ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ. Βοηθητικές Σημειώσεις.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ. Βοηθητικές Σημειώσεις."

Transcript

1 ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΣΤΗ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΥΛΙΚΩΝ Βοηθητικές Σημειώσεις Περιβάλλον Ι Εισαγωγή στην Επιστήμη & Τεχνολογία Προστασίας του Περιβάλλοντος Δρ. Μάριος Τσέζος Καθηγητής Ε.Μ.Π. Δρ. Εμμανουέλα Ρεμουντάκη Επ. Καθηγήτρια Ε.Μ.Π. Αθήνα 2010

2

3 i Πρόλογος Ως περιβάλλον συνήθως εννοείται το άθροισμα όλων των εξωτερικών παραγόντων και συνθηκών που επηρεάζουν κατά τον οποιονδήποτε τρόπο τα έμβια όντα και περιλαμβάνει όλους τους ζώντες οργανισμούς και τις μη ζώσες οντότητες. Η μελέτη του περιβάλλοντος είναι αντικείμενο της Περιβαλλοντικής Επιστήμης (Environmental Science) ενώ οι επεμβάσεις στο περιβάλλον και τα αντίστοιχα τεχνικά έργα είναι αντικείμενα της Περιβαλλοντικής Μηχανικής (Environmental Engineering). H Περιβαλλοντική Μηχανική αντλεί γνώσεις από την Περιβαλλοντική Επιστήμη έτσι ώστε να μπορέσει να λειτουργήσει ορθά. Το αντικείμενο του παρόντος μαθήματος είναι η παρουσίαση των βασικών αρχών της Περιβαλλοντικής Επιστήμης και της Περιβαλλοντικής Μηχανικής με στόχο την προετοιμασία της διδασκαλίας εξειδικευμένων μαθημάτων Περιβαλλοντικής Μηχανικής σε επόμενα εξάμηνα. Το περιεχόμενο του μαθήματος χωρίζεται σε δύο μεγάλες ενότητες. Η πρώτη ενότητα αφορά τη δομή των οικοσυστημάτων, τη λειτουργία των φυσικών κύκλων και βασικές αρχές σχετικές με τη ρύπανση των συστημάτων επιφανειακών υδάτων. Η δεύτερη ενότητα πραγματεύεται την περιγραφή μερικών βασικών στοιχείων της ατμόσφαιρας, της δυναμικής της και της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Οι σημειώσεις υλοποιήθηκαν χάρη στην αποκλειστική επιμέλεια του κειμένου και των σχημάτων από την κυρία Παυλίνα Κούση, Μεταλλουργό Μηχανικό και Υποψηφία Διδάκτορα στο Εργαστήριο Επιστήμης και Τεχνολογίας Προστασίας του Περιβάλλοντος. Για τη σημαντικότατη συμβολή της καθώς και για την ποιότητα της δουλειάς της, οι συγγραφείς την ευχαριστούν θερμά. Μάριος Τσέζος & Εμμανουέλα Ρεμουντάκη Αθήνα, Απρίλιος 2006

4

5 iii Πίνακας περιεχομένων ΠΡΟΛΟΓΟΣ... i ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ...iii ΕΙΣΑΓΩΓΗ... ix 1. ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Μάριος Τσέζος ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ Βιοτική δομή Κατηγορίες οργανισμών Τροφικές σχέσεις, τροφική αλυσίδα, τροφικά δίκτυα και τροφικά επίπεδα Μη τροφικές σχέσεις Αβιοτικοί παράγοντες Βέλτιστα, Ζώνες πίεσης, Όρια ανοχής Νόμος περιοριστικών παραγόντων ΓΙΑΤΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΟΥΝ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ; Κλίμα Άλλοι αβιοτικοί παράγοντες και μικροκλίμα Βιοτικοί παράγοντες Φυσικά φράγματα ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ: ΤΡΟΠΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Μάριος Τσέζος ΣΤΟΙΧΕΙΑ, ΖΩΗ, ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ Οργάνωση των στοιχείων σε ζώντα και μη ζώντα συστήματα Θέματα ενέργειας Ύλη και ενέργεια ΑΡΧΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ Κύκλοι θρεπτικών συστατικών Ο κύκλος του άνθρακα Ο κύκλος του φωσφόρου Ο κύκλος του αζώτου Ο κύκλος του θείου Ροή ενέργειας... 39

6 iv Ροή ενέργειας και μειούμενη βιομάζα στα ανώτερα τροφικά επίπεδα ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Μάριος Τσέζος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΚΘΕΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Χρόνος διπλασιασμού Χρόνος ημίσειας ζωής Ανάλυση ρυθμών ανάπτυξης ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΠΟΡΩΝ Εκθετικοί ρυθμοί παραγωγής πόρων Συμμετρικός κύκλος παραγωγής ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Μέγιστη βιώσιμη απόδοση ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΩΝ ΥΔΑΤΩΝ Μάριος Τσέζος ΥΔΡΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΣΥΣΤΑΣΗ ΦΥΣΙΚΩΝ ΥΔΑΤΩΝ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΩΝ ΥΔΑΤΩΝ ΦΥΣΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΥΔΑΤΩΝ Αιωρούμενα στερεά Προέλευση Επιδράσεις Μέτρηση Γεύση και οσμή Προέλευση Μέτρηση Θερμοκρασία Προέλευση Επιδράσεις Θολερότητα Προέλευση Επιδράσεις Μέτρηση Χρώμα Προέλευση Επιδράσεις Μέτρηση ΧΗΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΥΔΑΤΩΝ Ολικά διαλελυμένα στερεά... 80

7 Πίνακας περιεχομένων v Προέλευση Επιδράσεις Μέτρηση Συγκέντρωση μετάλλων Μη τοξικά μέταλλα Τοξικά μέταλλα Παρουσία θρεπτικών συστατικών Άζωτο Φώσφορος Παρουσία οργανικών συστατικών Μη βιοαποικοδομήσιμα οργανικά συστατικά Βιοαποικοδομήσιμα οργανικά συστατικά Μέτρηση ποσότητας οργανικών συστατικών ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΒΙΟΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΙΜΩΝ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ Στοιχεία Περιβαλλοντικής Μικροβιολογίας Η ανάπτυξη των μικροοργανισμών Ο μεταβολισμός των μικροοργανισμών Η κινητική της ανάπτυξης των μικροοργανισμών. Το μαθηματικό πρότυπο του Monod Βιοχημικά απαιτούμενο οξυγόνο (BOD) Δοκιμή BOD πέντε ημερών Προσομοίωση BOD ως αντίδραση πρώτης τάξης Η σταθερά ταχύτητας της αντίδρασης BOD, k Νιτροποίηση Άλλα μεγέθη μέτρησης του απαιτούμενου οξυγόνου Συγκέντρωση διαλελυμένου οξυγόνου σε επιφανειακά ύδατα Αποξυγόνωση Επαναερισμός Καμπύλη μείωσης οξυγόνου ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΥΔΑΤΩΝ Βιολογικοί δείκτες Παθογόνοι οργανισμοί ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ: ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Εμμανουέλα Ρεμουντάκη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός Εισαγωγικές παρατηρήσεις ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΑΕΡΑ Σπουδαιότητα της ατμόσφαιρας Σύσταση του ατμοσφαιρικού αέρα ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΡΥΠΑΝΤΩΝ ΣΤΗΝ

8 vi ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΡΥΠΑΣΜΕΝΗ ΚΑΙ ΜΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Ατμοσφαιρικοί ρυπαντές Ρυπασμένη και μη ατμόσφαιρα ΤΑ ΦΥΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ Εισαγωγή Η ΠΙΕΣΗ Μεταβολή της ατμοσφαιρικής πίεσης με το ύψος Χρονική μεταβολή της ατμοσφαιρικής πίεσης Η ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ Μεταβολές της θερμοκρασίας στο χώρο Μεταβολές της θερμοκρασίας στο χρόνο ΥΓΡΑΣΙΑ - ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΕΙΣ ΟΙ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΕΣ ΚΛΙΜΑΚΕΣ ΣΥΝΟΨΗ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΑΕΡΑ Εμμανουέλα Ρεμουντάκη ΝΟΜΟΙ ΠΟΥ ΔΙΕΠΟΥΝ ΤΙΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΑΕΡΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΩΝ ΑΥΤΩΝ Εξίσωση κατάστασης τελείων αερίων Πρώτος νόμος της Θερμοδυναμικής. Κλειστή και ανοιχτή μεταβολή Νόμος του Joule Σχέση του Mayer Παραγόμενο έργο από αέριο που εκτονώνεται πολύ αργά ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΗΣ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΜΕΣΑ ΣΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΑ ΣΩΜΑΤΙΔΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΩΝ ΤΟΥΣ ΟΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΑΕΡΑ Ισοβαρείς μεταβολές Αδιαβατικές μεταβολές Ρυθμός αδιαβατικής ψύξης ξηρού αέρα ΕΙΣΡΟΕΣ ΕΚΡΟΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ Ηλιακή ακτινοβολία Γήινη ακτινοβολία ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ Εμμανουέλα Ρεμουντάκη ΕΙΣΑΓΩΓΗ

9 Πίνακας περιεχομένων vii 7.2. ΠΡΟΒΛΕΨΗ ΤΩΝ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΩΝ ΡΥΠΑΝΤΩΝ. ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΡΥΠΑΝΤΩΝ Ατμοσφαιρική σταθερότητα Ικανότητα διασποράς ρυπαντών της ατμόσφαιρας Σημειακές πηγές εκπομπής ατμοσφαιρικών ρυπαντών (καμινάδες) και πρόβλεψη διασποράς τους Θερμοκρασιακές αναστροφές Η τυρβώδης ροή του αέρα Μέγιστο ύψος ανάμιξης Προσομοίωση διασποράς ατμοσφαιρικών ρυπαντών από σημειακές πηγές ΑΕΡΙΟΙ ΡΥΠΑΝΤΕΣ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΡΟΠΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Εισαγωγή Ατμοσφαιρικοί ρυπαντές και όρια ποιότητας του ατμοσφαιρικού αέρα Μονοξείδιο του άνθρακα (CO) Πηγές Ατμοσφαιρική χημεία Επιπτώσεις Οξείδια του θείου (SO x ) Πηγές Ατμοσφαιρική χημεία Επιπτώσεις Οξείδια του αζώτου (ΝO x ) Πηγές Ατμοσφαιρική χημεία Επιπτώσεις Υδρογονάνθρακες στην ατμόσφαιρα Φωτοχημικό νέφος Φωτοχημικό νέφος Βασικές αρχές τροποσφαιρικής χημείας Φωτολυόμενα μόρια Ατμοσφαιρικά οξειδωτικά Μηχανισμοί παραγωγής οργανικών ελευθέρων ριζών και καρβονυλικών ενώσεων Τερματισμός αλυσιδωτών αντιδράσεων Σύνοψη βασικών αρχών τροποσφαιρικής χημείας Σύνοψη ΣΩΜΑΤΙΔΙΑ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Σημασία της παρουσίας των σωματιδίων στην ατμόσφαιρα Επιπτώσεις των ατμοσφαιρικών σωματιδίων στην υγεία Ο ρόλος των αερολυμάτων στους βιογεωχημικούς κύκλους των στοιχείων Ο ρόλος των αερολυμάτων στη διαμόρφωση του κλίματος Τρόποι ταξινόμησης των σωματιδίων Πηγές σωματιδίων στην ατμόσφαιρα Σκόνη από τα εδάφη Θαλάσσια αερολύματα Ηφαιστειακή σκόνη

10 viii Πρωτογενή οργανικά αερολύματα Βιομηχανική σκόνη Αιθάλη Καύση φυτικής βιομάζας Δευτερογενή αερολύματα που προκύπτουν από οξείδωση αερίων Μηχανισμοί γένεσης αερολυμάτων Φυσικές διεργασίες σχηματισμού σωματιδίων Χημικές διεργασίες σχηματισμού σωματιδίων Μηχανισμοί μετατροπών σωματιδίων στην ατμόσφαιρα Σύσταση ατμοσφαιρικών σωματιδίων Σύσταση ανόργανων σωματιδίων Σύσταση οργανικών σωματιδίων ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

11 ix Εισαγωγή Η σταδιακή κυριαρχία του ανθρώπινου είδους στον πλανήτη, η συνακόλουθη αύξηση του πληθυσμού και η ανάπτυξη της βιομηχανίας έχουν δημιουργήσει μία σειρά από σημαντικά, περιβαλλοντικά προβλήματα των οποίων οι επιπτώσεις και η βαρύτητα καθίστανται όλο και περισσότερο φανερές τις τελευταίες δεκαετίες. Στη συνέχεια, θα παρουσιάσουμε, ενδεικτικά και συνοπτικά, μερικά από αυτά τα προβλήματα. Αύξηση παγκόσμιου πληθυσμού Το διάγραμμα που ακολουθεί περιγράφει συνοπτικά την εξέλιξη του πληθυσμού του ανθρώπινου είδους στον πλανήτη μας και παρουσιάζει εμφανώς την πληθυσμιακή έκρηξη στη διάρκεια των τελευταίων λίγων εκατονταετιών Παγκόσμιος πληθυσμός (εκ.) Έτος Πρόσφατα στοιχεία (Απρίλιος 2005) από τη Στατιστική Υπηρεσία των Η.Π.Α. (U.S. Census Bureau) δίδουν την ακόλουθη εικόνα σχετικά με την εξέλιξη του ανθρώπινου πληθυσμού στον πλανήτη τα τελευταία χρόνια καθώς και προβλέψεις για το μέγεθός του στο εγγύς μέλλον, εφόσον διατηρηθεί η σημερινή δυναμική εξέλιξης. Τα διαγράμματα αυτά δείχνουν διαδοχικούς διπλασιασμούς του πληθυσμού μέσα σε σύντομα χρονικά διαστήματα και ευλόγως θέτουν το ερώτημα του κατά πόσον μαζί με το διπλασιασμό του πληθυσμού διπλασιάζονται και οι απαραίτητες παροχές συντήρησής του, όπως η παραγωγή τροφής και ενέργειας και η δυνατότητα ασφαλούς αφομοίωσης των αποβλήτων του από τα οικοσυστήματα του πλανήτη μας.

12 x Παγκόσμιος πληθυσμός: Ρυθμός αύξησης παγκόσμιου πληθυσμού: Ο παγκόσμιος πληθυσμός αυξάνεται με ρυθμό 80 εκ. άτομα/έτος. Παρόλο που ο ρυθμός αύξησης του πληθυσμού έχει επιβραδυνθεί μετά τη μέγιστη τιμή που έφθασε τη δεκαετία του 1960, οι αριθμοί που προστίθενται στον ήδη υπάρχοντα πληθυσμό κάθε χρόνο συνεχίζουν να είναι τεράστιοι, εν μέρει λόγω της αύξησης του αριθμού των ατόμων στην αναπαραγωγική ηλικία. Με τον τρέχοντα ρυθμό γεννήσεων και θανάτων, ο πληθυσμός του πλανήτη πρόκειται να διπλασιαστεί σε 49 χρόνια. Σύμφωνα με το μέτριο σενάριο για το μέγεθος του πληθυσμό από το Τμήμα Πληθυσμού των Ηνωμένων Εθνών (U.N. Population Division), προβλέπεται ότι ο ρυθμός αύξησης του πληθυσμού θα μειωθεί στις επόμενες δεκαετίες. Αλλά, ακόμα κι αν γίνει πραγματικότητα αυτό το σενάριο, ο αριθμός των ατόμων που αναμένεται να προστεθεί στον παγκόσμιο πληθυσμό τα επόμενα 50 χρόνια θα είναι σχεδόν ίσος με τον αριθμό που προστέθηκε τα τελευταία 50 χρόνια.

13 Εισαγωγή xi Αυτό το μέγεθος της αύξησης, ακολουθώντας την άνευ προηγουμένου αύξηση που συνέβη τον τελευταίο μισό αιώνα, θα γίνει αισθητό σε όλους τους τομείς της ζωής. Θα επιφέρει επιπλέον πιέσεις στα ήδη οριακά οικολογικά συστήματα και θα επιτείνει τη φτώχεια στο μεγαλύτερο μέρος του αναπτυσσόμενου κόσμου, ενισχύοντας έτσι τις απειλές εναντίον της διεθνούς ασφάλειας. Η αύξηση του πληθυσμού δεν είναι η μόνη απειλή που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα, αλλά θα αποτελέσει κύριο παράγοντα των κρίσεων που θα προκύψουν τον επόμενο αιώνα. Οι κυριότερες συνέπειες που προκύπτουν από τη συνεχιζόμενη αύξηση του πληθυσμού είναι οι εξής: Έλλειψη διαθέσιμης τροφής και πόσιμου νερού Η αύξηση του ανθρώπινου πληθυσμού οδηγεί σε αύξηση των απαιτούμενων ποσοτήτων τροφής (πρωτεϊνική μάζα κλπ). Η εντατικότερη και εξαντλητικότερη εκμετάλλευση της γεωργικής γης μέσω νέων ποικιλιών, λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων είναι δυνατή μόνον ως ένα βαθμό. Παράλληλα οδηγεί σε σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις, όπως η συσσώρευση τοξικών φυτοφαρμάκων και ρυπαντών (νιτρικά άλατα κλπ) στα οικοσυστήματα. Η εξαντλητική εκμετάλλευση του ενάλιου πλούτου έχει ήδη οδηγήσει σε σημαντικές διαταραχές της ισορροπίας ειδών ιχθύων και ως παράδειγμα αναφέρεται η κατά 90% περίπου μείωση (σε σχέση με τα επίπεδα του 1970) του πληθυσμού της ποικιλίας Blue Tuna λόγω εξαντλητικής αλίευσης. Στο παρακάτω διάγραμμα φαίνεται η ολοένα αυξανόμενη παγκόσμια παραγωγή κρεάτων. Χαρακτηριστικό είναι ότι κατά τη διάρκεια των τελευταίων 50 ετών η παραγωγή κρεάτων έχει πενταπλασιαστεί. 300 Παραγωγή κρεάτων (εκ. τόνοι) Έτος

14 xii Η Πράσινη Επανάσταση της δεκαετίας του 1970 έδωσε την ευκαιρία σε πολλές χώρες, αναπτυγμένες και λιγότερο αναπτυγμένες, να εντατικοποιήσουν την εκμετάλλευση της γης. Ωστόσο, λόγω της αύξησης του παγκόσμιου πληθυσμού κατά τη διάρκεια και μετά την Πράσινη Επανάσταση, τα διαθέσιμα τρόφιμα καταναλώνονται με ρυθμό υψηλότερο από το ρυθμό παραγωγής τους, με αποτέλεσμα τη μείωση της ανά κάτοικο διαθεσιμότητας δημητριακών σε παγκόσμια κλίμακα κατά τη διάρκεια των τελευταίων 15 ετών. Παράλληλα, δεν υπάρχουν πλέον πολλά περιθώρια περαιτέρω αύξησης της παραγωγής τροφίμων καθώς έχει ήδη αρχίσει να μειώνεται η ποιότητα των καλλιεργήσιμων εδαφών λόγω της χρήσης λιπασμάτων και της εντατικής καλλιέργειας. Ταυτόχρονα, τα ελλείμματα νερού βρίσκονται σε κρίσιμο σημείο σε πολλές χώρες. Τουλάχιστον 400 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε περιοχές με σοβαρές ελλείψεις σε καθαρό νερό. Μέχρι το 2050, προβλέπεται ότι ο αριθμός αυτός θα προσεγγίσει τα δυο δισεκατομμύρια. Η στάθμη των υπόγειων υδάτων πέφτει σε όλες τις ηπείρους καθώς το νερό αντλείται με πολύ ταχύτερους ρυθμούς από ό,τι αναπληρώνεται με το νερό της βροχής. Η Ινδία, για παράδειγμα, χρησιμοποιεί τα υπόγεια αποθέματα νερού με διπλάσιο ρυθμό από τη φυσική αναπλήρωσή τους. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν ήδη τα μισά από τα παγκόσμια προϊόντα φωτοσύνθεσης και περισσότερο από το μισό νερό στο οποίο υπάρχει δυνατότητα πρόσβασης. Πολύ πριν διπλασιαστεί ξανά η ζήτηση, θα γίνουν αντιληπτά τα όρια της ικανότητας του οικοσυστήματος να υποστηρίξει τους ανθρώπους. Μείωση δασικών εκτάσεων Η συνεχής πίεση για περισσότερη καλλιεργήσιμη και αστική γη οδηγούν στη συνεχή μείωση της επιφάνειας του πλανήτη που καλύπτεται από δάση. Περίπου το 80% της μείωσης των δασικών εκτάσεων οφείλεται αποκλειστικά στις ανωτέρω πιέσεις. Εκτιμήσεις του ΟΗΕ αναφέρουν ότι αν δεν υπάρξει μείωση των παρόντων ρυθμών εκχέρσωσης δασικών εκτάσεων, περίπου 6 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα εκτάσεων που σήμερα ανήκουν σε φυσικά οικοσυστήματα θα μετατραπούν σε γεωργικές και αστικές χρήσεις μέχρι το έτος Εντός μίας δεκαετίας, από το 1970 μέχρι το 1980, ο ρυθμός καταστροφής των τροπικών δασών στον πλανήτη έχει αυξηθεί από 27x10 6 εκτάρια ανά έτος (1970) σε 42x10 6 εκτάρια ανά έτος (1980). Η μεγαλύτερη απώλεια δασικών περιοχών από άποψη έκτασης αντιστοιχεί στη Βραζιλία, ενώ ο μεγαλύτερος ετήσιος ρυθμός απώλειας δασικών εκτάσεων α-

15 Εισαγωγή xiii ντιστοιχεί στη Νοτιοανατολική Ασία (1,6%) και την Κεντρική Αμερική (1,5%). Για λόγους σύγκρισης αναφέρουμε ότι ο ετήσιος ρυθμός απώλειας δασικών εκτάσεων για τη Βραζιλία είναι 0,6%. Κατά την καύση των δασών απελευθερώνονται μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Επιπλέον, η έλλειψη των δασικών αυτών εκτάσεων οδηγεί σε σημαντική μείωση των εστιών δέσμευσης ατμοσφαιρικού διοξειδίου του άνθρακα για φωτοσύνθεση. Η σημαντική διαταραχή του πράσινου στον πλανήτη μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικές επιδράσεις στο κλίμα και την ισορροπία των αερίων στην ατμόσφαιρα. Ενεργειακές απαιτήσεις Παράλληλα με την αύξηση των απαιτήσεων για περισσότερο ζωτικό χώρο και περισσότερη τροφή, η αύξηση του ανθρώπινου πληθυσμού οδηγεί και στην αύξηση των ενεργειακών απαιτήσεων. Στην παρούσα φάση ανάπτυξης της τεχνολογίας, το μεγαλύτερο τμήμα των ενεργειακών αναγκών καλύπτεται από την καύση ορυκτών πρώτων υλών που έχουν ως βάση τον οργανικό άνθρακα (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, γαιάνθρακες κλπ). Τα ορυκτά καύσιμα (ορυκτοί άνθρακες, πετρέλαιο, φυσικό αέριο) που χρειάστηκαν εκατοντάδες αιώνες για να σχηματιστούν τείνουν να εξαντληθούν κατά τη διάρκεια ενός μόλις αιώνα. Η διαταραχή αυτή στον κύκλο του άνθρακα, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του 20 ου αιώνα, που χαρακτηρίστηκε από την έντονη βιομηχανοποίηση των περισσότερων χωρών, οδήγησε σε συνεχώς αυξανόμενες συγκεντρώσεις διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Η δεύτερη σημαντικότερη αιτία αύξησης των συγκεντρώσεων διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, μετά την καύση των ορυκτών καυσίμων για την παραγωγή ενέργειας, είναι η καταστροφή των δασών και η μετατροπή μεγάλων δασικών εκτάσεων του πλανήτη σε αγροτικές. Στο σχήμα που ακολουθεί φαίνεται ότι, από τις σημερινές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, το 17% οφείλεται στην καύση και την απογύμνωση των δασικών εκτάσεων, το 3% στις εκπομπές των τσιμεντοβιομηχανιών και το υπόλοιπο 80% στην καύση των ορυκτών καυσίμων για παραγωγή ενέργειας.

16 xiv παραγωγή τσιμέντου 3% ενέργεια 80% καταστροφή δασών 17% Η εξέλιξη των συγκεντρώσεων διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα ανασυστάθηκε από τις μετρήσεις της ποσότητάς του στις φυσαλίδες αέρα που ήταν παγιδευμένες στους πάγους των πολικών περιοχών του πλανήτη. Έτσι, βρέθηκε ότι η συγκέντρωση του διοξειδίου του άνθρακα αυξήθηκε από 280 ppm το 1750 σε 327 ppm το 1972 και σε 360 ppm το 1992 (βλ. παρακάτω εικόνα). Λόγω των ανθρωπογενών εκπομπών, η συγκέντρωση του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα έχει αυξηθεί κατά 28% από την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης. Σήμερα, η συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα αυξάνεται με ετήσιο ρυθμό 0,4% ή 1,5 ppm ανά έτος. Το διοξείδιο του άνθρακα συμβάλλει κατά κύριο λόγο στην ενίσχυση του φαινομένου του θερμοκηπίου και, συνεπώς, στην παγκόσμια κλιματική αλλαγή. Θα ήταν δυνατόν να συνεχίσει κανείς τη συνοπτική παρουσίαση και άλλων σημαντικών προβλημάτων, όπως το φαινόμενο της ελάττωσης του ατμοσφαιρικού όζοντος, τα φαινόμενα της όξινης βροχής, της μείωσης της ποικιλίας του γενετικού υλικού (DNA) κλπ. Από τα λίγα στοιχεία που εδόθησαν καθίσταται σαφές ότι οι πιέσεις που ασκεί το ανθρώπινο εί-

17 Εισαγωγή xv δος στο φυσικό περιβάλλον του πλανήτη μας είναι πλέον μεγάλες και λειτουργούν σε κλίμακα πλανήτη και όχι σε τοπική κλίμακα. Επομένως, η συνέχιση της ομαλής συνύπαρξής μας ως είδους στον πλανήτη μας απαιτούν την αλλαγή της νοοτροπίας λειτουργίας μας και των τεχνολογιών παραγωγής, κυρίως της ενέργειας. Η προστασία του περιβάλλοντος δεν είναι πλέον μία απλή, για λόγους συνείδησης ή αρχών, υποχρέωση του είδους μας αλλά προϋπόθεση για τη συνέχιση της συνύπαρξής μας. Η νέα διάσταση των προβλημάτων του περιβάλλοντος επιβάλλουν την εισαγωγή των αντιστοίχων μαθημάτων στα προγράμματα σπουδών και την απόκτηση μίας ελάχιστης γνώσης από όλους.

18

19 1 1. Οικοσυστήματα: Βασικές έννοιες Μάριος Τσέζος Ο πλανήτης Γη έχει μοναδικά χαρακτηριστικά μεταξύ των πλανητών του ηλιακού μας συστήματος. Σε ένα λεπτό στρώμα, όπου έρχονται σε επαφή και αλληλεπιδρούν ο αέρας, το νερό και το έδαφος, έχουν αναπτυχθεί ζωντανοί οργανισμοί, μεταξύ αυτών και ο άνθρωπος. Αυτό το σύνολο ζωντανών όντων που αλληλεπιδρούν με τον αέρα (ατμόσφαιρα), το νερό (υδρόσφαιρα) και το έδαφος (λιθόσφαιρα) είναι η βιόσφαιρα. Η συνέχιση της ύπαρξης όλων των ζωντανών όντων, συμπεριλαμβανομένων και των ανθρώπων, εξαρτάται από τη διατήρηση της ακεραιότητας της βιόσφαιρας. Υπερβολική μεταβολή οποιουδήποτε μέρους της βιόσφαιρας μπορεί να προκαλέσει την κατάρρευση της σημερινής μορφής της. Πώς εμείς οι άνθρωποι θέτουμε σε κίνδυνο την ακεραιότητα της βιόσφαιρας; Τι πρέπει να αλλάξουμε στην πρακτική του σημερινού πολιτισμού μας για να αποφύγουμε αυτή την καταστροφή; Η πλήρης κατανόηση αυτών των θεμάτων απαιτεί την απόκτηση βασικής γνώσης για τους έμβιους και τους αβιοτικούς παράγοντες της βιόσφαιρας καθώς και του τρόπου συλλειτουργίας τους προκειμένου να υποστηρίξουν το σύνολο. Όπως τα κύτταρα είναι οι λειτουργικές μονάδες των πολυκύτταρων οργανισμών, έτσι και τα επιμέρους οικοσυστήματα είναι λειτουργικές μονάδες της βιόσφαιρας. Παρατηρώντας και μελετώντας τα οικοσυστήματα, μπορούμε να κατανοήσουμε και να εκτιμήσουμε τη βιόσφαιρα. Το κεφάλαιο αυτό παρουσιάζει βασικές γνώσεις απαραίτητες για την κατανόηση των οικοσυστημάτων και του πώς μπορούν να περιγραφούν, να ελεγχθούν ή να μεταβληθούν από εξωτερικούς ή εσωτερικούς παράγοντες ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ Σε όλη την έκταση του παρόντος κεφαλαίου, καθώς και των επόμενων, χρησιμοποιείται συχνά ο όρος είδος, που αναφέρεται σε συγκεκριμένους τύπους φυτών, ζώων και/ή μικροοργανισμών. Χαρακτηριστικό των ειδών είναι η ικανότητα διασταύρωσης. Μέλη του ί- διου είδους διασταυρώνονται για να αναπαράγουν το είδος τους ενώ μέλη διαφορετικών ειδών δεν μπορούν. Έτσι, τα άλογα και οι σκύλοι είναι διαφορετικά είδη αλλά όλες οι ράτσες των σκύλων ανήκουν σε ένα είδος επειδή μπορούν να διασταυρώνονται. Αυτές οι υποκατηγορίες των ειδών αναφέρονται ως διαφορετικά γένη (ζώα) ή διαφορετικές ποικιλίες (φυτά).

20 2 Κεφάλαιο 1 Το οικοσύστημα ορίζεται ως το σύνολο διαφόρων ειδών φυτών, ζώων και μικροοργανισμών που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και με το περιβάλλον τους. Επιπλέον, οι αλληλεπιδράσεις είναι τέτοιες ώστε ολόκληρο το σύνολο να μπορεί να διαιωνίζεται. Ακολουθούν μερικά παραδείγματα οικοσυστημάτων με τα οποία είμαστε εξοικειωμένοι. Σε μια γρήγορη περιήγηση στη Βόρεια Αμερική ή τη Βόρεια Ευρώπη, θα δούμε φυλλοβόλα δάση που έχουν φωτεινά χρώματα το φθινόπωρο πριν πέσουν τα φύλλα, πεδιάδες ή λιβάδια, ερήμους με ξεχωριστούς κάκτους και αειθαλή κωνοφόρα δάση. Αν προχωρήσουμε λίγο ψηλότερα, όπως π.χ. στο βόρειο Καναδά και πάνω στις κορυφές των βουνών, υπάρχουν εκτάσεις χωρίς δέντρα, που ονομάζονται τούνδρα, ενώ στις περιοχές του ισημερινού βρίσκουμε τροπικά δάση με έντονη βροχόπτωση. Αν εξετάσουμε αυτά τα παραδείγματα πιο προσεκτικά, παρατηρούμε ότι το καθένα από αυτά χαρακτηρίζεται από μια ξεχωριστή ενότητα φυτών ή ένα σύνολο συγκεκριμένων φυτών. Για παράδειγμα, πολλά είδη φυλλοβόλων δέντρων και αντίστοιχων φυτών αποτελούν ένα φυλλοβόλο δάσος, ενώ διάφορα είδη χορταριών και σχετικών φυτών κυριαρχούν στις πεδιάδες. Κάθε ενότητα φυτών υποστηρίζει συγκεκριμένες ομάδες ζώων. Τα πολύ μεγάλα οικοσυστήματα αναφέρονται ως οικολογικές ενότητες. Γενικά, κάθε μεγάλο οικοσύστημα ή οικολογική ενότητα περιλαμβάνει αρκετά μικρότερα, αλλά αλληλένδετα, οικοσυστήματα. Οπότε, ένα οικοσύστημα μπορεί να είναι πολύ εκτεταμένο, καλύπτοντας εκατομμύρια τετραγωνικών χιλιομέτρων, ή μπορεί να είναι μικρό όσο ένα δάσος. Το σημαντικό σημείο είναι ότι, ως οικοσύστημα, μπορεί να οριστεί, τουλάχιστον για λόγους μελέτης, ένα, περισσότερο ή λιγότερο, συγκεκριμένο σύνολο φυτών και ζώων που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και με το περιβάλλον τους. Υπάρχουν, επίσης, πολλά είδη υδατικών οικοσυστημάτων (ρέματα, ποτάμια, λίμνες, έλη), καθένα με μια ξεχωριστή ομάδα φυτών, ζώων και μικροοργανισμών. Όμοια, οι ωκεανοί μπορεί να διαχωριστούν σε ξεχωριστά οικοσυστήματα, όπως κοραλλιογενείς ύφαλοι, ηπειρωτικές υφαλοκρηπίδες και ωκεανοί μεγάλου βάθους. Ο διαχωρισμός του χώρου σε διάφορα οικοσυστήματα είναι μάλλον αυθαίρετος, καθώς τα οικοσυστήματα σπάνια έχουν διακριτά όρια. Συνήθως, ένα οικοσύστημα ή μια οικολογική ενότητα αναμιγνύεται με την επόμενη μέσα από μια μεταβατική περιοχή που περιλαμβάνει πολλά από τα είδη και τα χαρακτηριστικά των δυο παρακείμενων συστημάτων. Πραγματικά, η ανάμιξη γειτονικών συστημάτων σε μια μεταβατική περιοχή μπορεί να δημιουργήσει μοναδικά περιβάλλοντα που υποστηρίζουν διακριτά φυτά και ζώα καθώς και ε-

21 Οικοσυστήματα: Βασικές έννοιες 3 κείνα που είναι κοινά στα δυο οικοσυστήματα. Οι μεταβατικές περιοχές μπορούν να μελετηθούν ως αυτόνομα οικοσυστήματα. Τα οικοσυστήματα δεν είναι απομονωμένα. Πολλά είδη φυτών και ζώων μπορεί να απαντώνται σε δυο ή περισσότερα οικοσυστήματα και ορισμένα είδη, όπως τα αποδημητικά πουλιά, μπορούν να οικούν σε διαφορετικά οικοσυστήματα σε διαφορετικές εποχές του χρόνου. Ό,τι συμβαίνει σε ένα οικοσύστημα επηρεάζει σίγουρα κάποιο άλλο. Για παράδειγμα, το νερό που αποστραγγίζει από το έδαφος μπορεί να μεταφέρει εδαφικά ιζήματα και θρεπτικά που διαταράσσουν τα υδατικά οικοσυστήματα. Όλα τα οικοσυστήματα είναι διασυνδεδεμένα και αλληλεξαρτώμενα. Εμείς, οι άνθρωποι, με τις καλλιέργειες, τα ζώα και τα κατοικίδιά μας αποτελούμε ένα σύνολο φυτών και ζώων που αλληλεπιδρούμε μεταξύ μας και με το περιβάλλον. Οπότε, έ- χουμε ακόμα ένα οικοσύστημα, το ανθρώπινο οικοσύστημα, που αλληλεπιδρά με όλα τα υπόλοιπα οικοσυστήματα στη γη. Επομένως, όλα τα οικοσυστήματα στη γη, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπινου οικοσυστήματος, είναι διασυνδεδεμένα και αποτελούν μια ολότητα, τη βιόσφαιρα. Η μελέτη των οικοσυστημάτων και των αλληλεπιδράσεων που συμβαίνουν μεταξύ των οργανισμών και μεταξύ των οργανισμών και του περιβάλλοντος είναι αντικείμενο μελέτης της επιστήμης της οικολογίας Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ Εφόσον ενδιαφερόμαστε για τη διατήρηση της ακεραιότητας της βιόσφαιρας, πρέπει πρώτα να ανακαλύψουμε πώς λειτουργεί. Η μελέτη μας ξεκινά με μια συνοπτική παρουσίαση της δομής των οικοσυστημάτων. Η δομή αφορά στα επιμέρους συστατικά και στον τρόπο που συνεργάζονται για να σχηματιστεί το σύνολο. Σε κάθε οικοσύστημα υπάρχουν δυο "πλευρές": οι οργανισμοί και οι περιβαλλοντικοί παράγοντες. Όλοι οι οργανισμοί (φυτά, ζώα και μικροοργανισμοί) ενός οικοσυστήματος αναφέρονται ως χλωρίδα και πανίδα ή ως βιοτικοί παράγοντες (biota). Ο τρόπος που συνεργάζονται οι κατηγορίες των οργανισμών αναφέρεται ως βιοτική δομή. Σε αντίθεση, οι μη ζώντες, οι χημικοί και οι φυσικοί παράγοντες ενός οικοσυστήματος αναφέρονται ως αβιοτικοί παράγοντες.

22 4 Κεφάλαιο Βιοτική δομή Κατηγορίες οργανισμών Παρά την ποικιλομορφία των οικοσυστημάτων, οι οικολόγοι πιστεύουν ότι όλα τα οικοσυστήματα έχουν παρόμοια βιοτική δομή. Δηλαδή, όλα έχουν τις ίδιες βασικές κατηγορίες οργανισμών που αλληλεπιδρούν με τους ίδιους τρόπους. Οι κύριες κατηγορίες οργανισμών είναι οι εξής: παραγωγοί και καταναλωτές. Παραγωγοί. Η κατηγορία αυτή αποτελείται από οργανισμούς που φωτοσυνθέτουν. Φωτοσύνθεση είναι η διαδικασία κατά την οποία χρησιμοποιείται η ηλιακή ακτινοβολία για να μετατραπεί το διοξείδιο του άνθρακα (το οποίο απορροφάται από τον αέρα ή το νερό) και το νερό σε σάκχαρα ενώ παράγεται οξυγόνο ως παραπροϊόν. Οι φωτοσυνθετικοί οργανισμοί έχουν την ικανότητα να συνθέτουν όλα τα πρόσθετα πολύπλοκα οργανικά μόρια που αποτελούν το σώμα τους από τα σάκχαρα και μερικά ακόμα ανόργανα θρεπτικά συστατικά τα ο- ποία απορροφούν από το έδαφος ή το νερό (Σχήμα 1.1). Το μόριο που χρησιμοποιούν τα φυτά για να δεσμεύσουν την ηλιακή ακτινοβολία για τη φωτοσύνθεση είναι η χλωροφύλλη, η οποία έχει χαρακτηριστικό πράσινο χρώμα. Έτσι, τα φυτά που φωτοσυνθέτουν αναγνωρίζονται εύκολα από το πράσινο χρώμα τους. Οι φωτοσυνθετικοί οργανισμοί ποικίλουν από μικροσκοπικά μονοκύτταρα φύκη μέχρι φυτά μεσαίου μεγέθους, όπως το χορτάρι και οι κάκτοι, και μέχρι γιγάντια δένδρα. Έτσι, κάθε μεγάλο οικοσύστημα, στο νερό ή στο έδαφος, έχει τους δικούς του φωτοσυνθετικούς οργανισμούς. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το πράσινο χρώμα μπορεί να επισκιάζεται από περισσότερο κόκκινο ή καφέ χρώμα. Αλλά, τα κόκκινα και τα καφέ φύκη φωτοσυνθέτουν επίσης. Οι φωτοσυνθετικοί οργανισμοί χρησιμοποιούν την ηλιακή ακτινοβολία για να παράγουν όλες τις πολύπλοκες οργανικές ενώσεις, που είναι απαραίτητες για τη ζωή τους, ξεκινώντας από τις απλές ανόργανες χημικές ουσίες (διοξείδιο του άνθρακα, νερό, ανόργανα θρεπτικά συστατικά) που υπάρχουν στο περιβάλλον (Σχήμα 1.2). Όλα τα ζώα και οι υπόλοιποι οργανισμοί που δεν είναι παραγωγοί τρέφονται από το έτοιμο πολύπλοκο οργανικό υλικό, που αποτελεί το σώμα των φωτοσυνθετικών οργανισμών και το οποίο λειτουργεί ως πηγή ενέργειας και θρεπτικών για αυτούς. Οπότε, τα φυτά που φωτοσυνθέτουν είναι σημαντικά γιατί παράγουν την οργανική ύλη, ή την "τροφή", που υποστηρίζει όλους τους υπόλοιπους οργανισμούς του οικοσυστήματος. Γι' αυτό, τα φυτά που φωτοσυνθέτουν ονομάζονται παραγωγοί. Παρ' όλα αυτά, δεν είναι όλα τα φυτά παραγωγοί. Οι μύκητες (μανιτάρια, μούχλες και άλλοι τέτοιοι οργανισμοί) και μερικά ανώτερα φυτά δεν

23 Οικοσυστήματα: Βασικές έννοιες 5 έχουν χλωροφύλλη και, έτσι, δεν φωτοσυνθέτουν. Όπως τα ζώα, πρέπει να τραφούν με έτοιμη οργανική ύλη και, επομένως, λειτουργούν ως καταναλωτές. Σχήμα 1.1: Παραγωγοί. Τα πράσινα φυτά που περιέχουν χλωροφύλλη μπορούν να α- πορροφούν ηλιακή ενέργεια και να τη χρησιμοποιούν για να παράγουν γλυκόζη από το διοξείδιο του άνθρακα και το νερό, απελευθερώνοντας οξυγόνο ως παραπροϊόν. Η γλυκόζη, μαζί με μερικά πρόσθετα ανόργανα θρεπτικά από το έδαφος, χρησιμοποιείται στην παραγωγή όλων των ιστών που απαιτούνται για την ανάπτυξη. [15]

24 6 Κεφάλαιο 1 Σχήμα 1.2: Οι παραγωγοί είναι σημαντικά χημικά εργοστάσια [15] Πραγματικά, όλοι οι οργανισμοί της βιόσφαιρας μπορούν να διαχωριστούν σε δυο, κατά βάση, κατηγορίες. Εκείνοι οι οργανισμοί, κυρίως τα φωτοσυνθετικά φυτά, που μπορούν να παράγουν το δικό τους οργανικό υλικό από ανόργανες πρώτες ύλες, χρησιμοποιώντας πηγή ενέργειας από το περιβάλλον (ηλιακό φως), είναι παραγωγοί. Όλοι οι υπόλοιποι οργανισμοί, που πρέπει να καταναλώσουν έτοιμο οργανικό υλικό, ως πηγή ενέργειας και θρεπτικών συστατικών, είναι καταναλωτές. Καταναλωτές. Πρόκειται για μια τεράστια κατηγορία οργανισμών που ποικίλουν σε μέγεθος από μικροσκοπικά βακτήρια μέχρι τις μπλε φάλαινες και περιλαμβάνουν τόσο ποικιλόμορφα σύνολα, όπως τα πρωτόζωα, τα ψάρια και τα οστρακόδερμα, τα έντομα, τα ερπετά, τα πουλιά και τα θηλαστικά, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων. Στα πλαίσια της μελέτης της δομής των οικοσυστημάτων, οι καταναλωτές διαιρούνται σε διάφορες υποκατηγορίες ανάλογα με την πηγή της τροφής τους. Τα ζώα, που τρέφονται κατευθείαν από τους παραγωγούς ονομάζονται πρωτοβάθμιοι καταναλωτές. Τα ζώα που τρέφονται από τους πρωτοβάθμιους καταναλωτές ονομάζονται δευτεροβάθμιοι καταναλωτές. Για παράδειγμα, ένας λαγός που τρέφεται με καρότα είναι

25 Οικοσυστήματα: Βασικές έννοιες 7 πρωτοβάθμιος καταναλωτής ενώ μια αλεπού που τρέφεται με λαγούς είναι δευτεροβάθμιος καταναλωτής. Μπορεί επίσης να υπάρχει τρίτο, τέταρτο ή και υψηλότερο επίπεδο καταναλωτών. Ορισμένα ζώα μπορεί να κατέχουν περισσότερες από μια θέσεις στην κλίμακα των καταναλωτών. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι είναι πρωτοβάθμιοι καταναλωτές όταν τρώνε λαχανικά, δευτεροβάθμιοι καταναλωτές όταν τρώνε χοιρινό κρέας και τριτοβάθμιοι καταναλωτές όταν τρώνε ψάρια που τρέφονται με άλλους οργανισμούς που με τη σειρά τους τρέφονται με φύκη. Οι πρωτοβάθμιοι καταναλωτές, τα ζώα εκείνα που τρέφονται μόνο με φυτικές ύλες, ονομάζονται και φυτοφάγοι οργανισμοί. Οι δευτεροβάθμιοι καταναλωτές, καθώς και οι καταναλωτές υψηλότερων βαθμίδων, ονομάζονται σαρκοφάγοι οργανισμοί. Οι καταναλωτές εκείνοι που τρέφονται και με φυτά και με ζώα ονομάζονται παμφάγοι οργανισμοί. Σε μια σχέση όπου το ένα ζώο επιτίθεται, σκοτώνει και τρώει το άλλο, το ζώο που επιτίθεται και σκοτώνει λέγεται θηρευτής ενώ το ζώο που σκοτώνεται λέγεται θήραμα. Σε συνδυασμό, λέμε ότι τα δυο ζώα έχουν σχέση θηρευτή-θηράματος. Τα παράσιτα είναι άλλη μια σημαντική κατηγορία καταναλωτών. Τα παράσιτα είναι οργανισμοί που συνδέονται στενά με το "θήραμά" τους και τρέφονται από αυτό για μεγάλο χρονικό διάστημα, συνήθως χωρίς να το σκοτώνουν (τουλάχιστον όχι αμέσως) αλλά προξενώντας βλάβη. Το φυτό ή το ζώο από όπου τρέφεται το παράσιτο λέγεται ξενιστής, οπότε μιλάμε για σχέση ξενιστή-παρασίτου. Οι κατηγορίες των καταναλωτών συνοψίζονται στο Σχήμα 1.3. Υπολειμματοφάγοι και Αποικοδομητές. Οι νεκρές φυτικές και ζωικές ύλες, όπως τα φύλλα των δένδρων που πέφτουν στα δάση, τα μαραμένα χόρτα σε αντίξοες καιρικές συνθήκες και τα περιττώματα των ζώων κλπ, χαρακτηρίζονται ως υπολείμματα (detritus). Υ- πάρχουν πολλοί οργανισμοί που τρέφονται με αυτά και λέγονται υπολειμματοφάγοι. Παραδείγματα τέτοιων οργανισμών είναι οι γύπες, οι γαιοσκώληκες, οι καραβίδες, οι τερμίτες, τα μυρμήγκια, τα σκαθάρια κλπ. Συνοψίζοντας, παρά τη φαινομενική ποικιλομορφία των οικοσυστημάτων, όλα έχουν δομική ομοιομορφία. Όλα τα οικοσυστήματα μπορούν να περιγραφούν με φωτοσυνθετικούς φυτικούς παραγωγούς, διάφορες κατηγορίες καταναλωτών κλπ. Ορισμένοι οργανισμοί δεν ανήκουν ξεκάθαρα σε μια κατηγορία αλλά παίζουν διαφορετικούς ρόλους σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Τα φυτά που τρώνε έντομα είναι ένα ενδιαφέρον παράδειγμα. Παρ' όλα αυτά, η βιοτική δομή μπορεί ακόμα να οριστεί με αυτούς τους όρους.

26 8 Κεφάλαιο 1 Παραγωγοί Καταναλωτές Σχήμα 1.3: Οι συνηθέστερες σχέσεις τροφής μεταξύ των οργανισμών [15] Τροφικές σχέσεις, τροφική αλυσίδα, τροφικά δίκτυα και τροφικά επίπεδα Τα βασικά επίπεδα των ζώντων οργανισμών (παραγωγοί και διάφορα επίπεδα καταναλωτών) λέγονται τροφικά επίπεδα. Όλοι οι παραγωγοί ανήκουν στο πρώτο τροφικό επίπεδο. Όλοι οι πρωτοβάθμιοι καταναλωτές, είτε τρέφονται από ζωντανούς ή νεκρούς παραγωγούς, ανήκουν στο δεύτερο τροφικό επίπεδο, οι οργανισμοί που τρέφονται από αυτούς ανήκουν στο τρίτο κλπ. Μπορούμε να απεικονίσουμε όλες τις τροφικές σχέσεις ως ροή θρεπτικών και ενέργειας μέσα από μια σειρά επάλληλων τροφικών επιπέδων. Από την περιγραφή της βιοτικής δομής των οικοσυστημάτων γίνεται προφανές ότι στις κύριες αλληλεπιδράσεις μεταξύ των οργανισμών περιλαμβάνονται οι σχέσεις τροφής. Μπορούμε να προσδιορίσουμε αναρίθμητες διαδρομές όπου ένας οργανισμός γίνεται βορά

27 Οικοσυστήματα: Βασικές έννοιες 9 από ένα δεύτερο κ.ο.κ. Μια κάθετη τομή των τροφικών επιπέδων, η οποία συνδέει τροφικά εξαρτώμενους οργανισμούς, λέγεται τροφική αλυσίδα. Παρόλο που είναι ενδιαφέρον να εντοπίσει κανείς αυτές τις δομές, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι οι τροφικές αλυσίδες σπάνια εμφανίζονται ως απομονωμένες ολότητες. Συνήθως, ένας φυτοφάγος πληθυσμός τρέφεται από αρκετά διαφορετικά είδη φυτών και, με τη σειρά του, μπορεί να αποτελεί θήραμα για αρκετά διαφορετικά σαρκοφάγα ζώα. Επομένως, σχεδόν όλες οι τροφικές αλυσίδες είναι αλληλοσυνδεδεμένες, σχηματίζοντας ένα πολύπλοκο δίκτυο σχέσεων τροφής. Πράγματι, ο όρος τροφικό δίκτυο χρησιμοποιείται για να περιγράψει το πολύπλοκο προφίλ των αλληλοσυνδεδεμένων τροφικών αλυσίδων. Παρά το πλήθος των θεωρητικών τροφικών αλυσίδων και την πολυπλοκότητα των τροφικών δικτύων, υπάρχει ένα απλό γενικό προφίλ. Βασικά, όλες οι τροφικές αλυσίδες ξεκινούν από τους παραγωγούς και προχωρούν στους πρωτοβάθμιους καταναλωτές (ή πρωτοβάθμιους οργανισμούς που τρέφονται από υπολείμματα) και, στη συνέχεια, στους δευτεροβάθμιους καταναλωτές κλπ. Μια διαγραμματική σύγκριση μιας τροφικής αλυσίδας, ενός τροφικού δικτύου και των τροφικών επιπέδων φαίνεται στο Σχήμα 1.4. Σχήμα 1.4: Τρεις τρόποι αναπαράστασης της μεταφοράς θρεπτικών και ενέργειας. Κάθε διαδρομή από τη βάση προς την κορυφή της πυραμίδας είναι μια τροφική αλυσίδα. Όλες οι αλληλοσυνδεόμενες τροφικές αλυσίδες αποτελούν το τροφικό δίκτυο. [15] Πόσα τροφικά επίπεδα υπάρχουν; Σε κάθε οικοσύστημα δεν υπάρχουν συνήθως περισσότερα από τρία ή τέσσερα διακριτά τροφικά επίπεδα. Η απάντηση προκύπτει μετά από α-

28 10 Κεφάλαιο 1 πλή παρατήρηση. Το ολικό συνδυασμένο βάρος ή βιομάζα των οργανισμών σε κάθε τροφικό επίπεδο μπορεί να μετρηθεί με συγκέντρωση και ζύγιση κατάλληλων δειγμάτων. Έχει βρεθεί ότι η βιομάζα είναι κατά μια τάξη μεγέθους (90-99%) λιγότερη σε κάθε ανώτερο τροφικό επίπεδο. Για παράδειγμα, αν η βιομάζα των παραγωγών σε ένα λιβάδι είναι 10 τόνοι ανά στρέμμα, η βιομάζα των φυτοφάγων οργανισμών δεν θα είναι μεγαλύτερη από 100 κιλά και η βιομάζα των σαρκοφάγων δεν θα υπερβαίνει τα 10 κιλά. Όπως μπορείτε να δείτε, δεν χρειάζονται πολλά τροφικά επίπεδα μέχρι να φθάσει η βιομάζα στο μηδέν. Αν το απεικονίσουμε αυτό γραφικά, προκύπτει αυτό που ονομάζουμε πυραμίδα βιομάζας (Σχήμα 1.5). Η μείωση της βιομάζας στα υψηλότερα τροφικά επίπεδα οφείλεται κυρίως στο ότι μεγάλο ποσοστό της καταναλισκόμενης τροφής διασπάται προς παραγωγή ενέργειας στο συγκεκριμένο τροφικό επίπεδο. Σχετικά μικρή ποσότητα μετατρέπεται σε σώμα του καταναλωτή. Το ζήτημα αυτό, καθώς και άλλοι παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπόψη, θα συζητηθούν λεπτομερέστερα στο Κεφάλαιο 2. Όλες οι τροφικές αλυσίδες πρέπει να ξεκινούν από τους παραγωγούς. Χωρίς τους παραγωγούς, οι οποίοι ανανεώνουν συνεχώς την οργανική ύλη, τα οικοσυστήματα θα κατέληγαν στην αυτοεξόντωση και την εξαφάνιση. Σχήμα 1.5: Πυραμίδα βιομάζας. Η γραφική αναπαράσταση της βιομάζας σε διαδοχικά τροφικά επίπεδα έχει τη μορφή πυραμίδας. [15]

29 Οικοσυστήματα: Βασικές έννοιες Μη τροφικές σχέσεις Αμοιβαία υποστηριζόμενες σχέσεις. Στη συνολική δομή των οικοσυστημάτων κυριαρχούν οι τροφικές σχέσεις, όπως είδαμε παραπάνω. Γενικά, στις τροφικές σχέσεις, σκεφτόμαστε συνήθως ότι ένα είδος ωφελείται ενώ κάποιο άλλο παθαίνει κακό, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου υπάρχει αμοιβαίο όφελος και για τα δυο είδη. Αυτό το φαινόμενο λέγεται αμοιβαιότητα. Ένα κλασικό παράδειγμα φαίνεται σε μια ομάδα φυτών που είναι γνωστά ως λειχήνες. (Δεν πρέπει να γίνεται σύγχυση μεταξύ λειχήνων και βρύων. Τα βρύα έχουν διακριτά στελέχη με πολλά μικροσκοπικά, λαμπερά πράσινα φύλλα. Οι λειχήνες έχουν συνήθως πρασινο-γκρι χρώμα και φολιδωτή εμφάνιση.) Οι λειχήνες αποτελούνται στην πραγματικότητα από δυο οργανισμούς, ένα μύκητα και ένα φύκι. Ο μύκητας παρέχει προστασία για το φύκι, δίνοντάς του τη δυνατότητα να επιβιώσει σε ένα ξηρό περιβάλλον όπου δεν θα μπορούσε να ζήσει μόνο του ενώ το φύκι, που είναι παραγωγός, παρέχει τροφή για το μύκητα. Ένα άλλο παράδειγμα είναι η σχέση μεταξύ λουλουδιών και εντόμων. Τα έντομα ω- φελούνται παίρνοντας νέκταρ από τα λουλούδια ενώ τα φυτά ωφελούνται επειδή γονιμοποιούνται με τη γύρη κατά τη διάρκεια της διαδικασίας αυτής. Ένα τρίτο παράδειγμα παρατηρείται στους κοραλλιογενείς υφάλους. Ορισμένα ψάρια έχουν ατρωσία στη θηρευτική φύση των κοραλλιών και, έτσι, μπορούν να τρέφονται από το υλικό που βρίσκεται μέσα και γύρω από το κοράλλι. Έτσι, τα ψάρια ωφελούνται επειδή έχουν πρόσβαση σε πηγή τροφής ενώ το κοράλλι ωφελείται επειδή καθαρίζεται. Αυτές οι σχέσεις ονομάζονται επίσης συμβιωτικές. Ωστόσο, η συμβίωση αναφέρεται σε κάθε στενή σχέση μεταξύ δυο οργανισμών. Οπότε, η συμβίωση περιλαμβάνει την αμοιβαιότητα καθώς και τον παρασιτισμό. Ακόμα και στις σχέσεις θηρευτή-θηράματος υπάρχουν ορισμένα αμοιβαία πλεονεκτήματα. Η θανάτωση θηραμάτων, που είναι συνήθως αδύναμα ή άρρωστα, μπορεί να ωφελεί τον πληθυσμό στο σύνολό του, διατηρώντας τον υγιή και εμποδίζοντάς τον από υπερβολική ανάπτυξη με αποτέλεσμα την υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Ανταγωνιστικές σχέσεις. Τα φυτά που αναπτύσσονται πολύ κοντά πρέπει να ανταγωνιστούν για νερό, θρεπτικά, φως και χώρο. Αυτός ο ανταγωνισμός μεταξύ φυτών διαφορετικών ειδών μπορεί να έχει σημαντική επίδραση στον καθορισμό του χαρακτήρα του οικοσυστήματος. Ωστόσο, στα φυσικά οικοσυστήματα, τα ζώα βρίσκονται σπάνια σε άμεσο ανταγωνισμό, εκτός από την περίπτωση των νεοεισερχόμενων ειδών. Ο ανταγωνισμός ελαχιστο-

30 12 Κεφάλαιο 1 ποιείται από το γεγονός ότι τα ζωικά είδη προσαρμόζονται και τρέφονται από διαφορετικά πράγματα, σε διαφορετικά σημεία και/ή σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα. Συμπερασματικά, πρέπει να γίνει σαφές ότι κανείς οργανισμός δεν ζει μόνος του ως αυτόνομο σύνολο. Κάθε οργανισμός ζει και μπορεί να ζει μόνο σε σχέση με άλλους οργανισμούς στο πλαίσιο ενός οικοσυστήματος. Η διατήρηση των οικοσυστημάτων είναι κρίσιμη για τη διατήρηση της ίδιας της ζωής Αβιοτικοί παράγοντες Όπως είπαμε, οι οργανισμοί είναι στη μια πλευρά του οικοσυστήματος ενώ το περιβάλλον είναι στην άλλη. Οι χημικοί και οι φυσικοί παράγοντες του περιβάλλοντος αναφέρονται ως αβιοτικοί. Σε αυτούς τους παράγοντες περιλαμβάνονται το φως, η θερμοκρασία, το νερό, ο άνεμος, τα χημικά θρεπτικά, το ph (η οξύτητα) και η αλατότητα. Φυσικά, οι οργανισμοί επηρεάζονται από όλους αυτούς τους παράγοντες ταυτόχρονα. Ο βαθμός που υπάρχει ή δεν υπάρχει ο καθένας από αυτούς τους παράγοντες επηρεάζει σημαντικά την ικανότητα ε- πιβίωσης των οργανισμών, αλλά διαφορετικά είδη επηρεάζονται διαφορετικά. Το γεγονός αυτό έχει κρίσιμη επίδραση σε ολόκληρο το οικοσύστημα. Για να κατανοήσουμε πώς συμβαίνει αυτό, πρέπει πρώτα να δούμε δυο βασικές αρχές σχετικά με τον τρόπο απόκρισης των οργανισμών στους αβιοτικούς παράγοντες Βέλτιστα, Ζώνες πίεσης, Όρια ανοχής Διαφορετικά είδη αναπτύσσονται υπό διαφορετικές συνθήκες. Για παράδειγμα, ορισμένα φυτά θέλουν υγρό χώμα, άλλα ξηρό χώμα. Ορισμένα θέλουν θερμό κλίμα, άλλα αναπτύσσονται καλύτερα σε ψυχρότερα κλίματα κλπ. Αυτό φαίνεται ακόμα καλύτερα μέσα από εργαστηριακά πειράματα. Έστω καλλιέργεια φυτών σε μια σειρά θαλάμων όπου υπάρχει δυνατότητα ελέγχου όλων των αβιοτικών παραγόντων. Έτσι, μπορεί να μεταβάλλεται με συστηματικό τρόπο έ- νας αβιοτικός παράγοντας, όπως η θερμοκρασία, ενώ όλοι οι υπόλοιποι παράγοντες διατηρούνται σταθεροί. Καθώς αυξάνει η θερμοκρασία από τη χαμηλή τιμή που δεν υποστηρίζει ανάπτυξη, τα φυτά αναπτύσσονται ολοένα και καλύτερα μέχρι να φθάσουν σε ένα μέγιστο. Στη συνέχεια, αν η θερμοκρασία συνεχίσει να αυξάνεται, τα φυτά πιέζονται με ολοένα εντονότερο ρυθμό, αναπτύσσονται λιγότερο καλά, μαραζώνουν και τελικά ξεραίνονται. Αυτό παρουσιάζεται σχηματικά στο Σχήμα 1.6.

31 Οικοσυστήματα: Βασικές έννοιες 13 Το σημείο που υποστηρίζει τη μέγιστη ανάπτυξη λέγεται βέλτιστο. Στην περίπτωση που πρόκειται για μια περιοχή τιμών, μιλάμε για βέλτιστη περιοχή. Ολόκληρη η περιοχή τιμών, από την ελάχιστη έως τη μέγιστη περιοχή, όπου υποστηρίζεται έστω και μερική ανάπτυξη, λέγεται περιοχή ανοχής. Τα σημεία στο πάνω και το κάτω όριο της περιοχής ανοχής ονομάζονται όρια ανοχής. Μεταξύ της βέλτιστης περιοχής και των ορίων ανοχής, υπάρχει η ζώνη πίεσης, στα όρια της οποίας δεν επιτρέπεται η επιβίωση. Σχήμα 1.6: Για κάθε παράγοντα που επηρεάζει την ανάπτυξη, την αναπαραγωγή και την επιβίωση, υπάρχει μια βέλτιστη τιμή [15] Έχουν πραγματοποιηθεί αρκετά τέτοια πειράματα με μεταβολή άλλων παραγόντων και τα αποτελέσματα ακολουθούν το ίδιο προφίλ. Φυσικά, δεν έχει ελεγχθεί η επίδραση ό- λων των παραγόντων σε όλα τα είδη, αλλά η συνέχεια των παρατηρήσεων μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι υπάρχει μια θεμελιώδης βιολογική αρχή. Όλα τα είδη (φυτικά ή ζωικά) έχουν βέλτιστο, ζώνες πίεσης και όρια ανοχής σε σχέση με κάθε περιβαλλοντικό παράγο-

32 14 Κεφάλαιο 1 ντα. Τα διάφορα είδη μπορεί να διαφέρουν σημαντικά ως προς τα σημεία ή τις τιμές όπου εμφανίζονται το βέλτιστο και τα όρια ανοχής. Για παράδειγμα, αυτό που μπορεί να είναι η βέλτιστη ποσότητα νερού για ένα είδος μπορεί να πιέζει κάποιο άλλο και να προκαλεί το θάνατο κάποιου τρίτου. Ορισμένα φυτά δεν αντέχουν σε θερμοκρασίες παγετού (π.χ. τυχόν έκθεση σε θερμοκρασία 0 C είναι θανατηφόρα). Άλλα μπορεί να αντέχουν σε ελαφρές αλλά όχι έντονες συνθήκες παγετού ενώ για κάποια άλλα απαιτείται παραμονή σε τέτοιες συνθήκες για μερικές εβδομάδες προκειμένου να ολοκληρώσουν τον κύκλο ζωής τους. Τα ίδια μπορούν να ειπωθούν και για όλους τους υπόλοιπους παράγοντες. Ενώ τα βέλτιστα και τα όρια ανοχής μπορεί να διαφέρουν για διαφορετικά είδη, μπορεί να υπάρχει σημαντική αλληλοεπικάλυψη στις περιοχές ανοχής τους Νόμος περιοριστικών παραγόντων Στα οικοσυστήματα λειτουργεί επίσης και ο Νόμος των Περιοριστικών Παραγόντων: Αν έστω κι ένας παράγοντας διαβίωσης είναι εκτός της βέλτιστης περιοχής, περιορίζεται η ανάπτυξη του οργανισμού. Αυτός ο παράγοντας ονομάζεται περιοριστικός. Να έχετε υπόψη σας ότι ο περιοριστικός παράγοντας μπορεί να είναι οποιοσδήποτε από τους πολλούς παράγοντες που επηρεάζουν την ανάπτυξη και μπορεί να πρόκειται για πρόβλημα υπερβολικής περίσσειας ή έντονης έλλειψης. Για παράδειγμα, τα φυτά μπορεί να μαραζώνουν ή να ξεραίνονται επειδή ποτίζονται υπερβολικά ή επειδή έχουν υπερβολικό λίπασμα ή επειδή δεν ποτίζονται αρκετά ή επειδή δεν έχουν αρκετό λίπασμα. Ο νόμος των περιοριστικών παραγόντων αναπτύχθηκε και διατυπώθηκε αρχικά από τον Justus von Liebig το 1840 σε σχέση με τις παρατηρήσεις του σχετικά με τις επιδράσεις των χημικών θρεπτικών στην ανάπτυξη των φυτών. Παρατήρησε ότι, αν περιόριζε οποιοδήποτε από τα πολλά διαφορετικά θρεπτικά που χρειάζονται τα φυτά για να αναπτυχθούν, το αποτέλεσμα ήταν ίδιο. Έτσι, αυτός ο νόμος λέγεται επίσης Νόμος Ελαχίστων του Liebig. Φυσικά, περαιτέρω παρατηρήσεις από την εποχή του Liebig έδειξαν ότι η αρχή αυτή περιλαμβάνει όλους τους παράγοντες που επηρεάζουν τους οργανισμούς, βιοτικούς και α- βιοτικούς. Για παράδειγμα, ο περιοριστικός παράγοντας μπορεί να είναι ανταγωνισμός από άλλο είδος ή η παρουσία κάποιου θηρευτή ή παρασίτου. Πράγματι, στην αγροτική παραγωγή, συχνά ο περιοριστικός παράγοντας είναι τα διάφορα παράσιτα, γι' αυτό δαπανώνται δι-

33 Οικοσυστήματα: Βασικές έννοιες 15 σεκατομμύρια για τον έλεγχό τους. Ο νόμος ισχύει και για τα ζώα ΓΙΑΤΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΟΥΝ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ; Αφού έχουμε πλέον κατανοήσει την έννοια των περιοριστικών παραγόντων, μπορούμε τώρα να διερευνήσουμε ερωτήματα όπως: Γιατί διαφορετικές περιοχές υποστηρίζουν διαφορετικά οικοσυστήματα; Και τι εμποδίζει ένα οικοσύστημα να καταλάβει κάποιο άλλο; Η βασική αιτία είναι ότι οι αβιοτικές συνθήκες διαφέρουν σε διαφορετικές περιοχές. Αν υποθέσουμε ότι ένα είδος έχει πρόσβαση σε μια περιοχή, η πυκνότητα του πληθυσμού του (αριθμός ατόμων ανά μονάδα επιφάνειας) θα είναι η μεγαλύτερη δυνατή όταν όλες οι συνθήκες είναι βέλτιστες. Η πυκνότητα του πληθυσμού θα ελαττώνεται σταδιακά αλλά θα υπάρχει ακόμα όπου ένας ή δυο παράγοντες βρίσκονται στη ζώνη πίεσης του συγκεκριμένου είδους. Τελικά, το είδος δεν θα υπάρχει σε οποιαδήποτε περιοχή όπου έστω και ένας παράγοντας είναι εκτός των ορίων ανοχής (Σχήμα 1.7). Θα το δούμε αυτό αναλυτικότερα στη συνέχεια. Σχήμα 1.7: Τα άτομα του πληθυσμού είναι περισσότερα όπου οι συνθήκες είναι βέλτιστες και λιγότερα όπου οι συνθήκες είναι λιγότερο ευνοϊκές. Δεν υπάρχει καθόλου πληθυσμός εκτός των ορίων ανοχής [15]

34 16 Κεφάλαιο Κλίμα Δυο αβιοτικοί παράγοντες, η θερμοκρασία και οι κατακρημνίσεις (βροχόπτωση και/ή χιονόπτωση), ευθύνονται για τον περιορισμό των σημαντικών οικολογικών κοινοτήτων που αναφέρθηκαν προηγούμενα σε αυτό το κεφάλαιο. Οι μακροχρόνιες συνθήκες θερμοκρασίας και βροχόπτωσης για μια περιοχή είναι αυτό που ονομάζεται κλίμα. Τα κλίματα στις διάφορες περιοχές του πλανήτη διαφέρουν πολύ. Η ετήσια βροχόπτωση μπορεί να ποικίλει από σχεδόν μηδέν έως και περισσότερο από 2,5 μέτρα ανά έτος και μπορεί να κατανέμεται ο- μοιόμορφα (σχεδόν ο ίδιος αριθμός εκατοστών ανά μήνα) ή μπορεί να σημειωθεί όλη σε μερικούς μήνες, υγρή περιοχή, αφήνοντας το υπόλοιπο έτος χωρίς βροχή, ξηρή περιοχή. Η μέση θερμοκρασία μπορεί να ποικίλει από υπό το μηδέν έως και 40 C και μπορεί να είναι σχεδόν ομοιόμορφη σε όλη τη διάρκεια του έτους (περιοχές κοντά στον ισημερινό) ή μπορεί να υπάρχει εποχική διακύμανση. Επιπλέον, αυτές οι συνθήκες θερμοκρασίας και βροχόπτωσης μπορούν να συνδυαστούν σε κάθε δυνατή σχέση. Στη συνέχεια, αυτά τα διαφορετικά κλίματα υποστηρίζουν διαφορετικές οικολογικές ενότητες. Το νερό είναι ο κύριος παράγοντας στον οποίο οφείλεται ο διαχωρισμός των οικολογικών κοινοτήτων σε δάση, λιβάδια και ερήμους. Αυτό γίνεται ως εξής: Κάτω από περίπου 100 cm βροχής ανά έτος, πολλά δένδρα πιέζονται και τα περισσότερα πλησιάζουν το όριο της ανοχής τους στα 75 cm περίπου. Τα χορτάρια, ωστόσο, έχουν πολύ χαμηλότερο ό- ριο ανοχής, περίπου 25 cm, και πολλά είδη κάκτων και άλλων φυτών της ερήμου τα καταφέρνουν με 5 έως 10 cm βροχής το έτος. Επομένως, οι περιοχές με περισσότερα από 75 cm βροχόπτωσης ανά έτος υποστηρίζουν συνήθως δάση. Οι περιοχές με cm βροχόπτωσης ανά έτος υποστηρίζουν συνήθως λιβάδια ενώ οι περιοχές με λιγότερο από 25 cm βροχόπτωσης ανά έτος έχουν μόνο σποραδική βλάστηση (π.χ. κάκτοι, με αντοχή στην ξηρασία). Αυτές οι περιοχές είναι οι έρημοι. Σε ενδιάμεσες τιμές ετήσιας βροχόπτωσης, όπως άλλωστε θα περίμενε κανείς, τα δάση τείνουν προς λιβάδια και τα λιβάδια προς ερήμους καθώς οι περιοχές ανοχής των εμπλεκομένων ειδών αλληλεπικαλύπτονται. Επίσης, στην οριοθέτηση των μεγάλων οικοσυστημάτων σημαντικό ρόλο παίζει και η θερμοκρασία. Ωστόσο, εκτός από το υπερβολικό ψύχος, που ευνοεί την τούνδρα ή τους πολικούς πάγους, η επίδραση της θερμοκρασίας προστίθεται στην επίδραση της βροχόπτωσης. Για παράδειγμα, ετήσια βροχόπτωση 75 cm ή περισσότερο υποστηρίζει δάσος, αλλά η θερμοκρασία θα καθορίσει το είδος του δάσους. Τα έλατα ευνοούνται στο έντονο ψύχος και τη δυνατή χιονόπτωση, συνθήκες που απαντώνται στις βόρειες περιοχές και/ή στα υψηλά υψόμετρα. Τα φυλλοβόλα δένδρα, που επίσης δεν έχουν πρόβλημα με τον έντονο χειμώνα, αλλά

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15 Περιεχόμενα Πρόλογος...11 1. Οργανισμοί...15 1.1 Οργανισμοί και είδη...15 1.1.1 Ιδιότητες των οργανισμών...15 1.1.2 Φαινότυπος, γονότυπος, οικότυπος...17 1.1.3 Η έννοια του είδους και ο αριθμός των ειδών...19

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών 30-12-2014 EVA PAPASTERGIADOU Ανακύκλωση των Θρεπτικών είναι η χρησιμοποίηση, ο μετασχηματισμός, η διακίνηση & η επαναχρησιμοποίηση των θρεπτικών στοιχείων στα οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ποιος από τους παρακάτω οργανισμούς χαρακτηρίζεται ως αυτότροφος; 1. αλεπού 2. βάτραχος 3. βελανιδιά 4. ψύλλος. 2. Ποιος από τους παρακάτω παράγοντες χαρακτηρίζεται ως αβιοτικός; 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 23 / 05 /2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

2.4 Ρύπανση του νερού

2.4 Ρύπανση του νερού 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις 2.4 Ρύπανση του νερού 4-1. Ποια ονομάζονται λύματα; Έτσι ονομάζονται τα υγρά απόβλητα από τις κατοικίες, τις βιομηχανίες, τις βιοτεχνίες και τους αγρούς. 4-2. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Διαπνοή είναι η: Α.

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος Ο ρόλος της ενέργειας Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ είναι οι παραγωγικές δυνάμεις ή το αποτέλεσμα των παραγωγικών δυνάμεων που υπάρχουν και δρουν στο φυσικό περιβάλλον και που για τον σημερινό άνθρωπο μπορούν,

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων. Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ

ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων. Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ 1 ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΕΙΝΑΙ Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΠΑΡΚΕΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ OΜΩΣ, Η ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ (όπως όλες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 31-7-14 ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 Στο σχήμα 1 του άρθρου που δημοσιεύσαμε την προηγούμενη φορά φαίνεται η καθοριστικός ρόλος των μικροοργανισμών για την ύπαρξη της ζωής, αφού χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 2 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Environmental Μεγάλης κλίμακας περιβαλλοντικά προβλήματα Παγκόσμια κλιματική αλλαγή Όξινη βροχή Μείωση στρατοσφαιρικού

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης.

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης. Ατμόσφαιρα Η γη, όπως και ολόκληρο το ηλιακό μας σύστημα, αναπτύχθηκε μέσα από ένα τεράστιο σύννεφο σκόνης και αερίων, πριν από 4,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Τότε η γη, περικλειόταν από ένα αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: Στα τροφικά επίπεδα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 10 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Στις ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κλιματικές αλλαγές σε σχέση με την οικονομία και την εναλλακτική μορφή ενέργειας. Μπασδαγιάννης Σωτήριος - Πετροκόκκινος Αλέξανδρος

Κλιματικές αλλαγές σε σχέση με την οικονομία και την εναλλακτική μορφή ενέργειας. Μπασδαγιάννης Σωτήριος - Πετροκόκκινος Αλέξανδρος Κλιματικές αλλαγές σε σχέση με την οικονομία και την εναλλακτική μορφή ενέργειας Μπασδαγιάννης Σωτήριος - Πετροκόκκινος Αλέξανδρος Ιούνιος 2014 Αρχή της οικολογίας ως σκέψη Πρώτος οικολόγος Αριστοτέλης

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου»

Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου» Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου» Επιβλέπουσα καθηγήτρια: κ.τρισεύγενη Γιαννακοπούλου Ονοματεπώνυμο: Πάσχος Απόστολος Α.Μ.: 7515 Εξάμηνο: 1 ο Το φαινόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ. Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ

Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ. Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ 1 Ονομ/μο φοιτήτριας: Κουκουλιάντα Στυλιανή Αριθμός μητρώου: 7533 Υπεύθυνος καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. ΖΗΤΗΜΑ 1 ο

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. ΖΗΤΗΜΑ 1 ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΖΗΤΗΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΟΦΙΚΑ ΠΛΕΓΜΑΤΑ-ΑΛΥΣΙΔΕΣ-ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ 1. Αντλώντας στοιχεία από το διπλανό τροφικό πλέγμα να βρεθούν τα εξής: α. Πόσες και ποιες τροφικές αλυσίδες δημιουργούνται;

Διαβάστε περισσότερα

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου;

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Δημ. Αλιφραγκής Καθηγητής Εργαστήριο Δασικής Εδαφολογίας ΑΠΘ Αύξηση του ρυθμού δέσμευσης του διοξειδίου του άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης.

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΝΕΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΚΑΙ ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Μάριος Τσέζος, Καθηγητής Ε.Μ.Π.

ΤΟ ΝΕΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΚΑΙ ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Μάριος Τσέζος, Καθηγητής Ε.Μ.Π. ΤΟ ΝΕΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΚΑΙ ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Μάριος Τσέζος, Καθηγητής Ε.Μ.Π. Περιβαλλοντική Μηχανική και Γεωπεριβάλλον Αν αναρωτηθεί κανείς

Διαβάστε περισσότερα

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης ΡΥΠΑΝΣΗ 91 είναι η άμεση ή έμμεση διοχέτευση από τον άνθρωπο στο υδάτινο περιβάλλον ύλης ή ενέργειας με επιβλαβή αποτελέσματα για τους οργανισμούς ( ο ορισμός της ρύπανσης από τον ΟΗΕ ) Ρύποι Φυσικοί (εκρήξεις

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διεύθυνση Ενεργειακών, Βιομηχανικών και Χημικών Προϊόντων ΓΧΚ Δρ. Χ. Νακοπούλου Βιογεωχημικοί κύκλοι

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Τι ορίζουμε ως «βιομάζα» Ως βιομάζα ορίζεται η ύλη που έχει βιολογική (οργανική) προέλευση. Πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ

2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ 2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΝΩΝΕΙ ΚΥΡΙΩΣΤΟΥΣ ΔΙΑΦΟΡΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΣΕ ΜΙΑ ΒΙΟΚΟΙΝΟΤΗΤΑ; Ο κυριότερος παράγοντας που συνδέει τους οργανισμούς μεταξύ τους είναι η διατροφή τους Ο τρόπος

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Τα κύτταρα που παράγουν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΑΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Το νερό καλύπτει τα 4/5 του πλανήτη

ΥΔΑΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Το νερό καλύπτει τα 4/5 του πλανήτη ΥΔΑΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Το νερό καλύπτει τα 4/5 του πλανήτη Βασικός-αναντικατάστατος παράγοντας της ζωής κάθε μορφής και κάθε επιπέδου Συνδέεται άμεσα με τη διαμόρφωση των κλιματολογικών συνθηκών Η σύγχρονη

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων ΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Τα φυτά αποκαλούνται ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ επειδή

Διαβάστε περισσότερα

Σώστε τη γη. Κρεσφόντης Χρυσοσπάθης

Σώστε τη γη. Κρεσφόντης Χρυσοσπάθης Επειδή ο πληθυσμός της γης και οι ανθρώπινες δραστηριότητες αυξάνοντας συνεχώς, χρησιμοποιούμε όλο και περισσότερο γλυκό νερό. Με τον τρόπο αυτό, όπως υποστηρίζουν οι επιστήμονες, το γλυκό νερό ρυπαίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Το φαινόμενου του θερμοκηπίου. 3/12/2009 Δρ. Ελένη Γουμενάκη

Το φαινόμενου του θερμοκηπίου. 3/12/2009 Δρ. Ελένη Γουμενάκη Το φαινόμενου του θερμοκηπίου Μέση θερμοκρασία σε παγκόσμια κλίμακα Ατμόσφαιρα ονομάζεται το αέριο τμήμα του πλανήτη, το οποίο τον περιβάλλει και τον ακολουθεί στο σύνολο των κινήσεών του Τα αέρια της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Τι ονομάζουμε ροή ενέργειας σε ένα οικοσύστημα; Όσο αναγκαία είναι η τροφοδότηση ενός οικοσυστήματος με ενέργεια, άλλο τόσο αναγκαία είναι η διανομή της στους άλλους οργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ιοί είναι :

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη

Διαβάστε περισσότερα

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Πράσινα Δώματα Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Ποθητός Σταματιάδης, Πολιτικός Μηχανικός, Μηχανικός Περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

«Βιοκαύσιμα και περιβάλλον σε όλο τον κύκλο ζωής»

«Βιοκαύσιμα και περιβάλλον σε όλο τον κύκλο ζωής» «Βιοκαύσιμα και περιβάλλον σε όλο τον κύκλο ζωής» Δρ Γιώργος Αγερίδης Μηχανολόγος Μηχανικός Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής του Ecocity Υπεύθυνος της Διεύθυνσης Οικονομικών Υπηρεσιών & Διαχείρισης του

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.Τα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΗΣ

ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΗΣ Κεφάλαιο 5 ο : Οικοσυστήµατα ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΗΣ Η µελέτη των αλληλεπιδράσεων µεταξύ των µορφών ζωής και του περιβάλλοντός τους είναι η επιστήµη της οικολογίας. Το οικολογικό σύστηµα των οργανισµών και

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ. ΟΝΟΜΑ: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΥΠΡΗ ΤΑΞΗ: Β 1 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Θέµα: Τούνδρα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ; (ΣΕΛ. 4-7) 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 1 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Οι στόχοι του μαθήματος Η συνειδητοποίηση των περιβαλλοντικών προοπτικών για την τεχνολογική δραστηριότητα Ευαισθητοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν ΤΟ ΑΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ο χώρος µπορεί να διακριθεί σε 2 κατηγορίες το δοµηµένοαστικόχώρο και το µη αστικό, µη δοµηµένο ύπαιθρο αγροτικό ή δασικό χώρο. Αστικός χώρος = ήλιος, αέρας, το νερό, η πανίδα, η χλωρίδα,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 10 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1 Β 2 Α 3 Α 4 Β 5 Β 6 Α 7 Α 8 Β Β2. Σελ. 18 Σχολικού βιβλίου Το γενετικό

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 9: Μεγαδιαπλάσεις Χερσαία Οικοσυστήματα (I) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Ατμοσφαιρική ρύπανση και κλιματική αλλαγή. Νικόλαος Σ. Μουσιόπουλος Πολυτεχνική Σχολή Α.Π.Θ.

Ατμοσφαιρική ρύπανση και κλιματική αλλαγή. Νικόλαος Σ. Μουσιόπουλος Πολυτεχνική Σχολή Α.Π.Θ. Ατμοσφαιρική ρύπανση και κλιματική αλλαγή Νικόλαος Σ. Μουσιόπουλος Πολυτεχνική Σχολή Α.Π.Θ. AUT/LHTEE Εισαγωγή (1/3) Για 1-2 αιώνες, δηλ. ένα ελάχιστο κλάσμα της παγκόσμιας ιστορίας, καίμε μέσα σε ένα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Σοφοκλής Λογιάδης Τι ειναι ρυπανση του νερου -ορισμος Το νερό είναι η πηγή ζωής στον πλανήτη μας. Περίπου το 70% της επιφάνειας του σκεπάζεται με νερό. Από το συνολικό διαθέσιμο νερό

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Ήπιες µορφές ενέργειας

Ήπιες µορφές ενέργειας ΕΒ ΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ήπιες µορφές ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. ΥΣΑΡΕΣΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΚΑΥΣΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Τα βασικά της διεργασίας της

Τα βασικά της διεργασίας της Τα βασικά της διεργασίας της ενεργού ιλύος Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων 1 Γιατί είναι απαραίτητη η επεξεργασία Για

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΗΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σχολική χρονιά 2012-13 ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑΣ 3, 16451

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

Ο χώρος του πανεπιστηµίου περικλείεται από εκτάσεις βλάστησης σε όλη την περίµετρο του λόφου µε συνολική έκταση 18 στρεµµάτων. Για την καταγραφή των

Ο χώρος του πανεπιστηµίου περικλείεται από εκτάσεις βλάστησης σε όλη την περίµετρο του λόφου µε συνολική έκταση 18 στρεµµάτων. Για την καταγραφή των . ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΟΥ CO 2.1 Γενικά Η υπερθέρµανση του πλανήτη και οι κλιµατικές αλλαγές ως αποτέλεσµα της αύξησης των εκλυόµενων αερίων του θερµοκηπίου, λόγω των ανθρώπινων δραστηριοτήτων,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Θ. Δ. Ζάγκα Καθηγητή ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Σχολή Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος Τομέας Δασικής Παραγωγής-Προστασίας Δασών-

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. Η παραγωγή τροφής

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. Η παραγωγή τροφής Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ Η παραγωγή τροφής Καλύπτει τη βασικότερη ανθρώπινη ανάγκη Ιστορικά, η πρώτη αιτία ανθρώπινης παρέµβασης στο φυσικό περιβάλλον Σχετίζεται άµεσα µε τον υπερπληθυσµό

Διαβάστε περισσότερα

Η παγκόσμια έρευνα και τα αποτελέσματά της για την Κλιματική Αλλαγή

Η παγκόσμια έρευνα και τα αποτελέσματά της για την Κλιματική Αλλαγή Η παγκόσμια έρευνα και τα αποτελέσματά της για την Κλιματική Αλλαγή Αλκιβιάδης Μπάης Καθηγητής Εργαστήριο Φυσικής της Ατμόσφαιρας Τμήμα Φυσικής - Α.Π.Θ. Πρόσφατη εξέλιξη της παγκόσμιας μέσης θερμοκρασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος...17 Εισαγωγή...19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Προσπάθεια Ανάπτυξης με Σεβασμό στο Περιβάλλον 1.1 Εισαγωγή...29 1.2 Μηδενική Ανάπτυξη ή Βιομηχανία της Αντιρρύπανσης;...30 1.3 Η Σημερινή Κατάσταση...32

Διαβάστε περισσότερα

ÔÏÕËÁ ÓÁÑÑÇ ÊÏÌÏÔÇÍÇ

ÔÏÕËÁ ÓÁÑÑÇ ÊÏÌÏÔÇÍÇ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ A Α1 γ Α2 α Α3 α Α4 β Α5 γ ΘΕΜΑ Β Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1) Το οικοσύστηµα είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας

Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας ΑΡΓΥΡΩ ΛΑΓΟΥΔΗ Δρ. Χημικός TERRA NOVA ΕΠΕ περιβαλλοντική τεχνική συμβουλευτική ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΕΕ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ»

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Aτµόσφαιρα της Γης Ατµόσφαιρα είναι η αεριώδης µάζα η οποία περιβάλλει

Διαβάστε περισσότερα

Σύσταση. Ιδιότητες H 2 O. Γενικές. (non-si) Φυσικές

Σύσταση. Ιδιότητες H 2 O. Γενικές. (non-si) Φυσικές Νερό Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια Το νερό σε στερεά (παγόβουνο), υγρή (θάλασσα) και αέρια (σύννεφα) µορφή Το νερό (ή στη καθαρεύουσα ύδωρ, λέξη από την οποία και πολλοί οι παράγωγοι

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Εισαγωγή στη Γεωργία Λαχανοκομία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ. Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ. Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ξέφρενη ανάπτυξη της τεχνολογίας την τελευταία πεντηκονταετία είχε και έχει σαν επακόλουθο εκτεταµένες οικολογικές καταστροφές που προέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Α.1 Το φαινόµενο του θερµοκηπίου. του (Agriculture and climate, Eurostat).

Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Α.1 Το φαινόµενο του θερµοκηπίου. του (Agriculture and climate, Eurostat). Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Α.1 Το φαινόµενο του θερµοκηπίου Ένα από τα µεγαλύτερα περιβαλλοντικά προβλήµατα που αντιµετωπίζει η ανθρωπότητα και για το οποίο γίνεται προσπάθεια επίλυσης είναι το φαινόµενο του θερµοκηπίου.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΔΕΥΤΕΡΑ 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΘΕΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΓΕΙΑ ΣΤΑΓΔΗΝ ΑΡΔΕΥΣΗ

ΥΠΟΓΕΙΑ ΣΤΑΓΔΗΝ ΑΡΔΕΥΣΗ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΓΕΙΑ ΣΤΑΓΔΗΝ ΑΡΔΕΥΣΗ ΜΠΑΤΣΟΥΚΑΠΑΡΑΣΚΕΥΗ- ΜΑΡΙΑ ΞΑΝΘΗ 2010 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το νερό είναι ζωτικής σημασίας για το μέλλον της ανθρωπότητας.

Διαβάστε περισσότερα

Σε αντίθεση με τις θάλασσες, το νερό των ποταμών δεν περιέχει σχεδόν καθόλου αλάτι - γι' αυτό το λέμε γλυκό νερό.

Σε αντίθεση με τις θάλασσες, το νερό των ποταμών δεν περιέχει σχεδόν καθόλου αλάτι - γι' αυτό το λέμε γλυκό νερό. Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Καστρίου 2013 Tι είναι τα ποτάμια; Τα ποτάμια είναι φυσικά ρεύματα νερού. Δημιουργούνται από το νερό των βροχών και των λιωμένων πάγων, που κατεβαίνει από πιο ψηλές περιοχές

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ «ΟΜΟΚΕΝΤΡΟ» ΦΛΩΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ «ΟΜΟΚΕΝΤΡΟ» ΦΛΩΡΟΠΟΥΛΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Φαινόµενο του Θερµοκηπίου

Φαινόµενο του Θερµοκηπίου Φαινόµενο του Θερµοκηπίου Αλεξάνδρου Αλέξανδρος, Κυριάκου Λίντα, Παυλίδης Ονήσιλος, Χαραλάµπους Εύη, Χρίστου ρόσος Φαινόµενο του θερµοκηπίου Ανακαλύφθηκε το 1824 από τον Γάλλο µαθηµατικό Fourier J. (1768)

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2.ΣΤΟΙΧΕΙΑΡΥΠΑΝΣΗΣ 2.1 ΠΑΘΟΦΟΝΟΙ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ 2.1.1 ΒΑΚΤΗΡΙΑ 2.1.2 ΙΟΙ 2.1.3 ΠΡΩΤΟΖΩΑ 2.2 ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΔΙΑΛΥΤΕΣ ΣΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β') ΤΕΤΑΡΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΘΕΜΑ Α Α1. β, Α2. δ, Α3. δ,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΖΑΡΦΤΖΙΑΝ ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ 1. στην εικόνα που ακολουθεί να προσδιορίσετε τους βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις 46 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪ Η-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Χρυσ Σµύρνης 3 : Τηλ.: 2107601470 ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2006 ΘΕΜΑ 1 Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή

Διαβάστε περισσότερα