ANALECTA CATHOLICA ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ANALECTA CATHOLICA ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ"

Transcript

1 ANALECTA CATHOLICA ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ STUDIES OF CATHOLIC THEOLOGY AND HISTORY OF THE CATHOLIC CHURCH IN GREECE ΤΟΜΟΣ B ΤΕΥΧΟΣ 1 Ο 2013 ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ ΒΙΚΑΡΙΑΤΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ APOSTOLIC VICARIATE OF THESSALONICA P.O. BOX Thessaloniki

2 Εικονογράφηση εξώφυλλου: Λεπτομέρεια από τη δημιουργία. Ραφαήλ, Cappella Sistina (Ρώμη) Σύνθεση προγράμματος Συμποσίου Βιοηθικής, Αθήνα 6 7 Μαΐου Οι απόψεις των άρθρων δεν δεσμεύουν ούτε απηχούν απαραίτητα το περιοδικό ή το Διδακτικό Σώμα της Καθολικής Εκκλησίας. Articles s positions don t oblige neither express necessarily the review nor the Magisterum of the Catholic Church.

3 ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ: ΒΙΟΗΘΙΚΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ, ΜΕΡΟΣ Α : Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα μεγάλα προβλήματα και διλήμματα που αντιμετωπίζει σήμερα η βιοηθική, ο νέος κλάδος, ο οποίος δημιουργήθηκε κατ αρχάς λόγω του ολοένα επιταχυνόμενου ρυθμού των εξελίξεων που ζούμε με την ραγδαία ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας, αλλά και λόγω της θεαματικής εξέλιξης των δυνατοτήτων του ανθρώπου, αυτής της δημιουργικής και καταστροφικής δύναμής του, επιβάλλουν πιστεύω- εντιμότητα και μια ενιαία αντιμετώπιση τονίζοντας την ηθική ευθύνη όλων μας κυρίως όμως όσων διαχειρίζονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο τις τύχες των ανθρώπων. Σήμερα περισσότερο από ποτέ η ανάγκη αυτή είναι επιτακτική καθόσον τα ανθρώπινα δικαιώματα και οι προϋποθέσεις τους τίθενται de facto σε κίνδυνο. Το αντικείμενο της νέας επιστήμης ανέκυψε έπειτα από την αλματώδη πρόοδο που συντελέστηκε στην Ιατρική πρώτα και έπειτα στη Βιολογία, κυρίως από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά. Ποτέ μέχρι τότε ο άνθρωπος δεν είχε τη δυνατότητα πειραματισμού, τουλάχιστον σε τόσο μεγάλη κλίμακα, πάνω σε συνανθρώπους του και ποτέ ξανά δεν θα έπρεπε να επαναληφθεί η φρικώδης περιπέτεια των ανθρώπινων πειραματόζωων. Ο ίδιος ο πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ το έτος 2004, ως καρδινάλιος Josef Ratzinger ακόμα, λίγους μήνες προτού εκλεγεί πάπας, κατά τη συνάντησή του στην Καθολική Ακαδημία της Βαυαρίας με έναν από τους σημαντικότερους εν ζωή φιλοσόφους τον Jürgen Habermas, αναρωτήθηκε, τι είναι τελικά το καλό, και γιατί οφείλουμε να το πράττουμε. Επεσήμανε πως μια μορφή ισχύος του ανθρώπου, που αρχικά φαινόταν αξιέπαινη και ευεργετική, σήμερα μπορεί να μετατραπεί σε ένα νέο είδος απειλής! Ο άνθρωπος είναι πλέον σε θέση να παράγει ανθρώπους μέσα στον δοκιμαστικό σωλήνα, γίνεται προϊόν και έτσι μεταβάλλεται η σχέση με τον ίδιο του τον εαυτό. Δεν είναι πλέον δώρο της φύσης ή του Δημιουργού Θεού αλλά προϊόν του εαυτού του! Θέματα όπως η τεχνητή γονιμοποίηση, η επιλογή φύλου, η παρένθετη μητέρα, η προγεννητική διάγνωση, η χρήση βλαστοκυττάρων, η ευγονική, η θεραπευτική και προπαντός αναπαραγωγική κλωνοποίηση ανθρώπου αλλά και η θεώρηση ή όχι του ανθρώπινου εμβρύου ως προσώπου, οπότε και φορέα δικαιωμάτων, απασχολούν όλο και περισσότερο τον σύγχρονο άνθρωπο. Διαπιστώνουμε πως η σύγχρονη βιοτεχνολογία ανοίγει το δρόμο στην ευγονική, υπερβαίνοντας κατά πολύ τα όρια της προληπτικής θεραπείας και απειλεί να μετα-

4 βάλλει τη γέννηση ενός παιδιού σε απόκτηση ενός προϊόντος κατά παραγγελία. Το όλο ζήτημα συνδέεται με την ηθική, τη θεολογία, την ιατρική, την ψυχολογία, το δίκαιο. Έρχεται όμως η βιοηθική να θέσει ορισμένα όρια στην ανεξέλεγκτη αυτή πορεία της βιοτεχνολογίας και χωρίς να σταματήσει την πρόοδο να υποδείξει τις δικλείδες εκείνες που θα διασφαλίσουν την αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Η Ιερά Αρχιεπισκοπή Καθολικών Αθηνών θεώρησε χρέος της την ενημέρωση των πιστών αλλά και του κοινού γενικότερα πάνω σε αυτά τα λεπτά, δύσκολα και ζωτικά ζητήματα της βιοηθικής, που θέτουν πολλές φορές υπό αμφισβήτηση την ιερότητα της ζωής, προσκαλώντας επιστήμονες κύρους από την Ελλάδα, τη Γαλλία και την Ιταλία ως εισηγητές, των οποίων τα κείμενα παρατίθενται πιο κάτω, σε ένα συμπόσιο το οποίο έλαβε χώρα στις 6 και Μαΐου 2011 στο αμφιθέατρο Αντώνης Τρίτσης του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών στην Αθήνα. Ο Αρχιεπίσκοπος Καθολικών Αθηνών π. Νικόλαος κήρυξε την έναρξη του Συμποσίου ενώ χαιρέτισαν την εκδήλωση ο Σεβασμιότατος Έξαρχος Ελληνορρύθμων Καθολικών Ελλάδος και Πρόεδρος της Συνοδικής Επιτροπής της Καθολικής Ιεραρχίας για την Οικογένεια και την προστασία της Ζωής π. Δημήτριος και ο τ. Πρόεδρος του Συνδέσμου Χριστιανών ιατρών και οδοντιάτρων κ. Χαρίλαος Καβάκας. Μηνύματα διαβάστηκαν εκ μέρους του Σεβασμιοτάτου Ignacio Carrasco de Paula, Προέδρου της ποντιφικής Ακαδημίας για τη ζωή, της Υπουργού Παιδείας και Θρησκευμάτων κ. Άννας Διαμαντοπούλου και του Προέδρου της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής κ. Ιωάννου Παπαδημητρίου. Η οργανωτική επιτροπή αποτελείτο από δύο ιερείς και πέντε λαϊκούς τους: π. Ανδρέα Βουτσίνο, Πρόεδρο, π. Maurice Joyeux sj, κ. Αντζελα Σεστρίνη, υπεύθυνη προγράμματος, κ. Αμάντα Φωσκόλου, υπεύθυνη γραμματείας, κ. Στέλλα Φωσκόλου, κ. Ρόκο Δελατόλα, υπεύθυνο οικονομικών και κ. Μαρία Σικ, συντονίστρια. Χορηγοί του μεγάλου αυτού εγχειρήματος ήταν: Η Γενική Γραμματεία Ιδιωτικών Ελληνογαλλικών Σχολείων (Γ.Ι.Ε.Ι.Ε), το ξενοδοχείο HILTON Αθηνών, η CARITAS Αθήνας, η εταιρία ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΗ ΑΕ, η εταιρία UNILEVER, το ξενοδοχείο DIVANI-CARAVEL Αθηνών, το ξενοδοχείο LEDRA MARRIOT Αθηνών και η ΕΛΛΗΝΟΓΑΛΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΟΥΡΣΟΥΛΙΝΩΝ. Στις 9-10 Νοέμβριο του 2012 πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα το Β Μέρος του Συμποσίου με τίτλο: Η διαχείριση του πόνου και το τέλος της ζωής. Μαρία Σικ, νομικός 2

5 ANALECTA CATHOLICA 2 (2013) 1, 3 17 π. Patrick Verspieren sj Υπεύθυνος Τμήματος Βιοιατρικής Ηθικής Πανεπιστημιακό Κέντρο των Ιησουιτών Sèvres, Παρίσι ΤΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ ΤΗΣ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Διέπραξα την επιπολαιότητα να δεχθώ τον τίτλο που μου προτάθηκε για την παρούσα παρουσίαση. Είναι σαφές ότι σε μισή ώρα δεν θα μπορέσω να παρουσιάσω όλη την ποικιλία των απόψεων της ηθικής σκέψης στην Ευρώπη σχετικά με την πρακτική της ιατρικής γύρω από την αρχή της ανθρώπινης ζωής, ούτε βεβαίως και τις αντιπαραθέσεις που παρουσιάστηκαν σχετικά με αυτό το θέμα. Οι βιοιατρικές πρακτικές που αποτελούν το αντικείμενο αυτής της έκθεσης είναι σχετικά πρόσφατες. Με τη συμβολή των ομιλητών θα εξετάσουμε κατά πόσο είναι ηθικώς αποδεκτή η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, η γενετική συμβουλευτική, η προγεννητική διάγνωση, η χρήση των βλαστοκυττάρων, η κλωνοποίηση και η έρευνα στο έμβρυο και η συμμετοχή των χριστιανών στο βιοηθικό διάλογο που διεξάγεται στις πλουραλιστικές χώρες μας. Θα προσπαθήσω να κάνω μια εισαγωγή σε αυτή τη ανάλυση και θα αναφερθώ συνοπτικά στις συνθήκες μέσα στις οποίες προέκυψαν αυτές οι πρακτικές, αλλά και τις συζητήσεις που προκλήθηκαν, πώς εμφανίστηκε η συνείδηση μιας νέας εξουσίας πάνω στην ανθρώπινη ζωή και πως προέκυψαν θεσμοί για να αναπτύξουν την ηθική σκέψη πάνω σε αυτά τα θέματα. Θα μου είναι αδύνατο να παρουσιάσω το σύνολο των συμπερασμάτων ή των συμβιβασμών στα οποία κατέληξε η κοινωνία μας, αλλά θα αναφερθώ σε κάποιες αξίες στις οποίες οι ευρωπαϊκές κοινωνίες αποδίδουν με διαφορετικό τρόπο μια λίγο πολύ μεγάλη προτεραιότητα. Η άμβλωση Αναφέρθηκα σε κάποιες βιοιατρικές πρακτικές που θα εξετάσουμε στο παρόν συμπόσιο. Αυτές εμφανίστηκαν ή αναπτύχθηκαν εδώ και τριάντα ή το πολύ σαράντα χρόνια. Μια πρακτική σχετικά με την αρχή της ζωής υπήρξε αντικείμενο έντονων θέσεων εδώ και

6 Patrick Versperien χρόνια. Ήταν περισσότερο ή λιγότερο ιατρική πράξη. Πρόκειται για την άμβλωση, η οποία στη Γαλλία ονομάστηκε πιο ουδέτερα «διακοπή της εγκυμοσύνης». Φαίνεται ότι δεν δημιουργούσε πρόβλημα στην αρχαία Ελλάδα ούτε στην Αρχαία Ρώμη. Γρήγορα όμως οι χριστιανοί ήρεμα αλλά χωρίς δισταγμό έκαναν σαφές ότι ούτε η άμβλωση ούτε η παιδοκτονία ήταν στα ήθη τους. «Δεν θα φονεύσεις παιδιά με άμβλωση ή μετά τη γέννηση» γράφει η Διδαχή των Αποστόλων (ΙΙ,1) προς το τέλος του πρώτου αιώνα. Αυτή η τοποθέτηση υιοθετήθηκε από τις ευρωπαϊκές κοινωνίες για μεγάλο χρονικό διάστημα και υποστηρίχθηκε από το νόμο. Αυτό όμως δεν συμβαίνει σήμερα στα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη. Απέναντι στο σεβασμό της ανθρώπινης ζωής πριν τη γέννηση ένα σημαντικό μέρος της ευρωπαϊκής κοινωνίας ίσως και η πλειονότητα υποστηρίζει το σεβασμό στην ιδιωτική ζωή και την ατομική ελευθερία της εγκύου γυναίκας. Αυτή είναι μια αιτία αποκλίσεων και αντιθέσεων σε θέματα που θα μας απασχολήσουν εδώ. Αλλά, όσο και αν τονίζουμε το καθήκον σεβασμού της ανθρώπινης ζωής, δεν μπορούμε να αποφύγουμε πολλά και διάφορα ερωτήματα. Αν αυτό το καθήκον προέρχεται από την αρχή της αξιοπρέπειας του ανθρώπου, από ποιο σημείο και μετά της ζωής του εμβρύου μπορούμε να μιλάμε για άνθρωπο; Αν δεν είναι μόνο ο άνθρωπος αλλά η ανθρώπινη ζωή που απαιτεί σεβασμό, από ποιο σημείο και μετά της ανάπτυξης του εμβρύου μπορούμε να μιλάμε για ανθρώπινη ζωή; Από την σύλληψη; Από την εγκατάσταση στη μήτρα; Από την ικανότητα επιβίωσης του εμβρύου; Σε αυτά τα θέματα οι ευρωπαϊκές κοινωνίες έχουν διαφορετικές τοποθετήσεις, αλλά τι λέει ο ίδιος ο χριστιανισμός; Οι Πατέρες της Εκκλησίας, Έλληνες και Λατίνοι, δεν έφτασαν σε πλήρη συμφωνία 1. Σήμερα οι χριστιανοί δεν μπορούν να αποφύγουν την ανάγκη να μελετήσουν από ανθρωπολογική και θεολογική άποψη την αρχή της ζωής. Αυτή η μελέτη είναι απαραίτητη για να εξετάσουμε τα ερωτήματα σχετικά με την άμβλωση, αλλά και σχετικά με την έρευνα στο έμβρυο και στα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα. Τρεις ομιλίες προβλέπονται σε αυτό το συμπόσιο για να τροφοδοτήσουν αυτή την μελέτη. Είναι κάτι καλό. 1 L'enfant à naître/tertullien, Grégoire, Augustin, Maxime, Cassiodore, Pseudo Augustin. Introduction de Marie Hélène Congourdeau, Collection Les Pères dans la foi, Paris, Éditions Migne,

7 Πανόραμα της ηθικής σκέψης για την ιατρική πρακτική στις αρχές της ζωής Όμως και άλλα ερωτήματα πρέπει να τεθούν. Μπορούμε άραγε να ξεκινήσουμε προσπάθειες εντόπισης γενετικών ανωμαλιών ή χρωμοσωμικών ανωμαλιών στο έμβρυο χωρίς να ενθαρρύνουμε την άμβλωση σε περίπτωση που κάποια ανωμαλία διαπιστωθεί; Τι επιπτώσεις έχει αυτή η στάση στη θέση των ενήλικων ατόμων που έχουν αυτή την ανωμαλία και ζουν στην κοινωνία; Πρέπει να εξετάσουμε αυτό το ερώτημα όταν μιλήσουμε για την προγεννητική διάγνωση. Μπορούμε, στο όνομα της προσωπικής ελευθερίας των γυναικών και των ζευγαριών να απαιτούμε από γιατρούς να προβούν σε διακοπή της εγκυμοσύνης όταν αυτοί αντιτίθενται για λόγους συνείδησης; Δεν είναι αυτό άρνηση της ελευθερίας της συνείδησης των γιατρών; Ήταν το θέμα πρόσφατης συζήτησης στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Η απόφαση που υιοθετήθηκε στις 7/10/2010 διατήρησε το δικαίωμα στην αντίρρηση συνείδησης τονίζοντας παράλληλα την υποχρέωση των Κρατών να προσφέρουν «πρόσβαση στη νόμιμη ιατρική φροντίδα» 2. Η τεχνητή γονιμοποίηση Φαίνεται ότι στο τέλος του 18 ου αιώνα στη Σκωτία έγινε η πρώτη τεχνητή σπερματέγχυση μεταξύ συζύγων 3. Η σπερματέγχυση με δότη σπέρματος (ΣΜΔ) έγινε μόνον έναν αιώνα αργότερα. «Σίγουρα υπήρξαν και παλαιότερες περιπτώσεις αλλά η πρώτη περίπτωση που αναφέρεται στα ιατρικά χρονικά ανέρχεται στο 1884, [ ] στη Φιλαδέλφεια. Αυτή η δημοσιοποίηση προκάλεσε την αντίδραση του ιατρικού κόσμου και του εκκλησιαστικού κόσμου που αντιτάχθηκαν σε αυτή τη τεχνική και τη θεώρησαν βαθειά ανήθικη. [ ] Από τότε, η εξέλιξη της νοοτροπίας και η τεχνική πρόοδος που δίνει τη δυνατότητα να διατηρηθεί το σπέρμα σε τράπεζες σπέρματος προσδιόρισαν την εξέλιξη του θέματος» 4. Οι τεχνικές κατάψυξης του σπέρματος έδωσαν πράγματι τη δυνατότητα να δημιουργηθούν τράπεζες σπέρματος στις ΗΠΑ το 2 CONSEIL DE L EUROPE, Assemblée Parlementaire, Résolution 1763 (2010) : Le droit à l objection de conscience dans le cadre des soins médicaux légaux Resolution 1763 (2010) 1, The right to conscientious objection in lawful medical care, coe.int/main.asp?link=/documents/ AdoptedText/ ta10/ ERES htm 3 Agence de la Biomédecine, L assistance médicale à la procréation, Histoire de l AMP, procreationmedicale.fr/histoire de amp/ janvier Y. ENGLERT, Insémination artificielle avec donneur (IAD), in: G. HOTTOIS, J. N. MISSA, Nouvelle encyclopédie de bioéthique, Bruxelles, 2001,

8 Patrick Versperien και λίγο αργότερα στην Ευρώπη. Το 1973 ιδρύθηκε στη Γαλλία ως συνεταιρισμός μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα το πρώτο Κέντρο έρευνας και διατήρησης ανθρώπινου σπέρματος με κανόνες λειτουργίας πολύ αυστηρούς που συνέβαλαν στην αλλαγή τους βλέμματος στην τεχνική της ΣΜΔ. Αυτή αρχικά θεωρήθηκε ως μια μορφή μοιχείας. Λεγόταν επίσης ότι ο σύζυγος δεν θα ανεχόταν ένα παιδί προϊόν γεννητικών κυττάρων άλλου άνδρα. Αυτές οι αντιρρήσεις σταδιακά ήρθησαν, αλλά παρέμειναν διάφορα προβλήματα ψυχολογικής και ηθικής φύσεως που προκάλεσαν πολλές συζητήσεις στο Συμβούλιο της Ευρώπης και στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες 6 σχετικά με την απόκτηση τέκνων, την πατρότητα, την ανωνυμία του δότη σπέρματος. Σε αυτές τις συζητήσεις έρχονται σε αντιπαράθεση δύο αντιλήψεις. Η μία θεωρεί την πατρότητα ορθολογικά να παίζει ρόλο σχέσης και διαπαιδαγώγησης και η άλλη υποστηρίζει ότι τίποτε δεν ακυρώνει το δεσμό μεταξύ του γεννήτορα και του παιδιού που έχει συλληφθεί από τους γαμέτες του. Το κεντρικό θέμα είναι λοιπόν ποια θέση αποδίδουμε στο σώμα για τη σύλληψη ενός παιδιού. Προστίθεται και το πρόβλημα, που έχει συζητηθεί ευρέως, του δικαιώματος του παιδιού όταν ενηλικιωθεί να γνωρίσει την ταυτότητα του γονιού του. Η προγεννητική διάγνωση Από το 1950, οι γνώσεις στη γενετική, δηλαδή, οι επιστημονικές γνώσεις σχετικά με την κληρονομικότητα, τότε, είχαν δώσει τη δυνατότητα της αξιοποίησης της γενετικής συμβουλευτικής. Οι γιατροί προειδοποιούσαν τα ζευγάρια για τους κινδύνους μετάδοσης αρρωστιών και ανωμαλιών στα παιδιά τους, με σκοπό να τους βοηθήσουν να πάρουν μια απόφαση για το αν θα έπρεπε ή όχι να μεταδώσουν τη ζωή. Από το 1970, αναπτύσσεται αργά και επιφυλακτικά στην αρχή, μια τεχνική, η αμνιοκέντηση που δίνει τη δυνατότητα να πάρουμε κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης αμνιακό υγρό, να κάνουμε βιοχημικές αναλύσεις και κυρίως να πάρουμε 5 Agence de la Biomédecine, texte cité plus haut (note 3). 6 Conseil de l Europe, Comité Directeur pour la Bioéthique, Assistance médicale à la procréation et protection de l'embryon humain. Étude comparative sur la situation dans 39 pays. Clonage. Étude comparative sur la situation dans 44 pays, Strasbourg, 2 juin healthbioethic/texts and documents/cdbi INF (98)8PMAf.pdf 6

9 Πανόραμα της ηθικής σκέψης για την ιατρική πρακτική στις αρχές της ζωής εμβρυϊκά κύτταρα και να εξετάσουμε τα χρωμοσώματα. Αυτή η εξέταση προτείνεται στα ζευγάρια που έχουν ένα παιδί με σύνδρομο Ντάουν. Ο κίνδυνος να γεννηθεί και ένα δεύτερο παιδί με Ντάουν υπολογίζεται σε 1%. Ο σκοπός της εξέτασης είναι να καθησυχάσουν τα ζευγάρια και να τα βοηθήσουν να επιχειρήσουν ένα δεύτερο παιδί, έχοντας οι γιατροί, σε σπάνιες περιπτώσεις, το καθήκον να τους ειδοποιήσουν ότι το παιδί που μέλλει να γεννηθεί έχει τη βαριά αυτή ανωμαλία 7. Σαράντα χρόνια αργότερα η κατάσταση έχει σημαντικά εξελιχθεί. Οι τεχνικές εξέτασης του εμβρύου είναι περισσότερες. Οι πιο συχνές είναι το υπερηχογράφημα, η ανάλυση αίματος της μητέρας όπου μετρούνται κάποιες πρωτεΐνες, και η εξέταση των εμβρυϊκών κυττάρων μετά την αμνιοκέντηση. Αυτές δίνουν τη δυνατότητα να διαγνώσουμε κατά τους πρώτους μήνες της εγκυμοσύνης μορφολογικές, γενετικές, ή χρωμοσωμικές ανωμαλίες, Αυτή η διάγνωση επιτρέπεται σε όλες σχεδόν τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως και η άμβλωση αν ανακαλυφθεί κάποια σοβαρή και ανίατη ανωμαλία. Σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες αυτή η διάγνωση που αφορά συγκεκριμένες παθήσεις (τρισωμία 21 ή Ντάουν, σύνδρομο της δισχιδούς ράχης, μεσογειακή αναιμία ) προτείνεται συστηματικά σε κάθε έγκυο γυναίκα. Ένα υγιές παιδί χωρίς σοβαρές αναπηρίες είναι το όνειρο κάθε γονέα και αυτό εξηγεί τη διάδοση της προγεννητικής διάγνωσης. Αλλά οι περισσότερες από τις ανωμαλίες που διαπιστώνονται προγεννητικά είναι ανίατες και οι γονείς αντιμετωπίζουν το δίλημμα να δεχθούν τη γέννηση ενός παιδιού με κάποια αρρώστια ή αναπηρία ή να ζητήσουν τη διακοπή της κύησης. Κάθε αγγελία μιας τέτοιας ανωμαλίας προκαλεί ψυχικό τραύμα στους γονείς. Ένα από τα σημαντικότερα ηθικά ερωτήματα που τίθενται στο γιατρό είναι ποια στάση να κρατήσει. Να συστήσει τη διακοπή της κύησης για να βγάλει από τη μητέρα το βάρος να πάρει μια απόφαση η ίδια, απόφαση που κατά τον γιατρό επιβάλλεται για λόγους οικονομικούς, ή «δημόσιας υγείας», ή για να απαλλάξει το παιδιά και τους γονείς 7 A. NIVELON CHEVALLIER, Diagnostic prénatal et trisomie 21. Regard sur une évolution législative, Laennec, 2006, n 4, p

10 Patrick Versperien από τις μελλοντικές στεναχώριες ή να θεωρήσει ότι η αποστολή του γιατρού δεν είναι να αποφασίσει το θάνατο του εμβρύου, αλλά να υποστηρίξει τους γονείς και να τους βοηθήσει να ξεπεράσουν το αρχικό τραύμα και να πάρουν μια απόφαση όσο το δυνατό πιο ελεύθερη; Με άλλα λόγια ο γιατρός πρέπει να αποφασίσει τη διακοπή της κύησης ή να συμπαρασταθεί και να στηρίξει το ζευγάρι; Η οργανωμένη και συστηματική προγεννητική διάγνωση σε μια χώρα με σκοπό να διαπιστώσει αν υπάρχει μια συγκεκριμένη πάθηση στο έμβρυο θέτει και άλλα ηθικά ερωτήματα. Ακόμη και αν αυτή δεν είναι υποχρεωτική, ακόμη κι αν καμιά απόφαση δεν επιβάλλεται μετά τη διαπίστωση κάποιας ανωμαλίας, η πρακτική αυτή φανερώνει την επιθυμία της κοινωνία να αποφύγει τη γέννηση παιδιών με τη συγκεκριμένη πάθηση και ασκεί ισχυρή κοινωνική πίεση στα ζευγάρια δείχνοντας ότι δεν είναι σωστή η γέννηση τέτοιων παιδιών. Δεν έχουμε όμως εδώ μια νέα μορφή της ευγονικής που αναπτύχθηκε σε ορισμένες δημοκρατίες στις αρχές του 20 ου αιώνα; Και πώς να αποφύγουμε το αρνητικό βλέμμα στους ανάπηρους ανθρώπους που αυτή η πρακτική ενισχύει στην κοινωνία 8 ; Για να πάρουμε ένα πρόσφατο παράδειγμα, μια έντονη συζήτηση έλαβε χώρα στο γαλλικό κοινοβούλιο και στην γαλλική κοινωνία γύρω από την εξέταση για την τρισωμία 21. Έπρεπε να αναφέρεται στο νόμο ότι ο γιατρός πρέπει να προτείνει δηλαδή να συστήσει αυτήν την εξέταση σε κάθε έγκυο γυναίκα ή πρέπει μόνο να την πληροφορεί με τρόπο ανάλογο σε κάθε περίπτωση ότι υπάρχει η δυνατότητα αυτών των εξετάσεων; Εξωσωματική γονιμοποίηση και έρευνα στο ανθρώπινο έμβρυο Το 1978, ένα πρωτάκουστο γεγονός προκάλεσε μεγάλη έκπληξη. Γεννήθηκε ένα παιδί που δεν είχε συλληφθεί στο σώμα της μητέρας του. Ήταν η Λουίζα Μπράουν που συνέληφθη «in vitro» δηλαδή στο εργαστήριο από γενετικό υλικό των γονέων της. Μήπως αυτό σήμαινε ότι «παίζαμε το Θεό»; Αφού πρώτα με την αντισύλληψη ξεχωρίσαμε την σεξουαλικότητα και την αναπαραγωγή τώρα με ένα νέο βήμα είχαμε την αναπαραγωγή χωρίς σεξουαλικότητα ή τουλάχιστον χωρίς την άμεση σεξουαλική σχέση του άνδρα και της 8 Cf. Des pratiques généralisées de dépistage, dans: CONSEIL PERMANENT DE LA CONFERENCE DES ÉVEQUES DE FRANCE, Essor de la génétique et dignité humaine, Paris, 1999,

11 Πανόραμα της ηθικής σκέψης για την ιατρική πρακτική στις αρχές της ζωής γυναίκας. Αυτό ήταν ήδη γεγονός με την τεχνητή σπερματέγχυση αλλά τότε δεν είχε εντυπωσιάσει τον κόσμο. Για την αναπαραγωγή δεν χρειαζόταν πια ένα ζευγάρι. Έπρεπε να ξαναδούμε επειγόντως από ανθρωπολογική άποψη τι είναι η αναπαραγωγή, η σεξουαλικότητα, το ανθρώπινο σώμα. Χάρη στη βιοιατρική, ο άνθρωπος αποκτούσε μια νέα εξουσία πάνω στη ζωή. Αυτή η εξουσία αν και έφερνε νέες ελπίδες, μπορούσε όμως και να στραφεί εναντίον του ανθρώπου. Φάνηκε, λοιπόν, απαραίτητο να μελετηθεί ηθικά το θέμα και να ετοιμαστούν ρυθμίσεις ή νόμοι με σκοπό να πλαισιώσουν αυτή τη νέα εξουσία ώστε να την κατευθύνουν σε στόχους αποδεκτούς και να εμποδίσουν καταχρήσεις και υποβάθμιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Δημιουργήθηκαν στην Ευρώπη πολλοί θεσμοί με σκοπό ηθικό, όπως θα δούμε στη συνέχεια. Το εύλογο αυτής της ανησυχίας γρήγορα επιβεβαιώθηκε. Η γονιμοποίηση στο εργαστήριο έβαλε το ανθρώπινο έμβρυο στα χέρια των ερευνητών. 9 Από το 1985 έγινε δυνατό να διατηρήσουμε το έμβρυο στη κατάψυξη, μετά να γίνει απόψυξη και να έχουμε ξανά έμβρυα κατάλληλα να εμφυτευτούν στο μητρικό σώμα με την ελπίδα να έχουμε κύηση και γέννηση 10. Τέθηκε τότε το ερώτημα τι θα κάνουμε με τα λεγόμενα «υπεράριθμα» έμβρυα που δεν μπορούσαν να εμφυτευτούν και αν θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στην βιοιατρική έρευνα. Αυτό προκάλεσε αναρίθμητες συζητήσεις σχετικά με την νομική, ηθική, ανθρωπολογική ιδιότητα του εμβρύου. Γινόταν αρκετά αποδεκτό ότι το έμβρυο έπρεπε να αντιμετωπιστεί με κάποιο σεβασμό αλλά τα συμφέροντα της κοινωνίας και της επιστήμης ήταν τόσο ισχυρά που πολλές συζητήσεις κατέληγαν, με μικρή ή μεγάλη αμηχανία, στην έρευνα και στη συνακόλουθη καταστροφή του εμβρύου. 11 Αντίστροφα, αυτή η πρακτική σύμφωνα με άλλους υποβίβαζε το έμβρυο σε απλό αντικείμενο και σε υλικό του εργαστηρίου, πράγμα ασυμβίβαστο με την ανθρώπινη αξία. Το 9 J. M. THEVOZ, Entre nos mains l embryon, Genève, Labor et Fides, P. JOUANNET, Réflexions à propos des problèmes éthiques soulevés par la congélation d embryons humains, Médecine Sciences, vol. 2, juin juillet 1986, COMITE CONSULTATIF NATIONAL D ETHIQUE (France), Avis n 008 relatif aux recherches et utilisation des embryons humains in vitro à des fins médicales et scientifiques, et Rapport, 15 décembre N 008 Opinion on research and use of in vitro human embryos for scientific and medical purposes. Report ( ) 9

12 Patrick Versperien ζήτημα έγινε ακόμη πιο οξύ όταν έγινε γνωστό ότι εκατοντάδες χιλιάδες έμβρυα διατηρούνταν στο ψύχος, ότι πολλά δεν μπορούσαν να εμφυτευτούν και ότι κάποια μέρα θα έπρεπε να σταματήσει η συντήρησή τους και να αφεθούν στην καταστροφή. Γιατί λοιπόν να μην χρησιμοποιηθούν για την έρευνα; Οι συζητήσεις υπήρξαν επίσης έντονες και στο Συμβούλιο της Ευρώπης, το οποίο, τελικά, παρέπεμψε το θέμα της νομιμότητας της έρευνας στο ανθρώπινο έμβρυο στη νομοθεσία της κάθε χώρας, αλλά προσπάθησε να απαγορεύσει τη δημιουργία εμβρύων με σκοπό την έρευνα. Αυτό αναφέρεται στην ευρωπαϊκή Συνθήκη σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη βιοιατρική που υιοθετήθηκε το 1997 και υπόκειται από τότε στην υπογραφή και στην επικύρωση των ευρωπαϊκών Κρατών. 12 Τα βλαστοκύτταρα Μια άλλη ανακάλυψη προκάλεσε μεγάλο ενθουσιασμό και σχεδόν απεριόριστες ελπίδες. Το 1998, δημοσιεύτηκε μια εργασία που εξηγούσε ότι ήταν δυνατό να ληφθούν από το ανθρώπινο έμβρυο in vitro, κατά την έκτη μέρα της ανάπτυξής του, κύτταρα ικανά να αναπαραχθούν για πολλές γενιές μένοντας ίδια, αλλά και κύτταρα ικανά να διαφοροποιηθούν σε διάφορους τύπους εξειδικευμένων κυττάρων. 13 Για αυτό τον τελευταίο λόγο ονομάστηκαν «βλαστοκύτταρα». Στην αρχή της εμβρυϊκής ανάπτυξης τα κύτταρα είναι ακόμη «πολυδύναμα». Φαινόταν δυνατό να επιτύχουμε από τα βλαστοκύτταρα αιματολογικά κύτταρα, αλλά και μυϊκά, νευρικά και άλλα, τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σε «κυτταρικές θεραπείες», για να αποκατασταθούν όργανα του σώματος που δεν λειτουργούσαν λόγω αρρώστιας ή λόγω ατυχήματος. Δινόταν δηλ. η ελπίδα ότι δε θα χρειαζόμασταν πια μεταμόσχευση, αλλά «αναπαραγωγή» οργάνων. Τα βλαστοκύτταρα ήταν ήδη γνωστά, όπως εκείνα του αίματος που βρίσκουμε στο μυελό των οστών και στο ίδιο το αίμα. Έχουν και αυτά ικανότητα να αυτο ανανεώνονται και μπορούν να εξειδικευτούν σε 12 Convention sur les Droits de l'homme et la biomédecine, Espagne, Oviedo, 1997, 13 J.A. THOMSON et al., Embryonic Stem Cell Lines Derived from Human Blastocysts, Science, 282, 6 nov. 1998,

13 Πανόραμα της ηθικής σκέψης για την ιατρική πρακτική στις αρχές της ζωής ερυθρά αιμοσφαίρια, ή σε λευκά ή σε άλλα ειδικά κύτταρα. Αλλά η ικανότητα διαφοροποίησης και εξειδίκευσης είναι πολύ μικρότερη από τα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα, που γι αυτό τα ονομάζουμε «πολυδύναμα». Το 1998 ήδη από καιρό γνωρίζαμε να τα χρησιμοποιούμε σε κυτταρικές θεραπείες, αυτές που συχνά ονομάζουμε «μεταμόσχευση μυελού των οστών». Είναι ηθικά και νομικά αποδεκτό να δημιουργούμε εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα αρχικά με ερευνητικό σκοπό και αργότερα ίσως με θεραπευτικό σκοπό; Οι τοποθετήσεις υπήρξαν και είναι πολλές και έντονες. Τα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα δεν μπορούν να ληφθούν παρά καταστρέφοντας το έμβρυο. Αυτό καθιστά απαράδεκτη τη λήψη βλαστοκυττάρων κατά τη κρίση αυτών που στο όνομα της αξίας του ανθρώπινου εμβρύου είναι αντίθετοι στην μετατροπή του σε πράγμα ή σε απλό σύνολο κυττάρων. Η αντίθετη τοποθέτηση τονίζει ότι είναι αντίθετο στην ελευθερία της έρευνας και αποτελεί αδιαφορία στον ανθρώπινο πόνο να μην εξερευνήσουμε αυτήν την θεραπευτική οδό και να μην αναπτύξουμε την έρευνα στις μεγάλες δυνατότητες αυτών των κυττάρων. Η συζήτηση συνεχιζόταν όταν μια νέα ανακάλυψη, πολύ εντυπωσιακή και αυτή, ήρθε να αλλάξει τα δεδομένα του προβλήματος. Το 2007 η ομάδα του καθηγητή Γιαμανάκα ανακάλυψε ότι ήταν δυνατό να «επαναπρογραμματίσουμε» τα εξειδικευμένα κύτταρα από έναν ενήλικο ή ένα παιδί, κύτταρα της επιδερμίδας για παράδειγμα, και να τα οδηγήσουμε πίσω στο πρωταρχικό τους στάδιο της μη εξειδίκευσης και της πολυδυναμίας 14. Στην πράξη, αυτή η ανακάλυψη αντί να δώσει λύση στο θέμα το όξυνε περισσότερο. Πολλοί από αυτούς που αντιτίθενται στην καταστροφή των εμβρύων ισχυρίζονται ότι αρκεί να χρησιμοποιήσουμε αυτά τα επαναπρογραμματισμένα κύτταρα. Αυτοί που θέλουν να συνεχίσουν να χρησιμοποιούν εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα ισχυρίζονται ότι είναι ουσιαστικό να αναπτυχθούν και οι δύο τεχνικές και ότι αν αψηφήσουμε τη μια από τις δύο, μπορεί η ανθρωπότητα να χάσει ανεκτίμητες ευκαιρίες. Δυστυχώς, τα επιστημονικά επιχειρήματα συγχέονται εσφαλμένα με τα ηθικά επιχειρήματα. Αυτό 14 K. TAKAHASHI et alli., Induction of Pluripotent Stem Cells from Adult Human Fibroblasts by Defined Factors, Cell, 2007 Nov 30;131(5):

14 Patrick Versperien κάνει τις διαφωνίες ακόμη πιο παθιασμένες. Θα ήταν πιο φρόνιμο να αναγνωρίσουμε ότι δεν μπορούμε να είμαστε πλήρως βέβαιοι, εκ των προτέρων, για τα αποτελέσματα μιας επιστημονικής έρευνας και ότι ο σεβασμός στην ανθρώπινη αξία πρέπει να υπερισχύσει οποιασδήποτε έρευνας. Η κλωνοποίηση Λείπει ο χρόνος για να αναφερθούμε σε όλες τις πρακτικές της βιοιατρικής που προκάλεσαν ηθικά ερωτήματα. Ας θυμηθούμε μόνο ένα γεγονός που προκάλεσε τεράστια έκπληξη, την κλωνοποίηση ενός πρόβατου από Σκωτσέζους επιστήμονες τους Keith Campbell και Ian Wilmut. Στις 23 Φεβρουαρίου 1997, ο κόσμος έμαθε την ύπαρξη ενός προβάτου, της Ντόλλυ, η οποία προέκυψε από ένα πυρήνα κυττάρου του μητρικού οργανισμού, ο οποίος εμφυτεύτηκε σε ωάριο από όπου είχε αφαιρεθεί ο δικός του πυρήνας. Η Ντόλλυ ήταν το πρώτο θηλαστικό που γεννήθηκε χωρίς την ένωση αρσενικού και θηλυκού γενετικού υλικού. Υπήρχε ο φόβος ότι κάτι τέτοιο θα μπορούσε να επιχειρηθεί και στον άνθρωπο. Υπήρξαν πολλές απαγορεύσεις πάνω σε αυτό. Το Συμβούλιο της Ευρώπης ψήφισε ένα κείμενο όπου απαγορεύεται «κάθε εγχείρημα που έχει σκοπό να δημιουργήσει άνθρωπο γενετικά ίδιο με άλλο άνθρωπο ζωντανό ή νεκρό. 15 Δεν επιτεύχθηκε όμως μια συμφωνία στην Ευρώπη πάνω στην απαγόρευση της κλωνοποίησης με σκοπό τη δημιουργία εμβρύων για ερευνητικούς και ενδεχομένως για θεραπευτικούς σκοπούς. Φαίνεται ότι και ο Ian Wilmut είχε την δυνατότητα στο Ηνωμένο Βασίλειο να προχωρήσει σε αυτήν την έρευνα αλλά την εγκατέλειψε όταν εκτίμησε τις δυνατότητες που προσφέρουν τα πολυδύναμα επαναπρογραμματισμένα βλαστοκύτταρα. Εθνικές επιτροπές βιοηθικής και ευρωπαϊκοί θεσμοί Οι νέες αυτές δυνατότητες έδωσαν να καταλάβουμε, κυρίως μετά την τεχνητή in vitro γονιμοποίηση και τη διάθεση εμβρύων για επιστημονικούς σκοπούς, ότι υπήρχε ανάγκη να μελετηθεί η νέα αυτή εξουσία πάνω στην ανθρώπινη αναπαραγωγή. 15 Protocole additionnel à la Convention sur les Droits de l'homme et la biomédecine portant interdiction du clonage d'êtres humains, coe.int/treaty/fr/ Treaties/Html/168.htm. 12

15 Πανόραμα της ηθικής σκέψης για την ιατρική πρακτική στις αρχές της ζωής Από τον Φεβρουάριο του 1983 ένα χρόνο μετά το πρώτο παιδί που γεννήθηκε με γονιμοποίηση in vitro στη Γαλλία, ιδρύθηκε μια συμβουλευτική εθνική επιτροπή για τις επιστήμες της ζωής και της υγείας με σκοπό «να δίνει τη γνώμη της πάνω σε ηθικά προβλήματα που προκύπτουν από την έρευνα σε τομείς της βιολογίας, της ιατρικής και της υγείας, προβλήματα που μπορεί να αφορούν στον άνθρωπο, σε μια κοινωνική ομάδα ή σε όλη την κοινωνία». 16 Τον Μάρτιο του 2011 η επιτροπή έδωσε 113 αναφορές με θέματα όπως την ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, την έρευνα στο έμβρυο, την προγεννητική διάγνωση, την κλωνοποίηση, τη γενετική, την ιατρική έρευνα στον άνθρωπο, κτλ. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες ίδρυσαν και αυτές, κυρίως μετά το 1990, εθνικές επιτροπές ή όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο διάφορες επιτροπές με πιο ειδικά καθήκοντα. Η ελληνική επιτροπή βιοηθικής σύμφωνα με τα στοιχεία μου ιδρύθηκε το Το Συμβούλιο της Ευρώπης υπήρξε ιδιαίτερα δραστήριο ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 70. Ένας από τους επίσημους στόχους είναι να επιδιώξει μια πιο στενή ένωση μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών ώστε να διασφαλίσει και να υπερασπιστεί τα ιδεώδη και τις αρχές που βασίζονται στο σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας και του Κράτους δικαίου που είναι η κοινή τους κληρονομιά. «Στις ελπίδες που φέρνει η πρόοδος στον τομέα [της βιοιατρικής] προστίθενται ορισμένες φορές και ανησυχίες που αφορούν στα πιο βασικά δικαιώματα του ανθρώπου» 18 και ιδιαίτερα ο σεβασμός της αξιοπρέπειάς του. Το 1984 υιοθετήθηκε μια Σύσταση της Επιτροπής των Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης πάνω στο γενετικό γονίδιο και τη γενετική θεραπεία, και το 1986 μια Σύσταση του Κοινοβουλίου «σχετικά με τη χρήση των εμβρύων για διαγνωστικούς θεραπευτικούς, επιστημονικούς, βιομηχανικούς και εμπορικούς σκοπούς» 19. Αυτή η Σύσταση λάβαινε υπόψη της την πολλαπλότητα των ηθικών τοποθετήσεων σχετικά με την αρχή της ζωής στα διάφορα κράτη μέλη αλλά έδειχνε 16 Décret n du 23 février 1983, Journal Officiel, 25 février Cf. COMETH, Conférence européenne des comités nationaux d éthique, healthbioethic/cometh/default_fr.asp. 18 Recommandation 1160 (1991) 1 relative à l'élaboration d'une convention de bioéthique,

16 Patrick Versperien και τη θέληση να εξασφαλίσει, όσο ήταν δυνατό, τη νομική προστασία του ανθρώπινου εμβρύου. Το 1985 το Συμβούλιο ίδρυσε την ειδική επιτροπή (ad hoc) για τη βιοηθική (CAHBI) με σκοπό να συντονίσει την προσπάθεια εξέτασης στο χώρο της βιοηθικής, να συμβουλεύει το κοινοβούλιο και να προετοιμάσει τις Συστάσεις του Συμβουλίου υπουργών. Την επιτροπή αυτή διαδέχθηκε το 1992 το Διευθυντήριο για τη Βιοηθική που συνέχισε το στόχο να προετοιμάσει τις Συστάσεις του Συμβουλίου και τη Συνθήκη για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και τη βιοιατρική, που τελικά υιοθετήθηκε τον Απρίλιο του Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έθεσε ως στόχο της να προασπίσει τις αξίες που αποτελούν μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ευρώπης. Οι βιοτεχνολογίες αποτελούν ωστόσο ένα τομέα κλειδί της έρευνας και της βιομηχανίας και οι κανονισμοί σχετικά με αυτές τις δραστηριότητες, η χρηματοδότηση της έρευνας, η κατοχύρωση των εφευρέσεων, έχουν προφανώς μια ηθική διάσταση που η Ένωση δεν μπορεί να αγνοήσει, ακόμη και αν οι διάφορες χώρες έχουν την ευθύνη της νομοθεσίας τους. Το Νοέμβριο του 1991 ιδρύθηκε η Ομάδα Συμβούλων για την Ηθική της Βιοτεχνολογίας, την οποία διαδέχθηκε το 1997 η ευρωπαϊκή Ομάδα ηθικής των επιστημών και των νέων τεχνολογιών. Σκοπός της είναι να συμβουλεύει την Επιτροπή για τις ηθικές αξίες της ευρωπαϊκής κοινωνίας οι οποίες διακυβεύονται στην έρευνα και στις νέες βιοτεχνολογίες. Δόθηκε έτσι μια κοινοποίηση στις 7 Μαΐου 2002 πάνω «στις ηθικές πτυχές της κατοχύρωσης επιστημονικών ανακαλύψεων που προκύπτουν από τις έρευνες στα ανθρώπινα βλαστοκύτταρα» 20. Χάρη στις συστάσεις αυτές, η Επιτροπή αποφάσισε να μην χρηματοδοτήσει την έρευνα πάνω στη δημιουργία εμβρύων για την έρευνα (συμπεριλαμβανομένης και της κλωνοποίησης), τις τροποποιήσεις του γονιδιώματος που θα μπορούσε να μεταδοθεί κληρονομικά και την κλωνοποίηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή. Άλλες πρωτοβουλίες Ο χρόνος λείπει και η εύρεση στοιχείων επίσης για να περιγράψουμε την ανάπτυξη πολλών και διαφορετικών θεσμών. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, χάρη στην πρωτοβουλία ανθρώπων που είχαν συνείδηση πόσο επείγουσα ήταν η μελέτη στο

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS).

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ Επικ. Καθηγητής Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΛΕΝΗ, Ph.D. Λέκτορας Εργαστήριο Βιολογίας, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Μικροβιολογικό & Ερευνητικό Εργαστήριο Καθ έξιν Αποβολές Οι καθ 'έξιν αποβολές είναι μια ασθένεια σαφώς διακριτή από τη στειρότητα, και που ορίζεται ως δύο ή περισσότερες αποτυχημένες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ Μαλτέζος Ιωάννης Κληρονομικότητα Το σώμα μας αποτελείται από εκατομμύρια κύτταρα εκ των οποίων τα περισσότερα εξ αυτών

Διαβάστε περισσότερα

Βιοτεχνολογία και Βιοηθική Ομάδα μαθητών: Συντονιστές Καθηγητές: Λύκειο Αγίου Αντωνίου Βιοηθική και Βιοτεχνολογία Βιοηθική Βιοτεχνολογία

Βιοτεχνολογία και Βιοηθική Ομάδα μαθητών: Συντονιστές Καθηγητές: Λύκειο Αγίου Αντωνίου Βιοηθική και Βιοτεχνολογία Βιοηθική Βιοτεχνολογία Βιοτεχνολογία και Βιοηθική Ομάδα μαθητών: Παπαδοπούλου Στυλιανή, Γεδεών Στέλλα, Ζίττης Γιάννης, Παπακώστα Αντιγόνη, Χαραλάμπους Ηλιάνα Συντονιστές Καθηγητές: Νικόλας Νικολάου, Παναγιώτης Βασιλείου, Μαργαρίτα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ- ΠΡΟΓΕΝΝΗΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ Δρ. Ε.Τρακάκης

ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ- ΠΡΟΓΕΝΝΗΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ Δρ. Ε.Τρακάκης ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ- ΠΡΟΓΕΝΝΗΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ Δρ. Ε.Τρακάκης Οι ανιχνευτικές εξετάσεις (screening test) έχουν ευρεία εφαρμογή και μεγάλη πρακτική χρησιμότητα στον προγεννητικό έλεγχο. Ο προγεννητικός έλεγχος

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 19 Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ἡ πρόοδος τῆς Ἰατρικῆς Βιοτεχνολογίας... 29 2. Προκλήσεις γιά τήν ἀρχή τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς... 36 3. Προκλήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Στην κεντρική σελίδα του δικτυακού τόπου www.embio.com.gr. μπορείτε να δείτε video της μονάδας embio

Στην κεντρική σελίδα του δικτυακού τόπου www.embio.com.gr. μπορείτε να δείτε video της μονάδας embio Στην κεντρική σελίδα του δικτυακού τόπου www.embio.com.gr μπορείτε να δείτε video της μονάδας embio 2 3 Ηλίας Θ. Γάτος MD Χειρουργός Γυναικολόγος - Μαιευτήρας Eιδικός στην εξωσωματική γονιμοποίηση και

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικό γλωσσάριο. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες. Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη.

Γενετικό γλωσσάριο. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες. Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. 12 Γενετικό γλωσσάριο Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. Ιανουάριος 2009 Τροποποιηµένο από το γλωσσάριο που αρχικά δηµιουργήθηκε από το Πάρκο Γενετικής Γνώσης London IDEAS (London

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΩΣ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗΣ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ. 1. Το ζήτημα της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ΙΥΑ) παρά το γεγονός ότι απασχολεί τη

ΝΟΜΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΩΣ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗΣ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ. 1. Το ζήτημα της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ΙΥΑ) παρά το γεγονός ότι απασχολεί τη ΝΟΜΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΩΣ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗΣ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι. ΓΕΝΙΚΑ 1. Το ζήτημα της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ΙΥΑ) παρά το γεγονός ότι απασχολεί τη χώρα μας τα τελευταία 30 χρόνια τουλάχιστον,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών

ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΛ: 2310892819 e-mail: hmesogiaki@ippokratio.gr

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις για το σπίτι και για σένα! 0.5 5. μελετούμε τους ζωντανούς οργανισμούς; Τρόποι μελέτης των ζωντανών οργανισμών Επιστημονική μέθοδος

Ασκήσεις για το σπίτι και για σένα! 0.5 5. μελετούμε τους ζωντανούς οργανισμούς; Τρόποι μελέτης των ζωντανών οργανισμών Επιστημονική μέθοδος Προγραμματισμός Διδακτέας Ύλης Βιολογίας Α Γυμνασίου 2012-2013 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Ενότητα Δραστηριότητες Βασικές Έννοιες Δ/κές Π/δοι Γνωριμία Εισαγωγικές σελίδες Γνωριμία με το βιβλίο μου 1 1 Ενότητα 1: Η Βιολογία

Διαβάστε περισσότερα

Προεμφυτευτική γενετική διάγνωση (P.G.D) σε χρωμοσωμικές ανωμαλίες και κληρονομικά νοσήματα

Προεμφυτευτική γενετική διάγνωση (P.G.D) σε χρωμοσωμικές ανωμαλίες και κληρονομικά νοσήματα Προεμφυτευτική γενετική διάγνωση (P.G.D) σε χρωμοσωμικές ανωμαλίες και κληρονομικά νοσήματα MAΡΙΑ ΠΑΠΑΛΟΥΚΑ Κλινική Εμβρυολόγος Μονάδα Αναπαραγωγικής Ιατρικής Περιεχόμενα Ορισμός Ιστορική Αναδρομή Γενετική

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες 12 Φυλοσύνδετη στο Χ Ή την τοπική σας κλινική γενετικής διάγνωσης: κληρονοµικότητα Εργαστήριο Ιατρικής Γενετικής Πανεπιστήµιο Αθηνών Νοσοκοµείο Παίδων " Αγία Σοφία" Αθήνα Τηλ: +210 7795553 http://iatriki-genetiki.med.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα. Τι είναι τα μεσεγχυματικά βλαστικά κύτταρα ΦΥΛΑΞΗ ΜΕΣΕΓΧΥΜΑΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ

Τι είναι τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα. Τι είναι τα μεσεγχυματικά βλαστικά κύτταρα ΦΥΛΑΞΗ ΜΕΣΕΓΧΥΜΑΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΦΥΛΑΞΗ ΑΙΜΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΟΜΦΑΛΙΟΥ ΛΩΡΟΥ ΦΥΛΑΞΗ ΜΕΣΕΓΧΥΜΑΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ 1 Τι είναι τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα Τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα αποτελούν την πηγή δημιουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Τµήµα Νοµικής Εφαρµογές ηµοσίου ικαίου (διδάσκοντες: Α. ηµητρόπουλος, Ζ. Παπαϊωάννου) Μερεντίτη Μαρία Α.Μ:1340200000864 Θέµα: ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΑΘΗΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αλέξανδρος Δ. Τζεφεράκος

Αλέξανδρος Δ. Τζεφεράκος Κλασσική Εξωσωματική Γονιμοποίηση και Εμβρυομεταφορά στο στάδιο της βλαστοκύστης Αλέξανδρος Δ. Τζεφεράκος «ΜΟΝΑΝΑΔΑ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ» μαιευτήρια «ΜΗΤΕΡΑ» και «ΛΗΤΩ» 2002 Κατά τη διαδικασία της εξωσωματικής

Διαβάστε περισσότερα

Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών

Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΛ: 2310892819

Διαβάστε περισσότερα

Δωρεά Αρχέγονων Αιμοποιητικών Κυττάρων Γεργιανάκη Ειρήνη

Δωρεά Αρχέγονων Αιμοποιητικών Κυττάρων Γεργιανάκη Ειρήνη Δωρεά Αρχέγονων Αιμοποιητικών Κυττάρων Γεργιανάκη Ειρήνη Δωρεά Ομφαλικού Αίματος Τι είναι το ομφαλoπλακουντιακό αίμα; «Ομφαλοπλακουντιακό» ονομάζουμε το αίμα που μπορεί να ληφθεί από τον ομφάλιο λώρο και

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 31-10 -2014

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 31-10 -2014 3ος ΚΥΚΛΟΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ ΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΥΓΕΙΑΣ 15:30-16:00μμ 16:00-17:00μμ 17:00-17:30μμ 17:30-17:50μμ 17:50-18:00μμ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 31-10 -2014 Προεδρείο: Ν. Μοσχονάς Εγγραφές Χαιρετισμοί.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Αθήνα, 20/05/2015 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 13 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Μαιευτικής Γυναικολογίας στο Βόλο, 28-31 Μαΐου 2015 Στο πλαίσιο της συνεχιζόμενης ιατρικής εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α.

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α. ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ Η ανικανότητα σύλληψης μετά από ένα χρόνο σεξουαλικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Μεταλλάξεις είναι οι αλλαγές στην αλληλουχία των νουκλεοτιδίων που συμβαίνουν στο γενετικό υλικό ενός οργανισμού τόσο σε γονιδιακό επίπεδο (γονιδιακές μεταλλάξεις)

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΑΜΠΑΤΣΙΑΣ ΛΑΜΠΡΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΟΣ-ΜΑΙΕΥΤΗΡΑΣ

ΜΠΑΜΠΑΤΣΙΑΣ ΛΑΜΠΡΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΟΣ-ΜΑΙΕΥΤΗΡΑΣ ΚΑΘ` ΕΞΙΝ ΑΠΟΒΟΛΕΣ (πληροφορίες για το κοινό σύμφωνα με το Βρετανικό κολλέγιο μαιευτήρωνγυναικολόγων) για περισσότερες πληροφορίες η γυναίκα πρέπει να συμβουλεύεται το γυναικολόγο της. ΓΕΝΙΚΑ Αποβολή είναι

Διαβάστε περισσότερα

Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος. Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά

Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος. Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά Η νέα εποχή στον Προγεννητικό Έλεγχο: Μοριακός Καρυότυπος - array CGH - Συγκριτικός γενωμικός υβριδισμός με μικροσυστοιχίες

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ

ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ Σύνδροµο Down Το σύνδροµο Down είναι µια γενετική ανωµαλία ου εριλαµβάνει συνδυασµό χαρακτηριστικών, ό ως νευµατική καθυστέρηση, συγκεκριµένα χαρακτηριστικά ροσώ ου και συχνά καρδιακά

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ 1) ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ ΤΩΝ ΧΡΩΜΟΣΩΜΑΤΩΝ ΕΥΠΛΟΕΙΔΙΑ: ΚΑΘΕ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΟ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ Ν (ΑΠΛΟΕΙΔΕΣ ΓΟΝΙΔΙΩΜΑ) 3Ν ΑΥΘΟΡΜΗΤΕΣ ΑΠΟΒΟΛΕΣ 4Ν τριπλοειδία Α) Γονιμοποίηση ωαρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΙΤΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΙΤΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΙΤΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ(40 μονάδες) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: / / 2009 ΤΑΞΗ: Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2 ώρες(βιολογία-χημεία) Όνομα μαθητή /

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. 3089 (ΦΕΚ Α 327/23-12-2002) ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΒΟΗΘΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ.

ΝΟΜΟΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. 3089 (ΦΕΚ Α 327/23-12-2002) ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΒΟΗΘΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ. ΝΟΜΟΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. 3089 (ΦΕΚ Α 327/23-12-2002) ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΒΟΗΘΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ. Άρθρο πρώτο Στη θέση των ήδη καταργηµένων µε το άρθρο 17 του Ν. 1329/1983 άρθρων 1455-1460 του Αστικού Κώδικα

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας, 32 χρονών. Άρτεμις, 30 χρονών

Κώστας, 32 χρονών. Άρτεμις, 30 χρονών Να προχωρήσουν η Άρτεμις και ο Κώστας σε υποβοηθούμενη αναπαραγωγή; Ο Κώστας και η Άρτεμις είναι ένα ζευγάρι που δυσκολεύονται να αποκτήσουν παιδί. Επισκέφθηκαν τον γιατρό τους και ανέφεραν τα πιο κάτω

Διαβάστε περισσότερα

«Ευθανασία - Ένα κατ' εξοχήν βιοηθικό πρόβλημα»

«Ευθανασία - Ένα κατ' εξοχήν βιοηθικό πρόβλημα» «Ευθανασία - Ένα κατ' εξοχήν βιοηθικό πρόβλημα» Διονύσιος Ραζής ιατρός παθολόγος - ογκολόγος Το πρόβλημα της ευθανασίας είναι πολύ παλιό. Υπάρχει απ' όταν ο άνθρωπος οργανώθηκε σε κοινωνίες. Σήμερα όμως

Διαβάστε περισσότερα

Εγκυμοσύνη και Ιοντίζουσες Ακτινοβολίες

Εγκυμοσύνη και Ιοντίζουσες Ακτινοβολίες Εγκυμοσύνη και Ιοντίζουσες Ακτινοβολίες Υπάρχουν περιπτώσεις που μια μέλλουσα μητέρα χρειάζεται να υποβληθεί σε κάποια ιατρική διαγνωστική εξέταση ή θεραπεία με ιοντίζουσες ακτινοβολίες. Επίσης, δεν είναι

Διαβάστε περισσότερα

cell-free DNA στο μητρικό αίμα

cell-free DNA στο μητρικό αίμα cell-free DNA στο μητρικό αίμα Εφαρμογή στην κλινική πράξη στην Ελλάδα Παπαϊωάννου Γεώργιος-Κων/νος, PhD Υπεύθυνος Ιατρικής Εμβρύου Maιευτική & Γυναικολογική Κλινική ΓΑΙΑ Cell free DNA / Εισαγωγή στην

Διαβάστε περισσότερα

Το έμβρυο ως «ασθενής»: Προεμφυτευτική Γενετική Διάγνωση και επιλογή εμβρύου. Βιοηθική προσέγγιση. Aλεξάνδρα Ντρουμπογιάννη

Το έμβρυο ως «ασθενής»: Προεμφυτευτική Γενετική Διάγνωση και επιλογή εμβρύου. Βιοηθική προσέγγιση. Aλεξάνδρα Ντρουμπογιάννη Το έμβρυο ως «ασθενής»: Προεμφυτευτική Γενετική Διάγνωση και επιλογή εμβρύου. Βιοηθική προσέγγιση The embryo as patient. Preimplantation Genetic Diagnosis and the selection of embryos. A Bioethical approach

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση

Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση Κυτταρική διαίρεση: παραγωγή γενετικά πανομοιότυπων θυγατρικών κυττάρων Κυτταρική διαίρεση Μονοκύτταροι οργανισμοί: η διαίρεση του κυττάρου συνεπάγεται αναπαραγωγή ολόκληρου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ:ΣΕΥΠ ΤΜΗΜΑ:ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:κ.ΚΥΠΑΡΙΣΣΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΜΑΘΗΜΑ:ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ II

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ:ΣΕΥΠ ΤΜΗΜΑ:ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:κ.ΚΥΠΑΡΙΣΣΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΜΑΘΗΜΑ:ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ II ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ:ΣΕΥΠ ΤΜΗΜΑ:ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:κ.ΚΥΠΑΡΙΣΣΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΜΑΘΗΜΑ:ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ II ΘΕΜΑ:ΑΓΩΓΗ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΑΝΑΙΜΙΑ ΜΠΑΡΟΥΤΑ ΣΠΥΡΙΔΟΥΛΑ 2008 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμητικά Δεδομένα Στα Μαιευτήρια των Δημόσιων Νοσηλευτηρίων για το έτος 2007

Αριθμητικά Δεδομένα Στα Μαιευτήρια των Δημόσιων Νοσηλευτηρίων για το έτος 2007 Αριθμητικά Δεδομένα Στα Μαιευτήρια των Δημόσιων Νοσηλευτηρίων για το έτος 2007 Η φύση έχει προικίσει τη γυναίκα με ένα θείο δώρο: να μπορεί να φέρνει στον κόσμο τα παιδιά της. Είναι έτσι φτιαγμένη για

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚ ΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ηµεροµηνία Ώρα Αίθουσα ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΕΚ ΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ηµεροµηνία Ώρα Αίθουσα ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΕΚ ΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Πόλη Ηµεροµηνία Ώρα Αίθουσα Σαλαµίνα 17 Μαρτίου 2012 09:30 πµ Κινηµατοθέατρο Ναυστάθµου

Διαβάστε περισσότερα

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 1. Πρόλογος 2. Τι είναι η Κατά Πλάκας Σκλήρυνση/Πολλαπλή Σκλήρυνση 3. Λίγα λόγια για τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Πολλαπλής Σκλήρυνσης Π ρ ό λ ο γ ο ς Ο λόγος της σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΒΙΟΗΘΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΟ ΓΑΜΟ

ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΒΙΟΗΘΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΟ ΓΑΜΟ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΒΙΟΗΘΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΟ ΓΑΜΟ Ημερίδα Ι. Μητροπόλεως Δημητριάδος με θέμα: «Χριστιανοί της Ευρώπης και σύγχρονα ηθικά διλήμματα» Βόλος 22.11.2014 π. Βασίλειος Καλλιακμάνης Καθηγητής Τμήματος Θεολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΡΩΤΗΣΗ 1 ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ (Να απαντηθούν τέσσερις από τις έξι ερωτήσεις) Οκτώβριος 2010 Η 17χρονη σήμερα Α, δημοσιεύει,

Διαβάστε περισσότερα

Ωρολόγιο Πρόγραμμα Εαρινού Εξαμήνου Ακαδημαϊκό Έτος 2012-2013

Ωρολόγιο Πρόγραμμα Εαρινού Εξαμήνου Ακαδημαϊκό Έτος 2012-2013 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ» Βιόπολις, 41110 Λάρισα E-mail: messinis@med.uth.gr Τηλ. 2413502795, 2413502796 Fax.

Διαβάστε περισσότερα

Βαρβάρα Τραχανά Επίκουρος Καθηγήτρια Κυτταρικής Βιολογίας

Βαρβάρα Τραχανά Επίκουρος Καθηγήτρια Κυτταρικής Βιολογίας ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΙΙ Βλαστοκύτταρα Βαρβάρα Τραχανά Επίκουρος Καθηγήτρια Κυτταρικής Βιολογίας Βλαστοκύτταρα: Κατανόηση βασικών βιολογικών διαδικασιών I.Ανάπτυξη II.Επιδιόρθωση/Αναγέννηση III.Καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΟ/ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΘΕΜΑ. Καθηγητής Μποµπ Γουίλλιαµσον AO, FRS Καθηγητής Ιατρικής Γενετικής του Πανεπιστηµίου της Μελβούρνης, Αυστραλία

ΙΑΤΡΙΚΟ/ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΘΕΜΑ. Καθηγητής Μποµπ Γουίλλιαµσον AO, FRS Καθηγητής Ιατρικής Γενετικής του Πανεπιστηµίου της Μελβούρνης, Αυστραλία ΙΑΤΡΙΚΟ/ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΘΕΜΑ Υπάρχουσες Κλινικές Προοπτικές για Γονιδιακές Θεραπείες και η Χρήση Βλαστικών Κυττάρων για την Αντιµετώπιση της Κυστικής Ίνωσης και άλλων Γενετικών ιαταραχών του Dace Shugg Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 ΘΕΜΑ Α Α1.δ Α2.γ Α3.β Α4.γ Α5.β ΘΕΜΑ Β Β1. 4,2,1,6,3,5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. πριμόσωμα γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Τι πρέπει να γνωρίζετε για τη στείρωση των ζώων

Τι πρέπει να γνωρίζετε για τη στείρωση των ζώων Τι πρέπει να γνωρίζετε για τη στείρωση των ζώων Υπάρχει πρόβλημα υπερπληθυσμού αδέσποτων ζώων? Κάθε χρόνο, εκατομμύρια αδέσποτα σκυλιά και γατιά, συμπεριλαμβανομένων κουταβιών και μικρών ψιψίνων, τραυματίζονται,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ. 2. (α) Ποια μέρη του γεννητικού συστήματος του άνδρα δείχνουν οι αριθμοί 1-8 στο σχήμα;

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ. 2. (α) Ποια μέρη του γεννητικού συστήματος του άνδρα δείχνουν οι αριθμοί 1-8 στο σχήμα; ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ 1. (α) Τι αντιπροσωπεύουν οι αριθμοί 1-6 στο σχήμα; (β) Εξηγήστε τι είναι τα ωοθυλάκια και ποιος είναι ο ρόλος τους. (γ) Σε ποιο μέρος του γεννητικού συστήματος της γυναίκας αρχίζει η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Επιλεγόµενο µάθηµα «Εισαγωγή στην Πρωτοβάθµια Φροντίδα Υγείας και τη Γενική Ιατρική»

Επιλεγόµενο µάθηµα «Εισαγωγή στην Πρωτοβάθµια Φροντίδα Υγείας και τη Γενική Ιατρική» Προαγωγή της Υγείας - Βαθµίδες Πρόληψης Στις "αναπτυγµένες" κοινωνίες οι κύριες αιτίες νοσηρότητας και θνησιµότητας είναι τα χρόνια νοσήµατα. Τα νοσήµατα αυτά είναι αποτέλεσµα µακρόχρονης έκθεσης του οργανισµού

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω λέμφωμα; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω λέμφωμα; Πώς θα το καταλάβω; Πώς θα το καταλάβω; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Μήπως έχω λέμφωμα; Η έγκαιρη διάγνωση, σώζει ζωές Ο οδηγός αυτός έχει γραφτεί για να σας εφοδιάσει με πληροφορίες και συμβουλές, ώστε να αξιολογήσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Β Α2. Γ Α3. Α Α4. Α5. Γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ B1. Α (Σωµατικά κύτταρα στην αρχή της µεσόφασης): 1, 4, 5, 6 Β (Γαµέτες): 2, 3, 7, 8 Β2. (Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου για την «Ιατρική υποβοήθηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή» Ι. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

ΕΙΣΗΓΗΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου για την «Ιατρική υποβοήθηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή» Ι. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΕΙΣΗΓΗΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου για την «Ιατρική υποβοήθηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή» Ι. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ 1. Η αλματώδης ανάπτυξη των ιατρικών μεθόδων που υποβοηθούν την ανθρώπινη αναπαραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Βιοτεχνολογικά φάρμακα, θεραπευτική κλωνοποίηοη και κυτταρικές θεραπείες

Βιοτεχνολογικά φάρμακα, θεραπευτική κλωνοποίηοη και κυτταρικές θεραπείες Βιοτεχνολογικά φάρμακα, θεραπευτική κλωνοποίηοη και κυτταρικές θεραπείες Ασιέριος Σ. Τσιφτσόγλου Καθηγητής Φαρμακολογίας, Εργαστήριο Φαρμακολογίας, Τμήμα Φαρμακευτικής, ΑΠΘ ΕΙΣΑΓΩΓΗ: ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Δωρεά ομφαλοπλακουντιακού αίματος. Μία ανεκτίμητη προσφορά ζωής για όλους!

Δωρεά ομφαλοπλακουντιακού αίματος. Μία ανεκτίμητη προσφορά ζωής για όλους! Δωρεά ομφαλοπλακουντιακού αίματος Μία ανεκτίμητη προσφορά ζωής για όλους! Σελ. 3 H Ελληνική Τράπεζα Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος Σελ. 4 Oμφαλοπλακουντιακό αίμα (ΟΠΑ) Αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα Σελ. 6

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικός Έλεγχος για Λόγους Υγείας

Γενετικός Έλεγχος για Λόγους Υγείας Γενετικός Έλεγχος για Λόγους Υγείας ΚΆΤΩ ΑΠΌ ΠΟΙΕΣ ΣΥΝΘΉΚΕΣ ΠΡΟΒΛΈΠΕΤΑΙ Ο ΓΕΝΕΤΙΚΌΣ ΈΛΕΓΧΟΣ; ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΉ ΓΕΝΕΤΙΚΉ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΉ ΤΙ ΨΆΧΝΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΓΕΝΕΤΙΚΌ ΈΛΕΓΧΟ; Η ΔΙΚΉ ΣΑΣ ΑΠΌΦΑΣΗ Γενετικός Έλεγχος

Διαβάστε περισσότερα

ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS)

ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) 12 ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. Ιανουάριος 2009 Τροποποιήθηκε από φυλλάδια που εκδόθηκαν από τα νοσοκοµεία Guy s και St Thomas στο Λονδίνο,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 Παρασκευή, 22 Μα ου 2015 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ Α A1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ.

Διαβάστε περισσότερα

Ιατρική-Οι ετεροπολικοί δεσμοί της με την ασφάλεια Security Manager Forum 2014 Καμπανάρου Σταματίνα

Ιατρική-Οι ετεροπολικοί δεσμοί της με την ασφάλεια Security Manager Forum 2014 Καμπανάρου Σταματίνα Ιατρική-Οι ετεροπολικοί δεσμοί της με την ασφάλεια Security Manager Forum 2014 Καμπανάρου Σταματίνα Ιατρός Ακτινοδιαγνώστης 1. Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο 2. Μονάδα Έρευνας Ακτινολογίας Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία.

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Οικογενειακή Αγωγή Ι Σχολική Χρονιά: 2007 2008 Καθηγήτρια Οικιακής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΏΝ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ ΜΕ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΡΓΟΥ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΏΝ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ ΜΕ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΡΓΟΥ Τμήμα Προσωπικού Ταχ. Δ/νση : Σωρανού του Εφεσίου 4, 115 27 Αθήνα Τηλέφωνο : 2106597617-619 - 620 E mail : atzamali@bioacademy.gr vmaridaki@bioacademy.gr Αθήνα: 30/10/2012 Αριθμ. Πρωτοκ.: 2172 ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ & ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ

ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ & ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ & ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ WORKSHOP Σάββατο 27 Ιουνίου 2015 ΚΑΛΑΜΑΤΑ Ναυαρίνου & Ρήγα Φεραίου Καλαμάτα Οργάνωση: ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ WORKSHOP 09:30 10:15 Χαιρετισμοί Δραστηριότητες της ΕΕΑΙ Ευγένιος Κουμαντάκης,

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΣΤΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΣΤΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΣΤΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Κυρίες και κύριοι Ο σύλλογος Ευ ζω με τον καρκίνο ιδρύθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης, πριν δέκα χρόνια, με σκοπό τη στήριξη ασθενών και

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ 556 3 Ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ Ματούλας Γεώργιος άσκαλος Σ Ευξινούπολης

Διαβάστε περισσότερα

Βλαστοκύτταρα:Η χρήση τους στη θεραπεία ασθενειών

Βλαστοκύτταρα:Η χρήση τους στη θεραπεία ασθενειών Βλαστοκύτταρα:Η χρήση τους στη θεραπεία ασθενειών Εργασία στο μάθημα της Βιολογίας Γυμνάσιο Κερατέας Δήμητρα Κοντού Νεφέλη Καλπάκα Γ2 Σχολικό έτος:2014-2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η πρόοδος της τεχνολογίας είναι ραγδαία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12 ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ-ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12 ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ-ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12 ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ-ΑΝΑΠΤΥΞΗ 2o ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ - ΓΗ_Α_ΒΙΟ_0_11208 Ι. Ένα από τα τμήματα του αναπαραγωγικού συστήματος του άνδρα είναι η εκφορητική οδός του σπέρματος η οποία ξεκινά από την επιδιδυμίδα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Εργασία με θέμα:βιοιατρική και Σύνταγμα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Εργασία με θέμα:βιοιατρική και Σύνταγμα ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ:Ν.Ο.Π.Ε. ΤΜΗΜΑ:ΝΟΜΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ:2007-2008 ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Εργασία με θέμα:βιοιατρική και Σύνταγμα Επιμέλεια: Καψάσκη Ιφιγένεια(Α.Μ.1340200400168)

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

Άλλο κονδυλώματα κι άλλο HPV;

Άλλο κονδυλώματα κι άλλο HPV; Άλλο κονδυλώματα κι άλλο HPV; Στην ουσία πρόκειται για το ίδιο πράγμα. Κονδυλώματα είναι η αρχαία ονομασία και HPV είναι η σύγχρονη ιατρική ορολογία και σημαίνει Human Pappiloma Virus ή στα ελληνικά Ιός

Διαβάστε περισσότερα

screening πρωτου τριμηνου

screening πρωτου τριμηνου Universitäts-Frauenklinik Essen screening πρωτου τριμηνου Τι ονομαζεται screening πρωτου τριμηνου Εδω αξιολογειται ο κινδυνος υπαρξης ανωμαλιας χρωματοσωματων στο εμβρυο οπως( π.χ. (συνδρομο Down, συνδρομο

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου:

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου: Γλωσσάρι Αναπηρίας Αντί προλόγου: Το γλωσσάρι συντάχθηκε με κύριο στόχο την ενημέρωση του ευρύτερου κοινού, όσον αφορά το σύνδρομο Down, αλλά και τα δικαιώματα των παιδιών με αναπηρία. Δυστυχώς η κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008 ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008 Ορισμοί Γενετική: μελέτη της κληρονομικότητας και των παραλλαγών της Ιατρική γενετική: η γενετική του ανθρώπινου είδους Κλινική γενετική:

Διαβάστε περισσότερα

Στο Εργαστήριο Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής προσφέρονται διαγνωστικές εξετάσεις που σχετίζονται με την ανδρική υπογονιμυπογονημότηταότητα όπως:

Στο Εργαστήριο Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής προσφέρονται διαγνωστικές εξετάσεις που σχετίζονται με την ανδρική υπογονιμυπογονημότηταότητα όπως: Σ. Κονιδάρης Αν. Καθηγητής Μαιευτικής Γυναικολογίας Στ. Μπάκα Επ. Καθηγήτρια Βιοπαθολογίας Π. Βάκας Επ. Καθηγητής Μαιευτικής Γυναικολογίας Δ. Τζανακάκη Κλινική Εμβρυολόγος Στο Τμήμα Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Τι ονομάζουμε προστάτη και πoιός ο ρόλος του.

Τι ονομάζουμε προστάτη και πoιός ο ρόλος του. : Τι ονομάζουμε προστάτη και πoιός ο ρόλος του. Ο προστάτης είναι ένας μικρός αδένας των αρσενικών θηλαστικών, περιλαμβανομένων και των ανδρών, που βρίσκεται κάτω από την ουροδόχο κύστη και περιβάλλει

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4510, 15.5.2015 69(I)/2015 Ο ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΩΣ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗΣ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2015

Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4510, 15.5.2015 69(I)/2015 Ο ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΩΣ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗΣ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2015 Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4510, 15.5.2015 Ν. 69(Ι)/2015 69(I)/2015 Ο ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΩΣ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗΣ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2015 ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ Άρθρο ΜΕΡΟΣ Ι - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ 1. Συνοπτικός

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Η νομική διάσταση των σπάνιων νοσημάτων.

Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Η νομική διάσταση των σπάνιων νοσημάτων. 1 Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ Θέμα ημερίδας: Χρόνος ημερίδας: Σπάνια νοσήματα και Ε.Σ.Υ. 21-6-09, ώρα 09:30 π.μ. 13:30 μ.μ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΕΓΓΡΑΦΗΣ ΣΥΓΚΑΤΑΘΕΣΗΣ ΚΑΤΟΠΙΝ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ

ΕΝΤΥΠΟ ΕΓΓΡΑΦΗΣ ΣΥΓΚΑΤΑΘΕΣΗΣ ΚΑΤΟΠΙΝ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΕΓΓΡΑΦΗΣ ΣΥΓΚΑΤΑΘΕΣΗΣ ΚΑΤΟΠΙΝ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ Τίτλος Μελέτης: Ιδιοπαθής φλεγμονώδης νόσος του εντέρου και προκαρκινικές αλλοιώσεις /καρκίνος του τραχήλου της μήτρας. Παρακαλώ διαβάστε προσεκτικά αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Σταδιοδρομία 2014. Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης 30-11-2014. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου

Σταδιοδρομία 2014. Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης 30-11-2014. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου Επάγγελμα: Γενετιστής - Μοριακός Βιολόγος Σταδιοδρομία 2014 Κωνσταντίνος Βοσκαρίδης Τμήμα Βιολογικών Επιστημών & Κέντρο Ερευνών Μοριακής Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κύπρου 30-11-2014 20 Νοεμβρίου, 2010 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική

Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική Χρυσούλα Πιτσούλη, Ph.D. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Κύπρου (pitsouli@ucy.ac.cy) Η Βιολογία μελετά τη ζωή Η Βιοϊατρική αποτελεί εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΓΚΑΤΑΘΕΣΗΣ για συµµετοχή σε πρόγραµµα έρευνας (Τα έντυπα αποτελούνται συνολικά από... σελίδες)

ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΓΚΑΤΑΘΕΣΗΣ για συµµετοχή σε πρόγραµµα έρευνας (Τα έντυπα αποτελούνται συνολικά από... σελίδες) (Τα έντυπα αποτελούνται συνολικά από... σελίδες) Καλείστε να συµµετάσχετε σε ένα ερευνητικό πρόγραµµα. Πιο κάτω (βλ. «Πληροφορίες για Ασθενείς ή/και Εθελοντές») θα σας δοθούν εξηγήσεις σε απλή γλώσσα σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ (Να απαντηθούν τέσσερις από τις έξι ερωτήσεις) ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 ΕΡΩΤΗΣΗ 1 Α. Ο Α και η Β τέλεσαν το γάμο

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ

ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ Μεσογείων 6, Αμπελόκηποι 115 27 ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ [1]/[6] ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ Εισαγωγή Περίπου το 15% των ζευγαριών δεν είναι σε θέση να συλλάβουν μετά από ένα χρόνο ελεύθερων σεξουαλικών επαφών.

Διαβάστε περισσότερα