αν θέλεις, πρόσεξε τι αν ξοδέψεις, ο βολβός έχει την αξία του: τυρί, μέλι, σουσάμι, λάδι, κρεμμύδι, ξίδι, σίλφιο. σκέτος είναι κακός και πικρός.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "αν θέλεις, πρόσεξε τι αν ξοδέψεις, ο βολβός έχει την αξία του: τυρί, μέλι, σουσάμι, λάδι, κρεμμύδι, ξίδι, σίλφιο. σκέτος είναι κακός και πικρός."

Transcript

1 τὸν βολβόν, εἰ βούλει, σκόπει, ὅσα δαπανήσας εὐδοκιμεῖ, τυρόν, μέλι, σήσαμον, ἔλαιον, κρόμυον, ὄξος, σίλφιον, αὐτὸς δ ἐφ αὑτοῦ στιν πονηρὸς καὶ πικρός. αν θέλεις, πρόσεξε τι αν ξοδέψεις, ο βολβός έχει την αξία του: τυρί, μέλι, σουσάμι, λάδι, κρεμμύδι, ξίδι, σίλφιο. σκέτος είναι κακός και πικρός. Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί B 67, μτφρ. θ.γ. μαυρόπουλος, Κάκτος, Αθήνα Κλαδιά ελιάς. Τμήμα τοιχογραφίας. Ανάκτορο Κνωσού, ΥΜ Ι περίοδος ( π.χ.). 024 τευχοσ 115

2 ΓΕΥΣΗ Η γεύση του αυθεντικού Τα αυτοφυή φυτά και η επίδρασή τους στην τοπική δίαιτα Μια συνέντευξη του δρα Ζαχαρία Κυπριωτάκη στη Ζέτα Ξεκαλάκη Συναντήσαμε τον δρα Ζαχαρία Κυπριωτάκη στο γραφείο που διατηρεί ως Καθηγητής στους χώρους της Σχολής Τεχνολογίας Γεωπονίας του ΤΕΙ Ηρακλείου. Ως γεωπόνοςβοτανολόγος αλλά και λάτρης ο ίδιος των γεννημάτων της ελληνικής γης, ο δρ Κυπριωτάκης μιλάει στην Αρχαιολογία για τις ιδιαιτερότητες των βρώσιμων φυτών και τις γεύσεις του παρελθόντος αυτές που χάνονται κι αυτές που επιβιώνουν. Μια αναζήτηση των πρωταρχικών αιτίων δημιουργίας των γεύσεων αλλά και των αφορμών για την εξέλιξή τους. 01 Ας ξεκινήσουμε με τον όρο «αυτοφυή φυτά». Τι δηλώνει; Πώς χωρίζονται τα φυτά; Τα αυτοφυή φυτά χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, τα ιθαγενή και τα επιγενή. Ιθαγενή είναι τα φυτά που φυτρώνουν σ έναν τόπο από την αρχή της δημιουργίας του. Η Κρήτη, για παράδειγμα, που αναδύθηκε δυο φορές και βυθίστηκε, την τελευταία φορά πριν από χρόνια δεν είχε φυτά. Ήρθαν όμως σπέρματα από άλλους τόπους και έτσι δημιουργήθηκαν φυτοκοινωνίες. Οι φυτοκοινωνίες δημιουργούνται χωρίς την παρέμβαση του ανθρώπου και εξαρτώνται, εκτός από τους εξωγενείς παράγοντες, από τις απαιτήσεις του κάθε φυτού και τον ανταγωνισμό μεταξύ τους. Γιατί τα φυτά, όπως και οι άνθρωποι, έχουν τις «παρέες» τους, υπάρχει η λεγόμενη αλληλοπάθεια. Αν ένα φυτό δεν αντέχει δίπλα σ ένα άλλο, δεν μπορεί να φυτρώσει εκεί, ούτε ένα φυτό της παραλίας μπορεί να φυτρώσει στο βουνό. Τα φυτά, λοιπόν, που φύονται χωρίς να τα φέρει κάποιος, τευχοσ

3 η γευση του αυθεντικου είναι τα ιθαγενή φυτά ενός τόπου. Τα επιγενή, πάλι, όπως φαίνεται κι από τη λέξη, είναι τα αυτοφυή φυτά που έχει φέρει σ έναν τόπο ο άνθρωπος. Μια υποκατηγορία των ιθαγενών φυτών είναι τα ενδημικά, αυτά δηλαδή που φύονται μόνο σ έναν τόπο και δεν απαντούν αλλού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο δίκταμος που φυτρώνει μόνο στην Κρήτη, γι αυτό και το δίστιχο «Ένα κλαράκι δίκταμο από τον Ψηλορείτη, βάζω στο πέτο και γρικώ τη μυρωδιά σου Κρήτη». Υπάρχουν επίσης στενότοπα και ευρύτοπα ενδημικά φυτά. Αν ένα φυτό, π.χ., φυτρώνει μόνο στην κορυφή του Ψηλορείτη είναι στενότοπο, αν φυτρώνει, όμως, σε όλη την Κρήτη είναι ευρύτοπο. Ο άνθρωπος, από τότε που ήρθε στην Κρήτη πριν από χρόνια, αλλά σύμφωνα με νεότερα ευρήματα 1 ίσως ακόμη νωρίτερα προσπαθούσε να βρει σπηλιά να χωθεί για να προφυλαχτεί και να φάει φαγητό. Και τι θα έτρωγε; Τα φυτά που ήταν γύρω του, είτε αυτά ήταν ιθαγενή είτε επιγενή. Από αυτά έτρωγε όσα μπορούσε να συλλέξει εύκολα, και από αυτά πάλι όσα υπήρχαν σε ποσότητα, ώστε να έχει νόημα η συλλογή τους. Όταν η ποσότητα από ένα φυτό δεν επαρκούσε, δημιουργούσε μείγματα. Αυτή είναι μια πρακτική που ακολουθείται ως σήμερα, αφενός για το λόγο που είπαμε και αφετέρου για να βελτιωθεί η γεύση. Στην Κρήτη, ας πούμε, όλα τα χόρτα είναι μείγματα. Κάθε νοικοκυρά, γιατί κυρίως οι γυναίκες μαζεύουν τα χόρτα είναι μια τέχνη που περνάει από μάνα σε κόρη, εφεύρισκε διάφορους τρόπους βελτίωσης της γεύσης, τις περισσότερες φορές επιτόπου, όποτε η ανάγκη το απαιτούσε. Διαφέρουν οι προτιμήσεις στην κατανάλωση των χoρταρικών στα διάφορα μέρη της Ελλάδας; Από τις ερευνητικές μου επισκέψεις στα Ζαγοροχώρια, στον Βόλο, στην Πελοπόννησο και στα νησιά του Αιγαίου έχω διαπιστώσει ότι ο κάθε τόπος έχει τις δικές του συνήθειες. Χόρτα που εδώ, 02 στην Κρήτη, θεωρούμε ότι δεν μπορούν να λείψουν από τις πίτες μας, στα Ζαγοροχώρια δεν θέλουν ούτε να τ ακούσουν το μάραθο, για παράδειγμα, δεν το θέλουν καθόλου. Διαφορές υπάρχουν και στην ποσότητα που καταναλώνεται σε κάθε τόπο. Ας πούμε, στην Κρήτη καταναλώνουμε περισσότερα χόρτα απ ό,τι στην υπόλοιπη Ελλάδα. Γιατί; Ίσως επειδή το νησί είναι κατά 70% βραχώδες και ορεινό, και επομένως το έδαφος δεν ήταν κατάλληλο για καλλιέργεια. Εξάλλου, με τις συνεχείς κατακτήσεις, οι κατακτητές έπαιρναν τα καλά χωράφια, και ο φτωχός ντόπιος αναγκαζόταν να μένει στα ορεινά, άγονα μέρη, όπου για να τραφεί, έπρεπε να ψάξει στη φύση. Και τι έβρισκε; Χοχλιούς (σαλιγκάρια) 026 τευχοσ 115

4 02 Ο ασφόδελος είναι ανθεκτικό πολυετές φυτό, που απαντά κυρίως στις παραμεσόγειες περιοχές. Η παρουσία του είναι συχνά δείγμα υπερβόσκησης. 03 Τριποδική χύτρα σ ένα από τα πόδια της οποίας βρέθηκαν υπολείμματα κηρών από φρούτα και φυλλώδη λαχανικά. Ανακτορικό Κέντρο στο Μοναστηράκι Αμαρίου Κρήτης, ΜΜΙΙ Β περίοδος (περ π.χ.). και βρούβες. Έτσι κατέληξαν οι χοχλιοί να είναι ένα από τα παραδοσιακά πιάτα του νησιού. Πιστεύετε ότι η μορφή και οι ιδιότητες των αυτοφυών φυτών μεταβάλλονται με το πέρασμα του χρόνου; Όχι δεν μεταβάλλονται. Τα φυτά αργούν να δημιουργηθούν. Η ειδογένεση, η γένεση ενός είδους, παίρνει πάρα πολλά χρόνια. Δεν είναι εύκολο να αλλάξει ένα φυτό σε δύο ή τρεις χιλιάδες χρόνια. Μπορεί, βέβαια, να εμφανιστεί μια ποικιλία, από τυχαίες μεταλλαγές να προκύψει μια παραλλαγή. Αλλά χόρτα γνωστά από την αρχαιότητα είναι ίδια και σήμερα Πού οφείλονται, λοιπόν, οι αλλαγές στη βιοποικιλότητα ενός τόπου και κατ επέκταση στα κύρια συστατικά της διατροφής των κατοίκων του; Οι όποιες αλλαγές σ έναν τόπο εξαρτώνται κυρίως από την εξάπλωση φυτών που έρχονται από αλλού. Η ξυνίδα ή 03 οξαλίδα, για παράδειγμα, ένα φυτό που απαντά σ όλα τα χωράφια της Κρήτης, δεν είναι ιθαγενές φυτό της Μεσογείου. Ήρθε στο νησί πριν από 150 χρόνια από τη Νότια Αφρική με τον άνθρωπο ή με διάφορους άλλους τρόπους. Πρόκειται για ένα ζιζάνιο που είναι ευχή και κατάρα: ευχή καθώς στις δενδρώδεις καλλιέργειες ή στα αμπέλια καλύπτει το έδαφος και δεν αφήνει να βγουν άλλα ζιζάνια και, επειδή δεν έχει ξυλώδη μάζα, βοηθάει την ανάπτυξη του φυτού. Κατάρα γιατί, εκτός από τα ζιζάνια, δεν αφήνει και άλλα φυτά να φυτρώσουν κι έτσι χάνεται η βιοποικιλότητα στην περιοχή. Υπάρχουν βέβαια λύσεις για την καταπολέμησή του με τα φάρμακα, αλλά εδώ μιλάμε για βιολογικές καλλιέργειες. Στην καταστροφή της βιοποικιλότητας έχουν συμβάλει και οι αλλαγές στους τρόπους καλλιέργειας. Παλιά, η άρωση με το αλέτρι δεν προκαλούσε καταστροφές, και ένα βολβό να έβγαζε το αλέτρι, στην επόμενη κίνηση τον σκέπαζε, ξαναφύτρωνε. Τώρα η φρέζα αλέθει τα πάντα με αποτέλεσμα να καταστρέφονται τα βολβώδη φυτά που τρώγαμε παλιά στον κάμπο και κάποια άλλα που δεν έχουν ύψος βλαστού να τείνουν να εξαφανιστούν, όπως, π.χ., το λεπτοκάρυδο. Πρόκειται για ένα φυτό που, όταν πήγαινα εγώ σχολείο, στο διάλειμμα, όταν πεινούσαμε, παίρναμε το μαχαιράκι μας, σκάβαμε λίγο το χώμα, το βγάζαμε με τα ριζώματα και το τρώγαμε. Βέβαια, στην ύπαιθρο ένα είδος ποτέ δεν χάνεται εντελώς σίγουρα θα το βρούμε σε σημεία που δεν πηγαίνει ο άνθρωπος. Φυτά, και μάλιστα σπάνια, χάνονται στις αστικές περιοχές. Πρόσφατα εντόπισα και ανακοίνωσα στην επιστημονική κοινότητα Σημειώσεις 1 Βλ. και Αρχαιολογία online: Ειδήσεις: Κρητική Τσεκουριά στη θεωρία του «Πέρα από τη Αφρική», , content.php?artid=6353 τευχοσ

5 η γευση του αυθεντικου Κώνειο (Conium maculatum). Μεσογειακό φυτό από το οποίο εξάγεται το γνωστό δηλητήριο με το οποίο θανάτωσαν τον Σωκράτη. Συλλογή Ζ. Κυπριωτάκη, ΤΕΙ Ηρακλείου Κρήτης. 05 «Ιππομάραθον», άγριο μάραθο με πολλαπλή ιατρική-φαρμακευτική χρήση, τμήμα εικονογράφησης του έργου Περί Ύλης Ιατρικής του Διοσκουρίδη. Σχέδιο σε περγαμηνή, τμήμα ελληνικού κώδικα (Codex Neapolitanus Ms. ex Vindob. gr. 1, f. 40). Εθνική Βιβλιοθήκη, Νάπολη. Ιταλία, 7ος αι. ένα νέο είδος, στις υπώρειες της Πάρνηθας, στην οδό Θράκης, 20 μ. μετά το τελευταίο σπίτι. Αν επεκταθεί ο οικισμός, πάει το φυτό. Στα Λιόσια, εκεί που είναι η χωματερή, υπήρχε μια κενταύρια, ένα ωραίο φυτό με κόκκινα λουλούδια. Τώρα χάθηκε. Οι καιρικές συνθήκες παίζουν επίσης μεγάλο ρόλο. Στην Κρήτη για παράδειγμα, αν τα προηγούμενα χρόνια δεν είχαμε πολλές βροχές ή αν βρέξει τον Σεπτέμβρη, έχουμε πολύ ωραία βρώσιμα χόρτα, γιατί φυτρώνουν νωρίς, δεν προλαβαίνει η ξυνίδα να τα σκεπάσει. Φέτος, ενώ άλλες φορές μαζεύαμε χόρτα από τα Χριστούγεννα, τώρα μαζεύουμε από τον Οκτώβρη. Η υπερβόσκηση είναι επίσης ένας σημαντικός παράγοντας μείωσης των χόρτων σε έναν τόπο. Στην Κρήτη υπάρχουν ακόμη νομάδες, που μετακινούνται δυο φορές το χρόνο. Εκεί που μένω, είχαμε πάρα πολλά χόρτα, αλλά κατέβηκαν οι βοσκοί με τα κοπάδια τους από το Λασίθι και χάθηκαν τα χόρτα της περιοχής. Τώρα, για να βρούμε χόρτα, πρέπει να πάμε αλλού, όπου ξέρουμε ότι υπάρχουν. Οι συνήθειες των ανθρώπων επίσης φέρνουν αλλαγές. Παλιά τρώγανε τις μολόχες, τώρα δεν μας αρέσουν γιατί δεν έχουν καλή γεύση. Προκειμένου, όμως, να βάλεις κάτι στο τσικάλι, ας ήταν και μολόχα! Σε ποιες χρονικές περιόδους εντοπίζονται οι αλλαγές αυτές; Οι αλλαγές εμφανίζονται την εποχή της μηχανοκαλλιέργειας και της αστικοποίησης, αλλά και της απελευθέρωσης της Ελλάδας από τους Τούρκους και τους ξένους γενικότερα. Γιατί σε περιόδους πολέμου τα χόρτα εξαφανίζονται, είτε από τις καταστροφές είτε από την υπερκατανάλωση μια και υπάρχει έλλειψη τροφίμων. Χαρακτηριστικό είναι το τραγούδι της πείνας: «θα ρθω πρωί πρωί με τη δροσιά, ανοίγει το λουλούδι, αφουγκραστείτε να σας πω της πείνας το τραγούδι. Οι μαύρες αποσκειάσανε κι οι άσπρες εχλωμιάναν και τα παντέρμα ορφανά στις στράτες αποθάναν. Τα χορταράκια κι ο χυλός, κι η βρούβα η καημένη εκείνα μας γλιτώσανε εκείνο το σεφέρι. Κι η βρούβα εξεπούλιασε και στη δουλειά της πάει και τω κουκιώ παράγγειλε παραγγελιά μεγάλη: κουκιά μην 028 τευχοσ 115

6 αποκάμετε, ώστε να βγει κριθάρι, κι όχι κριθάρι αμοναχά παρά ταή και στάρι». Στα τελευταία 50 χρόνια, που δεν είχαμε πολέμους, έχουν αναπτυχθεί περισσότερο τα χόρτα με αντίβαρο την εντατικοποίηση των καλλιεργειών που τα καταστρέφει. Έχουμε δηλαδή κάποιες αντίρροπες δυνάμεις που επηρεάζουν την εξάπλωση των ποσοτήτων, καθώς το είδος δεν χάνεται ποτέ. Υπάρχει σχέση μεταξύ των ιδιοτήτων των φυτών και της γεύσης τους; Ναι, υπάρχει πράγματι κάποια σχέση, αλλά δεν έχει εξεταστεί παρά σε λίγες περιπτώσεις. Αυτό που έχει παρατηρηθεί, ωστόσο, είναι το γεγονός ότι, προσπαθώντας να ρυθμίσουμε τη γεύση των χόρτων μια και οι προτιμήσεις διαφέρουν συνδυάζοντας πολλά και διαφορετικά χορταρικά, συνδυάζουμε και τα διαφορετικά συστατικά τους με αποτέλεσμα τη βελτίωση της θρεπτικής τους αξίας. Οι κυριότεροι συνδυασμοί στην Κρήτη γίνονται στα χορτοπιτάκια και στα γιαχνερά. Πρέπει να σας πω εδώ ότι τα άγρια χόρτα τα τρώμε με τρεις τρόπους. Νωπά (σκέτα όπως τα βρίσκουμε στο χωράφι ή σαλάτα), βραστά και γιαχνί. Τα νωπά χόρτα θέλουν προσοχή, γιατί σ αυτά κρύβονται παράσιτα, οπότε πρέπει να βράζονται καλά, τουλάχιστον για 10 λεπτά. Άλλα χόρτα, όπως οι καυκαλήθρες, αν τα βράσεις, χάνουν το άρωμά τους, γι αυτό είναι προτιμότερο να τα τρώμε νωπά. Μάλιστα υπάρχει και η σχετική μαντινάδα: «καυκαλήθρα μυρισμένη στο τσικάλι βρωμισμένη». Τα χορτοπιτάκια πάλι είναι ένα έδεσμα που απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή στο συνδυασμό των υλικών, ώστε να αρέσει σε όλους και σ αυτό οι Ελληνίδες είναι κορυφαίες. Είδη που δεν μπορούν να λείψουν από την παρασκευή τους είναι το μάραθο, οι αρχατζίκοι, τα άγρια καρότα και οι καυκαλήθρες, που είναι μυρωδάτες. Στη Β. Ελλάδα βάζουν και τσουκνίδες, που δεν τις συνηθίζουν στην Κρήτη, αλλά είναι εύγευστες. Πώς επηρέασε η ανάγκη και το ένστικτό μας την εξέλιξη της παραδοσιακής μαγειρικής; Κάποια πράγματα που τα κάναμε από ένστικτο, τώρα αποδεικνύεται από τις έρευνες ότι ήταν στη σωστή κατεύθυνση, όσον αφορά την καλή διατροφή. Για παράδειγμα, εκτός από τα άγρια χόρτα, η νοικοκυρά παλιά έκανε συνδυασμούς και με τα όσπρια, αναμειγνύοντάς τα με ρύζι. Έψηνε τη μια μέρα φασόλια και την άλλη τα έκανε φασουλόρυζο. Τι σήμαινε αυτό; Εκτός από οικονομία χρόνου και χρήματος, μια και τότε τίποτα δεν πετιόταν, βελτιωνόταν και η διατροφή της οικογένειας: τα όσπρια έχουν πολλές πρωτεΐνες, λευκώματα που αποτελούνται από 27 αμινοξέα, τα οποία καθορίζουν τη θρεπτική αξία της πρωτεΐνης. Λένε ότι οι ζωικές πρωτεΐνες έχουν περισσότερη αξία γιατί έχουν όλα σχεδόν τα αμινοξέα και απορροφώνται πιο εύκολα. Συνδυάζοντας η νοικοκυρά τα φασόλια με το ρύζι, συμπλήρωνε τα αμινοξέα που έλειπαν από τα όσπρια και δημιουργούσε, χωρίς να το ξέρει, μια πλήρη τροφή. Νομίζω επίσης ότι αυτοί που έχουν δοκιμάσει τα διάφορα χόρτα και έχουν δει την αξία τους, τα ψάχνουν. Το κακό είναι ότι, με το που φύγαμε από την ύπαιθρο, ξεχάσαμε τα χόρτα, δεν τα αναγνωρίζουμε. Ακόμα και οι χορταρούδες θα μαζέψουν ό,τι βρίσκουν πιο εύκολα, π.χ. από την άκρη του δρόμου, όπου ίσως υπάρχει μόλυβδος, βαριά μέταλλα, όλα πολύ επιβλαβή για την υγεία. Καλό είναι, λοιπόν, τα χόρτα να τα μαζεύουμε μόνοι μας. Και είναι και καλή ασχολία γιατί αγγίζοντας τη γη, αποφορτιζόμαστε από τον στατικό ηλεκτρισμό που έχουμε κι έτσι ηρεμούμε. Ποια φυτά χρησιμοποιούνται από την αρχαιότητα; Διασώζονται σήμερα αρχαίοι τρόποι χρήσης ή επεξεργασίας; Με βάση τα παραπάνω, ποιες γεύσεις θεωρείτε ιδιαίτερες; Από έρευνα που έχω πραγματοποιήσει έχω διαπιστώσει ότι στην αρχαιότητα εκτιμούσαν πολύ τις γεύσεις των φυτών και ιδιαίτερα των αρωματικών. 2 Έτρωγαν μάραθα, καυκαλήθρες, σταφυληνάκους, το χυλό από στάρι, τον λεγόμενο και κυκεώνα ακόμη και σήμερα, αν η γυναίκα ψήσει κόλλυβα δεν πετάει το ζουμί, σταφίδες, κρεμμύδια, σκόρδα, ξερά σύκα, καρύδια, ρίγανη, βελανίδια, που τα έψηναν για να φύγει η πικράδα, και λάδι. Επίσης χρησιμοποιούσαν άνηθο, σέλινο, φακές, μπιζέλια, κουκιά, λιναρόσπορο για καρύκευμα, ενώ σήμερα αποδείχτηκε ότι είναι πολύ θρεπτικός γιατί έχει Ω3, αγκινάρες, σουσάμι που χρησιμοποιούσαν σε παστέλια, τσουκνίδες, αγγούρια, πεπόνια, πράσα, ρόδια με καταγωγή από την Περσία και μήλα, ενώ αμφισβητούνται τα πορτοκάλια. Λένε ότι τα πορτοκάλια ήταν τα μήλα των Εσπερίδων. Κατά την άποψή μου, όμως, τα πορτοκάλια πρέπει να ήρθαν στην Ελλάδα μετά τον Μ. Αλέξανδρο, αφού εκείνος έφτασε μέχρι τον Ινδό ποταμό. Στις Ινδίες υπήρχαν, ενώ πατρίδα τους είναι η Νότια Κίνα, χωρίς όμως να αποδεικνύεται καθαρά από τα κείμενα, ενώ αναφέρονται μούρα και κύμινο. Όλα τα παραπάνω φυτά ξεχωρίζουν για τη γεύση τους, όπως επίσης και τα πικράσταχα, τα βατόμουρα και οι βολβοί της ξυνήθρας αυτά, όταν ήμουν παιδί, τα καβουρδίζαμε και ήταν σαν φιστίκια Αιγίνης, σήμερα ελάχιστοι τα ξέρουν. Οι παπούλες επίσης έχουν μια γεύση που ξεχωρίζει. Μπορεί κανείς να κάνει απίθανους συνδυασμούς με τα διάφορα χορταρικά. Μια σαλάτα με κορφές από κουκιά που όταν φυτρώσουν τα κορφολογούμε για να κάνουν διακλαδώσεις, παπούλες και κρεμμυδάκι είναι καταπληκτική. Σήμερα ποιος ξέρει αυτό το μείγμα; Άλλη ιδιαίτερη γεύση είναι του δίκταμου, της φασκομηλιάς και της αντοναΐδας. Αν τσιμπήσει τη φασκομηλιά ένα έντομο, δημιουργείται ένας καλοήθης όγκος, το φασκόμηλο. Αυτό, αν και δεν είναι καρπός, στην Κρήτη συλλεγόταν και πωλούνταν. Μάλιστα το αναφέρει και ο Τουρνεφόρ, 3 σημειώνοντας ότι ήταν το μόνο φρούτο που βρήκε στην αγορά του Ηρακλείου. Ιδιάζουσα γεύση έχουν και οι βολβοί που τους βάζουμε στο ξίδι. Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν ότι ήταν ευγενές φυτό με αφροδισιακά συστατικά. Στα ταξίδια μου σε όλη την Ελλάδα, σημείωσα γεύσεις που είναι κρίμα να χαθούν. Έξω από τη Σπάρτη είδα ένα πράσινο φασόλι που το λένε μούγγο. Οι ντόπιοι διατείνονται ότι το έφερε ο Μ. 2 Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Αλέξανδρος Γιώτης, Ιστορία Μαγειρικής και Διατροφής, Le Monde, Αθήνα 2000, σ Joseph Pitton de Tournefort, Relation d un voyage du Levant, Άμστερνταμ 1717, σ τευχοσ

7 η γευση του αυθεντικου 06 Αλέξανδρος από την Περσία. Στην Ελλάδα, όμως, την περίοδο εκείνη δεν είχαμε φασόλια, αφού αυτά ήρθαν εδώ μετά τις ανακαλύψεις. Ξέρουμε, ωστόσο, ότι αρκετά είδη φασολιών φύτρωναν στην Κίνα και φαίνεται ότι το φασολάκι της Σπάρτης είχε καταγωγή από την Κίνα. Πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ο Αλέξανδρος, πριν φύγει για την εκστρατεία του, με παρότρυνση του δασκάλου του, του Αριστοτέλη, προέβλεψε για τη μελέτη άγνωστων φυτικών ειδών που θα συναντούσε. Πήρε, λοιπόν, ορισμένα είδη από εδώ και τα μετέδωσε στους λαούς που κατέκτησε, ενώ άλλα μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα από τις χώρες στις οποίες εξεστράτευσε. Έτσι ο Αριστοτέλης δημιούργησε τον πρώτο βοτανικό κήπο στην Ελλάδα, στον Ιλισό ποταμό, 4 εκεί που είναι τώρα η γέφυρα του Αιγάλεω, με 600 είδη. Ένα από τα φυτά που έφερε από την Περσία ο στρατός του Αλέξανδρου ήταν το σίλφιο, ένα καρύκευμα που χρησιμοποιούνταν σε όλα σχεδόν τα φαγητά και που μοιάζει με άρτικα (ferula). Ξεχωριστή γεύση έχουν τα ξερά φασόλια της Νάξου, τα φασόλια ασπροκόλια, η σαλάτα με παπούλες, η μπροκολίνα μπρόκολο Ζακύνθου, που ήρθε ίσως από τους Ιταλούς, τα ρεβίθια Λασιθίου που είναι κατάλληλα για τον λεγόμενο κουνενό στάρι με εφτάζυμο ψωμί, το νεροκρέμμυδο των Ιονίων και η ντομάτα Κρήτης, η ψωμοντομάτα ή παλιά ντομάτα, το πεπόνι της Πάρου, με πλούσια γεύση και έντονο άρωμα Το πεπόνι και το αγγούρι ήρθαν από την Αίγυπτο και δεν ξέρουμε πότε άρχισαν να καλλιεργούνται στην Ελλάδα. Βρήκα σύκα στη Μυτιλήνη που τα έφερναν από τη Μ. Ασία. Στη Σάμο επίσης έχουν ένα σιτάρι, τον «καμπούρη», που είναι πολύ νόστιμο και αντικαθιστά το ρύζι. Στη Λήμνο έχουμε τα άσπρα φασόλια. Η γεύση που θυμάμαι καλά είναι αυτή του χαρουπιού. Εμείς παλιά το βάζαμε στα κάρβουνα, το ζεσταίναμε και ήταν σαν σοκολάτα. Επίσης είχαμε τη χαρουμπία στο Ηράκλειο Τη βάζανε με πάγο. Ήτανε κάποιος στο Ηράκλειο και τη διαλαλούσε «πάρτε από μένα που ήρθα από τα ξένα», τέτοια τραγουδάκια έλεγε Επίσης είχαμε και το σαλέπι. Σαλεπιτζήδες υπάρχουν ακόμη στην Ομόνοια, τώρα όμως δεν είναι όπως παλιά βάζουν μέσα ό,τι βρουν. Στους γάμους πίναμε σουμάδα, που γίνεται με αμύγδαλα. Στα χωριά της Νεάπολης, που ήταν αμυγδαλοχώρια, η σουμάδα ήταν το κύριο προϊόν. Θυμάμαι ακόμα και την κανελάδα, ρόφημα από κανέλα. Υπάρχει περίπτωση ένα νέο προϊόν να αντικατέστησε ένα άλλο με παρόμοιο ρόλο στη γεύση; Το σιτάρι χρησιμοποιείται στην παραδοσιακή κουζίνα της Σάμου στη θέση του ρυζιού. Στην Κρήτη το πλιγούρι το χρησιμοποιούσαν στους ντολμάδες, όπου σήμερα συνηθίζεται το ρύζι. Το ρύζι καλλιεργείται εύκολα στην Ασία όπου υπάρχει πολύ νερό, ενώ στην Ελλάδα ίσως έγινε δημοφιλές λόγω εξωτισμού ήταν κάτι το διαφορετικό. Ωστόσο, είμαστε αυτάρκεις από ρύζι γιατί καλλιεργείται π.χ. στη Μακεδονία κ.α. Στην αρχαιότητα, στη θέση των σημερινών δημοφιλών ξενόφερτων συνοδευτικών τού κυρίως γεύματός μας (πατάτες, ρύζι, ντομάτα), χρησιμοποιούνταν το σιτάρι και το κριθάρι. Στην Κρήτη το σιτάρι συνεχίζει να παίζει ρόλο ως συνοδευτικό με τον ξινόχοντρο, που φτιάχνουμε με σιτάρι και απαντά μόνο εδώ. Αναφέρατε προηγουμένως την «παλιά ντομάτα». Τι διαφορά έχει το «παλιό» από το «καινούριο» στα προϊόντα, αφού είπαμε ότι τα προϊόντα της γης ελάχιστα αλλάζουν; Η «παλιά ντομάτα» έχει πάρα πολύ ωραία γεύση αλλά δεν έχει εμπορικότητα είναι 030 τευχοσ 115

8 06 Πομπή ανδρών που κρατούν θεριστικά εργαλεία. Λεπτομέρεια ανάγλυφης παράστασης σε ωοειδές αγγείο από στεατίτη, γνωστό ως «Αγγείο των Θεριστών». Ανακτορικό συγκρότημα Αγίας Τριάδας Κρήτης, ΥΜ Ι περίοδος ( π.χ.). 07 Κυνηγός επιστρέφει με τη βρώσιμη λεία του. Μελανόμορφη παράσταση στο εσωτερικό αττικής κύλικας έργου του Τλήσονα, γιου του περίφημου αγγειογράφου Νεάρχου. Vulci, Ετρουρία, Ιταλία, 3ο τέταρτο 6ου αι. π.χ. Βρετανικό Μουσείο, Λονδίνο, Ηνωμένο Βασίλειο. 07 σκελιδωτή, δεν έχει ωραίο σχήμα και δεν αντέχει στη μεταφορά. Οπότε τίθεται το ερώτημα: γιατί να χαθεί ένας γόνος και να μην τον μεταφέρουμε σε άλλο φρούτο; Παλιότερα, αυτό ήταν δύσκολο, χρειαζόταν χρόνια για να πάρεις μια ιδιότητα από ένα φυτό και να τη μεταφέρεις σε άλλο. Σήμερα, με τα «καινούρια», μεταλλαγμένα φυτά, μπορείς να μεταφέρεις τις ιδιότητες από μια μη εμπορική ποικιλία σε μια άλλη, πιο εμπορική, και τελικά να μη χαθούν, με όλα τα καλά και τα κακά που συνεπάγεται αυτό. Έχουμε στοιχεία που καταγράφουν αλλαγές στην επεξεργασία των φυτών κατά τη διάρκεια των αιώνων; Επιδιώκονται μήπως αλλαγές στη γεύση με την επεξεργασία αυτή; Ένας από τους παράγοντες που θα επηρέαζαν την αρχαία γεύση είναι ο τρόπος διατήρησης των τροφίμων. Μια συνήθεια που υπάρχει μέχρι σήμερα είναι η διατήρηση των τροφίμων εκτός εποχής με το ξέραμα, αλλά και με το «κάπνισμα», την τοποθέτηση σε άλμη, σε μέλι και σε πάγο των βουνών. Στην αρχαία Ελλάδα συνήθως ξέραιναν τα διάφορα προϊόντα στον ήλιο στα εδέσματα της εποχής αναφέρονται παστέλια από σύκα και παστέλια από σουσάμι. Αυτή η μέθοδος ακολουθείται για ορισμένα τρόφιμα ακόμη και σήμερα. Στην Κρήτη, και παντού πλέον, φτιάχνουν λιαστές ντομάτες, ενώ ειδικά στο Λασίθι συναντάμε τα λιόπαστα φασόλια υπάρχει μάλιστα μια ποικιλία, τα γαζανά, που είναι ιδανικά γι αυτή τη δουλειά. Οι Βλάχοι, οι οποίοι μετακινούνται συνεχώς, ξεραίνουν τα χόρτα. Στα Ζαγοροχώρια είδα ότι ακόμα ξεραίνουν τα χόρτα τους, επειδή είναι μπόλικα το χειμώνα, και τα έχουν σε τσουβάλια. Πού να κουβαλούν με τις μετακινήσεις το ψυγείο! Όταν θέλουν να τα χρησιμοποιήσουν, μουλιάζουν τα χόρτα αποβραδίς σε νερό και το πρωί είναι έτοιμα. Το έκανα κι εγώ αυτό, και δεν είχαν κανένα πρόβλημα. Τώρα είναι σημαντικό που έχουμε τον καταψύκτη, γιατί διατηρούνται οι βιταμίνες, αν και πολλές βιταμίνες καταστρέφονται με το βράσιμο. Το κυριότερο συστατικό των χόρτων είναι η κυτταρίνη που διευκολύνει τη χώνευση αλλά και τα μεταλλικά στοιχεία. Παλιά επίσης διατηρούσαν τα προϊόντα είτε καπνιστά μια παλιά μέθοδος για όλους τους λαούς ή μέσα σε λάδι ή σε μέλι. Τον Μ. Αλέξανδρο μάλιστα λένε ότι τον φέρανε από την Περσία και τον θάψανε στην Αίγυπτο μέσα σε μια λάρνακα που ήταν γεμάτη μέλι, για να μη βρωμίσει το σώμα του, να αποφύγουν δηλαδή τη ζύμωση. 5 Παλιά καπνίζαμε και τα λουκάνικα. Το ξίδι ήταν και είναι ένα πολύ καλό μέσο διατήρησης του κρέατος. Το χιόνι επίσης ήταν από παλιά ένα σημαντικό μέσο διατήρησης. Υπάρχει παράδοση όπου ο αγάς της Μεσαράς θα έδιωχνε τους κατοίκους μιας περιοχής αν δεν του φέρνανε χιόνι από τον Ψηλορείτη. Το χιόνι, λοιπόν, όσοι ήταν κοντά σε βουνά το έπαιρναν και το χρησιμοποιούσαν σαν πάγο για τη συντήρηση των τροφίμων. Και σήμερα ακόμη στη Μεσαρά πίνουν την κανελάδα με χιόνι. Στις Μοίρες, μπορεί κανείς να τη βρει το χειμώνα ζεστή και το καλοκαίρι παγωμένη με χιόνι από τον Ψηλορείτη. 4 L. Darmstaedter, Handbuch zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Springer, Βερολίνο 1908, σ E.L. Greene, Landmarks of Botanical History, επιμ. F. N. Egerton, Stanford University Press, Stanford 1983, σ. 203 D.C. Lindberg, The Beginnings of Western Science. University of Chicago Press, Σικάγο 2007, σ Statius, Silvae iii τευχοσ

9 η γευση του αυθεντικου Κοινό όνομα φυτού Λατινικό όνομα Χρησιμοποιούμενο μέρος του φυτού * Άνηθο Anethum graveolans Όλο το φυτό Αντωναΐδα Origanum microphyllum Βλαστοί-άνθη Αρχατζίκοι Scandix pecten-veneris Όλο το φυτό πριν από την άνθιση ** Ασκολίμπροι Scolymus hispanicus Ρίζα και Ροζέτα Δ Βελανιδιά Quercus pubescens Καρποί Γαλατσίδες Reichardia picroides Όλο το φυτό πριν από την άνθιση Γλυκόφρουβα Crepis commutata Ροζέτα και βλαστοί ** Δίκταμο Origanum dictamnus Βλαστοί-άνθη Καυκαλήθρες Tordylium apulum Όλο το φυτό πριν από την άνθιση * Κουκιά Vicia faba Καρπός-σπέρματα και κορυφές * Κυδώνι Cydonia oblonga Καρπός Β Λεπτοκάρυδο Bunium ferulaceum Βολβός * Λιναρόσπορος Linum usitatissimum Σπέρματα Μαντιλίδες Crysanthemum coronarium Βλαστοί ** Μάραθο Foeniculum vulgare Όλο το φυτό πριν από την άνθιση Μολόχα Malva silvestris Κορυφές * Μούγγο Phaseolus mugo Σπέρματα * Μπιζέλια Pisum sativum Σπέρματα * Νεροκρέμμυδο Allium cepa Βολβός Ξυνίδα/Ξυνήθρα Oxalis pes-caprae Βολβός * Παπούλες Lathyrus ochrus Κορυφές, σπέρματα * Πράσο Allium porum Όλο το φυτό πριν την άνθιση Ρίγανη Origanum vulgare & O. onites Βλαστοί-άνθη * Σέλινο Apium graveolens Φύλλα Σίλφιο Ferula Assa foetida Βλαστός Σταμναγκάθι Cichorium spinosum Βλαστός Σταφυληνάκοι Άγρια καρότα Daucus carota Όλο το φυτό πριν από την άνθιση Τσουκνίδα Urtica urens & pirulifera Όλο το φυτό πριν από την άνθιση Κενταύρια (Centaurea): Centaure idaeum Ροζέτα Υπόμνημα * Καλλιεργούμενο, ** Καλλιεργούμενο και άγριο (κυρίως όμως άγριο) Δ : Δέντρο Β : Βολβώδης πόα Όλα τα υπόλοιπα είναι άγρια είδη Τονισμένα (Βold) : ημιξυλώδη φυτά, Όλα τα υπόλοιπα είναι ποώδη φυτά, τα δε καλλιεργούμενα είναι γνωστά. 1. Η ρίγανη και ο δίκταμος απαντούν σε βραχώδη μέρη-γκρεμνά 2. Το σταμναγκάθι συναντάται σε οροπέδια και εδάφη κοντά σε παραλίες 3. Τα υπόλοιπα βρίσκονται σε άκρες μονοπατιών, σε χωράφια και ελαιώνες. Το λάδι ήταν σημαντικό μέσο διατήρησης γιατί δεν μπορεί να περάσει μέσα από αυτό μικρόβιο ή αέρας. Εκεί έβαζαν να ζυμωθούν και τα τυριά, τα λεγόμενα λαδοτύρια. Όπως αναφέρει και ο Διοσκουρίδης, για να διατηρήσουμε πολλά βρώσιμα φυτά πρέπει να τα βάλουμε μέσα σε άλμη. Για το άγριο σέλινο, για παράδειγμα, λέει ότι μπορεί να μείνει για πολύ καιρό στην άλμη και έτσι είναι δυνατόν να διατηρηθεί και εκτός εποχής. Έτσι, λοιπόν, σε κάθε εποχή ο άνθρωπος προσπαθούσε με ποικίλα μέσα να διατηρήσει τρόφιμα. Σήμερα βέβαια υπάρχει η κονσερβοποίηση και ο καταψύκτης, αλλά μέχρι πρόσφατα, στη δεκαετία του 1950, για πολλά πράγματα τίποτα δεν είχε αλλάξει. Θυμάμαι τη μητέρα μου που βελόνιαζε τα αμπελόφυλλα και τα κρεμούσε γιατί αν τα άφηνε κάτω θα τσαλακώνονταν, τα είχε στην αποθήκη, τα έβαζε πάλι στο νερό, παίρνανε το σχήμα τους και τα έψηνε. Πρέπει να πούμε εδώ ότι η άλμη και το ξέραμα ήταν και μέσα αλλαγής της γεύσης, μέσα ξεπικρίσματος, τα οποία χρησιμοποιούμε και τώρα. Επίσης άλλαζαν τις γεύσεις με το βράσιμο. Ένα πολύ πικρό χόρτο το έβραζαν δυο τρεις φορές, αλλάζανε το νερό και το γλύκαιναν. Θα μας μιλήσετε λίγο για τη δραστηριότητα του Εργαστηρίου Συστηματικής Βοτανικής του ΤΕΙ Κρήτης σε σχέση με τη δημιουργία σπάνιων ενδημικών φυτικών ειδών καθώς και παλαιών ποικιλιών, λαχανικών, οσπρίων και σιτηρών; Το Εργαστήριο στοχεύει στην εκπαίδευση των σπουδαστών στην ταξινόμηση και τη διαχείριση της ελληνικής χλωρίδας. Στο πλαίσιο της έρευνας που γίνεται μέσα από το εργαστήριο έχουμε συμμετάσχει σε 17 ερευνητικά προγράμματα, όπως για παράδειγμα το πρόγραμμα Farvaldi, 6 και έχουμε καταφέρει να ανακαλύψουμε και να περιγράψουμε πέντε άγνωστα μέχρι σήμερα είδη φυτών. Ας σημειωθεί ότι για τα μη βρώσιμα ενδημικά φυτά η έρευνα 6 Η έρευνα στο πλαίσιο του προγράμματος Farvaldi (http:// farvaldi.maich.gr/home) περιλάμβανε επισκέψεις σε όλη την Ελλάδα με σκοπό τον εντοπισμό και την εκτίμηση (evaluation) της καλλιέργειας παλαιών και άγνωστων φυτικών ποικιλιών. Πραγματοποιήθηκαν 280 λήψεις δειγμάτων, ενώ μετά από τακτοποίηση έμειναν 225. Τα δείγματα αυτά περιλαμβάνουν ποικιλίες οσπρίων (λαθούρι, ρεβίθι, ρόβη, φασόλια), λαχανικών και σιτηρών. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι οι περιοχές όπου εντοπίστηκαν οι σπάνιες αυτές ποικιλίες ήταν απομακρυσμένες και η πρόσβαση σε γεωπονικά καταστήματα ήταν περιορισμένη ή μηδαμινή. Στις περιπτώσεις αυτές η καλλιέργεια εξυπηρετούσε οικογενειακές ανάγκες, ενώ το ενδιαφέρον των παραγωγών επικεντρωνόταν στην ποιότητα και όχι στην ποσότητα των προϊόντων. 032 τευχοσ 115

10 08 Μεσογειακός κήπος. Λεπτομέρεια τοιχογραφίας από τη Villa ad Galinas βόρεια της Ρώμης π.χ. Ρώμη, Museo Nazionale Romano. 08 τευχοσ

11 η γευση του αυθεντικου 09 Η κενταύρια ιδαία είναι ενδημικό φυτό της Κρήτης που φύεται σε παραθαλάσσιες περιοχές αλλά και στις ψηλότερες κορυφές των βουνών. Όσο ψηλότερα ανεβαίνουμε τόσο το φυτό μικραίνει σε μέγεθος. Το δείγμα της φωτογραφίας βρέθηκε σε ύψος μ. έχει μόνο επιστημονικό σκοπό. Ερευνώντας, λοιπόν, τα φυτά, και ειδικά τα κυριότερα χορταρικά της Κρήτης, εντοπίσαμε πολλά συστατικά που περιέχονται σ αυτά καθώς και τις ιδιότητές τους. Τα λάπαθα, για παράδειγμα, έχουν διπλάσια κερκετίνη μια πολυφαινολική ένωση από το κρεμμύδι, και άρα διπλάσια θρεπτική αξία. Βρήκαμε ότι τα χόρτα έχουν σίδηρο, κάλλιο, μαγνήσιο... Με βάση τα παραπάνω, μια μερίδα από γιαχνερά ισοδυναμεί με μια μπριζόλα σε ό,τι αφορά το σίδηρο. Τίθεται, βέβαια, το ερώτημα κατά πόσον αυτά είναι αφομοιώσιμα ή όχι από τον οργανισμό, αφού λένε ότι οι ζωικές τροφές είναι πιο αφομοιώσιμες. Τελικά, απ ό,τι λένε οι επιστήμονες, πρέπει να είναι κι αυτά αφομοιώσιμα, αρκεί να τρώμε παράλληλα φρούτα ή τροφές που έχουν βιταμίνη C. Επίσης ερευνήθηκαν διάφορα φυτά σε σχέση με διάφορες παθήσεις. Τι πρέπει να τρώει, για παράδειγμα, ένας διαβητικός; Για το διαβήτη συστήνονται τα ραδίκια, ενώ στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος στο οποίο συμμετείχα βρέθηκαν και άλλα 20 φυτά όπως το μάραθο, τις μαντιλίδες, τα αγριομαρούλια, τις γαλατσίδες, τους βολβούς, τους ασκολίμπρους. Κατά την έρευνα αυτή βρέθηκαν γύρω στα 150 διαφορετικά χόρτα και άγρια φρούτα (π.χ. βατόμουρα σνακς τα λένε στο εξωτερικό) και ασχολήθηκαν πάνω από 30 δι- αφορετικοί επιστήμονες. Πρόκειται για μια συλλογική δουλειά, ώστε να δούμε πού βοηθάει το κάθε φυτό. Με τα χόρτα αυτά, όμως, μπορούμε να κάνουμε και ωραίους γευστικούς συνδυασμούς. Αν ξέρεις τι θέλεις, και ξέρεις τι έχουν, εδώ η επιστημονική εργασία συναντάει την εμπειρία. Πηγές εικόνων 01, 03 Γ. Τζεδάκις / H. Martlew (επιμ.), Μινωιτών και Μυκηναίων Γεύσεις, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, 12 Ιουλίου-27 Νοεμβρίου 1999, εκδ. Καπόν, Αθήνα 1999, σ. 148, 42 (εικ. 7) αντίστοιχα. 05 Α. Τσελίκας (κείμενα), Ημερολόγιο 2010, Διοσκουρίδης, Περί Ύλης Ιατρικής, εκδ. Μίλητος, Αθήνα S. Marinatos / M. Hirmer, Crete and Mycenae, Thames & Hudson, Λονδίνο 1960, εικ. 104 α. 07 M. Robertson, La Peinture Grecque, Scira Publishers, Γενεύη 1959, σ Σ. Λυδάκης, Αρχαία ελληνική ζωγραφική και οι απηχήσεις της στους νεότερους χρόνους, εκδ. Μέλισσα, Αθήνα 2002, εικ flowers/centaurea_idaea.htm. Βιβλιογραφία BRETZEL H., Botanische Forschungen des Alexanderzuges, Verlag B.G. Teubner, Λειψία ΚΟΚΚΙΝΗ Σ., «Οι βοτανικές εξερευνήσεις της εκστρατείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου: Μαρτυρίες από το έργο του Θεόφραστου», στο Α.Ι. Καραμάνος / Κ.Α. Θάνος (επιμ.), Πρακτικά Συνεδρίου «Θεόφραστος 2000». Βιοποικιλότητα και φυσική κληρονομιά στο Αιγαίο, σ , ΚΥΠΡΙΩΤΑΚΗ Κ., Η Κρήτη μέσα από την παράδοση - Κρητικά δημοτικά τραγούδια, Εκπολιτιστικός Σύλλογος Αβδού, Ηράκλειο KYPRIOTAKIS Ζ. / R. ARTELARI, «Limonium cornarianium (Plubaginaceae), A new species from Crete (Aegean Area, Greece)», Phyton 38/1 (1998), σ LOBODA Α. / J. CISOWSKI / A. ZAREBSKI / A. JAZWA / D. RIVIERA NUNEZ / Z. KYPRIOTAKIS / M. HEINRICH / J. DULAK, «Effect of plant extracts on angiogenic activities of endothelial cells and keratinocytes», Journal of Physiology and Pharmacology 56 (2005), σ ZEGHICHI S. / S. KALLITHRAKA / A.P. SIMOPOULOS / Z. KYPRIOTAKIS, «Nutritional composition of selected wild plants in the diet of Crete», World Review of Nutrition and Dietetics 91 (2003), σ τευχοσ 115

2. Όταν πίνουμε όλοι μαζί λέμε... Καλή όρεξη! τον λογαριασμό, παρακαλώ! στην υγεία μας!

2. Όταν πίνουμε όλοι μαζί λέμε... Καλή όρεξη! τον λογαριασμό, παρακαλώ! στην υγεία μας! 1. Βρέστε την άσχετη λέξη 2. Μήλο/ κιμά/ αχλάδι/ σταφύλι/ καρπούζι 3. Μουσακάς/ γεμιστά/ τζατζίκι/ γάλα/ φασολάδα 4. Μοσχάρι/ χοιρινό/ ψάρι/ κοτόπουλο/ μπριζόλα 5. Αλάτι/ λάχανο/ μαρούλι/ κρεμμύδι/ σκόρδο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΞΑΓΟΡΕΙΟ ΓΥΜΝ. Ν. ΛΑΜΨΑΚΟΥ

ΑΝΑΞΑΓΟΡΕΙΟ ΓΥΜΝ. Ν. ΛΑΜΨΑΚΟΥ ΑΝΑΞΑΓΟΡΕΙΟ ΓΥΜΝ. Ν. ΛΑΜΨΑΚΟΥ ΟΜΑΔΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΑΞΕΙΣ Α,Β & Γ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ ΑΚΡΙΩΤΟΥ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΠΕ 11 ΠΙΤΣΙΝΗ ΑΝΤΑ ΠΕ 17 ΤΣΑΜΙΤΑ ΣΤΑΡΟΥΛΑ ΠΕ «ΧΡΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΡΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΔΑΣΟΥΣ ΤΑ ΚΑΜΩΜΑΤΑ»

Διαβάστε περισσότερα

Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας

Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας Χάρις Μαραθεύτη Κλινική Διαιτολόγος Διατροφολόγος τηλ: 99-720235 email: harismaratheftis@hotmail.com Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας Τα τελευταία 50 χρόνια οι διατροφικές μας συνήθειες άλλαξαν δραστικά.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΣΕ ΕΥΠΑΘΕΙΣ ΟΜΑΔΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΤA ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΖΩΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΜΕ 4 ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΜΑΘΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Θα κάνω δίαιτα! Τι κάνει η Χριστίνα; Τι σκέφτεται;

Θα κάνω δίαιτα! Τι κάνει η Χριστίνα; Τι σκέφτεται; 6. Τι κάνει η Χριστίνα; Τι σκέφτεται; Θα κάνω δίαιτα! Χριστίνα: Μαμά, γιατί έπλυνες το παλιό τζιν; Μαμά: Δεν το έπλυνα, αγάπη μου. Είναι στην ντουλάπα σου εδώ κι ένα μήνα. Χριστίνα: Δεν είναι δυνατό! Ενάμισι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΕΙΝΑΙ OΜΩΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ; Οι άνθρωποι όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη από τροφή και νερό, για να μεγαλώσουν σωστά.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ OΜΩΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ; Οι άνθρωποι όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη από τροφή και νερό, για να μεγαλώσουν σωστά. ΔΙΑΤΡΟΦΗ Γ 2 ΤΙ ΕΙΝΑΙ OΜΩΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ; Οι άνθρωποι όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη από τροφή και νερό, για να μεγαλώσουν σωστά. λάδι Στη διατροφή εμπλέκονται οι γονείς, τα παιδιά, οι μάγειροι

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών. Φρέσκα Φρούτα. Μπανάνα, νεκταρίνια κ.α. Παστέλι. Μπάρες Δημητριακών

1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών. Φρέσκα Φρούτα. Μπανάνα, νεκταρίνια κ.α. Παστέλι. Μπάρες Δημητριακών Menu 16-Ιουνίου έως 4-Ιουλίου 2014 1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών Συσκευασμένο κοκτέιλ Φρούτων σε χυμό. Ροδάκινο, Αχλάδι, Σταφύλι, Ανανάς,Κεράσι, Παπάγια σε χυμό φρούτων.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Ο σύγχρονος ΟΔΗΓΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ συμπεριλαμβάνει τα ακόλουθα στοιχεία: Ψωμιά, Δημητριακά, Ρύζι και Μακαρόνια (6 με 11 μερίδες): Οι υδατάνθρακες παίζουν βασικό ρόλο σε όλα τα διαιτολόγια.

Διαβάστε περισσότερα

g w w n lf o o d p l a.h d a.g

g w w n lf o o d p l a.h d a.g g w. or w w coo n lf o o d p l a et. ww w.efa d.o.eufic.org w ww w ww.h d a.g r rg Θυμάσαι πώς ήταν όταν μάθαινες ποδήλατο; Το πιο σημαντικό ήταν να μάθεις να κρατάς ισορροπία. Όταν κρατούσες ισορροπία,

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

ορεκτικά ντάκος 4,80 γαύρος μαρινάτος με αγουρίδα και σαλάτα από κρίταμο 4,90 καρπάτσιο 9,80 φέτα 5,80 ψητά μανιτάρια

ορεκτικά ντάκος 4,80 γαύρος μαρινάτος με αγουρίδα και σαλάτα από κρίταμο 4,90 καρπάτσιο 9,80 φέτα 5,80 ψητά μανιτάρια ορεκτικά ντάκος κρίθινο παξιμάδι με τριμμένη φρέσκια ντομάτα, πηχτόγαλο χανίων, ελαιόλαδο και ελιές 4,80 γαύρος μαρινάτος με αγουρίδα και σαλάτα από κρίταμο 4,90 καρπάτσιο μοσχαρίσιο φιλέτο, άγριες αγκινάρες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΗ ΠΡΟΣΤΙΘΕΜΕΝΗ ΑΞΙΑ (ΣΤΡ. Ή ΚΕΦ ΖΩΟΥ)

ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΗ ΠΡΟΣΤΙΘΕΜΕΝΗ ΑΞΙΑ (ΣΤΡ. Ή ΚΕΦ ΖΩΟΥ) Α/Α ΕΙΔΟΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ / ΕΚΤΡΟΦΗΣ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΗ ΠΡΟΣΤΙΘΕΜΕΝΗ ΑΞΙΑ (ΣΤΡ. Ή ΚΕΦ ΖΩΟΥ) ΩΡΕΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΣΤΡ. Ή ΚΕΦ ΖΩΟΥ) 0,5 0,8 1,0 1,2 120% ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΦΟΡΑΣ 1 ΑΒΟΚΑΝΤΟ (101) 572,58 70,00 12,50 20,00 25,00

Διαβάστε περισσότερα

Μπισκότα Γλυκές και Αλμυρές μικρολιχουδιές που συνεχώς αυξάνεται η κατανάλωση τους

Μπισκότα Γλυκές και Αλμυρές μικρολιχουδιές που συνεχώς αυξάνεται η κατανάλωση τους Μπισκότα Γλυκές και Αλμυρές μικρολιχουδιές που συνεχώς αυξάνεται η κατανάλωση τους Ανάλυση της κατηγορίας των Μπισκότων στο οργανωμένο λιανεμπόριο των Super/Hyper Market. Ιανουάριος 2015 ΜΠΙΣΚΟΤΟ μια γλυκιά

Διαβάστε περισσότερα

των Τοπικών Ποικιλιών Οσπρίων στην Ελλάδα Πηνελόπη Μπεμπέλη, Ροίκος Θανόπουλος

των Τοπικών Ποικιλιών Οσπρίων στην Ελλάδα Πηνελόπη Μπεμπέλη, Ροίκος Θανόπουλος Ποικιλότητα των Τοπικών Ποικιλιών Οσπρίων στην Ελλάδα Πηνελόπη Μπεμπέλη, Ροίκος Θανόπουλος Όσπρια στην Ελλάδα Μπιζέλι (Pisum sativum) Φακή (Lens culinaris) Ρεβίθι (Cicer arientinum) Λαθούρια (Lathyrus

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

Η Πυραμίδα της Υγιεινής Διατροφής

Η Πυραμίδα της Υγιεινής Διατροφής Η Πυραμίδα της Υγιεινής Διατροφής Η Πυραμίδα Υγιεινής Διατροφής είναι ένας απλός, εικονικός τρόπος για να κατανοήσει κανείς πώς να τρέφεται σωστά σε καθημερινή βάση. Η εικονική αναπαράσταση βοηθά στο να

Διαβάστε περισσότερα

Τα κύρια συστατικά του ψωμιού είναι : αλεύρι, νερό, αλάτι, μαγιά ή προζύμι.

Τα κύρια συστατικά του ψωμιού είναι : αλεύρι, νερό, αλάτι, μαγιά ή προζύμι. Το ψωμί (άρτος) είναι βασικό είδος τροφίμου με ιδιαίτερη θρεπτική αξία. Ανήκει στην παραδοσιακή διατροφή, ιδιαίτερα αυτής των φτωχών. Το ψωμί είναι η βασική τροφή στην Ευρώπη, αλλά και στους πολιτισμούς

Διαβάστε περισσότερα

Μέλισσα και Ελλάδα μια Ευλογημένη Παρέα

Μέλισσα και Ελλάδα μια Ευλογημένη Παρέα Μέλισσα και Ελλάδα μια Ευλογημένη Παρέα Εισήγηση : Αικατερίνη Καλαϊτζίδου Τεχνολόγος Γεωπόνος Δ/νσης Αγροτικής Οικονομίας & Κτηνιατρικής Π.Ε. Πέλλας Μελισσοκομία στην Ε.Ε Στοιχεία Μελιού Ετήσια Παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

2. Επέλεξε τα μέσα (ποτιστικό, σύγχρονα εργαλεία)

2. Επέλεξε τα μέσα (ποτιστικό, σύγχρονα εργαλεία) Πριν ξεκινήσεις 1. Επέλεξε το χώρο (νερό, καλό έδαφος) 2. Επέλεξε τα μέσα (ποτιστικό, σύγχρονα εργαλεία) 3. Ξέχασε κατ αρχήν ευαίσθητα και σπάνια φυτά. Πρώτα περπάτα σε γνωστά μονοπάτια και σ αυτό που

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ, ΕΤΟΥΣ 2013

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ, ΕΤΟΥΣ 2013 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Πειραιάς, 3 / 4 / 2015 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ, ΕΤΟΥΣ 2013 Από την

Διαβάστε περισσότερα

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου»

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Γράψε ένα Τίτλο για την εφημερίδα εδώ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΑΠΟ τα ΠΑΙΔΙΑ ΤΕΧΝΗ σελ. 4 γράψε την ημερομηνία εδώ «Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Αφιέρωμα για την σχέση «Πόλη + Φύση» «Να μεγάλωναν ας πούμε οι

Διαβάστε περισσότερα

oι Aγαπηµένες µου Συνταγές

oι Aγαπηµένες µου Συνταγές oι Aγαπηµένες µου Συνταγές περιεχόµενα Εισαγωγή Βασικά υλικά Σούπες & σάλτσες Λαχανικά & σαλάτες Ζυμαρικά & ρύζι Κρέας & ψάρι Αυγά & τυριά Γλυκά Ιδέες για πάρτι Κομπόστες & τρόφιμα σε άλμη Πηγές Ευχαριστίες

Διαβάστε περισσότερα

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Διάρκεια: 30 λεπτά Επίπεδο Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Η Χαρά γράφει ένα γράμμα στη Νικολέτα. Θέλεις να δεις αν καταλαβαίνεις αυτά που διαβάζεις, γι αυτό σημειώνεις

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8 - ΕΤΩΝ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ Ν Α Δ Ε Σ Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014-15 Α. Λιόπα-Τσακαλίδη Γ. Ζερβουδάκης ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Συστηματική βοτανική των αγγειοσπέρμων (Magnoliophyta) Τα αγγειόσπερμα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΟΔΗΜΑ ΑΝΑ ΣΤΡΕΜΜΑ ΚΑΙ ΕΙΔΟΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΗΣ ΓΗΣ Η ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΗ ΕΚΤΡΕΦΟΜΕΝΟΥ ΖΩΟΥ Η ΑΝΑ ΑΛΛΗ ΜΟΝΑΔΑ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

ΕΙΣΟΔΗΜΑ ΑΝΑ ΣΤΡΕΜΜΑ ΚΑΙ ΕΙΔΟΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΗΣ ΓΗΣ Η ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΗ ΕΚΤΡΕΦΟΜΕΝΟΥ ΖΩΟΥ Η ΑΝΑ ΑΛΛΗ ΜΟΝΑΔΑ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΙΣΟΔΗΜΑ ΑΝΑ ΣΤΡΕΜΜΑ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΗΣ ΓΗΣ Η ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΗ ΕΚΤΡΕΦΟΜΕΝΟΥ Ν. Έβρου ΟΡΕΙΝΗ ΦΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ 1 Αραβόσιτος 14,69 38,22 15,43 38,58 12,34 30,86 9,26 23,15 2 Βρώμη - Σίκαλη 13,78 15,62 3 Κριθάρι

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσαρός π. Πρόεδρος ΕΦΕΤ Επιστηµονικός Συνεργάτης ΕΚΕΦΕ ΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ιευθυντής Τµήµατος ιατροφολογίας NYC

Ν. Κατσαρός π. Πρόεδρος ΕΦΕΤ Επιστηµονικός Συνεργάτης ΕΚΕΦΕ ΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ιευθυντής Τµήµατος ιατροφολογίας NYC ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΙΑΤΡΟΦΗ Ν. Κατσαρός π. Πρόεδρος ΕΦΕΤ Επιστηµονικός Συνεργάτης ΕΚΕΦΕ ΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ιευθυντής Τµήµατος ιατροφολογίας NYC ΚΑΡΚΙΝΟΓΕΝΕΣΗ 30% των καρκίνων οφείλεται στον καρκίνο

Διαβάστε περισσότερα

Υποστηρικτικό υλικό για τη διεξαγωγή. της παρουσίασης. «Μαθαίνω για τις ΟΜΑΔΕΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ» σε μαθητές Νηπιαγωγείου, Α και Β τάξεων Δημοτικού

Υποστηρικτικό υλικό για τη διεξαγωγή. της παρουσίασης. «Μαθαίνω για τις ΟΜΑΔΕΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ» σε μαθητές Νηπιαγωγείου, Α και Β τάξεων Δημοτικού Υποστηρικτικό υλικό για τη διεξαγωγή της παρουσίασης «Μαθαίνω για τις ΟΜΑΔΕΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ» σε μαθητές Νηπιαγωγείου, Α και Β τάξεων Δημοτικού Διαφάνεια 1: Η παρουσίαση έχει ως σκοπό να εκπαιδεύσει τα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

6η ΔΙΑΝΟΜΗ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΧΩΡΙΣ ΜΕΣΑΖΟΝΤΕΣ. Τετάρτη 10 Δεκεμβρίου 2014 Α/Α ΠΡΟΪΟΝ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ ΤΙΜΗ. 5 Σαλάμι (τμχ: 1) Αγ. Ι. Ρέντης 1 kg 3.

6η ΔΙΑΝΟΜΗ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΧΩΡΙΣ ΜΕΣΑΖΟΝΤΕΣ. Τετάρτη 10 Δεκεμβρίου 2014 Α/Α ΠΡΟΪΟΝ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ ΤΙΜΗ. 5 Σαλάμι (τμχ: 1) Αγ. Ι. Ρέντης 1 kg 3. 6η ΔΙΑΝΟΜΗ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΧΩΡΙΣ ΜΕΣΑΖΟΝΤΕΣ Τετάρτη 10 Δεκεμβρίου 2014 Α/Α ΠΡΟΪΟΝ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ ΤΙΜΗ ΑΛΕΥΡΙ 1 Αλεύρι χωριάτικο (σταρένιο) Ωρωπός 10 kg 6.00 2 Αλεύρι γενικής χρήσης (μαλακό) Ωρωπός 10 kg

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΟΔΗΜΑ ΑΝΑ ΣΤΡΕΜΜΑ ΚΑΙ ΕΙΔΟΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΗΣ ΓΗΣ Η ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΗ ΕΚΤΡΕΦΟΜΕΝΟΥ ΖΩΟΥ Η ΑΝΑ ΑΛΛΗ ΜΟΝΑΔΑ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

ΕΙΣΟΔΗΜΑ ΑΝΑ ΣΤΡΕΜΜΑ ΚΑΙ ΕΙΔΟΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΗΣ ΓΗΣ Η ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΗ ΕΚΤΡΕΦΟΜΕΝΟΥ ΖΩΟΥ Η ΑΝΑ ΑΛΛΗ ΜΟΝΑΔΑ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΙΣΟΔΗΜΑ ΑΝΑ ΣΤΡΕΜΜΑ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΗΣ ΓΗΣ Η ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΗ ΕΚΤΡΕΦΟΜΕΝΟΥ Ν. Έβρου ΟΡΕΙΝΗ Μη Μη Μη Μη ΦΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ 1 Αραβόσιτος 13,51 35,16 14,20 35,49 11,36 28,39 8,52 21,29 2 Βρώμη - Σίκαλη 13,78 15,62

Διαβάστε περισσότερα

μεσογειακή διατροφή και τα πλεονεκτήματα που αυτή έχει έναντι διατροφής άλλων λαών (π.χ. διατροφή άλλων λαών πλούσια σε λίπη).

μεσογειακή διατροφή και τα πλεονεκτήματα που αυτή έχει έναντι διατροφής άλλων λαών (π.χ. διατροφή άλλων λαών πλούσια σε λίπη). ΑΣΚΗΣΗ 1 Στην άσκηση αυτή ο υπεύθυνος εκπαιδευτικός κάνει μια εισαγωγή στα παιδιά σχετικά με το πόσο απαραίτητη είναι η ισορροπημένη διατροφή στον οργανισμό μας. Προτείνεται να υπάρξει μια σύντομη αναφορά

Διαβάστε περισσότερα

Το Γκότζι Μπέρι (Goji Berry) είναι ένα φυτό που ξεκίνησε το μακρύ του «ταξίδι» από την Κίνα και έρχεται να κατακτήσει τα ελληνικά χωράφια.

Το Γκότζι Μπέρι (Goji Berry) είναι ένα φυτό που ξεκίνησε το μακρύ του «ταξίδι» από την Κίνα και έρχεται να κατακτήσει τα ελληνικά χωράφια. Το Γκότζι Μπέρι (Goji Berry) είναι ένα φυτό που ξεκίνησε το μακρύ του «ταξίδι» από την Κίνα και έρχεται να κατακτήσει τα ελληνικά χωράφια. Το φυτό Γκότζι Μπέρι (Goji Berry) είναι γνωστό εδώ και αιώνες

Διαβάστε περισσότερα

Η νοστιμιά της άνοιξης

Η νοστιμιά της άνοιξης 2 ΜΑΡ/ ΔΕΥΤΕΡΑ Αρακάς με λαχανικά 1. Καθαρίζετε τον αρακά και τον πλένετε. 2. Σοτάρετε το κρεμμύδι στο ελαιόλαδο και όταν γίνει διάφανο προσθέτετε τον αρακά. Τον σοτάρετε για λίγο. 3. Ρίχνετε στην κατσαρόλα

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση για την Ιταλία από τη

Παρουσίαση για την Ιταλία από τη Παρουσίαση για την Ιταλία από τη Ιταλία Τι είδαμε, τι κάναμε και πώς περάσαμε στην Ιταλία? Ημερολόγιο Comenius Ιταλία Για να δείξω πως περάσαμε στην Ιταλία θα φτιάξω ένα ημερολόγιο. Το ημερολόγιο θα έχει

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τρόφιμα και μαγειρική

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τρόφιμα και μαγειρική Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τρόφιμα και μαγειρική Ενότητα: ιατροφή (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Α1, Α2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα: 1 υπολογιστής

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Βοιωτίας. Οικονομικό έτος 2012 ΜΕΣΗ ΤΙΜΗ ΠΕΔΙΝΗ ΖΩΝΗ

Ν. Βοιωτίας. Οικονομικό έτος 2012 ΜΕΣΗ ΤΙΜΗ ΠΕΔΙΝΗ ΖΩΝΗ Ν. Βοιωτίας ΠΕΔΙΝΗ ΗΜΙΟΡΕΙΝΗ ΟΡΕΙΝΗ Μη Μη Μη Μη ΦΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ 1 Αραβόσιτος 14.69 38.22 42.25 33.80 25.35 2 Βρώμη - Σίκαλη 13.78 15.62 3 Κριθάρι 15.54 12.57 12.09 9.67 7.25 4 Ρύζι 46.19 5 Σιτάρι μαλακό

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοποίηση των ελληνικών φυτών

Αξιοποίηση των ελληνικών φυτών ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑΔΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Ελληνικά Αρωματικά Φυτά Αξιοποίηση των ελληνικών φυτών Δρ. Ελένη Μαλούπα τακτική ερευνήτρια ΕΛ.Γ.Ο.- ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε.) Δράμα, 10 και 11

Διαβάστε περισσότερα

Οι εποχές των Φρούτων

Οι εποχές των Φρούτων Οι εποχές των Φρούτων Φρούτα ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ ΜΑΪΟΣ ΙΟΥΝΙΟΣ ΙΟΥΛΙΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ Αβοκάντο Ακτινίδιο Αχλάδι Βερίκοκο Βύσσινο Γκρέιπ φρουτ Δαμάσκηνο

Διαβάστε περισσότερα

2. Ποιον θεωρείτε ιδανικότερο αριθμό γευμάτων στη διάρκεια της ημέρας; 3 (2 μεγάλα και 1 μικρό) 4 (2 μεγάλα και 2 μικρά) 5 (3 μεγάλα και 2 μικρά)

2. Ποιον θεωρείτε ιδανικότερο αριθμό γευμάτων στη διάρκεια της ημέρας; 3 (2 μεγάλα και 1 μικρό) 4 (2 μεγάλα και 2 μικρά) 5 (3 μεγάλα και 2 μικρά) 1. Ποιον θεωρείτε καλύτερο τρόπο, ώστε ένας αθλητής μειώσει το βάρος του; Να κάνει πιο έντονη προπόνηση Να κάνει περισσότερα μικρά γεύματα 2. Ποιον θεωρείτε ιδανικότερο αριθμό γευμάτων στη διάρκεια της

Διαβάστε περισσότερα

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Σχολική χρονιά 2013-2014 αγρινό: Είναι το μεγαλύτερο χερσαίο θηλαστικό και ενδημικό είδος στην Κύπρο. Χαρακτηρίζεται ως ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της πανίδας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 4 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Η σημασία των φρούτων και των λαχανικών ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΑΘΗΜΑ 4 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Η σημασία των φρούτων και των λαχανικών ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΣΕ ΕΥΠΑΘΕΙΣ ΟΜΑΔΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΤΆ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΖΩΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 4 ο Η σημασία των φρούτων

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφέας: Πάνος Πλατρίτης Διαιτολόγος-Διατροφολόγος ΜΑΘΑΙΝΩ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΑΣΚΗΣΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ

Συγγραφέας: Πάνος Πλατρίτης Διαιτολόγος-Διατροφολόγος ΜΑΘΑΙΝΩ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΑΣΚΗΣΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Συγγραφέας: Πάνος Πλατρίτης Διαιτολόγος-Διατροφολόγος ΜΑΘΑΙΝΩ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΑΣΚΗΣΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Η ΠΥΡΑΜΙΔΑ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Πάνος Πλατρίτης Διαιτολόγος-Διατροφολόγος www.panosplatritis.com Η ΠΥΡΑΜΙΔΑ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Σε προηγούμενα άρθρα μιλήσαμε για τη σχέση σωστής διατροφής και αθλητισμού, διακρίναμε τη σημαντικότητα του ρόλου που διαδραματίζει και επικεντρωθήκαμε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ Το ακτινίδιο είναι θάμνος με άνθη χρώματος λευκού. Τα φύλλα του έχουν ωοειδές σχήμα και στο κάτω μέρος τους έχουν χνούδι. Ο καρπός του είναι εδώδιμος, με γλυκόξινη γεύση. Το εξωτερικό

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τρόφιμα και μαγειρική

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τρόφιμα και μαγειρική Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τρόφιμα και μαγειρική Ενότητα: ιατροφή (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα: 1 υπολογιστής

Διαβάστε περισσότερα

8 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΖΩΓΡΑΦΟΥ

8 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΖΩΓΡΑΦΟΥ 8 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΖΩΓΡΑΦΟΥ Δάσκαλος : Μιαρίτης Στυλιανός ΥΠΕΠΘ ΕΙΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ (ΠΡΑΞΗ 2.4.3.α) ΠΙΛΟΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΣΥΜΠΡΑΤΤΟΥΣΕΣ ΣΧΟΛΙΚΕΣ ΜΟΝΑΔΕΣ 3 Ο,7 Ο,8 Ο,12 Ο,15 Ο,16 Ο ΔΗΜ. ΣΧ. ΖΩΓΡΑΦΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Φλώρα Παπαδοπούλου: Η Μεσογειακή διατροφή έχει πάρει το δρόμο της επιστροφής στον τόπο της

Φλώρα Παπαδοπούλου: Η Μεσογειακή διατροφή έχει πάρει το δρόμο της επιστροφής στον τόπο της Ημερομηνία 07/02/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://cultureloversgr.blogspot.gr/ Βίκυ Καλοφωτιά http://goo.gl/q9sud7 Φλώρα Παπαδοπούλου: Η Μεσογειακή διατροφή έχει πάρει το δρόμο της επιστροφής στον τόπο

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια.

Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια. Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια. ........ Tα δασογεωργικά συστήματα στην Ελλάδα καταλαμβάνουν έκταση 1.044.875 εκτ. που αντιστοιχεί στο 32% της συνολικής γεωργικής γης

Διαβάστε περισσότερα

Οικονοµικό έτος 2011 ΜΕΣΗ ΤΙΜΗ ΠΕ ΙΝΗ ΠΕ ΙΝΗ ΖΩΝΗ

Οικονοµικό έτος 2011 ΜΕΣΗ ΤΙΜΗ ΠΕ ΙΝΗ ΠΕ ΙΝΗ ΖΩΝΗ ΕΙΣΟ ΗΜΑ ΑΝΑ ΣΤΡΕΜΜΑ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΗΣ ΓΗΣ Η ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΗ ΕΚΤΡΕΦΟΜΕΝΟΥ ΠΕ ΙΝΗ Ν. Έβρου ΟΡΕΙΝΗ ΦΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ 1 Αραβόσιτος 14,69 38,22 15,43 38,58 12,34 30,86 9,26 23,15 2 Βρώµη - Σίκαλη 13,78 15,62 3

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα: Εισαγωγή Ποια είναι τα

Περιεχόμενα: Εισαγωγή Ποια είναι τα ΒΟΤΑΝΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ Περιεχόμενα: Εισαγωγή Ποια είναι τα βότανα της Κρήτης Ιστορία Α. παλιά χρόνια Β. αρχαιολογικές ανασκαφές Γ. πως βοηθούσαν τους ανθρώπους τότε Δ. πως βοηθούν εμάς σήμερα Καταστροφή φυσικού

Διαβάστε περισσότερα

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Ο Μικρός Πρίγκιπας Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα Διασκευή: Ανδρονίκη 2 Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα νεαρό αγόρι, που του άρεσε πολύ να ζωγραφίζει. Μια μέρα ζωγράφισε ένα βόα

Διαβάστε περισσότερα

Αρωματικά-Φαρμακευτικά Φυτά

Αρωματικά-Φαρμακευτικά Φυτά ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΟΣΠΡΙΑ-ΠΟΛΥΕΤΕΙΣ ΘΑΜΝΩΔΕΙΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ-ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ ΦΥΤΆ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ Αρωματικά-Φαρμακευτικά Φυτά Κατερίνα Μ. Κουκ ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, ΕΘΙΑΓΕ 1 Σκοπός της ομιλίας να περιγράψω

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : ΕΚΘΕΣΗ (30 ΜΟΝΑΔΕΣ)

ΜΕΡΟΣ Α : ΕΚΘΕΣΗ (30 ΜΟΝΑΔΕΣ) ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ : Ελληνικά ΕΠΙΠΕΔΟ : 2 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΜΕΡΟΣ Α : ΕΚΘΕΣΗ (30 ΜΟΝΑΔΕΣ) Να αναπτύξετε ΕΝΑ από τα πιο κάτω θέματα (150-180 λέξεις ή 15-20 γραμμές) 1. Πώς πέρασα το περασμένο

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Ονοματεπώνυμο: Διεύθυνση: Email: Β. ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ: Γ. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΠΟΡ

Α. ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Ονοματεπώνυμο: Διεύθυνση: Email: Β. ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ: Γ. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΠΟΡ Α. ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ημερ/νια Γεννήσεως: Διεύθυνση: Τηλ. οικίας: Email: Οικογενειακή κατάσταση: Τ.Κ.: Κινητό: Β. ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ: Βάρος: Ύψος: Περίμετρος καρπού: Περίμετρος μέσης: Περίμετρος

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του φουντουκιού:

Η ιστορία του φουντουκιού: ΤΟ ΦΟΥΝΤΟΥΚΙ : Η ιστορία του φουντουκιού: Σύμφωνα με ιστορικά ευρήματα, τα φουντούκια πρωτοεμφανίστηκαν στις περιοχές της Σουηδίας, Δανίας και Γερμανίας κατά τη Μεσολιθική και Νεολιθική εποχή. Η καλλιέργεια

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικό έτος 2012

Οικονομικό έτος 2012 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΙΝΑΚΩΝ α/α ΝΟΜΟΣ Σελ. 1 Αθηνών 133 2 Αιτωλοακαρνανίας 113 3 Αν. Αττικής 129 4 Αργολίδος 177 5 Αρκαδίας 165 6 Αρτας 85 7 Αχαϊας 149 8 Βοιωτίας 121 9 Γρεβενών 53 10 Δράμας 13 11 Δυτ. Αττικής 141

Διαβάστε περισσότερα

Τσαούσι: ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ δημιουργια καταλογου γηγενων ποικιλιων Χαρακτηριστικά ποικιλιών 1. αμπέλια

Τσαούσι: ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ δημιουργια καταλογου γηγενων ποικιλιων Χαρακτηριστικά ποικιλιών 1. αμπέλια 1. αμπέλια Τσαούσι: Γηγενής ποικιλία αμπελιού της Κεφαλονιάς και της Ζακύνθου. Πολύ παραγωγικό κλήμα με απόδοση περί τα 1000 κιλά καρπού ανά στρέμμα. Δίνει πολύ καλής ποιότητας καρπό. Ο καρπός είναι άσπρος

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΟ3 Η ΠΙΟ ΩΡΑΙΑ ΣΥΝΤΑΓΗ

ΘΕΑΤΡΙΚΟ3 Η ΠΙΟ ΩΡΑΙΑ ΣΥΝΤΑΓΗ ΘΕΑΤΡΙΚΟ3 Η ΠΙΟ ΩΡΑΙΑ ΣΥΝΤΑΓΗ Ένα παιδικό θεατρικό μιούζικαλ για παιδιά Διαμορφώνουμε κατάλληλα την τάξη μας, σε μια γωνιά έχουμε βάλει ένα τραπέζι και πάνω σ αυτό κατσαρόλες, ένα ξύλο κοπής, κουτάλες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ «ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ» ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ «ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ» ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ «ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ» ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ «ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ» ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ ΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοφυή εδώδιμα φυτά: διατροφική, αγρονομική και οικονομική τους αξία.

Αυτοφυή εδώδιμα φυτά: διατροφική, αγρονομική και οικονομική τους αξία. Αυτοφυή εδώδιμα φυτά: διατροφική, αγρονομική και οικονομική τους αξία. Δρ. Ψαρουδάκη Αντωνία ΓΕΩΠΟΝΟΣ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ MSc ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ PhD ΓΕΩΠΟΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΕΙ Κρήτης τμήμα Διατροφής και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΜΟΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΝΑΚ BAR RESTAURANT ΓΛΥΚΟΡΙΖΑ. «εν υπάρχει πιο ειλικρινής αγάπη από την αγάπη για το καλό φαγητό» George Bernard Shaw

ΤΙΜΟΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΝΑΚ BAR RESTAURANT ΓΛΥΚΟΡΙΖΑ. «εν υπάρχει πιο ειλικρινής αγάπη από την αγάπη για το καλό φαγητό» George Bernard Shaw ΤΙΜΟΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΝΑΚ BAR RESTAURANT ΓΛΥΚΟΡΙΖΑ «εν υπάρχει πιο ειλικρινής αγάπη από την αγάπη για το καλό φαγητό» George Bernard Shaw ΖΕΣΤΑ ΟΡΕΚΤΙΚΑ Γαρίδες* σαγανάκι σε πήλινο 9,50 Ελαιόλαδο, κρεµµύδι, σκόρδο,

Διαβάστε περισσότερα

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Υγιεινή Διατροφή Ισορροπία Ποικιλία Μέτρο Ομάδες τροφίμων Γάλα-γαλακτοκομικά προϊόντα (γιαούρτι) Φρούτα-απλοί υδατάνθρακες Λαχανικά (κυρίως πράσινα φυλλώδη) Ψωμί-αμυλώδη τρόφιμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΑΦΙ ΚΡΙΘΑΡΑΚΙ Υλικά: 1 ½ ποτήρι κριθαράκι 4 ποτήρια νερό 2 ντοµάτες τριµµένες αλάτι 1 φλιτζανάκι του καφέ ελαιόλαδο λίγο χαλούµι Βάζετε το νερό να βράσει µαζί µε το λάδι και ρίχνετε τις τριµµένες ντοµάτες

Διαβάστε περισσότερα

Αυτάρκεια Αγροτικών ιατροφικών Προϊόντων

Αυτάρκεια Αγροτικών ιατροφικών Προϊόντων Αυτάρκεια Αγροτικών ιατροφικών Προϊόντων ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2012 Σχεδόν σταθερή παραμένει η αυτάρκεια αγροτικών διατροφικών προϊόντων φυτικής και ζωικής παραγωγής για το έτος 2011, σε σχέση με τη προηγούμενη δημοσίευση

Διαβάστε περισσότερα

aγρoterra #14 Αγροτικές εξαγωγές Τα προϊόντα-πρωταγωνιστές τού αύριο Πλήρης οδηγός για την αλόη και η ελληνική εμπειρία 14/09/2013

aγρoterra #14 Αγροτικές εξαγωγές Τα προϊόντα-πρωταγωνιστές τού αύριο Πλήρης οδηγός για την αλόη και η ελληνική εμπειρία 14/09/2013 π ε ρ ι ο δ ι κ η ε κ δ ο σ η τ η ς ε φ η μ ε ρ ι δ α σ ε π ε ν δ υ τ η σ aγρoterra #14 14/09/2013 Μάρκετινγκ Εξάγεις; Χτίσε τον «μύθο» των προϊόντων σου Καλλιέργειες Λαχανικά: Μπορούμε να γίνουμε ο κήπος

Διαβάστε περισσότερα

«Ο αιθέριος θησαυρός του τόπου μας». Ηλίας Ντζάνης, Γεωπόνος πρ. πρ/νος Κ.Σ.Ε Αγρινίου ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΘΙΑΓΕ)

«Ο αιθέριος θησαυρός του τόπου μας». Ηλίας Ντζάνης, Γεωπόνος πρ. πρ/νος Κ.Σ.Ε Αγρινίου ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΘΙΑΓΕ) Τα Αρωματικά Φυτά. «Ο αιθέριος θησαυρός του τόπου μας». Τάσεις Προοπτικές. Ηλίας Ντζάνης, Γεωπόνος πρ. πρ/νος Κ.Σ.Ε Αγρινίου ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΘΙΑΓΕ) τα ερωτήματα: 1. Τι είναι Αρωματικά-φαρμακευτικά φυτά? 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΜΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ Για το Οικονομικό Έτος 2016

ΤΙΜΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ Για το Οικονομικό Έτος 2016 ΤΙΜΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ Για το Οικονομικό Έτος 2016 ΟΜΑΔΑ Α1 ΕΙΔΗ ΠΑΝΤΟΠΩΛΕΙΟΥ 1 ΑΝΘΟΣ ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΥ 160γρ ΤΕΜ 450 2 ΑΛΑΤΙ ΣΑΚΟΥΛΑ 500γρ ΤΕΜ 500 3 ΑΛΕΥΡΙ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΧΡΗΣΕΙΣ 1000γρ ΤΕΜ 500 4 ΑΛΕΥΡΙ ΦΑΡΙΝΑ 500γρ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΓΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ:

ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΓΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ: ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΓΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ: Παραδοσιακές Συνταγές της Λήμνου 1. Μελιτζανοσαλάτα 2. Κριθαρένιος ντάκος Λήμνου 3. Κολοκυθοκεφτέδες 4. Πιπεριές γεμιστές με καλαθάκι Λήμνου 5. Πετεινός με τα φλωμάρια 6. Ψευτοπετεινός

Διαβάστε περισσότερα

Η φίλη μας η ανακύκλωση. Ειδική έκδοση για τους μαθητές του Δημοτικού Σχολείου

Η φίλη μας η ανακύκλωση. Ειδική έκδοση για τους μαθητές του Δημοτικού Σχολείου Η φίλη μας η ανακύκλωση Ειδική έκδοση για τους μαθητές του Δημοτικού Σχολείου Στην όμορφη πολιτεία με το γαλάζιο ουρανό μια μικρή παρέα από σκουπίδια συναντήθηκε για να κουβεντιάσει το μέλλον της. Ο Αλουμίνης,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΤΡΟΦΟΓΝΩΣΙΑ ΑΠΟ ΤΟΥς: Δουβίκα Ελένη Ζαφείρη Αικατερίνη Παρασκευαϊδης Αθανάσιος Σπίνος Αντώνης Τσούρη Αμαλία

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΤΡΟΦΟΓΝΩΣΙΑ ΑΠΟ ΤΟΥς: Δουβίκα Ελένη Ζαφείρη Αικατερίνη Παρασκευαϊδης Αθανάσιος Σπίνος Αντώνης Τσούρη Αμαλία ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΤΡΟΦΟΓΝΩΣΙΑ ΑΠΟ ΤΟΥς: Δουβίκα Ελένη Ζαφείρη Αικατερίνη Παρασκευαϊδης Αθανάσιος Σπίνος Αντώνης Τσούρη Αμαλία Φρούτα - Λαχανικά ΟΠΩΡΟΚΗΠΕΥΤΙΚΆ ΠΡΟΪΌΝΤΑ Φρούτα κυρίως ώριμοι καρποί Ως επιδόρπια

Διαβάστε περισσότερα

Θέλετε να «κόψετε» το κρέας;

Θέλετε να «κόψετε» το κρέας; > της Νεκταρίας Καρακώστα Θέλετε να «κόψετε» το κρέας; Για λόγους οικονομικούς, ηθικούς, θρησκευτικούς, λόγους υγείας και περιβαλλοντικούς, χιλιάδες καταναλωτές αναζητούν τρόπους και λύσεις σε μια προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφή στην καλαθοσφαίριση

Διατροφή στην καλαθοσφαίριση Διατροφή στην καλαθοσφαίριση Υγεία & βελτίωση της αθλητικής απόδοσης Α.Ο. ΠΡΩΤΕΑΣ Αγγελοπούλου Μαντώ Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας & Διατροφής Διατροφή η σημαντικότερη διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Α Ν Α Κ Ο Ι Ν Ω Σ Η ΚΟΜΟΤΗΝΗ 17-9-2015 ΑΡΙΘΜ. ΠΡΩΤ 6688

Α Ν Α Κ Ο Ι Ν Ω Σ Η ΚΟΜΟΤΗΝΗ 17-9-2015 ΑΡΙΘΜ. ΠΡΩΤ 6688 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ 4 η ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ «ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ» Α Ν Α Κ Ο Ι Ν Ω Σ Η ΚΟΜΟΤΗΝΗ 17-9-2015

Διαβάστε περισσότερα

Καλοκαίρι και δίαιτα; Πώς θα τα καταφέρω χωρίς να πάρω κιλά;

Καλοκαίρι και δίαιτα; Πώς θα τα καταφέρω χωρίς να πάρω κιλά; Καλοκαίρι και δίαιτα; Πώς θα τα καταφέρω χωρίς να πάρω κιλά; Κατερίνα Πέλκα BSc (Honrs) Κλινικός Διαιτολόγος Διατροφολόγος Τομεάρχης Διαιτητικής ΙΙΕΚ ΞΥΝΗ pelka@logodiatrofis.gr Οι διακοπές είναι αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα. Σωματική Υγιεινή και. Παιδική Ανάπτυξη

Θέμα. Σωματική Υγιεινή και. Παιδική Ανάπτυξη Θέμα Σωματική Υγιεινή και Παιδική Ανάπτυξη Περιεχόμενα 1) Εισαγωγή 2) Εργασίες: Άθληση Ανθρώπων (Αναστάσιος Ανδρέου) Σωστή Διατροφή (Σωτήρης Δημακάκος Και Μανόλης Γιορταμάκης) Σχέση Σωματικής υγιεινής

Διαβάστε περισσότερα

Συντάχθηκε απο τον/την E-GEOPONOI.GR Πέμπτη, 07 Αύγουστος 2008 11:30 - Τελευταία Ενημέρωση Σάββατο, 14 Νοέμβριος 2009 14:34

Συντάχθηκε απο τον/την E-GEOPONOI.GR Πέμπτη, 07 Αύγουστος 2008 11:30 - Τελευταία Ενημέρωση Σάββατο, 14 Νοέμβριος 2009 14:34 Φυσικά λιπάσματα Τα κύρια θρεπτικά συστατικά των φυτών Τρεις είναι οι θρεπτικές ουσίες που απαιτούνται από τα φυτά σε πολύ μεγαλύτερες ποσότητες από τα άλλα στοιχεία. Είναι το άζωτο(n), ο φώσφορος(p) και

Διαβάστε περισσότερα

1. ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΙΤΛΟΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

1. ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΙΤΛΟΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Έρευνα σχετικά με τις θερμίδες και τα συντηρητικά τροφίμων ευρείας κατανάλωσης, την αναγραφή τους στις συσκευασίες καθώς και παρατηρήσεις και συμπεράσματα από την έρευνα. Αλεξάνδρα Κατωπόδη Θεοδώρα Μπούτση

Διαβάστε περισσότερα

Όσπρια στην Ελλάδα Ποικιλίες, Σποροπαραγωγή.

Όσπρια στην Ελλάδα Ποικιλίες, Σποροπαραγωγή. Όσπρια στην Ελλάδα Ποικιλίες, Σποροπαραγωγή. Η καλλιέργεια των οσπρίων στη χώρα μας είναι εξαιρετικά περιορισμένη σε περίπου 140.000 στρέμματα. Η παραγόμενη ποσότητα οσπρίων δεν επαρκεί για την κάλυψη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΝΗΣΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΣΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑΣ

ΟΙ ΝΗΣΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΣΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑΣ ΟΙ ΝΗΣΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΣΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΑΜΙΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012 2013 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ ΣΚΑΜΑΓΚΟΥΛΗΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΦΥΤΙΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013. Χρόνος: 1 ώρα. Οδηγίες

ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013. Χρόνος: 1 ώρα. Οδηγίες ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΤΑΞΗ Α ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΟ 19/05/2013 Χρόνος: 1 ώρα Οδηγίες 1. Έλεγξε ότι το γραπτό που έχεις μπροστά σου αποτελείται από τις σελίδες 1-11. 2. Όλες τις

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΡΟΙ ωφέλιμοι για την ΥΓΕΙΑ ΜΑΣ

ΣΠΟΡΟΙ ωφέλιμοι για την ΥΓΕΙΑ ΜΑΣ ΣΠΟΡΟΙ ωφέλιμοι για την ΥΓΕΙΑ ΜΑΣ ΣΟΥΣΑΜΙ Το σουσάμι αποτελεί φυτικής προέλευσης τρόφιμο, που περιέχει υψηλής βιολογικής αξίας φυτικές πρωτεΐνες. Είναι πλούσιο σε αμινοξέα όπως η μεθειονίνη, η τρυπτοφάνη,

Διαβάστε περισσότερα

Επιστροφήστηνκουζίνα καιστοσπιτικόφαγητό Μεοδηγότοβιβλίο 20 σεφ, 11 µαµάδεςκιεγώ 111 συνταγές και ιδέες διατροφής για παιδιά ΠΑΙ ΕΙΑΤΡΟΦΗ Ιανουάριος 2011 Μαγειρεύοντας για τα παιδιά καιγιαόλητην οικογένεια!

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ επωνυμία: ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΜΠΟΡΙΚΗ "Β Ι Ο Α Γ Ρ Ο Σ" Α.Ε. ΑΛΕΥΡΙ ΟΛΙΚΗΣ ΑΛΕΣΗΣ ΑΠΟ ΣΙΚΑΛΗ 3KG 100 kg Όλο το έτος Β 31.08.2015 ΑΛΕΥΡΙ ΟΛΙΚΗΣ ΑΛΕΣΗΣ ΑΠΟ ΣΙΚΑΛΗ 1KG 5000 kg Όλο το έτος Β 31.08.2015 ΑΛΕΥΡΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΓΝΗΤΙΚΟ ΝΕΡΟ ΠΗΓΗ ΖΩΗΣ

ΜΑΓΝΗΤΙΚΟ ΝΕΡΟ ΠΗΓΗ ΖΩΗΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟ ΝΕΡΟ ΠΗΓΗ ΖΩΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟΝ ΣΠΟΡΟ, ΤΟ ΝΕΡΟ, ΤΟ ΛΙΠΑΣΜΑ ΠΛΟΥΣΙΟΤΕΡΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ ΣΠΟΡΑΣ (ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ ΚΑΙ ΓΕΥΣΤΙΚΑ) ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΠΟΤΙΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕ ΥΦΑΛΜΥΡΟ Η ΑΛΜΥΡΟ ΝΕΡΟ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η εξερεύνηση. «ΝΟΦΑΛΙΑΣ: ταξίδι στη φύση και την παράδοση»

Η εξερεύνηση. «ΝΟΦΑΛΙΑΣ: ταξίδι στη φύση και την παράδοση» Πρόγραµµα «ΝΟΦΑΛΙΑΣ: ταξίδι στη φύση και την παράδοση» Η εξερεύνηση Νεάπολη 2007 Οι στόχοι της εξερεύνησής µας είναι: Να βρεθούµε σ έναν χαρακτηριστικό παραδοσιακό ορεινό οικισµό της Κρήτης και µε τη φαντασία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ. (4) Η διά βίου έκθεση των καταναλωτών στα εν λόγω φυτοφάρμακα. (5) Στην περίπτωση των benomyl και carbendazim για τα

ΟΔΗΓΙΕΣ. (4) Η διά βίου έκθεση των καταναλωτών στα εν λόγω φυτοφάρμακα. (5) Στην περίπτωση των benomyl και carbendazim για τα 27.2.2007 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 59/75 ΟΔΗΓΙΕΣ ΟΔΗΓΙΑ 2007/12/ΕΚ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 26ης Φεβρουαρίου 2007 για την τροποποίηση ορισμένων παραρτημάτων της οδηγίας 90/642/ΕΟΚ του Συμβουλίου

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα. Οι διατροφικές συνήθειες των. μαθητών του Γυμνασίου. (ερωτηματολόγιο)

Θέμα. Οι διατροφικές συνήθειες των. μαθητών του Γυμνασίου. (ερωτηματολόγιο) Θέμα Οι διατροφικές συνήθειες των μαθητών του Γυμνασίου (ερωτηματολόγιο) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή: Διατροφική πυραμίδα (Λαμπρινουδάκη Μαρία, Βαλενστάιν Μαρία) 2. Κυρίως θέμα (ερωτηματολόγιο) (Μουτζούρη

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Σχολικό Δίκτυο Γεωργία και Περιβάλλον 10ο Νηπ/γείο Νάουσας Υπεύθυνη νηπιαγωγός Μπούζδη Αλεξάνδρα Σχολικό Ετος 2007-08

Εθνικό Σχολικό Δίκτυο Γεωργία και Περιβάλλον 10ο Νηπ/γείο Νάουσας Υπεύθυνη νηπιαγωγός Μπούζδη Αλεξάνδρα Σχολικό Ετος 2007-08 Εθνικό Σχολικό Δίκτυο Γεωργία και Περιβάλλον 10ο Νηπ/γείο Νάουσας Υπεύθυνη νηπιαγωγός Μπούζδη Αλεξάνδρα Σχολικό Ετος 2007-08 Τα νήπια ΟΙ ΜΗΛΙΤΣΕΣ Δάϊου Εμμανουέλα Παπαγεωργίου Αριάδνη Μπιτέρνα Ελένη Ιτσκάρα

Διαβάστε περισσότερα

Τοπικές ποικιλίες καλλιεργούμενων ειδών στην Κρήτη με έμφαση στα κηπευτικά: Ένα δυναμικό για πολλαπλή αξιοποίηση

Τοπικές ποικιλίες καλλιεργούμενων ειδών στην Κρήτη με έμφαση στα κηπευτικά: Ένα δυναμικό για πολλαπλή αξιοποίηση Τοπικές ποικιλίες καλλιεργούμενων ειδών στην Κρήτη με έμφαση στα κηπευτικά: Ένα δυναμικό για πολλαπλή αξιοποίηση Θανόπουλος, Ρ. 1, Σαμαράς, Στ. 2, Γανίτης Κ. 2, Γκατζελάκη Χ. 2, Κόταλη Ε. 2, Ψαρρά Ε. 2,

Διαβάστε περισσότερα

«Σωστό» ή «Λάθος»; Όσο πιο πολλή ενέργεια (σε θερμίδες) παίρνουμε, τόσο καλύτερα.

«Σωστό» ή «Λάθος»; Όσο πιο πολλή ενέργεια (σε θερμίδες) παίρνουμε, τόσο καλύτερα. «Σωστό» ή «Λάθος»; Όσο πιο πολλή ενέργεια (σε θερμίδες) παίρνουμε, τόσο καλύτερα. Απάντηση: Λάθος Mάθε κι αυτό: Πρέπει να παίρνουμε όση ενέργεια χρειάζεται ο οργανισμός μας, αν παίρνουμε περισσότερη από

Διαβάστε περισσότερα

3 ο βραβείο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ. Βασιλεία Παπασταύρου. 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011)

3 ο βραβείο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ. Βασιλεία Παπασταύρου. 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011) ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011) 3 ο βραβείο Βασιλεία Παπασταύρου 1 ο Δημοτικό Σχολείο Ν. Ερυθραίας 2 Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε ο Καραγκιόζης

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας Ε τάξη Σχολικό έτος: 2012-13

Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας Ε τάξη Σχολικό έτος: 2012-13 Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας Ε τάξη Σχολικό έτος: 2012-13 Εκπαιδευτικό πρόγραμμα που επιμελήθηκε η δασκάλα της τάξης Κυριακή Αμαραντίδου Οκτώβριος 2012 1 Με αφορμή τα 100 χρόνια από την

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 13 / 05 / 2014 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ, ΕΤΩΝ 2009 ΚΑΙ 2010

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 13 / 05 / 2014 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ, ΕΤΩΝ 2009 ΚΑΙ 2010 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 13 / 05 / 2014 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ, ΕΤΩΝ 2009 ΚΑΙ 2010 Από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ) ανακοινώνονται τα οριστικά

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγευμα: Μια απαραίτητη και υγιεινή συνήθεια

Πρόγευμα: Μια απαραίτητη και υγιεινή συνήθεια Πρόγευμα: Μια απαραίτητη και υγιεινή συνήθεια www.cydadiet.org www.iph.com.cy Προσφορά Συνδέσμου Διαιτολόγων και Διατροφολόγων Κύπρου σε συνεργασία με την εταιρεία Iacovos Photiades Foodstuff Suppliers

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Β Δεύτερη διδακτική πρόταση Ημερολόγια Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Ενσωμάτωση δεξιοτήτων: Υλικό: 1 διδακτική ώρα παιδιά ή ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα