πολίτη και εφεξής δυνητικό συνοδοιπόρο ή πρωταγωνιστή σε μελλοντικές τρομοκρατικές ενέργειες! 14. Αφού προηγουμένως, σύμφωνα με την αισιόδοξη πλην διπολική οπτική του Fukuyama πάντοτε, τα προ-ιστορικά κράτη θα έχουν πολεμήσει τόσο μεταξύ τους όσο και με τα μετα-ιστορικά κράτη, μέχρι να γίνουν όλα τους δημοκρατικά. Θα μας δοθεί αργότερα η ευκαιρία να επανέλθουμε 17

8 κρατική και μη κρατική πολιτική βία γύηση ενάντια στον πόλεμο, μέσα από το τέλος των ιδεολογιών και την απλόχερη προσφορά σε όλους του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων τους Το τρίτο στοιχείο με το οποίο θελήσαμε να εμπλουτίσουμε το παρόν σύγγραμμα συνδέεται άμεσα με τα δύο προηγούμενα, τα τροφοδοτεί και ταυτόχρονα τροφοδοτείται απ αυτά, αλλά κατά κάποιον τρόπο τα υπερβαίνει, με την έννοια ότι, όντας σαφούς επιστημολογικής υφής, φιλοδοξεί να επιχειρήσει την πλήρωση 15 ενός κενού που χαρακτηρίζει το βλέμμα με το οποίο η κοινωνική ψυχολογία βλέπει την πραγματικότητά της και κατ αυτό τον τρόπο τής στερεί την πληρότητα που θα μπορούσε να έχει ως εσχάρα ανάγνωσης του κοινωνικού και πολιτικού γίγνεσθαι έτσι όπως αυτό προσλαμβάνεται, αφομοιώνεται και διοχετεύεται εκ νέου από το κοινωνικό υποκείμενο. Δεν εννοούμε τίποτα περισσότερο και τίποτα λιγότερο από τη διάσταση της ιστορικότητας που λείπει παντελώς από όλες τις έρευνες στην κοινωνική ψυχολογία 16, με μοναδική ίσως εξαίρεση, από 15. Να ξεκινήσει τουλάχιστον, γιατί ο δρόμος είναι μακρύς και δύσβατος, και ελάχιστοι μέχρι τώρα τον έχουν περπατήσει Ας μην εκληφθεί αυτή μας η φιλοδοξία ως υπερβολική ή υπερφίαλη. Θεωρούμε πως, εκτός από εφικτή, είναι και αναγκαία: συνθήκη απαραίτητη αν όχι ικανή για την επιβίωση της κοινωνικής ψυχολογίας ως επιστημονικού εργαλείου ανάλυσης και εξήγησης της ιδεολογίας της οποίας είναι συν-παραγωγός, συμμέτοχος και αποδέκτης Ευελπιστούμε πως διαβάζοντας τις σελίδες που ακολουθούν ο αναγνώστης θα καταλάβει τι εννοούμε, και τολμούμε να υποθέσουμε ότι θα συμφωνήσει μαζί μας Είναι προφανές πως σ αυτές τις έρευνες δεν συμπεριλαμβάνουμε τις «ιστορίες ζωής», που είναι τόσο δημοφιλείς στον χώρο της κλινικής κοινωνικής ψυχολογίας ή, για το ακριβέστερο, της κλινικής κοινωνιολογίας, για τον απλούστατο λόγο ότι δεν πληρούν, κατά τη γνώμη μας, τη στοιχειώδη προϋπόθεση που καλείται να πληροί μια ερευνητική προσέγγιση για να μπορεί να θεωρηθεί ότι εντάσσεται, έστω και υπό διασταλτική ερμηνεία, στον χώρο της κοινωνικής ψυχολογίας: τη θεωρητική, μεθοδολογική και επιστημολογική διάρθρωση μεταξύ δύο τουλάχιστον επιπέδων ανάλυσης (σχετικά με τα επίπεδα ανάλυσης και όχι την εν λόγω προϋπόθεση που θεωρήσαμε καλό να προσδιορίσουμε εμείς οι ίδιοι βλ. το εξαίρετο σύγγραμμα του Willem Doise, 1982, 2008). Δεν συμπεριλαμβάνουμε επίσης στις έρευνες αυτές κάποιες μελέτες, έμμεσα προϊόντα επιστημολογικού αναστοχασμού πάνω στην κριτική ψυχολογία που 18

9 εισαγωγή όσο γνωρίζουμε, την έρευνα του Serge Moscovici πάνω στις κοινωνικές αναπαραστάσεις της ψυχανάλυσης, όπου, μετά από δεκαπέντε χρόνια περίπου, μπόρεσε να μελετήσει τις αλλοιώσεις και πραγματικές αλλαγές που υπέστησαν οι αναπαραστάσεις της συγκεκριμένης επιστημονικής «πειθαρχίας» σε έναν συγκεκριμένο κοινωνικό και ιδεο λογικό χώρο 17 Ακόμα όμως και σε αυτή την περίπτωση, η διάσταση της ιστορικότητας αρκείται να πάρει τη μορφή της σύγκρισης της σκέψης του κοινωνικού υποκειμένου ανάμεσα σε δύο χρονικά προσδιορισμένες στιγμές, γεγονός το οποίο έχει ενδιαφέρον από μόνο του, αλλά στερείται της δυναμικής που θα προσέδιδε στα συγκεκριμένα ερευνητικά παράγωγα η ενσωμάτωση της ιστορικότητας στη διατύπωση του θεωρητικού ερωτήματος όχι μόνο με όρους χρονολογικούς αλλά και με όρους ιστορικούς, υπό την έννοια της γενικότερης κοινωνικής, κοινωνιακής, οικονομικής και ιδεολογικής πλαισίωσης της χωροχρονικής απόστασης που επέλεξε να εισαγάγει ο ερευνητής ως ανεξάρτητη μεταβλητή στην έρευνά του. Θα ήταν προφανώς σφάλμα επιστημολογικό, αλαζονεία μεθοδολογική και παντελής έλλειψη συνείδησης των ορίων της θεωρητικής μας επάρκειας αν σκοπεύαμε ή έστω φιλοδοξούσαμε να ενσωματώσουμε στην κοινωνιοψυχολογική έρευνα γενικά, και στην παρούσα ειδικά, τα μεθοδολογικά εργαλεία, τους επιστημολογικούς προσανατολισμούς και το θεωρητικό υπόβαθρο του ιστορικού, όσο προκλητικό και αν είναι ένα παρόμοιο εγχείρημα 18. Εξίσου πολυε- υπό την ώθηση συγκεκριμένης μεθοδολογικής καινοτομίας-διαφοροποίησης παρήγαγαν ομολογουμένως ενδιαφέροντα ευρήματα (βλ. ενδεικτικά το παλαιό αλλά εξαίρετο πόνημα του Michael Billig, 1984, πάνω στον νεοναζιστικό τύπο στη Μεγάλη Βρετανία) γιατί η ιστορική διάσταση αποτελεί περισσότερο αντικείμενο και λιγότερο ανεξάρτητη ή, έστω, επικαλούμενη μεταβλητή. 17. Βλ. Moscovici (1961, 1976). 18. Ομολογουμένως, πολλές ήταν οι φορές που φαντασιώσαμε τη σύζευξη της δουλειάς ενός Le Goff πάνω στις νοοτροπίες, έτσι όπως αυτή προβάλλει από τις έρευνές του για τον Μεσαίωνα, με την ιδιαιτερότητα του κοινωνιοψυχολογικού βλέμματος, έτσι όπως το πρωτοεισήγαγε ο Moscovici μέσω της θεωρίας του για τις κοινωνικές αναπαραστάσεις, χάρη στη διαχρονική αξία της έρευνάς του πάνω στην ψυχανάλυση 19

10 κρατική και μη κρατική πολιτική βία πίπεδα εσφαλμένη θα ήταν εντούτοις 19, και κατά τη γνώμη μας καταδικασμένη εκ των προτέρων στην πιο παταγώδη αποτυχία, η προσέγγιση ενός τόσο σύνθετου φαινομένου όπως είναι η άσκηση της πολιτικής βίας και η τρομοκρατία, αν στο όνομα της επιστημονικής αντικειμενικότητας του «καλού ερευνητή», στο όνομα δηλαδή της πολιτικής ορθότητας και του πειθήνιου (ακαδημαϊκού;) πολίτη γινόταν, όπως συνήθως γίνεται εξάλλου 20, απογυμνωμένη από το πολλαπλό ενίοτε και αντιφατικό ιδεολογικό του υπόβαθρο, απονευρωμένη από τις εξίσου δαιδαλώδεις κοινωνιακές αναφορές και κοινωνικές καταβολές του, και προφανώς αποπλαισιωμένη από την ιστορική του υπόσταση. Ήδη στην έρευνά μας το 2003 είχαμε συνείδηση του γεγονότος, γι αυτό και επιχειρήσαμε, με κάποια επιτυχία 21, μια σχετικά σφαιρική προσέγγιση της τρομοκρατίας μέσα από τα μάτια του κοινωνικού υποκειμένου, εγγράφοντας ακριβώς τις προσλαμβάνουσες του υπό μελέτη πληθυσμού για το συγκεκριμένο θέμα στο γενικότερο ιδεολογικό του πλαίσιο ή, πιο απλά, στη γενικότερη κοσμοθεωρία του, επιλύοντας κατ αυτό τον τρόπο ένα τμήμα του προβλήματος: εγκαλώντας δηλαδή τον ερευνητικό πληθυσμό μας να εκφράσει τον βαθμό προσκόλλησής του σε δοξασίες όπως αυτή του δίκαιου κόσμου, να τοποθετηθεί απέναντι στον κανόνα της συνεκτικότητας, να εκφράσει τις ατομικιστικές ή ολιστικές του απόψεις και να πάρει θέση πάνω σε ζωτικά ζητήματα της κοινωνιακής και πολιτικής επικαιρότητας, σε μεγάλο βαθμό ρυθμιστικά και οπωσδήποτε ενδεικτικά του ευρύτερου ιδεολογικοπολιτικού προσανατολισμού του, προσπαθήσαμε να λάβουμε υπόψη μας την «ιστορικότητα» του κοινωνικού υποκειμένου. Με άλλα λόγια, για να μην το 19. Νομίζουμε τουλάχιστον και θα τεκμηριώσουμε, πιστεύουμε 20. Παραπέμπουμε τον αναγνώστη που θα ήθελε να αποκτήσει μια πληρέστερη εικόνα των ερευνητικών «σταθερών» της κοινωνιοψυχολογικής προσέγγισης της τρομοκρατίας στο Παπαστάμου & Προδρομίτης (2009), καθώς και στην εισαγωγή μας στο ίδιο σύγγραμμα για μια κριτική τους ανασκόπηση. 21. Όπως θα αντιληφθεί εκ νέου ο αναγνώστης του παρόντος συγγράμματος 20

11 εισαγωγή εγκλωβίσουμε τεχνηέντως 22 θέτοντάς του απομονωμένα το μονοσήμαντο ερώτημα γύρω από τις πεποιθήσεις του για την τρομοκρατία, επιχειρήσαμε να εντάξουμε τις απαντήσεις του σε αυτό μέσα στον γενικότερο τρόπο σκέψης του και κατά δήλωση συμπεριφοράς του 23. Αυτό ωστόσο που επιδιώκουμε στο παρόν σύγγραμμα είναι να κάνουμε ένα ακόμα βήμα προς την κατεύθυνση που περιγράψαμε πριν λίγο, εξακολουθώντας να θέτουμε το θεωρητικό με προφανείς, εντούτοις, ιδεολογικές προεκτάσεις και συνέπειες ερώτημα της συνέχειας ή μη (με την ιστορική έννοια του όρου) της αναπαραστασιακής λογικής που διέπει το κοινωνικό υποκείμενο κάθε φορά που αυτό εγκαλείται να πάρει θέση απέναντι στο φαινόμενο της τρομοκρατίας και της άσκησης πολιτικής βίας γενικότερα, σε συνδυασμό όμως με την ιστορική διαδρομή των συγκρουσιακών αυτών «πρακτικών», ενώ παράλληλα αναζητούμε μεθοδολογικά άρτιους τρόπους απάντησης στο συγκεκριμένο ερώτημα. Χαρακτηριστικότατο παράδειγμα αυτής της επιδίωξης και αναζήτησης αποτελεί το κεφάλαιο 9 του συγγράμματός μας, όπου επιχειρούμε να δούμε στην πράξη ποιες επιπτώσεις είχε στον τρόπο σκέψης του κοινωνικού υποκειμένου 24 η εισβολή των αμερικανικών και «συμμαχικών» στρατευμάτων στο Ιράκ, δεδομένου ότι, όπως 22. Και κατ αυτό τον τρόπο δεν εγκλωβιστήκαμε ούτε και εμείς 23. Σκόπιμο είναι να σημειώσουμε εδώ ότι δεν απορρίπτουμε αδιακρίτως τις δεκάδες χιλιάδες μελετών πριν από τη δική μας, όπως και τις άλλες τόσες μετά απ αυτήν, που εστίαζαν και θα εστιάζουν ευνοήτως τα πυρά των «μετρήσεών» τους στο αντικείμενο που επέλεξαν ως άξιο του ερευνητικού τους ενδιαφέροντος, ούτε θεωρούμε πως κάθε φορά που ένας κοινωνικός ερευνητής κοινωνικός ψυχολόγος στην περίπτωσή μας επιθυμεί να εξιχνιάσει κάποια πτυχή της σκέψης του κοινωνικού υποκειμένου οφείλει απαραιτήτως να προβεί σε μια εφ όλης της ύλης διερεύνηση της «κοινωνικής σκέψης». Αυτό το οποίο πρεσβεύουμε και επιχειρούμε να αποφύγουμε στην πράξη με αυτό μας το σύγγραμμα είναι πως η «αποσπασματοποίηση» στην έγκληση του κοινωνικού υποκειμένου ελλοχεύει κινδύνους εξίσου αποσπασματικής διερμήνευσης της σκέψης του και, ως εκ τούτου, μεροληπτικής ανάγνωσης της πραγματικότητάς του. 24. Στην Ελλάδα. 21

12 κρατική και μη κρατική πολιτική βία θα μας δοθεί η ευκαιρία να εξηγήσουμε όταν έρθει η στιγμή, πολλοί είναι αυτοί που υποστήριξαν ότι η συγκεκριμένη σύρραξη έγινε για να προσφέρει περισσότερα επικοινωνιακά οφέλη στους αυτοχρισθέντες γνήσιους εκπροσώπους του «πολιτισμένου» κόσμου 25, παρά γεωπολιτικές απολαβές και, όπως πάλι θα μας δοθεί η ευκαιρία να διαπιστώσουμε με βάση τα ερευνητικά μας ευρήματα που συνάδουν απόλυτα με την ανάγνωση της ιστορικής πραγματικότητας, αυτό ακριβώς συνέβη. Υπό την έννοια ότι, μετά τον πόλεμο στο Ιράκ, παρατηρείται μεταξύ άλλων σε ό,τι αφορά τις αντιδράσεις των συμμετεχόντων στην έρευνά μας μια απομείωση της de facto αποδοχής του παγκοσμιοποιημένου χαρακτήρα της αντιτρομοκρατικής πάλης (και κατά συνέπεια του μονοπωλίου της λήψης σχετικών αποφάσεων από τις ΗΠΑ), καθώς και μια απομάκρυνση από τη γενική ανθρωπιστική αρχή του διαπολιτισμικού διαλόγου (ευρέως αποδεκτή, σε διακηρυκτικό επίπεδο τουλάχιστον, από τον δυτικό δημοκρατικό κόσμο, πλην των «αμερικανόστροφων» υποστηρικτών της αντιθετικής, εφαρμοσμένης ήδη, αρχής του πολέμου πολιτισμών). Ο πόλεμος στο Ιράκ καταγράφει κατ αυτό τον τρόπο, αντίστοιχα, μια αρνητική άμεση και μια θετική έμμεση επιρροή στον τρόπο σκέψης του κοινωνικού υποκειμένου, αποδεικνύοντας εμπράκτως, από τη μια μεριά, ότι η επικινδυνότητα, η ισχύς και το δυσπρόσιτο του φαύλου κύκλου της τρομοκρατίας και της αντιτρομοκρατίας, της κρατικής και της μη κρατικής πολιτικής βίας, ακόμα και της κρατικής και μη κρατικής τρομοκρατίας 26 εδράζονται και συνίστανται στη δυναμική των 25. Του Αμερικανο-Βρετανικο-Ισπανικού Άξονα, δηλαδή, που την εποχή εκείνη αποτελούσαν την (στρατιωτική, και όχι μόνο) αιχμή του δόρατος του πολέμου ενάντια στην τρομοκρατία (ή και στον «πολιτισμό της βαρβαρότητας») 26. Δεν πρόκειται φυσικά εδώ για λογοπαίγνιο. Αν και ορισμένες φορές δυσδιάκριτες, οι αποχρώσεις μεταξύ των διαφόρων μορφών πολιτικής βίας δεν παύουν να είναι υπαρκτές και να παραπέμπουν σε διακριτούς τρόπους διευθέτησης της πολιτικής πραγματικότητας. Έτσι, κλασικό και «αναίμακτο» (ως πότε όμως;) παράδειγμα κρατικής πολιτικής βίας αποτελεί η πρόσφατη λήψη μέτρων από την ελληνική κυβέρνηση, η οποία μείωσε δραστικά τις αποδοχές των εργαζομένων για την καταπολέ- 22

13 εισαγωγή αντίρροπων και αμφίρροπων διαδικασιών κοινωνικής επιρροής που απεγκλωβίζονται, ενώ, από την άλλη, διαδηλώνει πως σημαντική διάσταση της ιστορικότητας του κοινωνικού υποκειμένου συγκροτεί ως διακύβευμα, δέκτης και πομπός διαδραστικών μηνυμάτων η συμμετοχή του τόσο στη φαυλότητα όσο και στην κυκλικότητα αυτής της πολυώνυμης βίας. Στο σημείο αυτό οφείλουμε να διευκρινίσουμε ότι κύριο μέλημά μας στο παρόν σύγγραμμα, έχοντας πάντα στον νου την εξιχνίαση της διαλεκτικής σχέσης ανάμεσα στο ιδεολογικό υπόβαθρο και την εργαλειακή έκφραση της τρομοκρατίας, από τη μια μεριά, και την αναπαραστασιακή της στόχευση και αναπαραγωγή, από την άλλη, είναι να δώσουμε στον εαυτό μας και προφανώς στον αναγνώστη τη δυνατότητα να φωτίσει τις διάφορες πτυχές της κοινωνικής σκέψης έτσι όπως αυτή προβάλλει από τις αποκρίσεις των υποκειμένων στα πολυποίκιλα ερωτήματά μας, μέσα από την ιστορικότητα που χαρακτηρίζει τον διαβαθμισμένο, πολυεπίπεδο και ποικιλόμορφο στιγματισμό ενός φαινομένου του οποίου η διαδρομή μάς είναι γνωστή περισσότερο από 2500 χρόνια 27. Προφανώς δεν ματαιοπονούμε, ούτε ματαιοδοξούμε να εντάξουμε τις παρού- μηση της οικονομικής κρίσης, όπως κλασικό παράδειγμα μη κρατικής πολιτικής βίας είναι η εξίσου πρόσφατη κατάληψη από συνδικαλιστές των «καταπελτών» πλοίων στον Πειραιά ως ένδειξη διαμαρτυρίας για την οικονομική κυβερνητική πολιτική. Κρατική τρομοκρατική ενέργεια αντίθετα είναι προφανώς οι πριν από λίγες ημέρες πειρατικές ενέργειες του κράτους του Ισραήλ ενάντια στα «πλοία αλληλεγγύης» που μετέφεραν ανθρωπιστική βοήθεια στους έγκλειστους της Γάζας, ενώ μη κρατική τρομοκρατική ενέργεια αποτελεί η μόλις χθεσινή, δυστυχώς, δολοφονία του υπασπιστή του υπουργού Προστασίας του Πολίτη... Είναι προφανές ότι οποιοσδήποτε συμψηφισμός θίγει τη νοημοσύνη όλων και είναι δηλωτικός της στάσης μας απέναντι στη δημοκρατία και του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη λειτουργία της και τον σεβασμό των θεμελιωδών οικουμενικών δικαιωμάτων, το φάσμα των οποίων, όπως καλά γνωρίζουμε, περιλαμβάνει τόσο τα άτομα όσο και τους λαούς Αναφερόμαστε προφανώς στις περιπτώσεις της τυραννοκτονίας στην αρχαία Ελλάδα και Ρώμη, και στην περίπτωση των Ζηλωτών λίγο αργότερα στη γεωγραφική περιοχή της σημερινής Μέσης Ανατολής 23

14 κρατική και μη κρατική πολιτική βία σες ερευνητικές μας παρεμβάσεις στη μακραίωνη ιστορία που πλαισιώνει την τρομοκρατία και την πολιτική βία γενικότερα, δεδομένου ότι, πέραν της γελοιότητας και του ανέφικτου του πράγματος, κάτι τέτοιο θα ήταν και παντελώς ανώφελο. Ευελπιστούμε ωστόσο πως θα επιτύχουμε έστω και εν μέρει την εμπράγματη διάρθρωση των μικροσκοπικής κλίμακας κοινωνιοψυχολογικών ερευνητικών δεδομένων μας με τη μακροσκοπικού διαμετρήματος εσχάρα ιστορικής ανάγνωσής τους, πραγματώνοντας κατ αυτό τον τρόπο τον ορισμό της κοινωνικής ψυχολογίας έτσι όπως τον επαγγέλλεται εδώ και σχεδόν τριάντα χρόνια ο Willem Doise 28, και που πολύ πρόσφατα με τρόπο υποδειγματικό και παραδειγματικό θα λέγαμε υλοποίησε πριν, διαφορετικά και πολύ καλύτερα από μας, ο ίδιος. Αναφερόμαστε στο τελευταίο βιβλίο του Βέλγου κοινωνικού ψυχολόγου που πρωτοκυκλοφόρησε στα γαλλικά τον Ιανουάριο του 2009 και στα ελληνικά λίγους μήνες αργότερα, με τον τίτλο Κοινωνικές διακρίσεις και οικουμενικά δικαιώματα και με τον υπότιτλο Διαδρομές στην κοινωνική ψυχολογία (Doise, 2009). Δεν είναι προφανώς εδώ ο χώρος να αναλύσουμε το περιεχόμενο του βιβλίου αυτού, πόσω μάλλον που, αν και σχετικά μικρό σε όγκο 29, πρόκειται για έργο ζωής, ενώ παράλληλα όπως αναφέρεται στον πρόλογο για την ελληνική έκδοση 30 «αποτελεί ( ) ένα εξαίρετο και προφανώς δυσεύρετο μάθημα εμπράγματης επιστημολογίας. Βλέπετε, ο Willem Doise είχε την τόλμη και την εντιμότητα ( ) να εισαγάγει κατ αρχάς και να επεξεργαστεί στη συνέχεια την υπόθεση της διαλεκτικής σχέσης που υπάρχει ανάμεσα στην επιστημονική δραστηριότητα του ερευνητή και στις προσωπικές του εμπειρίες» (Παπαστάμου, 2009, σ. 13). Θα έπρεπε ενδεχομένως να υπογραμμίσουμε εδώ ότι η εμπράγματη διασύνδεση στην οποία προβαίνει ο συγγραφέας ανάμεσα 28. Αναφερόμαστε φυσικά στα τέσσερα επίπεδα ανάλυσης της κοινωνιοψυχολογικής πραγματικότητας σε θεωρητικό, μεθοδολογικό, επιστημολογικό και πραγματολογικό επίπεδο (βλ. Doise, 1982, 2008). 29. Δεδομένου ότι, μαζί με τη βιβλιογραφία, δεν ξεπερνά τις 230 σελίδες 30. Βλ. Παπαστάμου (2009). 24

15 εισαγωγή στο επιστημονικό του έργο και στη βιωματική πλευρά της ζωής του δεν κρύβει εκ μέρους του καμία τάση ψυχολογιοποίησης. Πώς θα μπορούσε άλλωστε να κάνει κάτι τέτοιο από τη στιγμή που υπήρξε ένας από τους πρώτους κοινωνικούς ψυχολόγους που υποστήριξαν τόσο με θέρμη όσο και με επιχειρήματα την άποψη ότι η πριμοδότηση ενός επιπέδου ανάλυσης ή η αναγωγή σε ένα επίπεδο ανάλυσης κατά τη μελέτη των φαινομένων που ενδιαφέρουν την κοινωνική ψυχολογία καθιστά το παραγόμενο ερευνητικό αποτέλεσμα μη γενικεύσιμο και ευάλωτο σε κάθε μορφής μεθοδολογικής ή/και επιστημολογικής υφής κριτικές; Πράγματι, «( )η εξήγηση που ο ίδιος ο Doise προτείνει για το έργο του, μέσω των προσωπικών του εμπειριών, ούτε μια στιγμή δεν πέφτει στην παγίδα του αναγωγισμού. Αντίθετα, επεκτείνει τη θεωρία στην προσωπική του ζωή, προσδίδοντάς της ιστορικότητα και υπερκείμενο νόημα, ενώ παράλληλα απογυμνώνει τη θεωρητική αναζήτηση από το αντισηπτικό της περίβλημα και καταδεικνύει τη ζωτική και τόσο ανθρώπινη διάσταση και των πιο στρυφνών ερευνητικών προβληματισμών» (Παπαστάμου, 2009, σ. 18). Αδυνατούμε φυσικά να παρουσιάσουμε λεπτομερώς το εν λόγω σύγγραμμα για προφανείς λόγους. Κρίνουμε σκόπιμο ωστόσο να αναπαράγουμε κάποια συμπεράσματα στα οποία θεωρήσαμε ότι θα καταλήξει κάθε έλλογος αναγνώστης διαβάζοντάς το, για δύο λόγους. Κατ αρχάς, επειδή τα συμπεράσματα αυτά ταυτίζονται σε μεγάλο βαθμό με τον τρόπο με τον οποίο πιστεύουμε ότι πρέπει «να κάνει κάποιος κοινωνική ψυχολογία» αν θέλει να σέβεται τον εαυτό του ως ερευνητή και ως πολίτη, την επιστήμη του ως θεωρητικό εργαλείο ανάγνωσης της «πραγματικότητας» 31 και ιδεολογικό μέσο παρέμβασης σε αυτήν, και τέλος την ίδια αυτή πραγματικότητα της οποίας είναι ταυτόχρονα μέρος και παρατηρητής. Κατά δεύτερο λόγο, επειδή αυτές ακριβώς οι απόψεις αποτέλεσαν και τις επιστημολογικού και ιδεολογικού περιεχομένου επιλογές μας κατά τον σχεδιασμό, τη διεξα- 31. Είναι σαφές ότι τα εισαγωγικά στη λέξη πραγματικότητα, όπως και η αναφορά μας στον διττό ρόλο του κοινωνικού ψυχολόγου σχετικά με αυτήν, υποδηλώνουν την προσχώρησή μας στον κοινωνικό οικοδομισμό 25

16 κρατική και μη κρατική πολιτική βία γωγή, την ανάλυση και ερμηνεία των ερευνών που περιλαμβάνονται στο παρόν σύγγραμμα: «Αν κάτι πρέπει να σας μείνει διαβάζοντας αυτό το βιβλίο είναι, νομίζω, κάποια απ αυτά που έμειναν και σε μένα. Ότι δηλαδή: (1) πέρα από την (διεκδικούμενη;) επιστημονική του ιδιότητα, ο ερευνητής είναι ταυτόχρονα κοινωνικό υποκείμενο, μέλος κοινωνικών ομάδων ή/και κατηγοριών, πολίτης μιας χώρας και περισσότερο ή λιγότερο συνειδητοποιημένα συνεργός της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας (2) μια από τις βασικές διαφορές που διακρίνουν τον ερευνητή από οποιοδήποτε στοιχειωδώς ελεύθερα σκεπτόμενο άτομο, που δεν ασχολείται όμως επαγγελματικά με την έρευνα, είναι η ικανότητα αν μη τι άλλο το χρέος να μετατρέπει τα προδήλως ή μη ερωτηματικά που του προκαλούν οι πολιτικές, κοινωνικές ή/και οικονομικές συγκυρίες σε ερευνητικά ερωτήματα και, φυσικά, η βούληση να αναζητήσει ικανοποιητικές απαντήσεις (3) η κοινωνική ψυχολογία όχι μόνο δεν είναι (κι ακόμα λιγότερο δεν πρέπει να είναι) ιδεολογικά ανενεργός, όχι μόνο μελετά, παράγει και αναπαράγει ιδεολογία, αλλά και μπορεί, για ορισμένους μάλιστα οφείλει κιόλας κι ο Doise, πιστεύω, είναι ένας απ αυτούς να καταστεί ιδεολογικό εργαλείο πολιτικής παρέμβασης με την ευρεία όσο και τη στενή έννοια του όρου (4) με άλλα λόγια, με όλο τον σεβασμό που τρέφω για την έμφυτη σεμνότητα του Doise ως ερευνητή και ως ανθρώπου που τον κάνει να δηλώνει ρητώς τη δυσανεξία του στην ιδέα και μόνο ότι μπορεί να συμμετάσχει στη δημιουργία κάποιας νέας ορθοδοξίας αν αφήσει να φανεί ποια κοινωνική ψυχολογία θεωρεί σωστή, έχω τη βεβαιότητα πως, για τον ακούραστο αυτόν ερευνητή, σωστή κοινωνική ψυχολογία είναι η στρατευμένη κοινωνική ψυχολογία, αυτή δηλαδή που δεν αρκείται στην ακαδημαϊκά ορθή πρακτική ασφαλών και συνήθως ανούσιων ασκήσεων επί χάρτου, αλλά επιχειρεί (μαζί με τις υπόλοιπες κοινωνικές επιστήμες, χρησιμοποιώντας ωστόσο όσο πιο έξυπνα και αποδοτικά γίνεται το δικό της εργαλειακό οπλοστάσιο της πειραματικής μεθόδου) να απαντήσει με τον τρόπο της σε καίρια κοινωνιακά ερωτήματα που αναδύονται χάριν ή εξαιτίας του συγκερασμού ποικίλων παραγόντων κοινωνικού, πολιτικού ή οικονομικού χαρακτήρα και, φυσικά, να επιλύσει τα εξίσου καίρια προβλήματα που προκύπτουν για το κοινωνικό υποκείμενο σε ενδοατομικό, 26

17 εισαγωγή διαπροσωπικό, διομαδικό και αναπαραστασιακό επίπεδο μέσα από τις πολλαπλές και πολυεπίπεδες πλαισιακές του εντάξεις» (Παπαστάμου, 2009, σσ ). Από τα παραπάνω καθίστανται, νομίζουμε, ιδιαίτερα προφανείς οι λόγοι για τους οποίους αντιμετωπίσαμε ως μονόδρομο την εισαγωγή, στην κοινωνιοψυχολογική προσέγγιση που προτείνουμε για να μελετήσουμε τα φαινόμενα της τρομοκρατίας και της πολιτικής βίας, της διάστασης της ιστορικότητας ως ανεξάρτητης μεταβλητής ισότιμης με τις υπόλοιπες, περισσότερο 32 κλασικές, ανεξάρτητες μεταβλητές που συνηθίζουμε να χρησιμοποιούμε στην κοινωνική ψυχολογία, όπως την ιδεολογία. Λιγότερο προφανείς ωστόσο μπορεί να είναι οι λόγοι που μας ώθησαν να καταπιαστούμε τα τελευταία δέκα χρόνια με το θέμα της τρομοκρατίας στην κρατική και μη κρατική της μορφή. Θα προσπαθήσουμε να τους συνοψίσουμε λοιπόν κατατάσσοντάς τους σχηματικά σε δύο κατηγορίες: την επιστημολογική και την ιδεολογική. Στην πρώτη κατηγορία εντάσσεται, κατ αρχάς, το έντονο ενδιαφέρον που παρουσιάζει για το κοινωνικό υποκείμενο τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς του οποίου υποτίθεται ότι καλείται να διερευνήσει η κοινωνική ψυχολογία το φαινόμενο της τρομοκρατίας και γενικότερα η άσκηση κρατικής και μη κρατικής πολιτικής βίας: εκατοντάδες είναι τα δημοσιεύματα, επιστημονικά και μη, που ασχολούνται τα τελευταία χρόνια με τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα, οι πολίτες μιας χώρας (στην παγκοσμιοποιημένη και μη εκδοχή τους) βιώνουν σε φαντασιακό και πραγματικό επίπεδο τα συναισθήματα (συχνά ανεξέλεγκτα) που τους προκαλούν τόσο τα φαινόμενα αυτά καθαυτά όσο και, κυρίως, οι επιπτώσεις τους. Για μας 32. Όχι πολύ περισσότερο βέβαια, δεδομένου ότι στην «κλασική» (αν και ολιγόχρονη) κοινωνιοψυχολογική εργογραφία για την τρομοκρατία οι μεταβλητές (ανεξάρτητες και εξαρτημένες) που επικρατούν εστιάζονται κατά κύριο λόγο στα δύο πρώτα επίπεδα ανάλυσης του Doise: το ενδοατομικό και το διαπροσωπικό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της τάσης αυτής αποτελεί φυσικά, αλλά όχι μόνο, η θεωρία διαχείρισης του τρόμου (Greenberg et al., 1990, 1994 βλ. σχετικά Παπαστάμου & Προδρομίτης, 2009). 27

18 κρατική και μη κρατική πολιτική βία ωστόσο η χρησιμότητα του ενδιαφέροντος που δείχνει το κοινωνικό υποκείμενο για την τρομοκρατία και τη μη κρατική πολιτική βία δεν έχει σχέση μ αυτή τη «φλύαρη» όψη του ζητήματος: εστιάζεται κατά κύριο λόγο στο γεγονός ότι το ενδιαφέρον αυτό οδηγεί, νομοτελειακά κατά κάποιον τρόπο, στην προσωπική του εμπλοκή και, ως εκ τούτου, προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στο αντικείμενο για το οποίο καλείται να εκφράσει τις σκέψεις και τις απόψεις του ο ερευνητικός πληθυσμός. Ο δεύτερος λόγος, επιστημολογικής υφής, που μας οδήγησε στην επιλογή της συγκεκριμένης θεματικής είναι ο συγκρουσιακός χαρακτήρας της, ο οποίος, σε συνδυασμό με την προσωπική εμπλοκή του κοινωνικού υποκειμένου, οδηγεί σε δύο εξαιρετικά σημαντικά για τον ερευνητή φαινόμενα: την παραγωγή έντονης διχογνωμίας, από τη μια πλευρά (η οποία αποτελεί πρόσφορο έδαφος για περαιτέρω διερεύνηση από τη σκοπιά της κοινωνικής ψυχολογίας), και, από την άλλη, την αναπαραγωγή αυτονόητων αντιδράσεων οι οποίες, για την κοινωνική ψυχολογία πάντοτε, αποτελούν ενδιαφέρουσα πρόκληση σε ό,τι αφορά την ανακάλυψη του τι κρύβεται πίσω απ αυτά που όλοι θεωρούν ότι είναι υποχρεωμένοι να λένε, ακόμα και κυρίως όταν δεν τα πιστεύουν. Ένας τρίτος λόγος επιστημολογικού χαρακτήρα που καθόρισε την ερευνητική μας επιλογή βρίσκεται στο γεγονός ότι οι πολλαπλές συγκρούσεις που προκαλούν η τρομοκρατία και η πολιτική βία (σε ιδεολογικό, συναισθηματικό και ηθικό επίπεδο) διευκολύνουν την εγκαθίδρυση της (απαραίτητης στα μάτια μας) διαλεκτικής σχέσης ανάμεσα στην «πραγματικότητα» που μελετάμε και στο θεωρητικό εργαλείο που χρησιμοποιούμε για τη μελέτη της. Μια διαλεκτική σχέση δηλαδή ανάμεσα στην τρομοκρατία και την κοινωνική ψυχολογία, με την έννοια ότι η έρευνα πάνω στην τρομοκρατία από τη σκοπιά της κοινωνικής ψυχολογίας μπορεί να μας κάνει να καταλάβουμε καλύτερα τι είναι, πού αποσκοπεί και πώς λειτουργεί η τρομοκρατία, αλλά και να μας κάνει να καταλάβουμε καλύτερα πώς σκέφτεται, πώς λειτουργεί και πώς αντιδρά το κοινωνικό υποκείμενο γι αυτήν. Να αποκτήσουμε περισσότερες γνώσεις, με άλλα λόγια, γύρω από το αντικείμενο μελέτης μας, την τρομοκρατία και τη μη κρατική πολιτική βία, αλλά και να αποκτήσουμε περισσότερες 28

19 εισαγωγή γνώσεις πάνω στο θεωρητικό εργαλείο με το οποίο επιχειρούμε τη μελέτη αυτή, δηλαδή την κοινωνική ψυχολογία. Ο τέταρτος λόγος που έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην ερευνητική επιλογή μας είναι η αδιαμφισβήτητη ιστορικότητα (στην οποία αναφερθήκαμε ήδη) της συγκεκριμένης θεματικής, δεδομένου ότι, ως γνωστόν, τόσο η κρατική όσο και η μη κρατική πολιτική βία, που αποτελούν το αντικείμενο μελέτης μας, έχουν την προϊστορία τους (με τους τυραννοκτόνους στην αρχαιότητα, τους ζηλωτές και τους ασσασίνους στα πρωτοχριστιανικά χρόνια και στον μεσαίωνα αργότερα) αλλά και την ιστορία τους. Δεν έχουμε παρά να θυμηθούμε ότι η σύγχρονη τρομοκρατία ξεκινά γύρω στα 1880 στη Ρωσία και συνεχίζεται στις μέρες μας στην παγκοσμιοποιημένη της μορφή, και ότι σχηματικά μπορούμε να τη χωρίσουμε σε τέσσερα «κύματα», όπως υποστηρίζει ο David Rappoport: στο «αναρχικό» ( ), το «αντιαποικιακό» ( ), το «κύμα της άκρας Αριστεράς» (1960 έως μέσα της δεκαετίας του 1990) και το «θρησκευτικό κύμα» (στην καρδιά του οποίου βρίσκεται το Ισλάμ), κύμα το οποίο βρίσκεται ακόμα σε εξέλιξη και ξεκίνησε το 1979, χρονιά κατά την οποία αρχίζει και ο νέος αιώνας των μωαμεθανών και που σημαδεύεται επίσης από την ιρανική επανάσταση και την εισβολή των Σοβιετικών στο Αφγανιστάν. Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι η αναμφισβήτητη ιστορικότητα του αντικειμένου που αποφασίσαμε να μελετήσουμε μας αναγκάζει κατά κάποιον τρόπο, όπως είδαμε να εισαγάγουμε στην έρευνά μας τη διάσταση αυτή εν είδει ανεξάρτητης μεταβλητής. Φτάνουμε έτσι στον πέμπτο και τελευταίο λόγο για τον οποίο η κρατική και η μη κρατική πολιτική βία κέντρισαν σε επιστημολογικό αλλά και σε θεωρητικό πλέον επίπεδο το ενδιαφέρον μας. Σχετίζεται με την πολυμορφικά συγκρουσιακή υφή των φαινομένων αυτών, η οποία εγείρει ζητήματα συγκινησιακού, πρακτικού, πολιτικού, ηθικού και ιδεολογικού χαρακτήρα τόσο στο επίπεδο του ατόμου ως δέκτη αλλά και ως πομπού «τρομοκρατικών» ενεργειών, όσο και στα επίπεδα ως πομπού και δέκτη πάντοτε της ομάδας, των ευρύτερων κοινωνικών κατηγοριών, καθώς και της κοινωνίας της ίδιας. Με άλλα λόγια, η μελέτη των φαινομένων της τρομοκρατίας και της μη κρατικής πολιτικής βίας προσφέρει κατ αρχάς στον κοινωνικό 29

20 κρατική και μη κρατική πολιτική βία ψυχολόγο τη σπάνια δυνατότητα να υπερβεί την επιστημολογικά έωλη, θεωρητικά άγονη και ιδεολογικά ύποπτη συνήθη διπολική κατάτμηση του κοινωνικο-ιστορικού γίγνεσθαι σε άτομα και ομάδες. Του προσφέρει όμως κυρίως τη δυνατότητα να υπερβεί το τρίπολο του ατομικού, συλλογικού και κοινωνικού υποκειμένου, υπό την έννοια ότι καθιστά πλέον εφικτή τη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο συνδέονται αυτοί οι τρεις πόλοι μεταξύ τους και, κατά κύριο λόγο, συναντώνται στο επίπεδο του κοινωνιακού πόλου, ο οποίος, σε αντίθεση με τους υπόλοιπους, είναι φορέας, κομιστής και παραγωγός της ιστορίας του Οδηγούμαστε έτσι στους ιδεολογικούς λόγους για τους οποίους κρίναμε χρήσιμη, σκόπιμη και αναγκαία τη διερεύνηση των φαινομένων της κρατικής και μη κρατικής πολιτικής βίας και τρομοκρατίας από τη σκοπιά της κοινωνικής ψυχολογίας. Ο πρώτος και σημαντικότερος ίσως λόγος είναι η συνείδηση του γεγονότος ότι η τρομοκρατία, προτού καν αποτελέσει αντικείμενο ορισμού, είναι ένα όνομα, το προϊόν μιας ονομασίας με τρομακτικές επιπτώσεις, τόσο εξαιτίας της σημασίας που το όνομα αυτό προσδίδει στην πραγματικότητα στην οποία παραπέμπει όσο και εξαιτίας της πολιτικής και αστυνομικής μεταχείρισης που η ονομασία αυτή θα επιφέρει στους κομιστές της. Η λέξη «τρομοκρατία» υποτίθεται ότι κατονομάζει το Κακό, τη σύγχρονη μορφή του απόλυτου Κακού. Ωστόσο η ονομασία αυτή δεν είναι «ξεκάρφωτη»: σέρνει πίσω της ολόκληρο αστερισμό άλλων όρων: η τρομοκρατία είναι πρώτα πρώτα ένα αστερισμός λέξεων, ένα οργανόγραμμα σημασιών, ένα σύνολο αξιών και εικόνων που προσαρτώνται σ αυτήν. Όπως πολύ ορθά παρατηρεί ο Frédéric Neyrat: «Από τη στιγμή που χαρακτηριστεί τρομοκράτης ένα άτομο, μια ομάδα ή ένα κράτος, επαναχαρακτηρίζεται συγκυριακά ολόκληρη η πολιτική, ηθική, δεο ντολογική, θρησκευτική και πολιτισμική πραγματικότητα. Αυτός ο απόλυτος επαναπροσδιορισμός της κατάστασης, που αναγκάζει την τρομοκρατία να γίνει δηλαδή ένα απόλυτο σημαίνον φαινόμενο, λειτουργεί με τρόπο αποκλειστικά και μόνο διπολικό: ο τρομοκράτης είναι απόλυτα και τελείως κακός. Κι όποιος βρίσκεται απέναντί του είναι με τη μεριά του Καλού, στην πλευρά του Δίκαιου Πολέμου» (2009, σ. 9) 30

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ταν στις αρχές αυτού του χρόνου ο Willem Doise μου έστειλε το νέο του βιβλίο όπως κάνει ανελλιπώς εδώ και τριάντα χρόνια περίπου, το άνοιξα και άρχισα να το ξεφυλλίζω με ενδιαφέρον,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή 1 ΚΥΡΙΩΣ ΒΙΒΛΙΟ Τίτλος : Κοινωνική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη μελέτη της κοινωνικής συμπεριφοράς Συγγραφέας : Κοκκινάκη, Φ. 2 Μάθημα 1 ον -Δομή Μαθήματος Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος για την ελληνική έκδοση Eισαγωγή... 15

Πρόλογος για την ελληνική έκδοση Eισαγωγή... 15 περιεχόμενα Πρόλογος για την ελληνική έκδοση... 11 Eισαγωγή... 15 Kεφάλαιο 1 Τα επίπεδα ανάλυσης... 19 Ι. Μια κρίση που διαρκεί...20 1. Τα δύο έργα του Wundt... 20 2. Αντιθέσεις μεταξύ συγγραφέων... 21

Διαβάστε περισσότερα

η εξέγερση του πολυτεχνείου

η εξέγερση του πολυτεχνείου ΠΡΟΛΟΓΟΣ πάρχουν γεγονότα που προσλαμβάνουν ευθύς αμέσως ιστορική σπουδαιότητα και συμβολική σημασία. Ένα απ αυτά είναι, χωρίς αμφιβολία, η εξέγερση των φοιτητών στο Πολυτεχνείο τον Νοέμβριο του 1973.

Διαβάστε περισσότερα

κoινωνική σκέψη, νόηση και συμπεριφορά

κoινωνική σκέψη, νόηση και συμπεριφορά ΠΡΟΛΟΓΟΣ ριν μερικούς μήνες, οι συντονιστές του Κλάδου Κοινωνικής Ψυχολογίας της ΕΛΨΕ και ο πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Κοινωνικής Ψυχολογίας, με αφορμή το 7ο Πανελλήνιο Συνέδριο Κοινωνικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΠΑ70/ Εκπαιδευτική Πολιτική και Αναλυτικά Προγράμματα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΠΑ70/ Εκπαιδευτική Πολιτική και Αναλυτικά Προγράμματα Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΠΑ70/ Εκπαιδευτική Πολιτική και Αναλυτικά Προγράμματα Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΠΑ Επιστήμες της Αγωγής Θεματική Ενότητα ΕΠΑ70

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Μέθοδοι Έρευνας Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα Βύρων Κοτζαμάνης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας & Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Τετάρτη 23 Μαΐου, «Τίποτα δεν είναι καλό ή κακό η σκέψη το κάνει έτσι», όπως. διαπίστωσε ο Άμλετ στο ομώνυμο έργο του Shakespeare, όταν

Τετάρτη 23 Μαΐου, «Τίποτα δεν είναι καλό ή κακό η σκέψη το κάνει έτσι», όπως. διαπίστωσε ο Άμλετ στο ομώνυμο έργο του Shakespeare, όταν ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΡΑΔΙΟΤΗΛΕΟΡΑΣΗΣ ΚΥΠΡΟΥ κ. ΑΝΔΡΕΑ ΠΕΤΡΙΔΗ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΣΥΖΗΤΗΣΗΣ ΓΙΑ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΤΩΝ ΛΟΑΤ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ Τετάρτη 23 Μαΐου, 2012 «Τίποτα

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα»

Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα» Ο συγγραφέας στο νέο του βιβλίο παρουσιάζει μια ορθολογική θέαση της κρίσης Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα» 23 Jan 201611.00 ΜΕΓΕΝΘΥΝΣΗ Συνέντευξη στη

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος: Power/ Knowledge: Selected interviews and other writings

Τίτλος: Power/ Knowledge: Selected interviews and other writings ACADEMIA ISSN, 2241-1402 http://hepnet.upatras.gr Volume 3, Number 1, 2013 BOOK REVIEW Τίτλος: Power/ Knowledge: Selected interviews and other writings 1972-1977 Συγγραφέας: M.Foucault Σελίδες: 288 Επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Ο ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 4.1 Η πολιτική 4.1 Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ 1/21 Η λέξη πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 9: Μέθοδοι και Δεοντολογία στην Ψυχολογία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 9: Μέθοδοι και Δεοντολογία στην Ψυχολογία ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 9: Μέθοδοι και Δεοντολογία στην Ψυχολογία Θεματική Ενότητα 9: Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις μεθόδους έρευνας της ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης

Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης http://users.uoa.gr/~dhatziha Αριθμός: 1 Η εισαγωγή σε μια επιστήμη πρέπει να απαντά σε δύο ερωτήματα: Ποιον τομέα και με ποιους τρόπους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Οι τρεις διαστάσεις της μάθησης Αλέξης Κόκκος Ο Knud Illeris, ο σημαντικότερος ίσως θεωρητικός της μάθησης σήμερα, στο κείμενό του «Μια

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς International Conference Facilitating the Acquisition and Recognition of Key Competences ΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Προβληματισμός αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10 ΚΡΙΤΗΡΙΑ Εύρος θέματος Τίτλος και περίληψη Εισαγωγή Βαθμολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ Τερψιχόρη Γκιόκα Μέλος ΠΟΔ Αττικής Η «Συμβουλευτική Ψυχολογία» είναι ο εφαρμοσμένος κλάδος της Ψυχολογίας, ο οποίος διευκολύνει την δια βίου προσωπική

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Ι. Πανάρετος.: Καλησπέρα κυρία Γουδέλη, καλησπέρα κύριε Ρουμπάνη.

Ι. Πανάρετος.: Καλησπέρα κυρία Γουδέλη, καλησπέρα κύριε Ρουμπάνη. (Συνέντευξη του Ι. Πανάρετου στην Νίνα Γουδέλη και τον Γρηγόρη Ρουμπάνη για τα θέματα της Παιδείας (Μήπως ζούμε σ άλλη χώρα;, ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα, 9.84) Ν. Γουδέλη: Καλησπέρα κύριε Πανάρετε. Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ Πρόλογος Είναι δυνατόν να υπάρχει μια επιστήμη του ανθρώπινου υποκειμένου; Το ερώτημα αυτό δεν είναι καινούριο. Οι ρίζες του είναι τόσο παλιές όσο και το πρόβλημα της σχέσης του πνεύματος με το σώμα, έγινε

Διαβάστε περισσότερα

Μεταγνωστικές διεργασίες και αυτο-ρύθμιση

Μεταγνωστικές διεργασίες και αυτο-ρύθμιση Πρόλογος Tα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια υπάρχουν δύο έννοιες που κυριαρχούν διεθνώς στο ψυχολογικό και εκπαιδευτικό λεξιλόγιο: το μεταγιγνώσκειν και η αυτο-ρυθμιζόμενη μάθηση. Παρά την ευρεία χρήση

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις

Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Α/ Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Απλή Αν κάνετε αναζήτηση µιας λέξης σε ένα αρχαιοελληνικό σώµα κειµένων, αυτό που θα λάβετε ως αποτέλεσµα θα είναι: Μια καταγραφή όλων των εµφανίσεων της λέξης στο συγκεκριµένο

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΙΚΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Αναστασία Κ. Καδδά Δρ.Κοινωνιολογίας Υγείας Μsc Διοίκηση Μονάδων Υγείας

ΠΟΙΟΤΙΚΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Αναστασία Κ. Καδδά Δρ.Κοινωνιολογίας Υγείας Μsc Διοίκηση Μονάδων Υγείας ΠΟΙΟΤΙΚΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Αναστασία Κ. Καδδά Δρ.Κοινωνιολογίας Υγείας Μsc Διοίκηση Μονάδων Υγείας ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ «Ποιοτικές μέθοδοι έρευνας στις κοινωνικές επιστήμες»,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ 33Οι επιπτώσεις της Βιομηχανικής Επανάστασης 33Η ανάπτυξη της εκπαίδευσης 33Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ιστορία της τέχνης 3 3 Η Ευρώπη και ο

Διαβάστε περισσότερα

Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση

Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση Κωδικός μαθήματος: ΚΕΠ 302 Διδάσκων: Δημήτρης Θ. Ζάχος Πιστωτικές μονάδες: 10 Χρόνος και τόπος διεξαγωγής: Τετάρτη 6-9 αίθουσα 907 Εισαγωγικά Η επιτυχής συμμετοχή σ ένα

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ (ΣΕΕ)

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ (ΣΕΕ) ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΧΟΛΗ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ (ΠΕΙ) ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ (ΣΕΕ) 8.2.2017 Τα Σεμινάρια Ελεύθερης Επιλογής

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΤΥΠΟΣ Ο ΤΥΠΟΣ ΣΤΗΡΙΖΕΙ ΤΟ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ

Ο ΤΥΠΟΣ Ο ΤΥΠΟΣ ΣΤΗΡΙΖΕΙ ΤΟ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ Ο ΤΥΠΟΣ Ο ΤΥΠΟΣ ΣΤΗΡΙΖΕΙ ΤΟ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ Ο τύπος έχει αποδειχθεί ότι στηρίζει το δημοκρατικό πολίτευμα αλλά και εξαρτάται από αυτό προκειμένου να κάνει απρόσκοπτα το έργο του. Tο έργο αυτό το

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 6: Η κουλτούρα στην κοινωνιολογική θεωρία Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ο Υπουργός Απασχόλησης και Κοινωνικής Προστασίας κ. Βασίλης Μαγγίνας μίλησε σήμερα Δευτέρα 16 Ιουλίου στο Όγδοο Διακυβερνητικό Συμβούλιο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Επίλογος. Προς μια ανατρεπτική κοινωνική ψυχολογία

ΚΡΙΤΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Επίλογος. Προς μια ανατρεπτική κοινωνική ψυχολογία Επίλογος Προς μια ανατρεπτική κοινωνική ψυχολογία Στο τέλος της εισαγωγής αυτού του βιβλίου παραθέσαμε, χωρίς να συζητήσουμε ιδιαίτερα, μία φράση του Serge Moscovici σύμφωνα με την οποία «η κοινωνική ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 1: Εισαγωγή στις Οργανώσεις Ιωάννης Σαλμόν Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. Aν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Αλκοολογίας: Προβλήματα που σχετίζονται με το αλκοόλ Διδάσκων: Γιάννης Μουζάς

Εργαστήριο Αλκοολογίας: Προβλήματα που σχετίζονται με το αλκοόλ Διδάσκων: Γιάννης Μουζάς Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Ακαδημαϊκό Έτος: 2014-15 Εργαστήριο Αλκοολογίας: Προβλήματα που σχετίζονται με το αλκοόλ Διδάσκων: Γιάννης Μουζάς Κωδικός: Ψ4607 Περίληψη του εργαστηρίου Η Αλκοολογία

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας Ηγεσία και Διοικηση Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας 1. Η έννοια της αποτελεσματικής ηγεσίας Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε πως η έννοια της ηγεσίας δεν είναι ταυτόσημη με τις έννοιες της

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014

Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014 Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014 Η επιστήμη είναι ένα συστηματικό πλαίσιο αρχών που εξυπηρετεί την προσπάθειά μας να καταλάβουμε το φυσικό και κοινωνικό μας περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η πρώτη λέξη του

Διαβάστε περισσότερα

125 Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας Παντείου

125 Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας Παντείου 125 Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας Παντείου Ιστορία και εξέλιξη του Τμήματος Το Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας αποτελεί οργανική εξέλιξη του πρώτου στην ιστορία Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης στη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Ημερομηνία 25/2/2015 Μέσο Συντάκτης Link diastixo.gr Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης http://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/3524-william-landay ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Δημοσιεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) 2010

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) 2010 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) 2010 ΚΕΙΜΕΝΟ Με τον όρο αυτομόρφωση περιγράφουμε μία σύνθετη εκπαιδευτική διαδικασία της οποίας θεμελιώδης κινητήρια δύναμη

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Σιδέρης. Μιλώ για την κρίση με το παιδί. Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

Νίκος Σιδέρης. Μιλώ για την κρίση με το παιδί. Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΝΤΙΤΥΠΑ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ 12.000 ΑΝΤΙΤΥΠΑ Νίκος Σιδέρης Μιλώ για την κρίση με το παιδί Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται Από τον συγγραφέα του μπεστ σέλερ Τα παιδιά δεν θέλουν ψυχολόγο. Γονείς θέλουν!

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο : Μ.Μ.Ε. και ρατσισμός

Κείμενο : Μ.Μ.Ε. και ρατσισμός ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ- ΕΚΦΡΑΣΗ 21 Β Λυκείου Γεν. Παιδείας Ον\ μο :. 18\01\2015 Κείμενο : Μ.Μ.Ε. και ρατσισμός Υπάρχουν ήδη ορισμένες αξιόλογες μελέτες και εμπειρικές έρευνες που ασχολούνται με το θέμα

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal)

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ορισμός Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) είναι ένα σταδιακά αναπτυσσόμενο κείμενο στον οποίο καταγράφονται παρατηρήσεις και αντιδράσεις σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

«Μην πυροβολείτε την πτυχιακή εργασία!» ένας πρακτικός(;) αντι-οδηγός(;;) για φοιτητές Ψυχολογίας

«Μην πυροβολείτε την πτυχιακή εργασία!» ένας πρακτικός(;) αντι-οδηγός(;;) για φοιτητές Ψυχολογίας «Μην πυροβολείτε την πτυχιακή εργασία!» ένας πρακτικός(;) αντι-οδηγός(;;) για φοιτητές Ψυχολογίας Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας Φοιτητών,

Διαβάστε περισσότερα

Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς. Περίληψη ιατριβής

Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς. Περίληψη ιατριβής ιδακτορική ιατριβή, Τμήμα Επικοινωνίας & Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (2008) Συγγραφέας: Σπύρος Τρύφωνας Επόπτρια: Μπετίνα Ντάβου Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς Περίληψη ιατριβής

Διαβάστε περισσότερα

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση προλογοσ Το βιβλίο αυτό αποτελεί καρπό πολύχρονης ενασχόλησης με τη θεωρητική μελέτη και την πρακτική εφαρμογή του παραδοσιακού χορού και γράφτηκε με την προσδοκία να καλύψει ένα κενό όσον αφορά το αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγοί και παιδαγωγική σκέψη στον ελληνόφωνο χώρο (18ος αιώνας Μεσοπόλεμος)

Παιδαγωγοί και παιδαγωγική σκέψη στον ελληνόφωνο χώρο (18ος αιώνας Μεσοπόλεμος) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Παιδαγωγοί και παιδαγωγική σκέψη στον ελληνόφωνο χώρο (18ος αιώνας Μεσοπόλεμος) Ενότητα 2: Ιστορική-ερμηνευτική μέθοδος Βασίλειος Φούκας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές)

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Ενδεικτικές τεχνικές διδασκαλίας: 1. Εισήγηση ή διάλεξη ή Μονολογική Παρουσίαση 2. Συζήτηση ή διάλογος 3. Ερωταποκρίσεις 4. Χιονοστιβάδα 5. Καταιγισμός Ιδεών 6. Επίδειξη

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικοί μέθοδοι έρευνας. Μυλωνά Ιφιγένεια

Ποιοτικοί μέθοδοι έρευνας. Μυλωνά Ιφιγένεια Ποιοτικοί μέθοδοι έρευνας Μυλωνά Ιφιγένεια Έρευνες για την απόκτηση πληροφοριών η γνωμών από τους χρήστες Χρησιμοποιήθηκαν από τις κοινωνικές επιστήμες για τη χρήση κοινωνικών φαινομένων Ο όρος «ποιοτική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. Φιλία Ίσαρη Επίκουρη Καθηγήτρια Συμβουλευτικής Ψυχολογίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. Φιλία Ίσαρη Επίκουρη Καθηγήτρια Συμβουλευτικής Ψυχολογίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ Φιλία Ίσαρη Επίκουρη Καθηγήτρια Συμβουλευτικής Ψυχολογίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΥΝ-ΒΟΥΛΕΥΟΜΑΙ=συνεξετάζω με κάποιον το πρόβλημα του και

Διαβάστε περισσότερα

1 ο Διεθνές Συνέδριο... για να ξαναφανταστούμε το σχολείο...

1 ο Διεθνές Συνέδριο... για να ξαναφανταστούμε το σχολείο... 1 ο Διεθνές Συνέδριο... για να ξαναφανταστούμε το σχολείο... Οι Επιμορφωτικές Ανάγκες των Διοικητικών Υπαλλήλων των Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών: Μια Εμπειρική Διερεύνηση στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία 1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία Ο διδακτικός σχεδιασμός (instructional design) εμφανίσθηκε στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην κατάρτιση την περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ. Α. Κείμενο. Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ. Α. Κείμενο. Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Α. Κείμενο Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας Στην αρχή τα μέσα ενημέρωσης αντικατέστησαν τον τελάλη που ενημέρωνε μια μικρή κοινότητα για το τι είχε συμβεί ή για αυτά που θα γίνονταν στο

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr

Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr Εισαγωγή Η αλλαγή του κλίματος αποτελεί στις μέρες μας ένα αδιαμφισβήτητο

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου

Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου «Παγκόσμια Ευρώπη: οι Διεθνείς Διαστάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης» Αθήνα 30 Ιανουαρίου 2007 1 Προσφωνήσεις. Αυτή την

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή του εκπαιδευτικού/ μαθησιακού υλικού (Teaching plan)

Περιγραφή του εκπαιδευτικού/ μαθησιακού υλικού (Teaching plan) On-the-fly feedback, Upper Secondary Περιγραφή του εκπαιδευτικού/ μαθησιακού υλικού (Teaching plan) Τάξη: Β Λυκείου Διάρκεια ενότητας Μάθημα: Φυσική Θέμα: Ταλαντώσεις (αριθμός Χ διάρκεια μαθήματος): 6X90

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο φαινόμενο της έξαρσης της νεανικής εγκληματικότητας

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στο συνέδριο "Νοτιοανατολική Ευρώπη :Κρίση και Προοπτικές" (13/11/2009) Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΔΥΤΙΚΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΣΤΗΝ Ε.Ε.

Ομιλία στο συνέδριο Νοτιοανατολική Ευρώπη :Κρίση και Προοπτικές (13/11/2009) Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΔΥΤΙΚΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΣΤΗΝ Ε.Ε. Ομιλία στο συνέδριο "Νοτιοανατολική Ευρώπη :Κρίση και Προοπτικές" (13/11/2009) Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΔΥΤΙΚΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΣΤΗΝ Ε.Ε. ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΙΣΔΟΧΗ ΑΛΛΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΚΡΑΤΩΝ Κύριοι Υπουργοί, Κύριοι Πρέσβεις,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 2 1 : Οι μετακινήσεις ανθρώπων σε άλλες περιοχές της γης κατά την Αρχαϊκή Εποχή

Διδακτική πρόταση 2 1 : Οι μετακινήσεις ανθρώπων σε άλλες περιοχές της γης κατά την Αρχαϊκή Εποχή Διδακτική πρόταση 2 1 : Οι μετακινήσεις ανθρώπων σε άλλες περιοχές της γης κατά την Αρχαϊκή Εποχή Ερώτημα-κλειδί 2 Οι άνθρωποι της Αρχαϊκής Εποχής μετακινούνταν για τους ίδιους λόγους και με τον ίδιο τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία έρευνας και στατιστική

Μεθοδολογία έρευνας και στατιστική Μεθοδολογία έρευνας και στατιστική Μέσα ελέγχου θεωρητικών υποθέσεων στην ψυχολογία Άννα Μαντόγλου Επιλογή ερευνητικού αντικειμένου Χρηστικότητα ή κοινωνική αξία Συγκρουσιακό: εκφέρονται διαφορετικά επιχειρήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Βασίλης Καραγιάννης Η παρέμβαση πραγματοποιήθηκε στα τμήματα Β2 και Γ2 του 41 ου Γυμνασίου Αθήνας και διήρκησε τρεις διδακτικές ώρες για κάθε τμήμα. Αρχικά οι μαθητές συνέλλεξαν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ 1 Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ Η ποιοτική έρευνα έχει επιχειρηθεί να ορισθεί με αρκετούς και διαφορετικούς τρόπους εξαιτίας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εισαγωγή Μεθοδολογία της Έρευνας ΕΙΚΟΝΑ 1-1 Μεθοδολογία της έρευνας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εισαγωγή Μεθοδολογία της Έρευνας ΕΙΚΟΝΑ 1-1 Μεθοδολογία της έρευνας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγή Η Μεθοδολογία της Έρευνας (research methodology) είναι η επιστήμη που αφορά τη μεθοδολογία πραγματοποίησης μελετών με συστηματικό, επιστημονικό και λογικό τρόπο, με σκοπό την παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

21/10/16. Μεθοδολογία Έρευνας Προχωρημένου Επιπέδου. Θεματολογία. Ορισμός. Ορισμός. Ορισμός του όρου «έρευνα»

21/10/16. Μεθοδολογία Έρευνας Προχωρημένου Επιπέδου. Θεματολογία. Ορισμός. Ορισμός. Ορισμός του όρου «έρευνα» Μεθοδολογία Έρευνας Προχωρημένου Επιπέδου Βασίλης Γραμματικόπουλος, Επίκουρος καθηγητής Θεματολογία Ορισμός του όρου «έρευνα» Ιστορική αναδρομή & φιλοσοφία της έρευνας Διαδικασία διεξαγωγής της έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

16 ΒΑΣΙΛΙΚΗ Π. ΜΕΣΘΑΝΕΩΣ

16 ΒΑΣΙΛΙΚΗ Π. ΜΕΣΘΑΝΕΩΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Με χαρά αποδέχθηκα την πρόταση της κυρίας Μεσθανέως να προλογίσω τον τόµο αυτό, ο οποίος, σε πολύ επεξεργασµένη µορφή, θέτει υπόψη της επιστηµονικής κοινότητας τα αποτελέσµατα της πολυετούς έρευνάς

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση και Αυτοαξιολόγηση Εκπαιδευομένων- Αξιολόγηση Εκπαιδευτικού

Αξιολόγηση και Αυτοαξιολόγηση Εκπαιδευομένων- Αξιολόγηση Εκπαιδευτικού Αξιολόγηση και Αυτοαξιολόγηση Εκπαιδευομένων- Αξιολόγηση Εκπαιδευτικού Σεντελέ Αικατερίνη, Εκπαιδευτικός Β/θμιας Εκπαίδευσης ΠΡΟΛΟΓΟΣ Αξιολόγησα τους μαθητές μου θεωρώντας την αξιολόγηση σαν μια διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1 ΚΕΙΜΕΝΟ Η Δημοκρατία στην εποχή της παγκόσμιας ανομίας Θα αρχίσω από μιαν αναδρομή. Οι έννοιες του «Λαού» και της «Κοινωνίας» δεν είναι ούτε διϊστορικές ούτε αυτονόητες. Αποκρυσταλλώθηκαν από τη νεωτερική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η εκπαιδευτική έρευνα και ο σχεδιασμός της Διδάσκων: Νίκος Ανδρεαδάκης ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.1: : Η Διατύπωση του Κεντρικού Ερωτήματος-Προβλήματος. Βύρων Κοτζαμάνης

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.1: : Η Διατύπωση του Κεντρικού Ερωτήματος-Προβλήματος. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Μέθοδοι Έρευνας Ενότητα 2.1: : Η Διατύπωση του Κεντρικού Ερωτήματος-Προβλήματος Βύρων Κοτζαμάνης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας & Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 Αντικείµενο του βιβλίου αυτού είναι οι ιεθνείς Οικονοµικές Σχέσεις οι οποίες αναλύονται τόσο στο θεωρητικό επίπεδο, όσο και στο επίπεδο των συνθηκών του πραγµατικού κόσµου µε έµφαση στο σύγχρονο

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της Εισαγωγή Tο βιβλίο αυτό θα μπορούσε να τιτλοφορείται διαφορετικά. Αν θέλαμε να ακολουθήσουμε το ρεύμα των αλλαγών στο χώρο των διεθνών οργανισμών, ο τίτλος του θα ήταν «Εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη».

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα