«Μέθοδοι, παράμετροι και αποτελέσματα εφαρμοσμένων προγραμμάτων για την πρόληψη της νεανικής βίας» Προτεινόμενη Παρέμβαση για την Ελλάδα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Μέθοδοι, παράμετροι και αποτελέσματα εφαρμοσμένων προγραμμάτων για την πρόληψη της νεανικής βίας» Προτεινόμενη Παρέμβαση για την Ελλάδα"

Transcript

1 «Μέθοδοι, παράμετροι και αποτελέσματα εφαρμοσμένων προγραμμάτων για την πρόληψη της νεανικής βίας» Προτεινόμενη Παρέμβαση για την Ελλάδα Άννα Μπέη ΑΕΜ: 09/32 Θεσσαλονίκη, 22/12/2010

2 ΠΕΡΙΕΦΟΜΕΝΑ Περίληψη... 3 Εισαγωγή... 4 Επίπεδα Παρέμβασης... 8 Φαρακτηριστικά επιτυχημένων προγραμμάτων...10 Έννοιες Κλειδιά Για την υλοποιηση ενός προγραμματοσ προληψησ...13 Επισκόπηση προγραμμάτων ανά θεωρητικό υπόβαθρο...15 D.A.R.E. Plus...15 The Peacemakers Program...18 Faustlos και Second Step...21 Options...22 Art...24 ICPS...25 RIPP...26 Viewpoints...26 RCCP...27 Paths...28 LIFT (Linking the Interests of Families and Teachers)...28 The Seattle Social Development Project...28 Raising Healthy Children...28 Fast Track + PATHS...28 Baltimore CC/FSP Prevention Trial...28 Families and Schools Together...28 Tags...33 Big Brothers Big Sisters...35 Προγράμματα στην Ελλάδα...37 Safeland...38 Peer Mediators...39 ελίδα 1

3 Bullying...42 υμπεράσματα...45 Πρόταση...46 Βήμα 1: Περιγραφή του προβλήματος της βίας μεταξύ των νέων σε συγκεκριμένες κοινότητες...46 Βήμα 2: Αναγνώριση του πληθυσμού-στόχου και των ατόμων που θα επωφελούνταν το μέγιστο από την παρέμβαση...47 Βήμα 3: Επιλογή της μεθόδου προσέγγισης του πληθυσμού-στόχου...47 Βήμα 4: Καθορισμός συγκεκριμένων στόχων...48 Βήμα 5: Επιλογή ενός συνόλου από επιμέρους παρεμβάσεις...48 The Violet Project...49 Mentor...56 The Win-Win Project...59 Family...59 Βήμα 6: Εύρεση χρηματοδοτικών φορέων...61 Βήμα 7: Εμπλοκή της κοινότητας στη διαδικασία σχεδιασμού...62 Βήμα 8: Ανάπτυξη συγκεκριμένων δραστηριοτήτων και εκπαιδευτικών υλικών για το πρόγραμμα...63 Βήμα 9: Πρόσληψη και Εκπαίδευση προσωπικού...63 Βήμα 10: Αξιολόγηση της επιτυχίας του προγράμματος...65 Επίλογος...66 Βιβλιογραφία...68 Παράρτημα...75 ελίδα 2

4 ΠΕΡΙΛΗΧΗ Η παρούσα βιβλιογραφική έρευνα έχει ως στόχο να προτείνει μία βιώσιμη, συνολική στρατηγική πρόληψης της εφηβικής βίας στο φυσικό περιβάλλον της κοινότητας, βασισμένη σε μια επισκόπηση των πιο επιτυχημένων (με όρους ερευνητικών δεδομένων) σχετικών προγραμμάτων πρόληψης που έχουν ήδη εφαρμοστεί παγκοσμίως. Παρουσιάζεται η σκοπιμότητα μιας τέτοιας μελέτης, τα κριτήρια επιτυχίας ενός προγράμματος πρόληψης, τα επιλεγμένα προγράμματα κατηγοριοποιημένα ανά το θεωρητικό υπόβαθρο, όπου βασίζονται, οι έννοιες της μη τυπικής μάθησης, της βιωσιμότητας, της κοινωνικής εγκυρότητας, τα σχετικά προγράμματα πρόληψης που έχουν υλοποιηθεί στην Ελλάδα και, τέλος, η πρωτότυπη πρόταση για ένα πρόγραμμα πρόληψης της εφηβικής βίας στην Ελλάδα. ελίδα 3

5 ΕΙΑΓΨΓΗ Με τον όρο βία το λεξικό εξηγεί την έκφραση φυσικής ή λεκτικής δύναμης εναντίον του εαυτού ή του άλλου, με την πρόθεση να πληγώσει ή να καταστρέψει κάτι ή κάποιον (Grathwohl, 2010, Merriam & Webster, 2010). Ζήτημα γονιδιώματος ή ανατροφής, απόρροια/αντίδραση σε κοινωνικές πιέσεις και αλλαγές, καταδικαστέα ή ίσως όχι και τόσο, ανάλογα με το πολιτισμικό περιβάλλον (Perkin, 1978), η βία είναι σίγουρα ένα φαινόμενο πολυπαραγοντικό. Aν και είναι εξαιρετικά δύσκολο να προσδιοριστούν επακριβώς τα αίτια που την προκαλούν, ωστόσο, είναι παραπάνω από εμφανή τα αποτελέσματά της. Όταν πλέον αποτελεί μετρήσιμη συμπεριφορά, ιδίως στις ακραίες μορφές της, τείνει να μεταφράζεται σε νούμερα στατιστικών μελετών εγκληματικής συμπεριφοράς. τατιστικές μελέτες των τελευταίων ετών σχετικές με το φαινόμενο της εφηβικής βίας και εγκληματικότητας (ΕΛ.ΣΑΣ., 2010) 1 επιβεβαιώνουν τα κάθε άλλο παρά αισιόδοξα άρθρα εφημερίδων, σύμφωνα με τα οποία τα περιστατικά βίας και παραβατικότητας ανηλίκων και εφήβων τα τελευταία χρόνια παρουσιάζουν έξαρση (Λυβιάκης, 2007, Παλαιοδημοπούλου, 2009 και ώκου, 2003) Ανεξάρτητα, όμως, από την ενδεχομένως καταστροφολογική διάθεση των Μ.Μ.Ε., σε αυτά τα κείμενα και τους αριθμούς αντικατοπτρίζεται μια πραγματικότητα, η οποία εκτός από το ατομικό κόστος που συνεπάγεται στην ποιότητα της ζωής των εφήβων και του περίγυρού τους, καταλήγει να μετουσιώνεται σε κοινωνικό κόστος, με την κυριολεκτική και τη μεταφορική του σημασία: από τις υλικές καταστροφές λόγω παραβατικών συμπεριφορών και το κόστος διατήρησης σωφρονιστικών καταστημάτων για ανηλίκους μέχρι το ανυπολόγιστο κόστος στην ψυχική υγεία των θυμάτων αυτής της βίας και σε μια κοινωνία που προσπαθεί στο σύνολό της να αναρρώσει και να αναπτυχθεί. Μία μελέτη, όπως η παρούσα, σαφώς και δεν θα είχε λόγο ύπαρξης εάν η ανάγκη για την (προληπτική) αντιμετώπιση αυτού του φαινομένου δεν είχε ήδη τεθεί ως προτεραιότητα σε εθνικό επίπεδο και και στο επίπεδο της Ε.Ε. Ήδη πολλές σημαντικές χρηματοδοτικές πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έχουν ως στόχο την πρόληψη της (εφηβικής) βίας, με ενδεικτικό εκπρόσωπο αυτής της προσπάθειας το φιλόδοξο πρόγραμμα Νέα Γενιά σε Δράση. Σο πρόγραμμα αυτό δίνει τη δυνατότητα σε Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις και άτυπες ομάδες νέων να διεξάγουν σύντομες εκπαιδευτικού προσανατολισμού παρεμβάσεις με θεματικές που βασίζονται στις αρχές της διαπολιτισμικότητας, της μη τυπικής μάθησης και της καταπολέμησης των διακρίσεων και της βίας (www.ec.europa.eu/youth, 2010). 1 Βλ. Πίνακας 2 και Πίνακας 3 στο Παράρτημα ελίδα 4

6 Αυτό που αναγνωρίζεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο και προωθείται ενεργά ως προτεραιότητα, είναι το γεγονός ότι η βία, ως κοινωνικό φαινόμενο και συμπεριφορά, είναι αντιστρέψιμη: το αιώνιο ακαδημαϊκό ερώτημα Nature vs Nurture (Υύση ή Ανατροφή) εάν ταχθούμε υπέρ της άποψης ότι η βία είναι ένα ενσωματωμένο χαρακτηριστικό στο γενετικό μας κώδικα, το οποίο μας ορίζει, μας χαρακτηρίζει και είναι αναπόφευκτο, τότε δεν μένουν και ιδιαίτερα πολλές δυνατότητες ελέγχου και περιορισμού αυτού του έμφυτου χαρακτηριστικού. Η κοινωνικά συμφέρουσα υπόθεση, λοιπόν, είναι ότι η βία είναι ένας δυσλειτουργικός τρόπος επίλυσης συγκρούσεων (εσωτερικών ή εξωτερικών) και ένα μοτίβο συμπεριφοράς και «επικοινωνίας», το οποίο μαθαίνεται (Knox, 2002) και είναι δυνατόν (μέσω κατάλληλων εκπαιδευτικών τεχνικών και εν μέσω πρόσφορων συνθηκών) να αντικατασταθεί από πιο λειτουργικές και λιγότερο «δαπανηρές» συμπεριφορές. Η αποτελεσματικότητα των διάφορων τεχνικών αντανακλάται στο βαθμό που μπορούν να προκαλέσουν αλλαγή στη συμπεριφορά και μάλιστα μετρήσιμη αλλαγή. Ένα αρκετά αποτελεσματικό εκπαιδευτικό εργαλείο, που χρησιμοποιείται συνήθως σε τέτοιου είδους προγράμματα πρόληψης, αποτελούν μεταξύ άλλων και οι τεχνικές της μη τυπικής μάθησης. Οι μέθοδοι που εφαρμόζονται σε παρεμβάσεις πρόληψης, όπως αυτή που θα προταθεί στην παρούσα εργασία, μπορούν να διακριθούν σε τρεις μεγάλες κατηγορίες: Οι παθητικές μέθοδοι όπως η προβολή βίντεο ή ταινίας, οι διαφάνειες, οι αφίσες, η διάλεξη. Οι εκπαιδευτικές μέθοδοι, όπως τα ερωτηματολόγια, οι συνεντεύξεις, η συμμετοχική παρατήρηση όπου ο δάσκαλος εμπλέκεται σ όλες τις δραστηριότητες και συλλέγει πληροφορίες που απορρέουν απ τη μη λεκτική συμπεριφορά, το γράψιμο ιστορίας, η ομαδική παρουσίαση θέματος. Οι Βιωματικές μέθοδοι που περιλαμβάνουν προσεγγίσεις συναισθηματικού τύπου με κύριο στόχο την ενίσχυση της αυτοεκτίμησης του μαθητή, τη βελτίωση των διαπροσωπικών σχέσεων, τη δημιουργία κλίματος αποδοχής και αμοιβαίας εμπιστοσύνης, την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης των μαθητών (ώκου, 1999). την καθημερινή μας πρακτική διαπιστώνουμε εμπειρικά ότι όσο πιο ενεργητική και συμμετοχική είναι η διαδικασία απόκτησης γνώσης τόσο καλύτερα εντυπώνεται το προς μάθηση αντικείμενο. Η βιωματική μάθηση ή αλλιώς ενεργός μάθηση περιγράφεται ως εξής: Πρόκειται για ένα γενικό όρο ο οποίος καλύπτει μια ποικιλία διαφόρων μοντέλων διδασκαλίας τα οποία σε γενικές γραμμές έχουν ως κοινό τους χαρακτηριστικό το ότι αποδίδουν την ευθύνη της μάθησης στον ίδιο το μαθητευόμενο. Ο μαθητής που εμπλέκεται με ενεργό τρόπο με το υλικό το οποίο πρόκειται να μάθει, είναι πιο πιθανό να ανακαλεί ελίδα 5

7 πληροφορίες, αλλά αυτό γίνεται όχι τόσο με το αν είναι συμπεριφορικά αλλά μάλλον γνωστικά ενεργός. Έτσι η ενεργός μάθηση είναι μια διαδικασία εκμάθησης νέων ιδεών, δεξιοτήτων και στάσεων μέσω της δράσης και της ενεργού εμπλοκής μας (learning from doing). Η ενεργός εμπλοκή μας μπορεί να είναι είτε νοητική (αναστοχασμός) ή φυσική. Κατάλληλοι μηχανισμοί για την ενεργό μάθηση είναι το παιχνίδι, οι προσομοιώσεις, ο αναστοχασμός, το παίξιμο ρόλων κλπ. (ΣΕΡΖΙΔΗ, 2010). 2 Ανεξάρτητα, όμως, από τις διαφορετικές μεθόδους που επιλέγει κανείς για να εφαρμόσει μια παρέμβαση πρόληψης της βίας, η επιστημονική κοινότητα έχει συμφωνήσει σε κάποιες βασικές παραδοχές σχετικά με τα περιβάλλοντα, όπου εμφανίζεται η βία στο ρεπερτόριο των συμπεριφορών των εφήβων, καλές πρακτικές για την αντιμετώπιση της στο πλαίσιο μιας πολιτισμικής κοινότητας και λοιπά σημεί α ενδιαφέροντος, που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την εφαρμογή προγραμμάτων πρόληψης βίας. Αυτά τα σημεία αναλύονται παρακάτω και συναποτελούν τη βάση αιτιολόγησης των προγραμμάτων πρόληψης που ακολουθούν. Σην «κοινωνική τοξικότητα» των σύγχρονων πολιτισμών και την ενθάρρυνση του ατομισμού και του «κατέχειν» σε βάρος του συλλογικού ευ ζην, αναγνωρίζει ο Garbarino (1999) ως τη ρίζα των βίαιων συμπεριφορών. Οι σύγχρονες κοινωνίες μάλιστα, συμπληρώνει, βασίζονται κατά πρώτο λόγο σε τακτικές εξαναγκασμού, προκειμένου να διαχειριστούν τις κοινωνικές σχέσεις. Από μια άλλη οπτική, ωστόσο, η βία οφείλεται στην έλλειψη «θετικών καθοδηγητικών γραμμών» στη ζωή ενός εφήβου (Farmer, Farmer, Estell, & Hutchins, 2007). Δεδομένου ότι η συμπεριφορά μας είναι ο συγκερασμός εσωτερικών παραγόντων (πχ. γνωστικοί, συναισθηματικοί, νευροβιολογικοί) και εξωτερικών (πχ. πολιτισμικοί, οικονομικοί, κοινωνικοί) (Magnusson & Cairns, 1996), οι δύο αυτές κατηγορίες αιτιολογικών παραγόντων επηρεάζονται αμφίδρομα, δημιουργώντας ένα δυναμικό σύστημα. Λόγω της αμοιβαίας τους επιρροής, οι παράγοντες αυτοί συσχετίζονται συχνά με τη δρομολόγηση ατομικών αναπτυξιακών μονοπατιών. Η έλλειψη αυτών των «θετικών δρομολογήσεων» έχει βρεθεί ότι είναι το κοινό χαρακτηριστικό μεταξύ των νέων που έχουν εμπλακεί σε ακραία βίαιες συμπεριφορές (Farmer, Farmer, Estell, & Hutchins, 2007). Όποια όμως και να καταγράφεται ως αιτία του φαινομένου, οι πλέον εμπεριστατωμένες έρευνες υποστηρίζουν ομόφωνα ότι: Κάθε συμπεριφορά οφείλουμε να την αξιολογούμε σε σχέση με την κοινωνική λειτουργία που επιτελεί. 2 Για το λεπτομερή ορισμό της μη τυπικής μάθησης από της Ευρωπαϊκή Επιτροπή, βλ. Εικόνα 1 στο παράρτημα ελίδα 6

8 Από την παιδική ηλικία μέχρι και την εφηβεία, οι νέοι χρησιμοποιούν διάφορες μορφές επιθετικής συμπεριφοράς, προκειμένου να προστατεύσουν και να ρυθμίσουν ή να ελέγξουν τις κοινωνικές τους θέσεις και να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους (Cairns & Cairns, 1994). Δεν είναι λίγες οι έρευνες που καταδεικνύουν ότι πολλοί νέοι με επιθετική συμπεριφορά κατέχουν εξέχουσα κοινωνική θέση στο κοινωνικό τους «μικρο-περιβάλλον» και θεωρούνται τόσο από τους συνομηλίκους τους όσο και από τους εκπαιδευτικούς ως δημοφιλείς (Farmer & Rodkin, 1996). Μάλιστα, έχει υποστηριχθεί ότι μερικοί νέοι με επιθετική συμπεριφορά έχουν υψηλά επίπεδα κοινωνικής ικανότητας και χρησιμοποιούν τη βία ως εργαλείο για να χειριστούν τους κοινωνικούς τους κόσμους (Hawley P., 1999). Οι βίαιες συμπεριφορές δηλαδή, προτιμούνται, ενδεχομένως, εφόσον επιφέρουν θετικά αποτελέσματα σε συγκεκριμένες συνθήκες και πολιτισμικά περιβάλλοντα (πχ. μεγαλύτερη κοινωνική αποδοχή από τους συνομηλίκους). Σο θέμα εδώ δεν είναι ότι η επιθετικότητα είναι κάτι καλό αλλά ότι είναι ιδιαίτερα συχνός μηχανισμός προσαρμογής, καθημερινός ίσως, και αφορά πολύ μεγαλύτερο κομμάτι νεανικού πληθυσμού απ αυτό που θα θεωρούνταν ωςεπίφοβο για την εμφάνιση σοβαρών διαταραχών (Hawley P. H., 2003). Ο εξαναγκασμός και η τιμωρία του παιδιού από τον ενήλικα ως λύση στο πρόβλημα της βίας δεν έχει μακροπρόθεσμα αποτελέσματα. Όταν ο εξαναγκασμός επιτύχει τον άμεσο στόχο του, μακροπρόθεσμα αυτόηττείται. Μπορούμε να αναγκάσουμε κάποιον να κάνει αυτό που θέλουμε, απειλώντας με βαριές κυρώσεις αν δεν το κάνει ή να σταματήσει να κάνει αυτό που δεν θέλουμε τιμωρώντας τον αλλά όταν ενεργούμε με αυτόν τον τρόπο είναι σαν να φυτεύουμε τους σπόρους της προσωπικής αποσύνδεσης, της απομόνωσης από το κοινωνικό σύνολο, της νεύρωσης, της πνευματικής ακαμψίας, της εχθρικής διάθεσης και της ανταρσίας (Sidman, 2001). Η μονήρης προσέγγιση στα αίτια του προβλήματος και η παράκαμψη των κοινωνικών δικτύων-πλαισίων οδηγεί σε αναποτελεσματικότητα. Μία προσέγγιση μόνο στο «προβληματικό» παιδί ή μόνο στην οικογένεια δεν συνάδει με τον πολυπαραγοντικό χαρακτήρα της βίαιης συμπεριφοράς. Επιπλέον, όταν θεωρούμε τα άτομα ως φορείς της βίας, καταφεύγουμε αποκλειστικά σε παρεμβάσεις όπως η ψυχοθεραπεία, η εκπαίδευση, η συμβουλευτική και δεν στοχεύουμε στα ευρύτερα δίκτυα όπου είναι ενσωματωμένη αυτή η συμπεριφορά. Η χρησιμοποίηση παρεμβάσεων a-lacarte (με την έννοια συγκεκριμένων εξειδικευμένων εκπαιδευτικών ενοτήτων για το σχολείο) παραβλέπει την κοινωνική και οργανωσιακή δυναμική της καθημερινής ζωής στο σχολείο, σε άλλους οργανισμούς και ευρύτερα στην κοινότητα. Σέλος, η στείρα προσήλωση σε ατομικά βιολογικά χαρακτηριστικάδυσλειτουργίες έχει αποδειχθεί εξίσου αναποτελεσματική προσέγγιση (Astor, Vargas, O Neal Pitner, & Meyer, 1999). ελίδα 7

9 Οι προσαρμοσμένες πολιτισμικές πρακτικές έχουν σημαντικές προοπτικές για τη μείωση της βίας. Κάθε ρεπερτόριο ανθρώπινης συμπεριφοράς υιοθετείται κατά κάποιο τρόπο από μια δεξαμενή συμπεριφορών, που είναι διαθέσιμες στην πολιτισμική κοινότητα του καθένα από εμάς. Με άλλα λόγια, κάθε συμπεριφορά μας, όπως και αν χαρακτηρίζεται αυτή (επιθυμητή, απορριπτέα, κλπ.), είναι πολιτισμικά καθορισμένη. Εφόσον, λοιπόν, η βία, ως μια κοινωνική συμπεριφορά εδράζεται και αυτή στα αλληλεπιδρώντα δίκτυα πολιτισμικών πρακτικών, το ενδιαφέρον μας πρέπει να στραφεί ακριβώς σε αυτά εάν επιθυμούμε μακροχρόνια αλλαγή. Επειδή καμία προσέγγιση δεν έχει οικουμενική αποδοχή μεταξύ των πολιτισμών και των κοινοτήτων και σε συνδυασμό και με την έλλειψη συγκρτικών μελετών οι Elliott και Tolan (1999) προτείνουν την «επιστήμη της πράξης»: Οι στρατηγικές πρόληψης και παρέμβασης είναι πιθανό να είναι εξίσου και εναλλακτικά αποτελεσματικές όταν λαμβάνουν υπόψη τα αναπτυξιακά ζητήματα των εφήβων σε συνδυασμό με την «κοινωνική οικολογία», όπου ενυπάρχει η νεολαία. Επιχειρηματολογούν ότι εάν η προτεραιότητα δοθεί στην κοινωνική αλλαγή, πρέπει κάθε φορά να γίνονται ανάλογες προσαρμογές, που θα ανταποκρίνονται στις τοπικές αξίες, κουλτούρες και τους διαθέσιμους πόρους. Έτσι, κάθε πρόγραμμα θα πρέπει να είναι λίγο διαφορετικό από τα υπόλοιπα, προκειμένου να είναι αποτελεσματικό. ΕΠΙΠΕΔΑ ΠΑΡΕΜΒΑΗ Κάθε πρόγραμμα πρόληψης και κάθε προσπάθεια παρέμβασης για την αντιμετώπιση κάποιου κοινωνικού ζητήματος, οφείλει να έχει έναν πληθυσμό στον οποίο απευθύνεται, τον λεγόμενο πληθυσμό-στόχο, στον οποίο επιδιώκει να επιτύχει και την επιθυμητή αλλαγή. Έχει διατυπωθεί ότι οι επιτυχημένες παρεμβάσεις πρόληψης δεν έχουν περιορισμένο πληθυσμό-στόχο αλλά περισσότερο εστιάζονται στο γενικό σύνολο, στην κοινότητα, επιδιώκοντας την κοινωνική αλλαγή, η οποία είναι και η πιο μακροπρόθεσμη. Αυτές οι παρεμβάσεις, που επικεντρώνονται κυρίως στην προώθηση της γενικότερης προσαρμογής των νέων, μπορούν να κατηγοριοποιηθούν ανάλογα με τον πληθυσμό-στόχο που επιλέγεται κάθε φορά και να χρησιμποιηθούν συμπληρωματικά η μία προς την άλλη, καλύπτοντας έτσι ένα μεγάλο μέρος των μελών της κοινότητας. Σα επίπεδα παρέμβασης, όπως περιγράφουν οι (Farmer, Farmer, Estell, & Hutchins, 2007, Umemoto, Baker, Helm, Miao, & Goebert 2009), κατηγοριοποιούνται ανάλογα με τον πληθυσμό-στόχο που κάθε φορά επιλέγεται και είναι τα εξής: ελίδα 8

10 Καθολικές στρατηγικές (Universal Strategies) Αναφέρονται στις παρεμβάσεις πρόληψης που απευθύνονται σε όλους τους νέους και στοχεύουν στο γενικό πληθυσμό (Mrazek & Haggerty, 1994). αυτό το επίπεδο, οι παρεμβάσεις πρέπει να στοχεύουν στη δημιουργία ενός γενικότερου πλαισίου στην τάξη και στο σχολείο, το οποίο μειώνει τις συγκρούσεις, προάγοντας την ακαδημαϊκή, συμπεριφορική και κοινωνική προσαρμογή όλων των μαθητών. Επιλεκτικές στρατηγικές (Selective Strategies) Αναφέρονται στις παρεμβάσεις που στοχεύουν σε άτομα για τα οποία ο κίνδυνος ανάπτυξης προβλημάτων είναι άνω του μετρίου. Οι νέοι που χρειάζονται τέτοιου είδους παρεμβάσεις έχουν έναν ή δύο παράγοντες κινδύνου 3 αλλά είναι κατά τα άλλα μέσα στα όρια των «θετικών γραμμών», όπως αυτές έχουν περιγραφεί παραπάνω. Οι στόχοι των παρεμβάσεων τέτοιου τύπου οφείλουν να επικεντρώνονται στην πρόληψη της αρνητικής επανα-οργάνωσης των αναπτυξιακών συστημάτων των νέων. Με άλλα λόγια, οι παρεμβάσεις σε αυτό το επίπεδο, στοχεύουν στη μείωση των παραγόντων κινδύνου και στην ενίσχυση των θετικών επιρροών στη ζωή ενός εφήβου καθώς και στην ενθάρρυνση της επιτυχούς προσαρμογής του νέου σε περιβάλλοντα, που ενδεχομένως ενέχουν κινδύνους. Ενδεδειγμένες στρατηγικές (Indicated Strategies) Αναφέρονται στις παρεμβάσεις σε νέους που έχουν εκδηλώσει πολλαπλά προβλήματα, τα οποία αποτελούν συμπτώματα κάποιας διαταραχής. Αυτός ο πληθυσμός χρειάζεται πολύ-επίπεδες παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση αυτών των δυσκολιών. Πχ. Ένας νέος, ο οποίος έχει διαγνωστεί με διαταραχές συμπεριφοράς χρειάζεται ενδεχομένως και ατομικό πλάνο παρέμβασης, ώστε να επιτευχθεί η θετική αναδιοργάνωση του αναπτυξιακού του συστήματος. ύμφωνα με τους Wilson & Lipsey (2005), οι επιλεκτικές και οι ενδεδειγμένες σταητηγικές ταυτίζονται ενώ προστίθενται και οι πολυ-συστημικές στατηγικές (multimodal), οι οποίες άπτονται πολλών μορφών, συμμετεχόντων και περιβαλλόντων. Σο χαρακτηριστικό τους είναι η πολλαπλότητα των μεθοδολογικών τους εργαλείων (πχ. μπορεί να μετέρχονται ταυτόχρονα συμβουλευτικές συνεδρίες, εκπαίδευση γονέων, εκπαιδευτικές ενότητες στο σχολείο, κ.ά.). υνοπτικά, τα επίπεδα παρέμβασης απεικονίζονται στο χήμα 1. 3 Βλ. Παράγοντες Κινδύνου, όπως αυτοί περιγράφονται από το αμερικανικό υπουργείο υγείας (Services, 2008) στον Πίνακας 4 στο Παράρτημα ελίδα 9

11 ενδεδειγμένο επιλεκτικό καθολικό χήμα 1: Επίπεδα Παρέμβασης ΦΑΡΑΚΣΗΡΙΣΙΚΑ ΕΠΙΣΤΦΗΜΕΝΨΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΨΝ Η πληθώρα των διαθέσιμων παρεμβάσεων πρόληψης της βίας, δημιούργησε και την ανάγκη κωδικοποίησης των χαρακτηριστικών που οφείλει να έχει μια τέτοια παρέμβαση, ώστε να έχει και αντίστοιχες σημαντικές πιθανότητες επιτυχίας. Αυτά τα χαρακτηριστικά παρουσιάζονται συνοπτικά παρακάτω. «Σα επιτυχημένα προγράμματα στηρίζονται σε απόλυτα έγκυρη θεωρητική βάση και γνώση της ανάπτυξης των νέων και στοχεύουν σε γνωστούς προστατευτικούς παράγοντες και παράγοντες κινδύνου», μας υπενθυμίζει η Αμερικανική Χυχολογική Εταιρεία (1993). Επιπλέον, τα πιο αποτελεσματικά προγράμματα συνδυάζουν ενότητες που αφορούν και ατομικούς κινδύνους αλλά και περιβαλλοντικές συνθήκες και συγκεκριμένα τη δόμηση ατομικών δεξιοτήτων, την εκπαίδευση γονεών, τη βελτίωση του κοινωνικού κλίματος στο σχολείο καθώς και αλλαγές στη μορφή και το επίπεδο της συμμετοχής στις παρέες των συνομηλίκων. Εξέχουσα θέση έχουν, επιπρόσθετα, και οι διαδικασίες της θετικής συμπεριφορικής αλλαγής σε αντίθεση με την τιμωρία, οι ξεκάθαροι, θετικοί και απλοί κανόνες που έχουν τεθεί από κοινού (από τον έφηβο και τον εκπαιδευτή/μέντορα), η ισχυρή υποστήριξη του εκπαιδευτικού προσωπικού, οι προσπάθειες για την ελαχιστοποίηση της σχολικής αποτυχίας, η εκπαίδευση στις κοινωνικές δεξιότητες, η υλοποίηση έγκυρων συμπεριφορικών μεθόδων για την αλλαγή της συμπεριφοράς και η ευαισθητοποίηση στις ατομικές διαφορές (Mayer, 2001). ύμφωνα με τους Metzler, Biglan, Rusby & Sprague (2001) τα χαρακτηριστικά, τα οποία οφείλει να έχει μια παρέμβαση που φιλοδοξεί να επιτύχει, συνοψίζονται στα εξής: Έμφαση στην αυξανόμενη θετική ενίσχυση της κατάλληλης κοινωνικής συμπεριφοράς Ενεργή διδασκαλία της κατάλληλης κοινωνικής συμπεριφοράς Ξεκάθαρη επικοινωνία μικρού αριθμού κανόνων ελίδα 10

12 υνακόλουθη πρόβλεψη για τις διορθωτικές συνέπειες σε περίπτωση παράβασης κάποιου κανόνα Παράλληλη παρακολούθηση των δεδομένων ώστε να υπάρχει επανατροφοδότηση κατά την ανάπτυξη του προγράμματος Επικέντρωση στην ενδυνάμωση της θετικής μαθητικής συμπεριφοράς, προσοχής και ακαδημαϊκής επιτυχίας μέσω των συνεπών ανταμοιβών και της αντίστοιχης παρακολούθησης Φρήση συμπεριφορικών τεχνικών για τη διαχείριση της τάξης/ομάδας Οι προαναφερόμενοι ερευνητές, επιπλέον, σημειώνουν και την ύπαρξη προστατευτικών παραγόντων στα κοινωνικά περιβάλλοντα των εφήβων. Με τον όρο αυτό, εννοούν όλες αυτές τις συνθήκες, οι οποίες λειτουργούν θετικά απομακρύνοντας τον κίνδυνο εμφάνισης κοινωνικά απορριπτέων συμπεριφορών, όπως είναι η βία. Οι προστατευτικοί παράγοντες για την πρόληψη της βίας συμπεριλαμβάνουν: υποστηρικτικές σχέσεις με ενήλικες, γονεϊκή επίβλεψη, διαμονή σε κοινότητα με ισχυρούς δεσμούς και αφοσίωση στο σχολείο. υμπεριφορικές τεχνικές όπως η ενίσχυση της επιθυμητής συμπεριφοράς με ταυτόχρονη αδιαφορία για την αρνητική, ήπια επίπληξη, σύντομα διαλείμματα και το σύστημα της συγκέντρωσης/αφαίρεσης πόντων έχουν επίσης προταθεί στο πλαίσιο της γενικής αναφοράς της αμερικανικής ένωσης χειρουργών (2001). Αυτό που χρειάζεται να επιτευχθεί είναι η ανάπτυξη ενός ρεπερτορίου θετικών συμπεριφορών, η χρήση του οποίου ολοένα και ενισχύεται μέσα από το περιβάλλον (Goldiamond, 1974). Αυτή η λεγόμενη «ανάπτυξη δεξιοτήτων» είναι μια ευρέως αποδεκτή στρατηγική τροποποίησης της συμπεριφοράς και έχει υποστηριχθεί ότι σχετίζεται με την ελαχιστοποίηση της προβληματικής συμπεριφοράς, αυξάνοντας ταυτόχρονα τις θετικές κοινωνικές εναλλακτικές (Mattaini & McGuire, 2006). O Edward (2005) συμπληρώνει τονίζοντας ότι είναι επιτακτική η δέσμευση σε μακροπρόθεσμες, περιεκτικές (ολιστικές) παρεμβάσεις, οι οποίες θα προχωρούν ταυτόχρονα σε πολλά μέτωπα (υγεία, κοινότητα, αστυνομία, εκπαίδευση, κοινωνικές υπηρεσίες) και όχι μόνο στα «προβληματικά» παιδιά. Όλοι οι ενδιαφερόμενοι θα πρέπει να εμπλέκονται στο σχεδιασμό, υλοποίηση και αξιολόγηση των προγραμμάτων, θα γίνονται συμμέτοχοι μέσω της στενής συνεργασίας ενώ οι προσπάθειες πρόληψης σε γενικές γραμμές οφείλουν να ξεκινούν νωρίς στην παιδική ηλικία. Η ολιστική αντιμετώπιση του ζητήματος διαφαίνεται στη φράση του συγγραφέα, ο οποίος αναφέρει ότι ενώ μερικές φορές μπορεί να υπάρχουν όλες οι προϋποθέσεις για μια επιτυχημένη παρέμβαση (πόροι, προγράμματα, αφοσιωμένοι επαγγελματίες υγείας, γονείς και νέοι), αποτυγχάνουμε συλλογικά να ενώσουμε τις γραμμές («να δούμε το δάσος»), γιατί δεν αναγνωρίζουμε την αξία της διεπιστημονικής εργασίας. Οι Fawcett, Mathews & Fletcher (1980) αναφέρουν με τη σειρά τους τις προϋποθέσεις, τις οποίες μια επιτυχημένη παρέμβαση οφείλει να πληροί. Σις ελίδα 11

13 ονομάζουν προϋποθέσεις της «περιβαλλοντικά κατάλληλης συμπεριφορικής επιστήμης» και υποστηρίζουν ότι τα αποδεκτά, βιώσιμα κοινοτικά προγράμματα οφείλουν να είναι: Αποτελεσματικά, προκαλώντας αλλαγές οι οποίες είναι ευρείες, άμεσες και ορατές Οικονομικά, ολιγοδάπανα ώστε να είναι ευρέως προσβάσιμα και μακροπρόθεσμα Αποκεντρωμένα, σχεδιασμένα για εφαρμογή στην οικογένεια, στη γειτονιά και σε άλλους τοπικούς «πυρήνες» Ευέλικτα, περιλαμβάνοντας ένα μενού από εναλλακτικές προσεγγίσεις, οι οποίες επιτρέπουν και ενθαρρύνουν το συμμετοχικό σχεδιασμό Βιώσιμα, υποστηριζόμενα με τους τοπικούς διαθέσιμους πόρους Σόσο απλά, ώστε η συντριπτική πλειψηφία των ατόμων να μπορούν να τα κατανοήσουν και να τα υλοποιήσουν υμβατά με τις τοπικές αξίες, εμπειρίες, ανάγκες και ενδιαφέροντα. Παράγοντες όπως η απλότητα και η βιωσιμότητα είναι σημαντικές προκλήσεις στα προγράμματα πρόληψης. Πολύπλοκα προγράμματα, ακόμα κι αν έχουν δομηθεί άριστα, μπορεί να χρειάζονται εξωτερική υποστήριξη και τελικά να υλοποιούνται με δυσκολία. Μία δυσκολία, επίσης, που καταγράφεται είναι και ο συγκερασμός της προσαρμογής μιας παρέμβασης στα τοπικά δεδομένα με τη διατήρηση των κρίσιμων συστατικών για την αποτελεσματικότητά της. Αυτό κυρίως μεταφράζεται στη δυσκολία να διασκευαστεί η αποτελεσματικότητα του καλά ελεγχόμενου πειραματικού/ερευνητικού περιβάλλοντος σε περιβάλλοντα της καθημερινής ζωής. Κατά πόσο, δηλαδή, είναι εφικτή η κατά το δυνατόν αυτούσια μεταφορά του ελεγχόμενου, κοινωνικά μονωμένου πειραματικού περιβάλλοντος στο δυναμικό κοινωνικό περιβάλλον της πραγματικής ζωής με κάθε είδους απρόβλεπτη και μη ελεγχόμενη ανεξάρτητη μεταβλητή, που αυτό φυσιολογικά ενέχει (Mattaini & McGuire, 2006). Οι Elliott & Tolan (1999) στην ίδια προβληματική συμπληρώνουν ότι η μέχρι τώρα αποτυχία των επιστημόνων στο σχεδιασμό των προγραμμάτων πρόληψης και παρέμβασης αντικατοπτρίζει την αποτυχία στη «μετάφραση» των θεωρητικών θέσεων και των βασικών ερευνητικών δεδομένων σε λειτουργικά προγράμματα και πολιτικές. Η λειτουργικότητά τους αυτή έγκειται στο κατά πόσο έχουν κάποια σημαντική πιθανότητα να τροποποιήσουν τα αίτια και τις συνθήκες που οδηγούν στη βία και κατά πόσο, επιπλέον, μπορούν να υλοποιηθούν επιτυχώς από την τοπική κοινότητα και τις υπηρεσίες με τους υπάρχοντες διαθέσιμους πόρους. ελίδα 12

14 ΈΝΝΟΙΕ ΚΛΕΙΔΙΑ ΓΙΑ ΣΗΝ ΤΛΟΠΟΙΗΗ ΕΝΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΟ ΠΡΟΛΗΧΗ Σα προγράμματα πρόληψης, όπου και με όποιον τρόπο και φιλοδοξίες κι αν σχεδιάζονται, το σίγουρο είναι ότι ποτέ δεν υλοποιούνται εν κενώ, αλλά πάντα στο πλαίσιο μιας κοινότητας, η οποία έχει τη δική της μοναδική ταυτότητα και ιδιότητες, πχ. μπορεί να είναι ετερογενής ή ομοιογενής ως προς την εθνική καταγωγή των μελών της ή ως προς τα εισοδήματα των μελών της. Μία κοινότητα, ενδεχομένως να είναι πιο ανεκτική στην πολυπολιτισμικότητα ενώ κάποια άλλη να δημιουργεί συστηματικά εμπόδια στην ένταξη αλλοδαπών στο σύνολό της. Όποια κι αν είναι η ταυτότητα μιας κοινότητας, τα χαρακτηριστικά της αυτά που την κάνουν μοναδική, οφείλουμε να τα λαμβάνουμε υπόψη όταν σχεδιάζουμε και υλοποιούμε μια παρέμβαση πρόληψης. Παρακάτω παρουσιάζονται κάποια συγκεκριμένα σημεία, στα οποία οφείλουμε να δώσουμε ιδιαίτερη σημασία: Κοινωνική Εγκυρότητα Ακριβώς λόγω των δυσκολιών που παρουσιάζονται κατά την «κωδικοποίηση» των ερευνητικών δεδομένων σε πτυχές ενός προγράμματος, ο Bailey (1991) εισάγει τον όρο της «κοινωνικής εγκυρότητας», απ την οποία πρέπει να διακατέχεται μια προληπτική παρέμβαση. Ο συγγραφέας, χρησιμοποιώντας όρους αγοράς, τονίζει ότι μία παρέμβαση οφείλει να διαφημίζεται ως ένα «προϊόν έτοιμο προς κατανάλωση», το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τον καθένα. Μία παρέμβαση, δηλαδή, ενέχει κοινωνική εγκυρότητα όταν μπορεί να ταυτοποιηθεί σαν ένα «προϊόν» ή μια υπηρεσία η οποία είναι εύκολη στη χρήση και προσβάσιμη. Ζητήματα γλώσσας Εξαιρετικά σημαντικό ζήτημα είναι και η γλώσσα, την οποία χρησιμοποιεί ένα πρόγραμμα. Είναι απόλυτα λογικό, εάν η γλώσσα δεν ταιριάζει με το πολιτισμικό περιβάλλον στο οποίο παρεισφρύει, να απορριφθεί καθολικά η όποια προσπάθεια, λόγω της επικοινωνιακής δυσκολίας κατά τη διάρκεια των διεπαφών που πραγματοποιούνται. Αποδοχή Η αποδοχή εκ μέρους των συμμετόχων είναι μια ακόμα σημαντική πτυχή για την επιτυχία μιας παρέμβασης. υχνά αναφέρεται ότι η μεγαλύτερη δυσκολία στην εφαρμογή ενός προγράμματος είναι το γεγονός ότι οι ίδιοι οι άνθρωποι που έχουν οριστεί να το υλοποιήσουν, δεν το έχουν αποδεχτεί και δεν φαίνεται να έχουν καμία σχετική δέσμευση, προφανώς επειδή δεν έχουν ερωτηθεί εάν όντως θα ήταν πρόθυμοι να εμπλακούν σε κάτι τέτοιο. ελίδα 13

15 Ενσωμάτωση ε κάθε πληθυσμό, όπου εφαρμόζονται καθολικές παρεμβάσεις, σίγουρα θα υπάρχουν και νέοι που χρειάζονται μεγαλύτερη στήριξη και ίσως επιπρόσθετη εξατομικευμένη παρέμβαση. Φρήσιμο είναι, αυτές οι εντατικές ατομικές παρεμβάσεις να ενσωματώνονται αρμονικά σε ευρύτερες καθολικές στρατηγικές, συμπεριλαμβάνοντας και τις οικογένειές τους. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, εξάλλου, οι εξατομικευμένες παρεμβάσεις από μόνες του είναι δύσκολο να προκαλέσουν ριζικές αλλαγές στην προβληματική συμπεριφορά σε μια κοινότητα. Αν χρησιμοποιηθούν, ωστόσο, σαν ένα επιπρόσθετο εργαλείο στα πλαίσια μιας καθολικής στρατηγικής, μπορούν να δείξουν τα θετικά τους αποτελέσματα. Πρόληψη και Παρέμβαση Η διάκριση μεταξύ προγραμμάτων πρόληψης και παρέμβασης, σύμφωνα με τους Embry & Flannery (1999), εκτός του ότι κρίνεται ως αντι-παραγωγική και χωρίς νόημα, ενθαρρύνει και το στιγματισμό μερικών νέων ως «προβληματικών». την ουσία, οι ίδιες βασικές διαδικασίες και μέθοδοι είναι χρήσιμες και στις δύο περιπτώσεις. Η διαφορά μπορεί να θεωρηθεί με όρους μικρότερης ή μεγαλύτερης «δόσης» πάνω σε ένα συνεχές προληπτικών τεχνικών. Προώθηση του προγράμματος ε κάθε περίπτωση μεγάλη σημασία έχει «το πακετάρισμα» και η προώθηση/διαφήμιση μιας τέτοιας προσπάθειας, ακριβώς όπως και στην επιστήμη των πωλήσεων. Ένα πρόγραμμα αποτελεί ένα προϊόν, το οποίο σχεδιάζεται, υλοποιείται και αξιολογείται από τους ίδιους τους «καταναλωτές» του. Γι αυτό και είναι εξαιρετικά σημαντικό, εφόσον οι καταναλωτές είναι οι τελικοί αποδέκτες του και η αλλαγή αξιολογείται από αυτούς, να είναι αν όχι εξίσου αλλά σε ένα μικρό βαθμό και οι σχεδιαστές αλλά και οι φορείς υλοποίησής του. Έρευνες σχετικές με τις θεωρίες κινήτρων, εξάλλου, έχουν δείξει ότι η μεγαλύτερη αφοσίωση, κινητοποίηση και παραγωγικότητα φαίνεται να είναι αποτέλεσμα της αυτό-οργάνωσης (Animate, 2010). ελίδα 14

16 ΕΠΙΚΟΠΗΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΨΝ ΑΝΑ ΘΕΨΡΗΣΙΚΟ ΤΠΟΒΑΘΡΟ Παρακάτω περιγράφονται κάποια ενδεικτικά προγράμματα, τα οποία έχουν ήδη εφαρμοστεί και αξιολογηθεί, είτε από εξωτερικούς αξιολογητές, είτε από τους ίδιους τους συμμετέχοντες. Η ομαδοποίησή τους ανά θεωρητικό υπόβαθρο δεν θα πρέπει να θεωρηθεί ως ανελαστική και απόλυτη, καθώς πολλές απ αυτές τις παρεμβάσεις θα μπορούσαν να κατηγοριοποιηθούν διαφορετικά, ανάλογα με το ποιο συστατικό τους στοιχείο έχει προτεραιότητα για τον αναγνώστη. Πριν την περιγραφή του κάθε προγράμματος, προηγείται ένας πίνακας που συνοψίζει τα βασικά τους σημεία, ως προς α) το επίπεδο παρέμβασης στο οποίο υλοποιούνται, β) τις ομάδες πληθυσμού που εμπλέκονται σε αυτό άμεσα ή έμμεσα γ) τη μεθοδολογία που χρησιμοποιούν κατά την υλοποίησή τους, δ) τον τρόπο που συλλέχθηκαν τα δεδομένα αξιολόγησης 4 και ε) το εάν εδραιώνουν δίκτυα συνεργασίας με φορείς και δομές εντός και εκτός της κοινότητας. Κατά την περιγραφή κάθε προγράμματος, παρουσιάζονται τα συστατικά του μέρη, οι επιδιωκώμενοι στόχοι του καθώς και η διαδικασία της αξιολόγησής του. Κοινωνικό Γνωστική Συμπεριφορική βάση D.A.R.E. PLUS Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία υλλογή ερευνητικών δεδομένων Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό υνομήλικοι, χολείο, Κοινότητα Διδακτικό υλικό για το χολείο Ερωτηματολόγια Ναι Ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα ενός αρκετά διαδεδομένου κοινωνικογνωστικής βάσης προγράμματος, εφαρμοσμένο σε σχολική τάξη, είναι το D.A.R.E. (Drug Abuse Resistance Education). Ακολουθώντας το προκάτοχο πρόγραμμα D.A.R.E. (Aniskiewicz & Wysong, 1990), aποτελεί ένα πολυσυστημικό πρόγραμμα πρόληψης βίας και χρήσης απαγορευμένων ουσιών, το οποίο έχει εφαρμοστεί σε ποσοστό μεγαλύτερο του 80% των σχολικών μονάδων των Η.Π.Α. υνδυάζει στρατηγικές που εμπλέκουν το σχολείο, την οικογένεια και την κοινότητα ενώ το κεντρικό συστατικό στοιχείο της παρέμβασης είναι το εκπαιδευτικό υλικό D.A.R.E. (βλ. περιγραφή παρακάτω). 4 Αυτό ισχύει για τα 4 πρώτα προγράμματα ενώ από την παρουσίαση του προγράμματος ART και μετά, αναφέρεται η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων με τρεις βαθμίδες: Ασθενή, Μέτρια και Ισχυρά αποτελέσματα. ελίδα 15

17 ΤΣΑΣΙΚΑ ΜΕΡΗ Η εν λόγω παρέμβαση περιλαμβάνει: Σο εκπαιδευτικό υλικό D.A.R.E. των 10 ενοτήτων για το Γυμνάσιο, διδακτέο από εκπαιδευμένους αστυνομικούς, το οποίο εγκλείει ζητήματα πρόληψης βίας και χρήσης ουσιών. Κατά τη διάρκεια αυτών των 10 ενοτήτων οι μαθητές έρχονται ευθέως αντιμέτωποι με το ζήτημα της βίας: Ορίζουν και συζητούν όρους όπως θύμα, ξυλοδαρμός, έγκλημα, νόμοι, συναισθήματα και σεβασμός εξασκούν επικοινωνιακές δεξιότητες συμμετέχουν σε παιχνίδια ρόλων, όπου εξασκούνται στην επίλυση συγκρούσεων χωρίς βία και παρακολουθούν και συζητούν ένα σύντομο video για τη διαχείριση της βίας. Επιπλέον, υπάρχουν ενότητες, όπου θίγονται άλλα θέματα έμμεσα σχετικά με βία, όπως η ενδυνάμωση του χαρακτήρα, η υπευθυνότητα, το χτίσιμο μιας φιλίας και ιδιότητες ενός καλού πολίτη. Ένα πρόγραμμα 4 ενοτήτων για τη σχολική τάξη καθοδηγούμενο από τους εκπαιδευμένους δασκάλους και βασισμένο στην επιρροή των συνομηλίκων με επιπρόσθετες 4 αλληλεπιδραστικές εργασίες για το σπίτι. Σο «On the Verge», όπως ονομάζεται, είναι μια υπο-ενότητα που βασίζεται σε εργασία μέσα στην τάξη αλλά και στο σπίτι. Είναι ένα περιοδικό για εφήβους με 4 τεύχη, στο οποίο το 1 ο μέρος περιλαμβάνει δραστηριότητες για μέσα στην τάξη, που υλοποιούνται από συνομηλίκους καθώς και άλλες στήλες που διαβάζουν οι μαθητές μόνοι τους. Σο 2 ο μέρος κάθε τεύχους αφορά δραστηριότητες που γίνονται μαζί με τους γονείς των παιδιών. Κάθε τεύχος είναι αφιερωμένο σε μια θεματική ενότητα σχετική με την πρόληψη βίας, όπως η φιλία, η επιρροή των συνομηλίκων και η διαφήμιση θετικών προτύπων. Καρτ-ποστάλ με ζωηρόχρωμες εικόνες και σύντομα μηνύματα πρόληψης, οι οποίες στέλνονται στους γονείς κάθε 6-8 εβδομάδες 10 καρτ-ποστάλ στέλνονται ταχυδρομικά απευθείας στους γονείς με μηνύματα όπως «βοήθησε το παιδί σου να μάθει πώς να παραμένει ήρεμο» και άλλα σχετικά ζητήματα. Εξω-σχολικές δραστηριότητες, οργανωμένες από τους μαθητές Ομάδες νέων προτείνουν, αποφασίζουν και εκτελούν δραστηριότητες σχετικές με την πρόληψη βίας, όπως πχ. ένα ταχύρυθμο εκπαιδευτικό πρόγραμμα εκμάθησης αυτό-άμυνας ή έναν έρανο για την υποστήριξη δικτύων καταπολέμησης της βίας, κ.ά. ελίδα 16

18 Ομάδες δράσης εθελοντών ενηλίκων στην κοινότητα, οι οποίοι εργάζονται μαζί για τη δημιουργία ενός πιο ασφαλούς και υγιούς περιβάλλοντος για τους νέους στο σχολείο και στις γειτονιές Π.χ. Ένα σεμινάριο που απευθύνεται σε όλο το σχολικό προσωπικό σχετικά με την πρόληψη του σχολικού εκφοβισμού, ένα φόρουμ, όπου οι έφηβοι μιλούν ανοιχτά για το θέμα της βίας στους ενήλικες, η δέσμευση εκ μέρους των δημοτικών αρχών για την επιβολή ορίου ηλικίας στις προβολές ταινιών βίας, συνεργασία με τις τοπικές αρχές για τη βελτίωση του φωτισμού των δρόμων, των δρομολογίων των λεωφορείων και της αστυνόμευσης της περιοχής, πολύπολιτισμικές εορταστικές εκδηλώσεις, ώστε να υπάρχει ενημέρωση για τη διαφορετικότητα (Komro, et al., 2004). Προσλήφθηκαν υπεύθυνοι για την οργάνωση των εξω-σχολικών δραστηριοτήτων και των ομάδων δράσης στην κοινότητα. ΕΠΙΔΙΩΚΩΜΕΝΟΙ ΣΟΧΟΙ Περιβαλλοντικοί παράγοντες: Η δημιουργία εποπτευόμενων και ασφαλών δραστηριοτήτων για μετά το σχολείο και τα σαββατοκύριακα Η εκκίνηση δράσεων για τη μείωση της πρόσβασης σε απαγορευμένες ουσίες και όπλα στη γειτονιά Η δημιουργία ευκαιριών για εφήβους, ώστε να συμμετέχουν στην αλλαγή της κοινότητας Κοινωνικοί παράγοντες: Η παροχή θετικών προτύπων συμπεριφοράς από συνομηλίκους, γονείς, αστυνομικούς και προσωπικότητας της κοινότητας Η ανάπτυξη ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος για τους νέους στο σχολείο και στο σπίτι Η δημιουργία σχολικών και κοινοτικών μοντέλων και νορμών που αποθαρρύνουν τη βία και τη χρήση ουσιών Ενδο-ατομικοί παράγοντες: Η παροχή γνώσεων σχετικά με την κοινωνική επιρροή στη βία και τη χρήση ουσιών Η μεγιστοποίηση της ικανότητας της απόρριψης της επιθετικής συμπεριφοράς και της χρήσης ουσιών Η ενδυνάμωση αξιών αντίθετων προς τη χρήση βίας για την επίλυση προβλημάτων Η εκμάθηση δεξιοτήτων, ώστε να αντιστέκομαι σε κοινωνικές επιρροές, να κάνω φίλους, να οργανώνω εξωσχολικές δραστηριότητες (Perry, et al., 2000). Αποκλειστικά για την πρόληψη της βίας οι στόχοι περιελάμβαναν: μείωση της πρόθεσης για βίαιη συμπεριφορά παροχή θετικών προτύπων συμπεριφοράς, ώστε να παγιωθούν στο σχολείο και την κοινότητα νόρμες αντίθετες προς τη βία υποστήριξη πραγματικών λόγων για να είμαστε αντίθετοι προς τη βία, αναφέροντας και τα αρνητικά αποτελέσματά της ανάπτυξη ενός ασφαλούς και υποστηρικτικού περιβάλλοντος για τους νέους στο σπίτι, μέσω της ενδυνάμωσης των οικογενειακών κανόνων και της ενθάρρυνσης της επικοινωνίας σχετικά με τη βία εκμάθηση κοινωνικών δεξιοτήτων, όπως η επικοινωνία και η ικανότητα λήψης αποφάσεων. ελίδα 17

19 ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ Για την αξιολόγηση του προγράμματος χορηγήθηκε ερωτηματολόγιο και αυτό επαναλήφθηκε άλλες 2 φορές κατά τη διάρκεια των 2 επόμενων ετών. Οι προς εξέταση κλίμακες αφορούσαν τη σωματική βία, τη λεκτική βία, την κατοχή όπλου και τη θυματοποίηση. Οι συγκρίσεις έγιναν μεταξύ των σχολείων που συμμετείχαν στο πρόγραμμα και σχολείων που ανήκαν στην ομάδα ελέγχου και δεν εφάρμοσαν καμία παρέμβαση (Aniskiewicz & Wysong, 1990). Σα αποτελέσματα συνιστούν ότι μετά την εφαρμογή ενός τέτοιου πολύδιάστατου προγράμματος παρατηρείται μια εμφανής μείωση της σωματικής και λεκτικής βίας καθώς και άλλων ψυχο-κοινωνικών παραγόντων, κυρίως για τα αγόρια. τα κορίτσια δεν φαίνεται να έχει σημαντική επίδραση, ίσως επειδή τα θετικά πρότυπα συμπεριφοράς ενσαρκώνονταν από άντρες ενήλικες. Όλες οι ενότητες φαίνεται να έχουν αποτέλεσμα στα αγόρια. Σο μειονέκτημα της αξιολόγησης αυτού του προγράμματος έγκειται στο ότι όλα τα δεδομένα προήλθαν από αυτό-αναφορές των νέων. Ψστόσο, όλες οι κλίμακες είχαν υψηλή αξιοπιστία και εγκυρότητα και επαρκή εσωτερική συνέπεια, κάτι που δίνει αξία στην ποιότητα αυτών των αυτο-αναφορών (Komro, και συν., 2004). THE PEACEMAKERS PROGRAM (Σο πρόγραμμα του Ειρηνοποιού) Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία υλλογή ερευνητικών δεδομένων Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό + Επιλεκτικό υνομήλικοι, χολείο, Κοινότητα Διδακτικό υλικό για το χολείο Ερωτηματολόγια Ναι Η παρέμβαση αυτή βασίζεται σε 17 ενότητες, οι οποίες διδάσκονται από εκπαιδευτικούς και αφορά μαθητές Γυμνασίου. Κάθε ενότητα διαρκεί περίπου 45 λεπτά και ακολουθεί το «Εκπαιδευτικό Εγχειρίδιο», έναν λεπτομερή και εύκολο οδηγό που περιλαμβάνει τη χαρτογράφηση των ενοτήτων, τη γλώσσα που μπορούν να χρησιμοποιούν οι εκπαιδευτικοί για να επεξηγούν τις έννοιες στους μαθητές, λέξεις-κλειδιά για χρήση κατά τις διαλέξεις τους και απαντήσεις σε κοινές ενστάσεις των μαθητών για τη μη βίαιη συμπεριφορά που προτείνεται στο πρόγραμμα (Mattaini & McGuire, 2006). Οι ενότητες επιμελούνται των δύο αιτιολογικών παραγόντων της βίας, σύμφωνα με τους Kellermann, Fuqua-Whitley, Rivara & Mercy (1998), δηλαδή τις πεποιθήσεις που υποστηρίζουν την αποδοχή και τη χρησιμότητα της βίας και τις ελλείψεις σε ψυχο-κοινωνικές δεξιότητες σχετικές με τη σύγκρουση. Σο πρόγραμμα, επομένως, επικεντρώνεται ταυτόχρονα και στο τι θέλουν να κάνουν οι νέοι και στο τι μπορούν να κάνουν. ελίδα 18

20 ΤΣΑΣΙΚΑ ΜΕΡΗ 17 ενότητες για εργασία μέσα στην τάξη Αρκετές από τις αρχικές ενότητες θίγουν βίαιες συμπεριφορές, προσωπικές και κοινωνικές αξίες και ζητήματα του εαυτού. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στον «Φρυσό Κανόνα»: να φέρεσαι στους άλλους όπως θέλεις οι άλλοι να φέρονται σε σένα, αλλά και στην ενίσχυση της αυτό-εκτίμησης των νέων σχετικά με τις μη βίαιες πλευρές του εαυτού. Τπάρχει ποικιλία από δραστηριότητες για την τάξη, συμπεριλαμβανομένων συζητήσεων με τη ωκρατική μέθοδο, παιχνίδια ρόλων, εικόνες και βιωματικές ασκήσεις, ιστορίες με γραπτές εργασίες γραμμένες από συγγραφέα ειδικά για παιδιά. Αυτή η ένταξη της παραγωγής προφορικού και γραπτού λόγου στις ενότητες διευκολύνει την ενσωμάτωση του προγράμματος στην εκπαιδευτική αποστολή του σχολείου. Εκπαίδευση σε ψυχο-κοινωνικές δεξιότητες το πλαίσιο των σχολικών ενοτήτων διδάσκεται μια δομημένη τεχνική διαχείρισης θυμού, η οποία μειώνει την παρορμητικότητα και ενισχύει τη ρύθμιση των συναισθημάτων. Παρέχεται υλικό για την καταπολέμηση των προκαταλήψεων. Εκπαίδευση στην αυτό-αντίληψη, η οποία επιδιώκει να αυξήσει την ευαισθησία του νέου/ας στην παρατήρηση δικών του/της συμπεριφορών πιθανά προκλητικών για τους άλλους. Παρέχονται οδηγίες για την αποφυγή μιας σύγκρουσης πριν αυτή ξεκινήσει. Διδάσκεται μια τεχνική επίλυσης προβλημάτων, προκειμένου να ενισχυθεί η συμπερασματική συλλογιστική και η ευελιξία των ανταποκρίσεων σε διαπροσωπικές δυσκολίες. Η δυναμική συμπεριφορά παρουσιάζεται ως ένα ζήτημα τιμιότητας και ως ένας τρόπος για να «υπερασπίζεσαι τον εαυτό σου χωρίς να κακομεταχειρίζεσαι τους ανθρώπους γύρω σου». Εκπαιδεύονται σε επικοινωνιακές δεξιότητες και ενεργή ακρόαση. Μαθαίνουν τεχνικές επίλυσης συγκρούσεων αλλά και όταν φαίνεται η διαχείριση της σύγκρουσης να είναι αδύνατη, μαθαίνουν πώς να αποφεύγουν μια αναμέτρηση, ως έναν τρόπο για να διατηρούν την αυτονομία τους. Σέλος, εκπαιδεύονται στο να αντιστέκονται στην αρνητική επιρροή των συνομηλίκων και συγκεκριμένα, πώς να δρουν ως φορείς θετικής επιρροής μεταξύ των συνομηλίκων τους (Shapiro, Burgoon, Welker, & Clough, 2002). Ενσωμάτωση του περιεχομένου του προγράμματος στην καθημερινή ζωή Σο εγχειρίδιο του εκπαιδευτή τονίζει τη σημασία της ενσωμάτωσης του προγράμματος στην καθημερινή ζωή των μαθητών, βοηθώντας τους να μαθαίνουν να αναγνωρίζουν ενδεχόμενες προβληματικές καταστάσεις και να ανακαλούν τη χρησιμοποίηση των ψυχο-κοινωνικών δεξιοτήτων που χρειάζονται κάθε φορά και οι οποίες έχουν διδαχθεί. Οι εκπαιδευτές ενθαρρύνουν τους νέους στη χρήση των τεχνικών αυτών καθώς και όλες τις ελίδα 19

21 θετικές συμπεριφορές και αναρτούν υλικό του προγράμματος στους διαδρόμους και τις αίθουσες. Εξειδικευμένη παρέμβαση Σο πρόγραμμα περιλαμβάνει, επιπλέον, ένα θεραπευτικό κομμάτι, που συνοδεύει το κομμάτι της πρόληψης. Σο αντίστοιχο εγχειρίδιο καθοδηγεί τους ψυχολόγους και τους συμβούλους στη χρήση του υλικού του προγράμματος για μεμονωμένους νέους, που έχουν παραπεμφθεί για επιθετική συμπεριφορά. Σο εγχειρίδιο των εκπαιδευτικών και των συμβούλων είναι παρόμοιο και διαφέρει μόνο στον τρόπο υλοποίησης, γι αυτό και υπάρχει στενή συνεργασία μεταξύ των επαγγελματιών αυτών. ΕΠΙΔΙΩΚΩΜΕΝΟΙ ΣΟΧΟΙ Οι αρχικές ενότητες στοχεύουν στην αύξηση της ελκυστικότητας της μη-βίαιης συμπεριφοράς, καθώς και στην ενίσχυση της κινητοποίησης των νέων, ώστε να εκπαιδευτούν στις ψυχο-κοινωνικές δεξιότητες, οι οποίες προτείνονται από το πρόγραμμα. Ο γενικός στόχος είναι οι αρχές και οι στρατηγικές που χρησιμοποιεί το πρόγραμμα να γίνουν μέρος της κουλτούρας του σχολείου. ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ Σρεις δομικές ενότητες αξιολογήθηκαν στο πρόγραμμα αυτό με τη χρήση των ανάλογων ερωτηματολογίων: η γνώση ψυχο-κοινωνικών δεξιοτήτων, η στάση απέναντι στα όπλα και τη βία και η επιθετική συμπεριφορά. υγκεντρώθηκαν δεδομένα αυτό-αναφοράς των μαθητών και για τις τρεις αυτές ενότητες. Οι στατιστικές αναλύσεις έγιναν και εδώ συγκρίνοντας σχολεία που υλοποίησαν το πρόγραμμα και σχολεία ελέγχου. Οι εκπαιδευτές συμπλήρωσαν κλίμακες παρατήρησης της συμπεριφοράς των μαθητών τους, πχ. περιστατικά απειθαρχίας και τιμωρίας που οφείλονταν σε επιθετική συμπεριφορά, συμμετοχή σε καβγάδες, αποβολή για βίαιη συμπεριφορά. Οι εκπαιδευτές παρακολουθούσαν τη συχνότητα αυτών των περιστατικών ήδη τρεις βδομάδες πριν την έναρξη της παρέμβασης. Οι στατιστικές αναλύσεις έδειξαν ότι το πρόγραμμα συσχετίστηκε με μείωση κατά 41% των περιστατικών απειθαρχίας, κατά 61% μείωση της χρήσης της παρέμβασης των υπηρεσιών του σχολείου για την επίλυση μιας σύγκρουσης και κατά 67% μείωση στις αποβολές για βίαιη συμπεριφορά. Αποδείξεις για τα θετικά αποτελέσματα του προγράμματος προέρχονται τόσο από τις αυτόαναφορές των μαθητών, όσο και τις παρατηρήσεις των εκπαιδευτών (Shapiro, Burgoon, Welker, & Clough, 2002). ελίδα 20

22 FAUSTLOS ΚΑΙ SECOND STEP Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία υλλογή ερευνητικών δεδομένων Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό υνομήλικοι, χολείο, Κοινότητα Διδακτικό υλικό για το χολείο Ερωτηματολόγια Όχι Σο γερμανικό πρόγραμμα Faustlos αποτελεί μια διασκευή του αντίστοιχου αμερικανικού Second Step, για την πρόληψη των επιθετικών συμπεριφορών σε παιδιά 6-9 ετών (Beland, 1988). Και τα δύο προγράμματα βασίζονται σε θεωρίες που περιγράφουν τις ελλείψεις των παιδιών που εμφανίζονται ως επιθετικά. ύμφωνα με μερικές απ αυτές, τα επιθετικά παιδιά εμφανίζουν ελλείμματα στην ενσυναίσθηση, τον έλεγχο των παρορμήσεων και της διαχείρισης του θυμού τους και είναι αυτά ακριβώς τα σημεία, όπου επικεντρώνονται οι 51 εκπαιδευτικές ενότητες της παρέμβασης. Οι εκπαιδευτικοί παρακολουθούν ένα μονοήμερο σεμινάριο πριν την υλοποίηση και τους παρέχεται υποστήριξη σε οποιοδήποτε στάδιο τη χρειαστούν (Mattaini & McGuire, 2006). ΤΣΑΣΙΚΑ ΜΕΡΗ 51 διδακτικές ενότητες για το σχολείο Οι ενότητες αυτές χωρίζονται σε 3 ομάδες: ενσυναίσθηση, έλεγχος των παρορμήσεων και διαχείριση θυμού, οι οποίες αντανακλούν και τους επιδιωκώμενους στόχους κάθε φορά. ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ (Faustlos) Σο πειραματικό σχέδιο βασίστηκε στην αξιολόγηση δεδομένων πριν και μετά την εφαρμογή του προγράμματος σε σχέση με μια ομάδα ελέγχου, που δεν συμμετείχε σε καμία παρέμβαση. Η σχετική μελέτη που διεξήχθη αξιολογεί τις εξής πτυχές της παρέμβασης: αλλαγές σε επίπεδο συμπεριφοράς (δηλαδή κατά πόσο παρατηρήθηκε βελτίωση των κοινωνικών δεξιοτήτων και μείωση των επιθετικών συμπεριφορών), αλλαγές σε επίπεδο συναισθημάτων (δηλαδή κατά πόσο επηρεάστηκαν συναισθήματα που σχετίζονται με τη βία) και διαφορές φύλου στις αλλαγές που προκλήθηκαν. Για να αξιολογηθούν οι επιδράσεις του προγράμματος από τη σκοπιά των παιδιών, χρησιμοποιήθηκε η δομημένη συνέντευξη, βασισμένη σε στοιχεία από διάφορα ερωτηματολόγια. Για την αξιολόγηση της ενσυναίσθησης, της αυτόεκτίμησης, των κοινωνικών δεξιοτήτων, του επιπέδου του άγχους τους και της επιθετικής συμπεριφοράς χρησιμοποιήθηκαν ερωτηματολόγια, τα οποία διαβάζονταν φωναχτά και ενσωματώνονταν στις προαναφερόμενες δομημένες συζητήσεις. Ανάλογα ερωτηματολόγια συμπλήρωσαν και οι δάσκαλοι. ελίδα 21

23 Οι πιο εμφανείς αλλαγές παρατηρήθηκαν στις αγχώδεις/καταθλιπτικές συμπεριφορές. Μόνο τα παιδιά που συμμετείχαν στην πειραματική ομάδα, ολοένα και απομακρύνονταν από αγχώδεις/καταθλιπτικές συμπεριφορές και φαίνονταν ως λιγότερα ντροπαλά και αποσυρμένα στους γονείς τους, ενώ αυτό το χαρακτηριστικό δεν παρατηρήθηκε στην ομάδα ελέγχου. Επίσης, τα παιδιά της πειραματικής ομάδας αξιολόγησαν ως λιγότερο δυνατό το φόβο για απώλεια ελέγχου ενώ δεν συνέβη το ίδιο με την ομάδα ελέγχου. Σα αποτελέσματα αυτά δικαιολογούνται ενδεχομένως ως εξής: τα παιδιά που παρακολούθησαν το πρόγραμμα έμαθαν να λεκτικοποιούν τα συναισθήματά τους καλύτερα σε καταστάσεις που γίνονται αντιληπτές ως ανεξέλεγκτες ή τρομακτικές, κάτι που είναι σημαντικό για την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης. Επιπλέον, εφάρμοσαν τα βήματα της διαδικασίας επίλυσης προβλημάτων, τα οποία διδάχθηκαν στις ενότητες ελέγχου του παρορμητισμού και χρησιμποιήσαν τις τεχνικές χαλάρωσης που έμαθαν στις ενότητες διαχείρισης θυμού. Σα ερευνητικά δεδομένα συμφωνούν με τα ευρήματα του αμερικανικού προγράμματος, σύμφωνα με τα οποία η παρέμβαση αυτή βελτίωσε τις κοινωνικές δεξιότητες των παιδιών ενώ, ταυτόχρονα, η χρήση της βίας, ως μέσου επίλυσης διαφορών, μειώθηκε (Schick & Cierpka, 2005). OPTIONS Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία υλλογή ερευνητικών δεδομένων Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Επιλεκτικό, Ενδεδειγμένο υνομήλικοι, χολείο, Οικογένεια, Κοινότητα, Δικαστήρια ανηλίκων, Αστυνομία, Κοινωνικές Τπηρεσίες Τλικό για το χολείο και Οικογενειακές υνεδρίες υνεντεύξεις, Ερωτηματολόγια Ναι Σο πρόγραμμα Options εφαρμόστηκε για πρώτη φορά στο Illinois το 1999 και ο πληθυσμός-στόχος του είναι α) νέοι που ανήκουν σε ομάδα υψηλού κινδύνου, έχουν δηλαδή αρκετές πιθανότητες να χρησιμοποιήσουν βία και β) οι οικογένειές τους, που είναι ενδεχόμενα θύματα των νέων. Για να λειτουργήσει ένα τέτοιο πρόγραμμα πρέπει να υπάρχει έντονη κινητοποίηση των τοπικών αρχών/υπηρεσιών (Αστυνομία, Εισαγγελέας, Κοινωνικές Τπηρεσίες, χολείο), οι οποίες οφείλουν να συνεργάζονται, παραπέμποντας στους υπεύθυνους της παρέμβασης τους νέους που εμφανίζουν προβληματική συμπεριφορά (Mattaini & McGuire, 2006). ΤΣΑΣΙΚΑ ΜΕΡΗ Σο πρόγραμμα περιλαμβάνει: Τλοποίηση του σχεδίου ελίδα 22

24 Σο πρόγραμμα βασίζεται κυρίως στην ψυχο-κοινωνική εκπαίδευση, η οποία ευνοεί τις συστημικές και ολιστικές προσεγγίσεις στις παρεμβάσεις. τοχεύει στην οικογένεια και έχει σχεδιαστεί κατά τέτοιο τρόπο ώστε να εντάσσει την οικογένεια, την εκκλησία, κοινωνικές και άλλες τοπικές οργανώσεις. χεδιάζεται ένα εξατομικευμένο θεραπευτικό σχέδιο για κάθε οικογένεια, βασισμένο σε γνωστικο-συμπεριφορικές μεθόδους. το σχολείο, σχεδιάζεται από κοινού με τον δάσκαλο και τον σχολικό σύμβουλο ένα εξατομικευμένο ακαδημαϊκό πλάνο, εάν ο νέος/α αντιμετωπίζει εκπαιδευτικές δυσκολίες. Οι σύμβουλοι παρέχουν επιπλέον στήριξη και βοήθεια σε μαθησιακά ζητήματα, αν χρειαστεί ενώ ενθαρρύνεται η συμμετοχή του νέου/ας σε εξωσχολικές δραστηριότητες, πχ. αθλήματα. Ενεργή ένταξη της οικογένειας στη θεραπεία Θεραπευτές συνεργάζονται καταρχήν με την οικογένεια για να εντοπίσουν τους στόχους της θεραπείας, στο πλαίσιο συμβουλευτικών συνεδριών των 50 λεπτών, μία φορά την εβδομάδα με διάρκεια από 3 έως και 18 μήνες, ανάλογα με τη σοβαρότητα του περιστατικού. Κατά τη διάρκεια αυτών των συνεδριών, οι θεραπευτές παρέχουν εκπαίδευση σε επικοινωνιακές δεξιότητες, ενσυναίσθηση, διαχείριση θυμού, τεχνικές χαλάρωσης και θετική ενίσχυση. Επιπλεόν, άπτονται και θεμάτων αυτό-εκτίμησης, δόμησης ορίων στις ζωές τους και θέση στόχων. Όλη η οικογένεια καλείται στις συνεδρίες, προκειμένου να συζητηθούν ποικίλα θέματα. τους γονείς παρέχεται, επιπρόσθετα, γονεϊκή συμβουλευτική, εάν κάτι τέτοιο κρινόταν απαραίτητο. Αφαίρεση των εμποδίων για την απρόσκοπτη υλοποίηση ΕΠΙΔΙΩΚΩΜΕΝΟΙ ΣΟΧΟΙ Οι στόχοι του προγράμματος συνοψίζονται στην: πρόληψη βίαιων μελλοντικών συμπεριφορών, ανάπτυξη χρήσιμων παρεμβάσεων για τη νεολαία και τις οικογένειές τους, εύρεση εναλλακτικών απέναντι στις συλλήψεις, στη φυλάκιση και τις νομικές διώξεις, αποφυγή ασταθών διαπροσωπικών σχέσεων, ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης, ανεργίας, χρήσης ουσιών και διάρρηξη του ενδεχόμενου κύκλου της βίας στο μέλλον. ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ Σο πρόγραμμα αυτό δεν είχε σχεδιαστεί έτσι ώστε να μπορεί να αξιολογηθεί αργότερα, επομένως, τα δεδομένα της αξιολόγησης αφορούσαν τις πρώτες 100 παραπομπές στο πρόγραμμα και προήλθαν από συνεντεύξεις με τους συμβούλους/θεραπευτές, δηλαδή αποτελούν μια post hoc ανάλυση. Αφού διασφαλίστηκε η ανωνυμία των περιστατικών, οι σύμβουλοι παρείχαν όλες τις σχετικές με την παραπομπή πληροφορίες σε μορφή δομημένης συνέντευξης, μαζί με ένα ερωτηματολόγιο για τις επικοινωνιακές δεξιότητες και το επίπεδο της επικινδυνότητας του εφήβου. ελίδα 23

25 Από τα δεδομένα αυτά προκύπτει ότι: 21 ολοκλήρωσαν το πρόγραμμα, 53 το διέκοψαν σε διαφορετικά στάδια, 14 θεωρήθηκαν ότι προοδεύουν και παρακολουθούσαν συχνά τις θεραπευτικές συνεδρίες και, τέλος, 11 παραπέμφθηκαν σε άλλες υπηρεσίες εκτός του προγράμματος. Σο πρόγραμμα, συμπερασματικά, ενσωμάτωσε ένα συνδυασμό πολύσυστημικών θεραπειών και ομαδικής/οικογενειακής θεραπείας. Οι σύμβουλοι του Options χρησιμοποίησαν μια ποικιλία κοινωνικών υπηρεσιών και κοινοτικών παρεμβάσεων και, ταυτόχρονα, το ίδιο το σκεπτικό του προγράμματος ενέταξε τα μέλη της οικογένειας στις θεραπευτικές συνεδρίες, ώστε αυτή να προσφέρει τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα, τα οποία κρίνονται ενθαρρυντικά (Kethineni, Blimling, Madden Bozarth, & Gaines, 2004). ART (Aggression Replacement Training) Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία Αξιολόγηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Επιλεκτικό + Ενδεδειγμένο χολείο ή άλλη δομή Skillstreaming (Διαμόρφωση Δεξιοτήτων) Μέτρια έως Ισχυρά αποτελέσματα Όχι Σο πρόγραμμα, έτσι όπως κατασκευάστηκε από τους Goldstein, Glick & Gibbs (1998), υποστηρίζει την ανάπτυξη των κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά και νέους με επιθετικές τάσεις, συνδυάζοντας τεχνικές, όπως εκπαίδευση δεξιοτήτων, διαχείριση θυμού και εκπαίδευση αρχών και ήθους. Πραγματώνεται εντός 10 εβδομάδων, με μία 3ωρη συνάντηση εβδομαδιαία. ΤΣΑΣΙΚΑ ΜΕΡΗ Skillstreaming Σο βασικό μεθοδολογικό εργαλείο του Art είναι η εκπαίδευση σε 50 διαφορετικές δεξιότητες, με τη βοήθεια υποδειγμάτων, παιχνιδιών ρόλων και της επανατροφοδότησης για την επίδοση κάθε φορά. υναισθηματικό επίπεδο το συναισθηματικό επίπεδο, το πρόγραμμα εστιάζει στη διαχείριση του θυμού, με την εκμάθηση αντιδράσεων για τον έλεγχο του θυμού, την αναγνώριση του τι πυροδοτεί το θυμό καθώς και τεχνικών χαλάρωσης. Γνωστικό επίπεδο Σο γνωστικό κομμάτι της παρέμβασης στοιχειοθετείται από την εκπαίδευση σε επίπεδο αρχών, όπου και τίθενται πραγματικά ηθικά διλλήματα της καθημερινής ζωής, ώστε να μπορούν να εξασκούνται οι έφηβοι, αντλώντας ελίδα 24

26 αποκρίσεις από το νεοαποκτηθέν τους ρεπερτόριο θετικών κοινωνικών συμπεριφορών (Mattaini & McGuire, 2006). ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ την έρευνα των Nugent, Bruley & Allen (1999) συλλέχθηκαν δεδομένα από νέους-ες, οι οποίοι διέμεναν στις εγκαταστάσεις ενός φορέα προστασίας νέων, που έχουν φύγει από το σπίτι τους. Σα δεδομένα συλλέχθηκαν πριν και μετά την εφαρμογή του προγράμματος. Σα αποτελέσματα δείχνουν ότι μετά την παρακολούθηση του ART τα ποσοστά αντικοινωνικής συμπεριφοράς μειώθηκαν κατά 32% στις γυναίκες ενώ στους άντρες το ποσοστό επιτυχίας της παρέμβασης μειωνόταν όσο αυξανόταν ο αριθμός των νέων που συμμετείχαν. Όταν οι συμμετέχοντες ήταν λιγότεροι από 9, το πρόγραμμα φαίνεται ότι είχε σημαντικό θετικό αποτέλεσμα στη μείωση της αντικοινωνικής συμπεριφοράς. ICPS (I Can Problem Solve) Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία Αξιολόγηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό υνομήλικοι, χολείο Εκμάθηση επίλυσης προβλημάτων Ισχυρά αποτελέσματα στο γνωστικό κομμάτι Όχι Αυτή η παρέμβαση βασίζεται στην πεποίθηση ότι η ανάπτυξη των διαπροσωπικών γνωστικών δεξιοτήτων είναι το πιο αποτελεσματικό μέσο για τη βελτίωση της αντι-κοινωνικής συμπεριφοράς σε παιδιά και νέους και επιδιώκει να τους διδάξει πώς να επιλύουν ή να προλαμβάνουν τις διαπροσωπικές δυσκολίες. Σο πρόγραμμα παρέχει υλικό για την τάξη και ενθαρρύνει τη χρήση του διαλόγου, τα παιχνίδια ρόλων και τα παιχνίδια γενικά, προκειμένου να εξελίσσεται η διαδικασία της μάθησης. Σα μαθήματα επίλυσης προβλημάτων εκπαιδεύουν τους νέους στην επινόηση εναλλακτικών λύσεων και στη μετέπειτα προσδοκία των αντίστοιχων αποτελεσμάτων που σχετίζονται με την καθεμιά. Είναι διαθέσιμο σε τρεις εκδόσεις που διαφοροποιούνται ανάλογα με τη ηλικία των παιδιών, στα οποία απευθύνεται: για παιδιά προσχολικής ηλικίας, για το νηπιαγωγείο και το δημοτικό έως την ηλικία των 12 ετών. ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ Η αξιολόγηση του προγράμματος από τους Shure & Spivack (1982), έδειξε σημαντική θετική επίδραση στους μαθητές των πειραματικών ομάδων. Ένα χρόνο μετά την παρέμβαση, οι μαθητές των πειραματικών ομάδων, συγκρινόμενοι με αυτούς των ομάδων ελέγχου, εμφάνισαν χαμηλότερη παρορμητική και ανεξέλεγκτη συμπεριφορά μέσα στην τάξη και καλύτερες ελίδα 25

27 ικανότητες επίλυσης προβλημάτων. Σα ίδια θετικά αποτελέσματα εμφανίστηκαν ακόμα και 3-4 χρόνια μετά την εφαρμογή της παρέμβασης. Για ισχυρά αποτελέσματα, πάντως, συνίσταται η εφαρμογή του σε νεαρές ηλικίες, κατά προτίμηση σε παιδιά 5 ης και 6 ης Δημοτικού (Mattaini & McGuire, 2006). RIPP (Responding in Peaceful and Positive Ways) Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία Αξιολόγηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό υνομήλικοι, χολείο Εκμάθηση επίλυσης προβλημάτων Μέτρια αποτελέσματα, ελλιπής αξιολόγηση Όχι Σο RIPP βασίζεται στην κοινωνικο-γνωστική θεωρία της μάθησης (Bandura, 1989) και προωθεί εναλλακτικές διαδρομές έναντι στη βία, επιδιώκοντας να μειώσει τους παράγοντες κινδύνου (Thornton, Craft, Dahlberg, Lynch, & Baer, 2000). Αποτελείται από 25 διδακτικές ενότητες (1 ενότητα/εβδομάδα) και εστιάζει στην εκπαίδευση γνωστικών και κοινωνικών δεξιοτήτων για την επίλυση των συγκρούσεων και τη θετική επικοινωνία, ώστε να ενισχύονται οι νέοι στις μη βίαιες συμπεριφορικές τους επιλογές (Mattaini & McGuire, 2006). ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ Η αξιολόγησή του από τους Farrell, Meyer & White (2001) κατέδειξε ότι οι συμμετέχοντες στο RIPP είχαν λιγότερες παραπομπές και αποβολές από το σχολείο για προβλήματα πειθαρχίας και βίαια επεισόδια. Σο δεδομένο αυτό διατηρήθηκε ακόμα και 12 μήνες μετά για τα αγόρια αλλά όχι για τα κορίτσια. Η παρέμβαση φαίνεται να έχει μεγαλύτερη επίδραση στους νέους με μεγαλύτερα προβλήματα συμπεριφοράς. Φρειάζεται, ωστόσο, περαιτέρω αξιολόγηση, προκειμένου να εξαχθούν αξιόπιστα συμπεράσματα σχετικά με την επίδραση του προγράμματος στον πληθυσμό-στόχο. VIEWPOINTS Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία Αξιολόγηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό, Επιλεκτικό + Ενδεδειγμένο υνομήλικοι, χολείο Εκμάθηση επίλυσης προβλημάτων Ισχυρά αλλά προσωρινά αποτελέσματα Όχι Σο πρόγραμμα Viewpoints σχεδιάστηκε ώστε να εντοπίζει και να «σφυρηλατεί» τα γνωστικά ελλείμματα που σχετίζονται με την επιθετική συμπεριφορά, όπως είναι η ανικανότητα για εύρεση εναλλακτικών λύσεων σε μια σύγκρουση (Guerra & Slaby, 1990). ελίδα 26

28 ΤΣΑΣΙΚΑ ΜΕΡΗ Επικεντρώνεται στην ανάπτυξη θετικών κοινωνικών συμπεριφορών, ως μέσου για την ελαχιστοποίηση ή την αλλαγή αντι-κοινωνικών συμπεριφορών. Αποτελείται από 12 ενότητες εκμάθησης διαχείρισης της κοινωνικής σύγκρουσης, όπου και θίγονται ζητήματα όπως: κοινωνικές δεξιότητες σχετικές με επίλυση προβλημάτων, έλεγχος της παρορμητικότητας, ενσυναίσθηση. Φρησιμοποιούνται πραγματικές καταστάσεις για την προώθηση της εξάσκησης στην επίλυση προβλημάτων και οι εκπαιδευτές αναμένεται να λειτουργούν και οι ίδιοι ως θετικά πρότυπα (Mattaini & McGuire, 2006). ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ τατιστικά σημαντικά αποτελέσματα βρέθηκαν και αφορούν τη βελτίωση της ικανότητας για επίλυση κοινωνικών προβλημάτων και τη μείωση επιθετικών, παρορμητικών και ανελαστικών συμπεριφορών. Ψστόσο, τα αποτελέσματα αυτά δεν είναι ορατά στην επανάληψη της έρευνας 24 μήνες μετά την υλοποίηση του προγράμματος (Mattaini & McGuire, 2006). RCCP (Resolving Conflicts Creatively) Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία Αξιολόγηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό υνομήλικοι, Οικογένεια, χολείο Εκμάθηση επίλυσης προβλημάτων Ισχυρά αποτελέσματα σε γυναικείο πληθυσμό που δεν είναι σε κίνδυνο Όχι Σο RCCP είναι ένα πρόγραμμα 51 διδακτικών ενοτήτων βασισμένο στην κοινωνικο-γνωστική θεωρία της μάθησης και διέπεται από την ιδέα ότι η επιθετική και βίαιη συμπεριφορά μαθαίνεται και, ως τέτοια, μπορεί να ελαττωθεί μέσω της εκπαίδευσης. Εστιάζει στο να εμφυσήσει σε παιδιά ηλικίας δημοτικού την ιδέα ότι έχουν επιλογή στο πώς μπορούν να διαχειριστούν μία σύγκρουση. Η εκμάθηση δεξιοτήτων για την επίλυση των συγκρούσεων, ο σεβασμός στο διαφορετικό, η αποτελεσματική επικοινωνία, η ενεργητική ακρόαση, η αναγνώριση και η έκφραση των συναισθημάτων, η διαχείριση του θυμού, η συνεργατική διάθεση αποτελούν ενδεικτικά κάποια σημεία ενδιαφέροντος της συγκεκριμένης παρέμβασης (Mattaini & McGuire, 2006). την αξιολόγηση των Aber, Jones, Brown, Chaudry, & Samples (1998)φάνηκε ότι η μεγαλύτερη επίδραση του προγράμματος συνέβη όταν οι εκπαιδευτές έδιναν πολλές κατευθύνσεις κατά τη διδασκαλία του υλικού και η υπο-ομάδα που επηρεάστηκε σε μεγαλύτερο βαθμό ήταν κορίτσια, μεγαλύτερης ηλικίας που δεν ανήκαν σε ομάδα υψηλού κινδύνου. ελίδα 27

29 PATHS (Promoting Alternative Thinking Strategies) Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία Αξιολόγηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό υνομήλικοι, χολείο, Οικογένεια Εκμάθηση επίλυσης προβλημάτων Ισχυρά αποτελέσματα στην κλίμακα των συναισθημάτων Όχι Σο πρόγραμμα Paths είναι σχεδιασμένο για παιδιά από το νηπιαγωγείο μέχρι και την 5 η Δημοτικού (Greenberg & Kusche, 1998). Επιλαμβάνεται συναισθηματικών και διαταραχών της συμπεριφοράς ενώ διευκολύνει την ανάπτυξη της κοινωνικής και συναισθηματικής ικανότητας των παιδιών, μέσω της εκπαίδευσης στην επίλυση προβλημάτων, στις κοινωνικές δεξιότητες και στην αναγνώριση των συναισθημάτων. Ο διάλογος, τα παιχνίδια ρόλων, η κοινωνική ενίσχυση αλλά και η αυτό-ενίσχυση βασίζονται στη συμπεριφορική θεωρία και αποτελούν κομμάτια αυτής της παρέμβασης. Σα παιδιά μαθαίνουν να ταυτοποιούν, να εκφράζουν και να ρυθμίζουν τα συναισθήματά τους, να ελέγχουν τις παρορμήσεις τους, να αναγνωρίζουν και να ερμηνεύουν τα κοινωνικά πρότυπα. Για να είναι επιτυχημένη η παρέμβαση θα πρέπει να ενσωματώνεται στο κανονικό ακαδημαϊκό πρόγραμμα του σχολείου. Παρέχονται, επιπλέον, και ιδέες για δραστηριότητες εκτός τάξης καθώς και υλικό για γονείς, το οποίο υποστηρίζει τη συμπεριφορική αλλαγή στο σπίτι. Μεταξύ των αποτελεσμάτων της παρέμβασης, παρατηρήθηκε μείωση της επιθετικότητας, καλύτερο κλίμα στην τάξη, βελτιωμένες δεξιότητες και σημαντική αύξηση της ικανότητας αναγνώρισης και λεκτικοποίησης των συναισθημάτων (Mattaini & McGuire, 2006) Προγράμματα προσανατολισμένα στην οικογένεια ε αυτή την ενότητα παρουσιάζονται συνοπτικά και ως σύνολο 6 προγράμματα με κοινά συνδετικά στοιχεία, προσανατολισμένα στην οικογένεια, κατάλληλα για εφαρμογή σε παιδιά Δημοτικού (βλ. Πίνακας 1). Θα παρουσιαστεί η θεωρητική τους βάση, οι στόχοι, οι στρατηγικές που χρησιμοποιούν και τα συστατικά τους μέρη καθώς και η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων τους. Σα προγράμματα αυτά είναι τα εξής: LIFT (LINKING THE INTERESTS OF FAMILIES AND TEACHERS) THE SEATTLE SOCIAL DEVELOPMENT PROJECT RAISING HEALTHY CHILDREN FAST TRACK + PATHS BALTIMORE CC/FSP PREVENTION TRIAL FAMILIES AND SCHOOLS TOGETHER ελίδα 28

30 Πίνακας 1:υνοπτική Επισκόπηση 6 προγραμμάτων εστιασμένων στην Οικογένεια Επίπεδο υμμέτοχοι Θεωρητική Βάση Διάρκεια The Seattle Social Development Project Καθολικό + Ενδεδειγμένο υνομήλικοι, χολείο, Οικογένεια Θεωρία της κοινωνικής ανάπτυξης (Catalano & Hawkins, 1996) 6 έτη Raising Healthy Children Καθολικό υνομήλικοι, χολείο, Οικογένεια Θεωρία της κοινωνικής ανάπτυξης (Catalano & Hawkins, 1996) 6 έτη LIFT Καθολικό υνομήλικοι, χολείο, Οικογένεια Αναπτυξιακή θεωρία για την παιδική αντικοινωνική συμπεριφορά (Reid, Patterson, & Snyder, 2002) 10 εβδομάδες FAST TRACK + PATHS Καθολικό + Ενδεδειγμένο υνομήλικοι, χολείο, Οικογένεια Αναπτυξιακή θεωρία για την παιδική αντικοινωνική συμπεριφορά (Reid, Patterson, & Snyder, 2002) 6 έτη Baltimore CC/FSP Prevention Trial Καθολικό υνομήλικοι, χολείο, Οικογένεια Θεωρία των κοινωνικών πεδίων (Kellam & Rebok, 1992) + αναπτυξιακό μοντέλο του 1 έτος (Patterson, 1982) FAMILIES & SCHOOLS TOGETHER Καθολικό (Παρέμβαση στις Οικογένειες) υνομήλικοι, χολείο, Οικογένεια Θεωρία του οικογενειακού άγχους (Lavee, McCubbin, & Patterson, 1985) 1 έτος ελίδα 29

31 ΘΕΩΡΗΣΙΚΗ ΒΑΗ Σο πρόγραμμα LIFT, όπως και το Fast Track, κάνουν χρήση της αναπτυξιακής θεωρίας για την παιδική αντικοινωνική συμπεριφορά (Reid, Patterson, & Snyder, 2002). ύμφωνα με αυτή τη θεωρητική άποψη, οι αντικοινωνικές συμπεριφορές πηγάζουν από ένα συνεχές παιδικών, οικογενειακών, σχολικών παραγόντων που έχουν προηγηθεί και ακολουθούν 4 αναπτυξιακά στάδια: το προ-γεννητικό, το βρεφικό, της πρώιμης παιδικής ηλικίας και της σχολικής ηλικίας. Κατά τη διάρκεια της προ-γεννητικής περιόδου, γενετικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες ενδεχομένως να προδιαθέτουν ένα βρέφος σε μεγαλύτερη οξυθυμία και υπερ-κινητική συμπεριφορά. Κατά τη βρεφική ηλικία, αυτά τα χαρακτηριστικά του βρέφους αυξάνουν το στρες του γονέα. Όταν η αλληλεπίδραση γονέα και παιδιού χαρακτηρίζεται από σκληρές ή υπερβολικά χαλαρές μεθόδους συμμόρφωσης, ενισχύεται η πρώιμη επιθετική και διασπαστική συμπεριφορά του παιδιού. Με την έναρξη της σχολικής ζωής στο Δημοτικό, τα παιδιά τα οποία έχουν εκτεθεί σε αυτούς τους πρώιμους κινδύνους, φαίνεται να έχουν ελλείψεις σε κοινωνικές δεξιότητες, χαμηλή σχολική επίδοση και συγκρουσιακές σχέσεις με συνομηλίκους. Αυτή η διαγεγραμμένη πορεία έχει κερδίσει σημαντική εμπειρική υποστήριξη (Terzian & Fraser, 2005). Κοινή θεωρητική βάση έχουν προγράμματα Baltimore CC/FSP Prevention Trial και Fast. Και οι δύο παρεμβάσεις ασπάζονται τις αρχές της θεωρίας της Πορείας Ζωής (Elder, 1998). ύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η ικανότητα να εκπληρώσει κανείς έργα κατάλληλα για την ηλικία του επηρεάζει τον ψυχισμό και τη συμπεριφορά, όσον αφορά τη λήψη αποφάσεων. Για παράδειγμα, στη μέση παιδική ηλικία τα παιδιά οφείλουν να διαβάζουν αρκετά καλά, να εργάζονται ήρεμα και να κάνουν φίλους. Όταν τα παιδιά δυσκολεύονται να εκπληρώσουν αυτές τις προσδοκίες, είναι πολύ πιθανό να βιώνουν σύγχυση, εκνευρισμό και να εκδηλώνουν συμπεριφορικά προβλήματα. Σο Fast, συγκεκριμένα, εγκλείει και παράγοντες όπως το στρες των γονέων, την κοινωνική υποστήριξη και τις κοινωνικές διαδικασίες και αντλεί τις θεωρητικές του βάσεις επιπλέον από θεωρίες για το Οικογενειακό Άγχος (Lavee, McCubbin, & Patterson, 1985). Σα προγράμματα The Seattle Social Development Project και Raising Healthy Children πλαισιώνονται από το Μοντέλο της Κοινωνικής Ανάπτυξης (Catalano & Hawkins, 1996) και βασίζονται κυρίως στην Κοινωνική Θεωρία της Μάθησης (Bandura, 1989) και τη θεωρία του Κοινωνικού Ελέγχου (Hirschi, 1969). Σέσσερις είναι οι έννοιες που φέρουν την αιτιότητα σε αυτό το θεωρητικό πλαίσιο: οι ευκαιρίες, η συμμετοχή, οι δεξιότητες και η ενίσχυση. Η αντικοινωνική συμπεριφορά εμφανίζεται στην απουσία των κατάλληλων θετικών κοινωνικών νορμών. Η αντίληψη των ευκαιριών για συμμετοχή σε κοινωνικές δραστηριότητες καθορίζεται από περιβαλλοντικούς παράγοντες (πχ. φτώχεια και κοινωνική περιθωριοποίηση), βιολογικούς παράγοντες (πχ. η ελίδα 30

32 ιδιοσυγκρασία και η φυσική κατάσταση) καθώς και εξωτερικούς περιορισμούς (πχ. πρακτικές της οικογένειας). Η πρόσδεση σε φορείς κοινωνικοποίησης, όπως είναι για παράδειγμα η οικογένεια, το σχολείο και οι συνομήλικοι και στις αντίστοιχες πεποιθήσεις και αξίες που κομίζουν αυτοί, συμβαίνει αφού τα παιδιά αντιληφθούν ευκαιρίες για συμμετοχή, εφαρμόσουν τις απαιτούμενες δεξιότητες, δεχθούν ενίσχυση γι αυτή τη συμμετοχή και αυξήσουν τη συμμετοχικότητα ενισχύοντας τρίτους (Catalano & Hawkins, 1996). ΕΠΙΔΙΩΚΩΜΕΝΟΙ ΣΟΧΟΙ υμβατά με συστημικές και αναπτυξιακές θεωρίες, οι στόχοι αυτών των προγραμμάτων περιστρέφονται γύρω από το παιδί, την οικογένεια αλλά και το σχολείο. Μεταξύ των στόχων που αφορούν το παιδί είναι: η μείωση των αντικοινωνικών συμπεριφορών και προβλημάτων ψυχικής υγείας, η μεγιστοποίηση της θετικής κοινωνικής συμπεριφοράς, η βελτίωση της γνωστικής ικανότητας επίλυσης προβλημάτων, η δόμηση κοινωνικών δεξιοτήτων και η βελτίωση των σχέσεων με συνομηλίκους, η βελτίωση της σχολικής επίδοσης και η ενδυνάμωση στάσεων εναντίον της βίας. χετικά με την οικογένεια οι στόχοι συνοψίζονται στους εξής: αύξηση της εμπλοκής με το σχολείο και εμπλουτισμός των πρακτικών οικογενειακής διαχείρισης. Για το σχολείο οι στόχοι είναι η ενδυνάμωση των σχέσεων με την οικογένεια, η εφαρμογή στρατηγικών διαχείρισης της τάξης και η αύξηση των γνώσεων των εκπαιδευτικών στην επίλυση προβλημάτων (Terzian & Fraser, 2005). ΣΡΑΣΗΓΙΚΕ Για την κατά το δυνατό μεγαλύτερη αύξηση της εμπλοκής της οικογένειας στην εφαρμογή των προγραμμάτων αυτών, χρησιμοποιήθηκαν 3 στρατηγικές: έγινε σημαντική προσπάθεια να ξεπεραστούν τεχνικές δυσκολίες για την προσέλευση της οικογένειας στις συνεδρίες, οργανώνοντάς τες τα απογεύματα των καθημερινών και τα σαββατοκύριακα. Η μεταφορά από και προς τον τόπο συνάντησης παρεχόταν δωρεάν οι υπηρεσίες φρόντισαν να είναι προσαρμοσμένες στις οικογένειες, ανταποκρινόμενες σε μια ευρεία γκάμα αναγκών και προσλαμβάνοντας κατάλληλους συνεργάτες ανάλογα με τη φυλή, την εθνικότητα και τη γλώσσα των συμμετεχόντων έγινε προσπάθεια να βρεθούν νέα μέσα επικοινωνίας μεταξύ των γονέων και των εκπαιδευτικών (Terzian & Fraser, 2005). ΤΣΑΣΙΚΑ ΜΕΡΗ Όντας πολύ-συστημικά αυτά τα προγράμματα, εμπλέκουν όσο το δυνατόν περισσότερα από τα περιβάλλοντα που κινείται το παιδί, στοχεύοντας έτσι την οικογένεια, την τάξη, την παιδική χαρά. την πλειοψηφία τους κινούνται στο καθολικό επίπεδο παρέμβασης, δηλαδή δεν ξεχωρίζουν τους νέους σε ομάδες ελίδα 31

33 χαμηλού και υψηλού κινδύνου, παρόλο που μερικά απ αυτά έχουν χρησιμοποιηθεί και στις διακριτές αυτές ομάδες πληθυσμού. Επικέντρωση στο παιδί τις παρεμβάσεις αυτές το βάρος έγκειται στην ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, για την οποία επιστρατεύονται στρατηγικές εκμάθησής τους μέσα στην τάξη. τόχος κάθε φορά είναι η βελτίωση των ικανοτήτων επίλυσης προβλημάτων, συνεργασίας, επικοινωνίας, φιλίας, αυτο-ελέγχου, αυτορύθμισης, διαπραγμάτευσης και επίλυσης συγκρούσεων. Επικέντρωση στους συνομηλίκους Οι κοινωνικές δεξιότητες και οι θετικές σχέσεις με τους συνομηλίκους είναι ένα ακόμα ζητούμενο. Για την επίτευξή του παραπάνω στόχου, χρησιμοποιείται συχνά το «Παιχνίδι της Καλής υμπεριφοράς» ( The Good Behavior Game ) (Barrish, Saunders, & Wolfe, 1969), το οποίο στοιχειοθετεί ευκαιρίες για εφαρμογή θετικών κοινωνικών συμπεριφορών μεταξύ των συνομηλίκων και ενσωματώνεται εύκολα στην καθημερινότητα των σχολικών δραστηριοτήτων. Επικέντρωση στους δασκάλους Πριν την εφαρμογή και των 6 προγραμμάτων, οι δάσκαλοι παρακολούθησαν σύντομα εκπαιδευτικά σεμινάρια, κατά τη διάρκεια των οποίων διδάχτηκαν τεχνικές διαχείρισης της τάξης όπως και αλληλεπιδραστικές και συνεργατικές μεθόδους μάθησης. Επικέντρωση στην οικογένεια Σο βασικό ζητούμενο και των 6 αυτών προτάσεων πρόληψης είναι η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη εμπλοκή της οικογένειας και η ενίσχυση των σχέσεων με το σχολείο. Γι αυτούς τους σκοπούς, τα μεθοδολογικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται είναι συναντήσεις με ποικίλη θεματολογία από εφαρμογή πειθαρχίας, παρακολούθηση, θέση ορίων και θετική ενίσχυση μέχρι επίλυση προβλημάτων και επικοινωνιακές δεξιότητες. Φρησιμοποιείται εκπαιδευτικό υλικό, το οποίο έχει παραχθεί ακριβώς γι αυτό το σκοπό, πχ. το εγχειρίδιο The Incredible Years (Webster-Stratton, 1984). τα προγράμματα LIFT, Fast Track, and RHC παρέχονται επιπρόσθετες υπηρεσίες στο σπίτι, σε περίπτωση που δεν υπάρχει εναλλακτικός τόπος συνάντησης (Terzian & Fraser, 2005). ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ Η συλλογή δεδομένων για την αξιολόγηση αυτών των παρεμβάσεων πραγματοποιήθηκε με ερωτηματολόγια, τα οποία εξέτασαν τα αποτελέσματα με βάση 3 άξονες: Αντικοινωνική συμπεριφορά των παιδιών, Κοινωνικές δεξιότητες και Γονεϊκές πρακτικές. Δεδομένα συλλέχθηκαν, επίσης, και από άλλες πηγές, όπως πχ. αρχεία του σχολείου. ελίδα 32

34 Η επισκόπηση των μελετών που έχουν διεξαχθεί για την αξιολόγηση των δεδομένων δείχνει συνολικά ότι τα παιδιά που ανήκουν στις πειραματικές ομάδες εμφανίζουν λιγότερες αντικοινωνικές συμπεριφορές και περισσότερες κοινωνικές δεξιότητες από τα παιδιά των ομάδων ελέγχου. Επιπλέον, τα πρώτα είναι λιγότερο πιθανό να συναναστρέφονται αντικοινωνικούς συνομηλίκους και πιο πιθανό και έχουν θετικές σχέσεις με συνομηλίκους. ε βάθος χρόνου, σε σύγκριση με τα παιδιά των ομάδων ελέγχου, τα παιδιά των πειραματικών ομάδων είχαν καλύτερη/βελτιωμένη σχολική επίδοση και μειωμένες συμπεριφορές που χαρακτηρίζονται ως επικίνδυνες για την υγεία (πχ. χρήση ουσιών) καθώς και μειωμένη βίαιη συμπεριφορά (Terzian & Fraser, 2005). Νέες Τεχνολογίες Η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει προγράμματα που χρησιμοποιούν τις νέες τεχνολογίες ως εργαλείο εκμάθησης τεχνικών επίλυσης συγκρούσεων και άρα, ως εργαλείο πρόληψης της βίας. Γιατί όμως να χρησιμοποιηθεί η τεχνολογία για ένα ζήτημα που τελικά είναι τόσο «ανθρώπινο»; Οι λόγοι συνοψίζονται στους εξής: Η επίλυση μιας διαφωνίας αφορά επεξεργασία και διαχείριση πληροφοριών καθώς και επικοινωνία. Η χρήση των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνίας, λοιπόν, φαίνεται όχι και τόσο παράταιρη, αφού αυτές ακριβώς είναι και οι βασικές τους λετουργίες. κοπός της ανάπτυξης αυτών των προγραμμάτων, εξάλλου, ήταν κυρίως η εύρεση μιας πρωτότυπης προσέγγισης σε ένα όχι και τόσο καινούριο πρόβλημα. Παρά τις όποιες γνωστές ενστάσεις για την ιδιότητα της τεχνολογίας να απομακρύνει τους ανθρώπους από την προσωπική επαφή, μπορεί, ωστόσο, να θεωρηθεί ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο στην υπηρεσία της πρόληψης της νεανικής βίας. Αυτό ισχύει γιατί οι νέοι στη συντριπτική τους πλειοψηφία είναι εξοικειωμένοι στη χρήση της (Hattal & Hattal, 2002). Ενδεικτικά παρουσιάζεται το παρακάτω πρόγραμμα: TAGS Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία Αξιολόγηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό υνομήλικοι, χολείο, Οικογένεια Εκμάθηση επίλυσης συγκρούσεων και προβλημάτων με χρήση Σ.Π.Ε. Ενθαρρυντικά αποτελέσματα Περαιτέρω ανάλυση Ηλεκτρονική ελίδα 33

35 Προκάτοχός του υπήρξε το ADR (Alternative Dispute Resolution), ένα ηλεκτρονικό πρόγραμμα επίλυσης διαφορών, του οποίου η λειτουργία βασίζεται στις νέες τεχνολογίες. Σο Tags συνιστά ένα διαδικτυακό σύστημα εξυπηρετητών, φορητών υπολογιστών, υπηρεσιών τηλε-διάσκεψης, ειδικά προσαρμοσμένου λογισμικού, ειδικών εκπαιδευτών και εξωτερικών συνεργατών, οι οποίοι στο σύνολό τους επιδιώκουν να προάγουν την επικοινωνία και τη λήψη αποφάσεων (Mareschal, McKee, Jackson, & Hanson, 2007). ΤΣΑΣΙΚΑ ΜΕΡΗ Facilitate.com Αυτή η εφαρμογή περιγράφεται ως ένα σύνολο ιστοσελίδων, σχεδιασμένες με τέτοιο τρόπο, ώστε να επιτρέπουν στο χρήστη να εκτελεί ομαδικά και αναλυτικά έργα σε συγχρονισμένα ή ασύγχρονα περιβάλλοντα. Για παράδειγμα, τα συνέδρια ή οι συναντήσεις του Facilitate.com επιτρέπουν σε όλους τους χρήστες να αναρτούν σχόλια και ιδέες σε ένα εικονικό flipchart ταυτόχρονα (συγχρονισμένη επικοινωνία). Η εφαρμογή, επιπλέον, είναι ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο για τη συγκέντρωση πληροφοριών. Όταν αυτές έχουν συγκεντρωθεί, οι εκπαιδευτές μπορούν να χρησιμοποιήσουν το πρόγραμμα, ώστε να: διευκολύνουν τη συζήτηση των σχολίων, διευκολύνοντας αντίστοιχα τη μετάβαση από τι μία ιστοσελίδα στην άλλη, κατηγοριοποιούν, να επεξεργάζονται και να βαθμολογούν τα σχόλια μέσα από την εφαρμογή, ενώ οι συμμετέχοντες είναι παρόντες σε μια συγχρονισμένη συνάντηση, δημιουργούν και να διεξάγουν δημοσκοπήσεις, βασισμένες στα σχόλια που αναρτώνται, να εισάγουν σχόλια, δημοσκοπήσεις και άλλα δεδομένα σε άλλες ηλεκτρονικές εφαρμογές για περαιτέρω ανάλυση ή χρήση. Σο πλεονέκτημα του Facilitate.com είναι ότι φιλοξενείται σε έναν εξυπηρετητή, οπότε οι συμμετέχοντες δεν χρειάζεται να έχουν κάποιο εξεζητημένο λογισμικό ή τεχνικό εξοπλισμό για να λάβουν μέρος σε μια διαδικτυκή συνάντηση. Κάθε ηλεκτρονικός υπολογιστής με σύνδεση στο διαδίκτυο και ένα πρόγραμμα περιήγησης είναι αρκετός. eroom Σο σύστημα eroom αναπτύχθηκε αργότερα και βασίζεται και αυτό στη χρήση ενός εξυπηρετητή, ο οποίος επιτρέπει τη συγχρονισμένη και ασύγχρονη επικοινωνία και συνεργασία. ε αντίθεση με το Facilitate.com, το eroom δεν είναι το πρωταρχικό εργαλείο συνεργασίας αλλά περισσότερο περιγράφεται ως ένας εικονικός τόπος συνάντησης, ένα ηλεκτρονικό «δωμάτιο», όπου δίνεται πρόσβαση σε άλλα λογισμικά, επεξεργάζονται έγγραφα, στέλνονται μηνύματα και λαμβάνουν χώρα και άλλες τέτοιες διαδραστικές δραστηριότητες. ελίδα 34

36 Αυτές οι δύο εφαρμογές μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τέτοια έργα, όπως είναι ο διαμοιρασμός πληροφοριών, η ανάπτυξη ιδεών διαπραγμάτευσης, η λήψη αποφάσεων και η επίπλυση προβλημάτων. ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ Η εν λόγω εφαρμογή έχει ήδη χρησιμοποιηθεί ως μεθοδολογικό εργαλείο στο πρόγραμμα «Youth Conflict Resolution and Peer Mediation Project» με πολύ ενθαρρυντικά αποτελέσματα. ε βάθος χρόνου, μπορεί να θεωρηθεί σαν ένα μικρο-κοινωνικό κίνημα που στοχεύει στη βελτίωση της κοινότητας στο σύνολό της και ιδιαίτερα της νεολαίας. ίγουρα, ωστόσο, το κομμάτι της αξιολόγησης χρειάζεται περαιτέρω μελέτη στο μέλλον (Mareschal, McKee, Jackson, & Hanson, 2007). Ενήλικη Υποστήριξη / Mentoring Ψς μέντορα, το λεξικό ορίζει κάποιον που είναι σοφός, μεγαλύτερος, υποστηρικτικός, αποπνέει εμπιστοσύνη και ασκεί επιρροή (Merriam & Webster, 2010). Η διαδικασία του mentoring, λοιπόν, συνίσταται στη δημιουργία μιας σχέσης εμπιστοσύνης του εφήβου με έναν ενήλικα, τον οποίο σέβεται και εκτιμά. Η μέθοδος αυτή έχει χρησιμοποιηθεί σε νέους που ανήκουν σε ομάδες υψηλού κινδύνου (θύματα κακοποίησης, Α.Μ.Ε.Α., έφηβοι γονείς, ανήλικοι παραβάτες, μαθητές με χαμηλές επιδόσεις), οι οποίοι φαίνεται να επωφελούνται σημαντικά από τη συμμετοχή τους σ ένα τέτοιο πρόγραμμα (Britner, Balcazar, Blechman, Blinn-Pike, & Larose, 2006). Παρακάτω περιγράφεται ενδεικτικά ένα αρκετά διαδεδομένο πρόγραμμα mentoring. BIG BROTHERS BIG SISTERS Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία Αξιολόγηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Επιλεκτικό+Ενδεδειγμένο Ενήλικες+Έφηβοι Ανάπτυξη ασφαλών δεσμών με ενήλικες Ενθαρρυντικά αποτελέσματα Περαιτέρω ανάλυση Όχι Αποτελεί, ίσως, το πιο διαδεδομένο πρόγραμμα mentoring παγκοσμίως 5, σχεδιασμένο στις Η.Π.Α., ενώ διασκευές του έχουν εφαρμοστεί σε πολλές 5 Σο πρόγραμμα BBBS στην πολιτεία Idaho των Η.Π.Α. έχει μια εξαιρετικά ευφυή διαφημιστική καμπάνια ελίδα 35

37 χώρες, ενδεικτικά (Moreno, Sexton, 2010 και Mindo, (Moreno & Sexton, 2010) (Mindo, 2010). ΕΠΙΔΙΩΚΩΜΕΝΟΙ ΣΟΧΟΙ Σα προγράμματα mentoring για τους νέους ομάδων υψηλού κινδύνου επιζητούν στο σύνολό τους την ελαχιστοποίηση των παραγόντων κινδύνου, (πχ. εύθραυστη σχέση με τους γονείς, το σχολείο και την κοινότητα, πρώιμα και επίμονα προβλήματα συμπεριφοράς, σχολική αποτυχία, αποξένωση και αντιδραστικότητα, απόρριψη από τους συνομηλίκους, συναναστροφή με «κακές παρέες») και τη μεγιστοποίηση των προστατευτικών παραγόντων (πχ. εμπλοκή με υποστηρικτικούς ενήλικες και συνομηλίκους, πεποιθήσεις ότι το σχολείο προωθεί την επιτυχία, απόρριψη των εγκληματικών τάσεων και της χρήσης ουσιών, δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων, υψηλή αυτο-εκτίμηση, κοινωνικές και διαπροσωπικές ικανότητες, ενσωμάτωση στην κοινότητα) (Britner, Balcazar, Blechman, Blinn-Pike, & Larose, 2006). ΘΕΩΡΗΣΙΚΗ ΒΑΗ Η βιβλιογραφία σχετικά με τις θεωρητικές βάσεις του mentoring είναι εξαιρετικά πλούσια. Μεταξύ των πιο επιφανών θεωριών, ωστόσο, ξεχωρίζουν το μοντέλο του Rhodes (2002), του Bowlby (1969) για τους τύπους των ανθρώπινων δεσμών, η θεωρία της αποδοχής-απόρριψης (Rohner, 1986), και η θεωρία της κοινωνικής υποστήριξης (Thomson, 1995). Ένα συνεκτικό μοντέλο, που φαίνεται να στοιχειοθείται από χαρακτηριστικά όλων των παραπάνω είναι το Μοντέλο των Κοινωνικών Κινήτρων, που βασίζεται στη θεωρία των Connell & Wellborn (1991). Σο μοντέλο αυτό συνδέει τα χαρακτηριστικά της διμερούς αυτής σχέσης με στόχους που κινητοποιούν και με τα τελικά αποτελέσματα. Αναγνωρίζει την ικανότητα, την εγγύτητα και την αυτονομία ως καταλυτικά σημεία που επιφέρουν την αλλαγή στον έφηβο. ύμφωνα με αυτό το μοντέλο, ο βαθμός που ένα τέτοιο πρόγραμμα και οι σχέσεις που αναπτύσσονται εντός του θα επηρεάσουν την προσαρμογή του εφήβου και την επιτυχία του, είναι σε άμεση συνάρτηση με την ικανοποίηση που αντλείται από την εγγύτητα, την αυτονομία και τις ανάγκες που συνδέονται με την περιρρέουσα κατάσταση (πχ. το σχολείο ή την κοινότητα). Εξαιρετικά σημαντική σε κάθε τέτοιο πρόγραμμα είναι η ενθάρρυνση του εφήβου, ώστε να παίρνει αποφάσεις με αυτόνομο και υπεύθυνο τρόπο, καθώς και να αναλαμβάνει την ευθύνη που συνοδεύει κάθε του επιλογή. Επιπλέον, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η σχέση του εφήβου με τον μέντορά του χρησιμεύει ως ενός είδους μετάβαση σε μια μεγαλύτερη αυτονομία και όχι ως εξάρτηση από έναν ενήλικα που εμπιστεύεται. Από τη σκοπιά αυτού του μοντέλου, υπάρχουν τρεις κατηγορίες αναγκών που επηρεάζουν την επιτυχή προσαρμογή του εφήβου όσον αφορά την υιοθέτηση της κοινωνικά ελίδα 36

38 ανάλογης συμπεριφοράς κάθε φορά: η εγγύτητα, η αυτονομία και η ικανότητα. Για την ικανοποίηση των προαναφερόμενων αναγκών οφείλουν να υπάρχουν στο περιβάλλον του εφήβου: η δομή, σε όρους καθοδήγησης και παροχής πληροφοριών από τον μέντορα, ώστε να είναι ξεκάθαρο το τι αναμένεται κάθε φορά από τον έφηβο και να διευκολύνεται έτσι ο αυτό-καθορισμός του η εμπλοκή, η οποία αναφέρεται στη διάθεση του μέντορα για χρησιμοποίηση των συναισθηματικών του πόρων και μπορεί να πάρει διάφορες μορφές, πχ. αφιέρωση αρκετού χρόνου στον έφηβο, το ειλικρινές ενδιαφέρον, η υποστήριξη στη διαχείριση αρνητικών συναισθημάτων, κ.ά. η υποστήριξη της αυτονομίας του, δηλαδή η επιβεβαίωση από τον μέντορα ότι ο έφηβος είναι ένα μοναδικό, ενεργό άτομο με ελεύθερη βούληση, ικανό να κάνει επιλογές και να αναλάβει την αντίστοιχη ευθύνη που τις συνοδεύει (Britner, Balcazar, Blechman, Blinn-Pike, & Larose, 2006). ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ Παρά το γεγονός ότι οι έρευνες πάνω στα προγράμματα mentoring είναι εξαιρετικά περιορισμένες, σε μελέτη της αποτελεσματικότητας του προγράμματος Big Brother-Big Sister, έχει βρεθεί ότι η εν λόγω παρέμβαση είχε αξιοσημείωτα θετικά αποτελέσματα σε νέους με χαμηλή επίδοση στο σχολείο. Πιο συγκεκριμένα, παρατηρήθηκε βελτίωση της σχολικής επίδοσης, με όρους βαθμολογίας αλλά και μείωση των εκούσιων απουσιών (Rhodes, Grossman, & Resch, 2000). Οι σχέσεις που αναπτύσσονται εντός ενός τέτοιου προγράμματος, τελικά βοηθούν τους εφήβους να αλλάξουν ακατάλληλες συμπεριφορές και να υιοθετήσουν καινούριες λειτουργικές στρατηγικές συμπεριφοράς (Britner, Balcazar, Blechman, Blinn-Pike, & Larose, 2006). ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΑ ΣΗΝ ΕΛΛΑΔΑ την ενότητα αυτή παρουσιάζονται οι πιο σημαντικές πρωτοβουλίες στην πρόληψη της βίας των νέων στην Ελλάδα. Όπως είναι αναμενόμενο, οι προσπάθειες αυτές, αν και αξιόλογες, παραμένουν αποσπασματικές και, άρα, ελλιπείς. Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι πρέπει να τις παραβλέπουμε, υιοθετώντας «έτοιμα πακέτα» προγραμμάτων του εξωτερικού. Αντιθέτως, η τυφλή οικειοποίηση εκπαιδευτικών ή ερευνητικών εργαλείων που έχουν σχεδιαστεί για άλλες συνθήκες και πληθυσμούς είναι πολύ πιθανό να αποτύχει. Όπως υποστηρίζουν αρκετά εγχειρίδια μεθοδολογίας (Umemoto, Baker, Helm, Miao, & Goebert, 2009), αφού κάθε πρόγραμμα οφείλει να απαντά σε τοπικά προβλήματα και ανάγκες, κάθε παρέμβαση οφείλει να είναι λίγο διαφορετική απ τις υπόλοιπες, αφού διαφορετικές είναι και οι εκάστοτε συνθήκες, άνθρωποι και περιβάλλοντα. ελίδα 37

39 Σρία τέτοια «διαφορετικά» μεταξύ τους προγράμματα, που υλοποιήθηκαν στην Ελλάδα, παρουσιάζονται συνοπτικά παρακάτω, ως προς τους στόχους τους, τις μεθόδους που χρησιμοποιούν και την αξιολόγησή τους. SAFELAND Επίπεδο Καθολικό υμμέτοχοι (Stakeholders) υνομήλικοι, χολείο, Κοινότητα Μεθοδολογία Μη τυπική μάθηση Αξιολόγηση - Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Ναι Σο πρόγραμμα Safeland είναι ένα νέο πρόγραμμα πρόληψης της παραβατικότητας με παρεμβάσεις σε σχολεία και στην ευρύτερη κοινότητα του Δήμου υκεών στη Θεσσαλονίκη. Ο πρώτος κύκλος του χρηματοδοτήθηκε από το «Πρόγραμμα για την Πρόληψη και Καταπολέμηση της Παραβατικότητας» (Commission, 2008) και υλοποιήθηκε σε συνεργασία με το Κέντρο Πρόληψης «ΠΤΞΙΔΑ». Οι στόχοι, οι οποίοι διατυπώθηκαν, ενημερώνουν ότι η παρέμβαση ευελπιστεί : να ενημερώσει για τις τρέχουσες πρωτοβουλίες πρόληψης της εγκληματικότητας που απευθύνονται σε όλους τους πολίτες να διαδώσει καλές πρακτικές και υπάρχουσα εμπειρία μεταξύ των εταίρων να αναπτύξει ένα εργαλείο πρόληψης να εμπλέξει ένα ευρύτερο δίκτυο, μέσω των δράσεων διάδοσης Οι εταίροι του SafeLand προέρχονται από την Ελλάδα, την Ιταλία, την Ισπανία, την Πολωνία, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο και ενθαρρύνεται η εδραίωση ενός διεθνούς δικτύου από ενδιαφερόμενους, ώστε να διευρυνθεί η ανταλλαγή των πληροφοριών και των καλών πρακτικών και να υπάρξει μεγιστοποίηση του οφέλους (Λιανού, 2008). το πλαίσιο του έργου SafeLand, η Πυξίδα διοργάνωσε εκπαιδευτικά σεμινάρια για δασκάλους (17 δασκάλους δημοτικού), κάνοντας χρήση του ειδικού Εγχειριδίου: το πίτι των Παιδιών, που βασίζεται στη Μη Συπική Μάθηση (βλ. Εικόνα 1), υλοποίησε προγράμματα για παιδιά, συναντήσεις ελέγχου και ενημερωτικές συναντήσεις με γονείς (Λιανού, 2008). Σο πλάνο εργασιών μέχρι το 2011 περιλαμβάνει τη συνεργασία του κέντρου πρόληψης ΠΤΞΙΔΑ με το Δήμο υκεών για τη δημιουργία «ασφαλών σχολείων» για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της σχολικής βίας και της εξάρτησης από τα ναρκωτικά μέσα στο πλαίσιο μιας «εικονικής πόλης». Πρόκειται για δύο πιλοτικές δράσεις, οι οποίες αναπτύσσονται στο πλαίσιο του έργου «SafeLand - Ασφαλής τόπος» και θα διαρκέσουν έως το Αφορούν στη δημιουργία μίας «Εικονικής Πόλης», όπου οι πολίτες κάθε ηλικίας έχουν την ευκαιρία να συζητούν με ειδικούς πάνω σε θέματα παραβατικότητας που τους ελίδα 38

40 απασχολούν, να λαμβάνουν μέτρα πρόληψης και προσωπικής ασφάλειας και να συμμετέχουν σε εκπαιδευτικές δραστηριότητες διαμεσολάβησης, προσωπικής ασφάλειας και συνειδητοποίησης των αξιών της ισότητας, της δικαιοσύνης, κοινωνικής ευαισθησίας. Ακόμη, προχωρούν στη δημιουργία «Ασφαλών χολείων», με δράσεις ενημέρωσης των εκπαιδευτικών και των μαθητών για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της σχολικής βίας και της εξάρτησης από τα ναρκωτικά (Κυριακίδου & Βασσάρα, 2009). PEER MEDIATORS (Διαμεσολάβηση υνομηλίκων) Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία Αξιολόγηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό υνομήλικοι, χολείο, Οικογένεια Σεχνικές Διαπραγμάτευσης Ενθαρρυντικά αποτελέσματα στην Επίλυση υγκρούσεων και Μείωση παραβατικών συμπεριφορών Απαιτείται περαιτέρω έρευνα Όχι Πρόκειται για ένα πρωτότυπο για τα ελληνικά δεδομένα πρόγραμμα που εφαρμόστηκε στο 2 ο Γυμνάσια Ασπρόπυργου (Γιαννάτου, 2009). Με την έννοια «διαμεσολάβηση» ορίζεται μια διαδικασία, όπου μαθητές της ίδιας ηλικίας διευκολύνουν την επίλυση συγκρούσεων μεταξύ δύο ατόμων ή ομάδων. Η διαδικασία αυτή έχει αποδειχθεί αποτελεσματική στην αλλαγή του τρόπου που οι μαθητές κατανοούν και επιλύουν τις συγκρούσεις στη ζωή τους. Μία διαμεσολάβηση δεν είναι δικαστήριο, αλλά μία εξεύρεση λύσης με τη βοήθεια ενός ουδέτερου προσώπου, το οποίο διευθύνει μία συζήτηση στην οποία τα δύο μέρη λαμβάνουν οικειοθελώς μέρος, και διεξάγεται βάσει κανόνων οι οποίοι είναι οι εξής: ο καθένας μπορεί να δικαιολογηθεί, σεβόμαστε τους διαφορετικούς, παραδεχόμαστε αυτά που έχουν ειπωθεί, αυτά που έχουν ακουστεί μένουν μέσα στην ομάδα, μιλάει ο καθένας για τον εαυτό του, σεβόμαστε ο ένας τον άλλο. Σο πλεονέκτημα της διαμεσολάβησης είναι ότι δεν υπάρχουν ηττημένοι και με την αποφυγή της τιμωρίας αποφεύγονται νέες συγκρούσεις. Οι μαθητές μαθαίνουν να αναζητούν περισσότερο τις ευθύνες στον εαυτό τους. Έτσι μπορούν να αυξάνουν την υπευθυνότητά τους. Οι εμπλεκόμενοι σε μια φιλονικία μπορούν να απευθύνονται από μόνοι τους στους μεσολαβητές ή να σταλούν από τους καθηγητές ή τους συμμαθητές τους ή να κληθούν από τους ίδιους τους μεσολαβητές. Η ίδια η διαμεσολάβηση λαμβάνει χώρα στο δωμάτιο των μεσολαβητών. Οι συνομήλικοι μεσολαβητές δεν «αποφασίζουν» αλλά εργάζονται προς μια αποδεκτή και από τις δύο μεριές λύση ώστε να αποφευχθούν περαιτέρω προβλήματα (Γιαννάτου, 2009). ελίδα 39

41 Σα είδη των προβλημάτων που αντιμετωπίζονται: Υήμες και κουτσομπολιά, προβλήματα στις σχέσεις, παρενόχληση, φυλετικός ή κοινωνικός ρατσισμός, καβγάδες και τσακωμοί, βανδαλισμός, εκφοβισμός μέσα ή έξω από την τάξη. Για πιο σοβαρά ζητήματα, απαιτείται εξωτερική παραπομπή στις ανάλογες υπηρεσίες. Για ένα πρόγραμμα διαμεσολάβησης πρέπει να συντρέχουν οι εξής προϋποθέσεις: Να υπάρχουν πρόθυμοι εθελοντές μαθητές που θα παίξουν το ρόλο του διαμεσολαβητή Η μέθοδος να είναι αποδεκτή από όλους τους μαθητές και το εκπαιδευτικό προσωπικό Οι μαθητές να σχηματίσουν μια ομάδα, η οποία διευκολύνεται από έναν ή δύο υπεύθυνους ενήλικες που τους συντονίζουν. Η ομάδα στοχεύει να διαφημίσει το πρόγραμμα μέσα στο σχολείο, να οργανώσει συναντήσεις προετοιμασίας και πρακτική για τις δεξιότητες της διαμεσολάβησης. Η ομάδα να εξασφαλίσει, επίσης, τη δέσμευση και υποστήριξη από τη διοίκηση του σχολείου και τους εκπαιδευτικούς για την εφαρμογή του προγράμματος ΔΙΑΘΕΙΜΟΙ ΡΟΛΟΙ ΣΟΤ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΤ ΣΗ ΔΙΑΜΕΟΛΑΒΗΗ ε αυτή τη διαδικασία της διαμεσολάβησης υπάρχουν κάποιοι ρόλοι, τους οποίους υποδύονται οι συμμετέχοντες. Η ανάληψη αυτών οφείλει να βασίζεται στην εθελοντική εκδήλωση ενδιαφέροντος. ε αντίθετη περίπτωση, τα αποτελέσματα της όλης διαδικασίας είναι αμφίβολα. Οι ρόλοι αυτοί είναι οι εξής: Ο συντονιστής του προγράμματος: Είναι ο σύνδεσμος ανάμεσα στις βασικές ομάδες του σχολείου: την ηγετική ομάδα, το δεκαπενταμελές, τη διοίκηση, το σύλλογο γονέων κλπ. και αναλαμβάνει την επιλογή και εκπαίδευση των μεσολαβητών. Οι μεσολαβητές: Οι μεσολαβητές πρέπει να αντικατοπτρίζουν ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα του σχολικού πληθυσμού, δηλαδή να εκφράζουν τη διαφοροποίηση του σχολείου σε εθνικότητες, κοινωνικές ομάδες, συμπεριφορά, φύλο και ακαδημαϊκή επίδοση. Η διαδικασία επιλογής πρέπει να διαφημιστεί και να συμπεριλαμβάνει συστάσεις / παραπομπές από άλλους και αυτο-παραπομπές. Όποιος αναλαμβάνει αυτό το ρόλο πρέπει να χαρακτηρίζεται από: αμεροληψία, υπομονή, εχεμύθεια, ενσυναίσθηση, θετική στάση, διάθεση για ενθάρρυνση, κατανόηση και ενεργητική ακρόαση. ελίδα 40

42 Η ΔΙΑΔΙΚΑΙΑ ΣΗ ΔΙΑΜΕΟΛΑΒΗΗ Οι σύμβουλοι μεσολαβητές εκπαιδεύονται και παρακολουθούνται, αφού συχνά δεν έχουν την ωριμότητα και την εμπειρία στη διαχείριση συγκρούσεων, ούτε και τις απαραίτητες δεξιότητες. Οι πιθανές στρατηγικές συμπεριλαμβάνουν πολλά εργαλεία της μη τυπικής / βιωματικής μάθησης, όπως ασκήσεις ρόλων, μεθόδους επίλυσης προβλημάτων, παιδαγωγικά παιχνίδια κλπ. Ιδανικά οι μεσολαβητές εκπαιδεύονται στην ενεργητική ακρόαση, αναγνώριση και έκφραση των συναισθημάτων, τεχνικές επίλυσης συγκρούσεων. Οι συνεδρίες διαμεσολάβησης στοχεύουν στην εύρεση μιας κοινά αποδεκτής λύσης. Η διαδικασία κυλά ως εξής: Εισαγωγή Επεξήγηση των κανόνων Οι μεσολαβητές δοκιμάζουν να φέρουν τις δύο πλευρές σ ένα τραπέζι (σε ένα προ-συμφωνημένο χώρο) και να αποσοβήσουν την κλιμάκωση. υναντιούνται με τους αντιπάλους και εξηγούν την όλη διαδικασία και τους κανόνες. Εισήγηση της αίτιας της σύγκρουσης υστήνονται οι αντίπαλοι και ο καθένας με τη σειρά του λέει την ιστορία του στους μεσολαβητές και τα συναισθήματα του και αναγνωρίζει τη δική του ευθύνη για ό,τι συνέβη. Καταιγισμός Ιδεών Επιλογή κοινά αποδεκτής λύσης Οι μεσολαβητές συνοψίζουν και καταγράφουν τα γεγονότα και τα συναισθήματα και των δυο αντιπάλων. Ρωτούν τους δύο αντιπάλους αν έχουν σκεφτεί καθόλου λύσεις ή τους ζητάνε να «κατεβάσουν ιδέες». («Καταιγισμός ιδεών»). Όλες οι λύσεις καταγράφονται χωρίς σχόλια και καταλήγουν σε αυτές στις οποίες συμφωνούν και οι δύο αντίπαλοι. Οι λύσεις πρέπει να είναι δίκαιες, να μην περιέχουν βία, να είναι πραγματοποιήσιμες, να είναι σαφείς, να έχουν σχέση με τη φιλονικία. Τπογραφή συμβολαίου Οι αντίπαλοι, μετά τη συμφωνία, διαβάζουν το έντυπο, δίνουν τη συγκατάθεσή τους και υπογράφουν όλοι. Σο έντυπο φυλάσσεται υπό την ευθύνη κάποιου. Κλείσιμο Οι μεσολαβητές ευχαριστούν και τα δύο μέρη για τη συνεισφορά τους και που άφησαν τους μεσολαβητές να τους βοηθήσουν. Προκειμένου να διευθετούν μια διαφορά, πρέπει οι μεσολαβητές να προσπαθούν να κάνουν το καλύτερο. Όταν, ωστόσο, η λύση της σύγκρουσης φαίνεται να είναι αδύνατη, τότε πρέπει να γνωστοποιούν το περιστατικό στον διδάσκοντα, ο οποίος λαμβάνει τα ελίδα 41

43 απαραίτητα μέτρα. ε βάθος χρόνου, οι μεσολαβητές ελέγχουν αν τα δύο μέρη της φιλονικίας τηρούν αυτά που έχουν συμφωνηθεί στο συμβόλαιο. ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ Σα πλεονεκτήματα του προγράμματος είναι ότι μειώθηκαν οι τιμωρίες και υπήρξε ελάφρυνση των διδασκόντων από το βάρος της επιβολής τιμωριών, λιγότερη βία, αύξηση της υπευθυνότητας των παιδιών, βελτίωση της επικοινωνίας και της ικανότητας επίλυσης προβλημάτων. Οι μεσολαβητές μόνο κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς έφεραν με επιτυχία σε πέρας 16 υποθέσεις συμμαθητών τους, που αφορούσαν συγκρούσεις, φιλονικίες, φήμες και περιθωριοποίηση. Σο αξιοσημείωτο είναι ότι τα παιδιά και ως μεσολαβητές και ως «θύτες-θύματα» αντιμετώπιζαν τις διαμεσολαβήσεις με μεγάλη σοβαρότητα και τηρούσαν τις συμφωνίες τους σε όλες τις περιπτώσεις. Ψς εκ τούτου, όχι μόνο δεν επανέλαβαν τις παραβατικές συμπεριφορές (αντίθετα με ό,τι συμβαίνει όταν τιμωρούνται) αλλά και πολλοί πρώην «εχθροί» έγιναν πολύ καλοί φίλοι. Οι μεσολαβητές με τη σοβαρότητα, τη σεμνότητα και την εχεμύθειά τους κέρδισαν την εμπιστοσύνη των συμμαθητών τους και μετά από 3 χρόνια εφαρμογής του το πρόγραμμα καταξιώνεται όλο και περισσότερο στις συνειδήσεις μαθητών και εκπαιδευτικών (Γιαννάτου, 2009). BULLYING Επίπεδο υμμέτοχοι (Stakeholders) Μεθοδολογία Αξιολόγηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό Μαθητές, χολείο, Οικογένεια Χυχο-Εκπαιδευτική Παρέμβαση Ελλιπής μελέτη Ασθενή έως Μέτρια Αποτελέσματα Ευαισθητοποίηση στο θέμα της Βίας Ναι Σο πρόγραμμα Bullying ενσαρκώνει μία διακρατική πρωτοβουλία για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής βίας και του εκφοβισμού. το πλαίσιο αυτού του διακρατικού ευρωπαϊκού προγράμματος «Πρόγραμμα Αξιολόγησης Αναγκών και Ευαισθητοποίησης στο Θέμα του Εκφοβισμού (Βullying) μεταξύ μαθητών στο χολείο», πραγματοποιήθηκε ειδικό πρόγραμμα - από την Εταιρεία Χυχοκοινωνικής Τγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Χ.Τ.Π.Ε.) και την Παιδαγωγική χολή του Αριστοτέλειου Παν/μίου Θεσσαλονίκης, με σκοπό την μελέτη, την πρόληψη και την αντιμετώπιση του εκφοβισμού και της βίας σε σχολεία της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης (ουμάκη, 2007). ελίδα 42

44 ΕΠΙΔΙΩΚΩΜΕΝΟΙ ΣΟΧΟΙ Σο πρόγραμμα στόχευσε: στην καταγραφή του προβλήματος του εκφοβισμού στο σχολείο και στην ευαισθητοποίηση των εμπλεκομένων ομάδων (μαθητών, εκπαιδευτικών, γονέων) για την πρόληψη του εκφοβισμού. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Η μεθοδολογία της διεξαγωγής του προγράμματος σε σχολεία των Αθηνών συμπεριέλαβε την ακόλουθη διαδικασία: επαφή με μεγάλο αριθμό σχολείων της Αθήνας και την επιλογή 4 σχολείων από αυτά για την εφαρμογή του Προγράμματος, καταγραφή του βαθμού εμφάνισης του προβλήματος του εκφοβισμού στα επιλεγέντα σχολεία, καθώς και των στάσεων, αντιλήψεων και γνώσεων γύρω από το πρόβλημα των εμπλεκομένων ομάδων μαθητών, εκπαιδευτικών και γονέων - σε αυτά τα σχολεία με: α) ποσοτικά ερευνητικά εργαλεία (π.χ ερωτηματολόγια, αυτοαναφοράς), και β) ποιοτικές μεθόδους (π.χ. ομάδες εστιασμένης συζήτησης-focus groups), ανάπτυξη και πιλοτική εφαρμογή προγράμματος ψυχο-εκπαιδευτικής παρέμβασης σε δύο από τα επιλεγέντα σχολεία (πειραματικά σχολεία) για την ευαισθητοποίηση μαθητών Ε' και Σ' Δημοτικού (με 4 συνεδρίες στην τάξη), των δασκάλων των σχολείων (με 3 συνεδρίες στο σχολείο) και των γονέων (με 1 συνάντηση στο σχολείο), αξιολόγηση των αποτελεσμάτων του πιλοτικού προγράμματος παρέμβασης με συγκριτική εκτίμηση του βαθμού εμφάνισης του προβλήματος, των γνώσεων, στάσεων και αντιλήψεων των μαθητών και των γονέων στα σχολεία που διεξάχθηκε η παρέμβαση (πειραματικά σχολεία) πριν και μετά την παρέμβαση, αλλά και σε σχέση με τα άλλα δύο σχολεία (σχολεία ελέγχου) που δεν έγινε καθόλου παρέμβαση. ΤΜΠΕΡΑΜΑΣΑ Σο πρόγραμμα αυτό δεν έχει αξιολογηθεί επίσημα, ωστόσο, ήταν δυνατόν να σημειωθούν κάποια πρώτα συμπεράσματα από την εφαρμογή του, τα οποία συνοψίζονται στα εξής: Σο πρόβλημα του εκφοβισμού είναι ένα υπαρκτό και σημαντικό πρόβλημα της σχολικής ζωής στα σχολεία της Αθήνας που συμμετείχαν στο πρόγραμμα. Σα παιδιά στην πλειοψηφία τους βοηθούν ή επιθυμούν να βοηθήσουν το θύμα, αλλά προτιμούν να μην δημοσιοποιούν το πρόβλημα στους ενήλικες (γονείς, δασκάλους), τους οποίους αντιλαμβάνονται ως να μην μπορούν να βοηθήσουν στο μεγαλύτερο ποσοστό. Οι δάσκαλοι θεωρούν ότι μπορούν να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση του προβλήματος, αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις με κατάλληλη εκπαίδευση. Προγράμματα παρέμβασης, όπως αυτό που αναπτύχθηκε και εφαρμόστηκε στα πλαίσια της παρούσας μελέτης, μπορεί να βελτιώσουν τις στάσεις, τις γνώσεις και τις αντιλήψεις των μαθητών και των δασκάλων και έτσι να συμβάλλουν στην πρόληψη του φαινόμενου του εκφοβισμού. το συγκεκριμένο πρόγραμμα η αξιολόγηση των μαθητών και των δασκάλων έδειξε ότι μετά την παρέμβαση οι μαθητές απευθύνονται περισσότερο από πριν ελίδα 43

45 σε πρόσωπα του σχολείου και της οικογένειας για υποστήριξη σε περίπτωση εκφοβισμού, ενώ οι δάσκαλοι φαίνεται να επεμβαίνουν περισσότερο από πριν σε περιστατικά βίας. Επίσης οι τελευταίοι αναγνωρίζουν τους περιορισμούς των δυνατοτήτων τους και την ανάγκη να λάβουν κατάλληλη εκπαίδευση για να προλαμβάνουν τον σχολικό εκφοβισμό (ουμάκη, 2007). ΛΟΙΠΕ ΠΡΩΣΟΒΟΤΛΙΕ την Κύπρο, τέλος, υπάρχουν αρκετές πρωτοβουλίες σχετικά με την πρόληψη της βίας σε σχολεία, χωρίς ωστόσο να υπάρχει μια γενικευμένη εφαρμογή κάποιας παρέμβασης. Πρόκειται κυρίως για αποσπασματικές δράσεις, όπως αυτές παρατηρούνται και στην Ελλάδα, τις οποίες όμως αξίζει να αναφέρουμε. Οι προσπάθειες αυτές (ΚΤΠΕ, 2009) συνοψίζονται στις εξής: «Δωμάτιο των αισθήσεων» και «Ανοιγμα του σχολείου στην κοινότητα», Δημοτικό χολείο Αγίων Αναργύρων Λάρνακας «Μιχάλης Κακογιάννης» «Γνωρίζω και σέβομαι τον εαυτό μου Αποδέχομαι και συνεργάζομαι με τους άλλους γύρω μου», Α Δημοτικό χολείο Παλιομετόχου «Δημιουργούμε και επιτυγχάνουμε όλοι», Περιφερειακό Δημοτικό χολείο Λευκάρων «χολείο της Φαράς», Γ Δημοτικό χολείο Δερύνειας «Παιχνίδι και αθλητισμός για ανάπτυξη της αυτοπειθαρχίας, της συμμόρφωσης σε κανόνες και πλαίσια αποδοχής ανοχής και συνεργασίας μεταξύ των παιδιών», Δημοτικό χολείο Κόρνου «Πρόληψη και Αντιμετώπιση της σχολικής αποτυχίας και της νεανικής παραβατικότητας», Γυμνάσιο Παλλουριώτισσας «Θερινό χολείο Κάτω Πύργου 2008», Δημοτικό χολείο, Γυμνάσιο και Λύκειο Κάτω Πύργου «Μαθαίνω νοιώθω δημιουργώ χαίρομαι με φίλους, εκπαιδευτικούς και γονείς», Γυμνάσιο Υανερωμένης Λευκωσίας Εκπαιδευτικά προγράμματα δημιουργικής εκπαίδευσης μαθητών που κινδυνεύουν να μείνουν στάσιμοι λόγω απουσιών, Γυμνάσιο Θεοσκέπαστης Πάφου «υστηματική ατομική συμβουλευτική σε μαθητές υψηλού κινδύνου», «Ανάπτυξη επικοινωνίας σχολείου οικογένειας», «Γενική άθληση», «Μικροί δημοσιογράφοι» και «Μαθήματα χορών από διάφορες χώρες», Γυμνάσιο Υανερωμένης Λάρνακας «Επικοινωνία στην οικογένεια», «τηρίζομαι στα πόδια μου», «Θεσμός μέντορα» και «Δημιουργία αίθουσας υποδοχής γονέων», Γυμνάσιο Λινόπετρας «Αναβάθμιση σχολικής βιβλιοθήκης», Λύκειο Πολεμιδιών (ΚΤΠΕ, 2009) ελίδα 44

46 ΤΜΠΕΡΑΜΑΣΑ υνοψίζοντας την επισκόπηση όλων αυτών των παρεμβάσεων, εύκολα συμπεραίνει κανείς ότι η σχεδίαση, υλοποίηση και αξιολόγηση ενός προγράμματος πρόληψης είναι μια εξαιρετικά απαιτητική αποστολή, όχι τόσο λόγω των δυσκολιών που ούτως ή άλλως ενέχουν αυτά τα στάδια από μόνα τους αλλά, κυρίως, γιατί οι παράγοντες, που φαίνεται να είναι «το κλειδί» στο όλο εγχείρημα, πολλές φορές, μας διαφεύγουν. Η σημασία της σωστής αξιολόγησης, άρα, είναι κομβικής σημασίας, ώστε να γίνεται σαφές το κατά πόσο τα προγράμματα λειτουργούν, με ποιον και πώς. Η σωστή αξιολόγηση είναι αυτή που βοηθά το επιστημονικό προσωπικό μιας παρέμβασης στην ταυτοποίηση των στοιχείων αποφασιστικής σημασίας και στην εύρεση των πιο «αποδοτικών δρόμων», ιδιαίτερα στην πράξη, όπου απαιτείται να αντιμετωπιστούν πολυάριθμοι οικονομικοί και χρονικοί περιορισμοί (Mihalic & Irwin, 2003). Ένα πρόγραμμα τελικά κρίνεται τόσο στο «είναι» όσο και το «φαίνεσθαι». Θα μπορούσε να παρομοιαστεί με ένα ρούχο, το οποίο πρέπει να είναι «κομμένο και ραμμένο» στα μέτρα της κοινότητας που εξυπηρετεί, ώστε οι ανάγκες, οι ιδιομορφίες και τα λοιπά χαρακτηριστικά της να «χωράνε» μέσα σ αυτό. ε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση, το πρόγραμμα θα απορριφθεί χωρίς δεύτερη σκέψη, γιατί εξάλλου κανείς δεν θέλει να φορέσει κάτι που δεν του κάνει Εκτός από αυτή τη βασική προϋπόθεση, ωστόσο, το «ρούχο» αυτό οφείλει να είναι «ευκολοφόρετο» και αρκετά ελκυστικό, ώστε να προτιμηθεί και να χρησιμοποιείται από όλους με αρκετά μεγάλη συχνότητα. Σο ζητούμενο, πάντα, είναι η μακροχρόνια κοινωνική αλλαγή στο σύνολο της τοπικής κοινότητας, άρα οι αποσπασματικές κινήσεις πρέπει να απορριφθούν, αφού, μάλλον, δεν δύνανται να δικαιολογήσουν επαρκώς το κόστος τους σε τοπικούς πόρους. Μακροχρόνιες, ολιστικές, ολιγοδάπανες, συμβατές, βιώσιμες και αποκεντρωμένες είναι οι παρεμβάσεις στις οποίες αξίζει μία κοινότητα να παρέχει πόρους, με όρους ανθρώπινου δυναμικού και οικονομικής ενίσχυσης. Η πρόταση που προτείνεται στα πλαίσια αυτής της εργασίας ευελπιστεί να καλύψει τις περισσότερες από τις αναγκαίες προϋποθέσεις για την επιτυχία μιας τέτοιας προληπτικής παρέμβασης. ίγουρο είναι, ωστόσο, ότι θα χρειαστεί περαιτέρω έρευνα και λεπτομερής σχεδιασμός του έργου, προτού εγκριθεί οποιαδήποτε ενέργεια από τις χρηματοδοτικές αρχές, αφού εδώ θα παρουσιαστούν μόνο συνοπτικά κάποια βασικά σημεία και συστατικά μέρη της παρέμβασης. ελίδα 45

47 ΠΡΟΣΑΗ Η στρατηγική πρόληψης που προτείνεται στην παρούσα μελέτη, είναι πολυπαραγοντική, ολιστική και ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα, όπως ακριβώς συνιστάται και στη βιβλιογραφία. Σο φιλόδοξο αυτό σχέδιο έχει τα εξής γενικά, δομικά χαρακτηριστικά: Σαυτόχρονη εφαρμογή και στα 3 επίπεδα: καθολικό με εκπαιδευτικό υλικό για το σχολείο, επιλεκτικό και ενδεδειγμένο για εφήβους που ανήκουν σε ομάδες υψηλού κινδύνου Διάκριση της συνολικής παρέμβασης σε επιμέρους αυτόνομα προγράμματα για ευκολότερη υλοποίηση Ενεργή συμμετοχή της κοινότητας στην επιλογή των δομικών μονάδων του προγράμματος (σχεδίαση) και στην υλοποίησή τους. Δόμηση της παρέμβασης ανάλογη με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κοινότητας Εμπλοκή της οικογένειας, των συνομηλίκων, του σχολείου και της κοινότητας Φρησιμοποίηση της μη τυπικής, βιωματικής μάθησης, ως βασικού μεθοδολογικού εργαλείου εκπαίδευσης «Εκμετάλλευση» μιας ευρείας ομάδας φοιτητών εθελοντών, απ τους οποίους και θα στελεχωθεί το συνολικό πρόγραμμα κατά κύριο λόγο. Αξιολόγηση της παρέμβασης με τη χρησιμοποίηση ποικίλων τρόπων συλλογής δεδομένων και επικέντρωση σε συγκεκριμένους ποσοτικά μετρήσιμους δείκτες. Σο συνολικό εγχείρημα συντίθεται στα παρακάτω 10 βήματα, όπως αυτά προτείνονται στην έρευνα των Mareschal, McKee, Jackson, & Hanson (2007): ΒΗΜΑ 1: ΠΕΡΙΓΡΑΥΗ ΣΟΤ ΠΡΟΒΛΗΜΑΣΟ ΣΗ ΒΙΑ ΜΕΣΑΞΤ ΣΨΝ ΝΕΨΝ Ε ΤΓΚΕΚΡΙΜΕΝΕ ΚΟΙΝΟΣΗΣΕ Ξεκινώντας αυτή την προσπάθεια, σίγουρα είναι αναγκαίο να λάβουν χώρα αρκετές συναντήσεις με αντιπροσωπευτικούς τοπικούς παράγοντες μιας δεδομένης κοινότητας, προκειμένου να οριστεί επακριβώς το πρόβλημα που παρουσιάζεται και χρειάζεται την προσοχή μας. Η εμπλοκή της κοινότητας, ειδικά σε αυτό το στάδιο, κρίνεται εξαιρετικά σημαντική, αφού μόνο τα μέλη της είναι δυνατόν να γνωρίζουν τι είναι αυτό που τους προβληματίζει. Με τον όρο «τοπικοί παράγοντες» αναγνωρίζονται: διευθυντές σχολείων, υπεύθυνοι των συλλόγων γονέων και κηδεμόνων, εκπρόσωποι τοπικών οργανώσεων, εκπρόσωποι των δημοτικών αρχών, του αστυνομικού τμήματος της περιοχής, της εκκλησίας, κ.ά. Οι συναντήσεις αυτές με τα μέλη της κοινότητας θα καταλήξουν σε μια πλήρη περιγραφή του τι ακριβώς είναι αυτό που καλούμαστε να διορθώσουμε. Όσο ελίδα 46

48 πιο πλήρης είναι η περιγραφή του προβλήματος, τόσο πιο πιθανό είναι να επιλεγούν και τα κατάλληλα «εργαλεία» για την αντιμετώπισή του. ΒΗΜΑ 2: ΑΝΑΓΝΨΡΙΗ ΣΟΤ ΠΛΗΘΤΜΟΤ-ΣΟΦΟΤ ΚΑΙ ΣΨΝ ΑΣΟΜΨΝ ΠΟΤ ΘΑ ΕΠΨΥΕΛΟΤΝΣΑΝ ΣΟ ΜΕΓΙΣΟ ΑΠΟ ΣΗΝ ΠΑΡΕΜΒΑΗ Από την περιγραφή του προβλήματος, θα προκύψουν και οι διάφοροι «συμμέτοχοι» της παρέμβασης: ομάδες ατόμων με παρόμοια χαρακτηριστικά, ανάγκες και επιδιώξεις. Έτσι, λοιπόν, κάποιοι πιθανοί συμμέτοχοι σε αυτό το πλαίσιο είναι: οι νέοι της κοινότητας στο σύνολό τους, οι νέοι που ανήκουν σε ομάδες υψηλού κινδύνου, οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί, ίσως και οι τοπικοί καταστηματάρχες, κ.ά. ε αυτό το στάδιο, είναι χρήσιμο να διακριθούν αυτές οι μεμονωμένες ομάδες ατόμων ακόμα και αν γνωρίζουμε υποθετικά ότι μια προληπτική/θεραπευτική παρέμβαση είναι εν γένει ωφέλιμη για όλα τα μέλη της κοινότητας στο σύνολό της. Αυτή η διαδικασία βοηθά ιδιαίτερα όταν οι ανάγκες και οι επιθυμίες αυτών των συμμέτοχων ομάδων δεν ταυτίζονται και ίσως να είναι και αλληλοαποκλειόμενες, πχ. όταν γνωρίζουμε ότι η ομάδα που θα ωφεληθεί περισσότερο από μια τέτοια παρέμβαση είναι οι νέοι σε υψηλό κίνδυνο, θα ήταν ανεδαφικό να εφαρμόσουμε μια καθολική παρέμβαση με βάση-πλαίσιο τη σχολική τάξη, γιατί αυτό θα ήταν διαφορετικό/αντίθετο προς τις ανάγκες των υπόλοιπων νέων, ενδεχομένως και των εκπαιδευτικών, που δεν επιθυμούν την αφιέρωση ωρών από το σχολικό τους πρόγραμμα γι αυτό το σκοπό. ΒΗΜΑ 3: ΕΠΙΛΟΓΗ ΣΗ ΜΕΘΟΔΟΤ ΠΡΟΕΓΓΙΗ ΣΟΤ ΠΛΗΘΤ ΜΟΤ- ΣΟΦΟΤ Όταν εξακριβωθεί ο πληθυσμός στόχος και οι πιθανοί «συμμέτοχοι» της παρέμβασης, είναι πολύ εύκολο να επιλεγούν ο τρόπος προσέγγισής τους καθώς και οι πιθανές τοποθεσίες της αλληλεπίδρασης, πχ. αν ο πληθυσμός στόχος είναι οι νέοι στο σύνολό τους, τότε είναι πολύ λογικό να επιλεγεί το σχολείο ως χώρος εφαρμογής της παρέμβασης και μια καθολική στρατηγική, σε μορφή ίσως εβδομαδιαίων συναντήσεων μίας ή δύο ωρών ή καθεμιά. τις καθολικές στρατηγικές συνηθίζεται να χρησιμοποιείται το σχολείο ως χώρος-πλαίσιο των εφαρμογών, ενώ οι εκπαιδευτικές μέθοδοι εργασίας προσαρμόζονται, ώστε να ενσωματώνονται χρονικά και εννοιολογικά στο ακαδημαϊκό πρόγραμμα. Σο σχολείο εδώ λειτουργεί ως «κόμβος», παρέχοντας πρόσβαση στο μέγιστο αριθμό νέων ενώ συνδέει και άλλους «συμμετόχους» και περιβάλλοντα συστήματα, που ενδεχομένως εμπλέκει μία παρέμβαση, πχ. το περιβάλλον της οικογένειας. Αντίθετα, στις επιλεκτικές και ενδεδειγμένες στρατηγικές είναι λογικό να επιλέγονται διαφορετικά πλαίσια και μέθοδοι εργασίας. «Κόμβος» εδώ είναι, ενδεχομένως, ειδικές τάξεις ή απ ευθείας παραπομπές νέων στο πρόγραμμα ελίδα 47

49 από το τοπικό αστυνομικό τμήμα, ενώ μέθοδοι όπως πχ. το mentoring, τυγχάνουν ευρείας αποδοχής. ΒΗΜΑ 4: ΚΑΘΟΡΙΜΟ ΤΓΚΕΚΡΙΜΕΝΨΝ ΣΟΦΨΝ ε αυτό το στάδιο καθορίζονται συγκεκριμένοι στόχοι, η επίτευξη των οποίων σηματοδοτεί και την επιτυχία ή όχι του προγράμματος. Αυτοί οι στόχοι βρίσκονται σαφώς σε συνάρτηση με το πρόβλημα και απαιτείται να είναι τέτοιοι, ώστε να μπορούν να μεταφραστούν σε ποσοτικά, άρα μετρήσιμα δεδομένα. Σα δεδομένα είναι δυνατόν να προέρχονται από ερωτηματολόγια, δομημένες συνεντεύξεις, αρχεία υπηρεσιών. Αυτό δεν αποκλείει, ωστόσο, και τη θέση ποιοτικών στόχων. Σα δεδομένα αυτά μπορούν να προέλθουν από συνεντεύξεις, παρατηρήσεις, συμμετοχικές παρατηρήσεις, ιστορίες, αλληλεπιδράσεις, περιπτωσιολογικές μελέτες, προσωπικές εμπειρίες, ιστορίες ζωής, αναλύσεις αρχείων, οπτικό υλικό και ενδοσκοπήσεις. Ένα πιθανό πειραματικό σχέδιο για μια τέτοια παρέμβαση θα μπορούσε να συνίσταται στη σύγκριση μιας πειραματικής ομάδας νέων, που παρακολούθησαν το πρόγραμμα και μιας ομάδας ελέγχου, που δεν δέχτηκε καμία παρέμβαση (όσο το δυνατόν πιο ομοιογενών μεταξύ τους), ως προς συγκεκριμένους δείκτες αναφοράς, πχ. ποσοστό των αποβολών απ το σχολείο για λόγους που σχετίζονται με τη βία. ε κάθε περίπτωση, το αν τελικά ένα πρόγραμμα κρίνεται επιτυχημένο, (θα πρέπει να) κρίνεται από την ανάλυση δεδομένων, τα οποία έχουν συλλεχθεί με τρόπο που έχει προ-αποφασιστεί και θεωρείται έγκυρος και αξιόπιστος, δηλαδή είναι βέβαιο ότι μετράει αυτό που ισχυρίζεται ότι επιδιώκει να μετρήσει και κάθε φορά παράγει τα ίδια αποτελέσματα. ΒΗΜΑ 5: ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΝΟ ΤΝΟΛΟΤ ΑΠΟ ΕΠΙΜΕΡΟΤ ΠΑΡΕΜΒΑΕΙ Η προτεινόμενη παρέμβαση θα αποτελείται από 4 επιμέρους προγράμματα, τα οποία αναφέρονται σε διαφορετικά επίπεδα παρέμβασης. Είναι αυτόνομα και ευέλικτα, με την έννοια ότι μπορούν να λειτουργήσουν σε συνδυασμό ή μεμονωμένα σε διάφορα πλαίσια, πληθυσμούς και επίπεδα. The Violet Project Mentor The Win-Win Project Family Παρακάτω περιγράφονται συνοπτικά τα βασικά σημεία για καθένα από αυτά, ως προς το επίπεδο παρέμβασης (βλ. χήμα 2) τους εμπλεκόμενους φορείς, τη μεθοδολογία εργασίας, την προτεινόμενη αξιολόγηση, τις πιθανές πηγές χρηματοδότησης και τη δυνατότητα εδραίωσης δικτύων συνεργασίας μέσα και έξω από την κοινότητα. ελίδα 48

50 THE VIOLET PROJECT Επίπεδο Καθολικό, Επιλεκτικό Εμπλεκόμενοι υνομήλικοι, χολείο, Κοινότητα Μεθοδολογία Μη τυπική μάθηση Αξιολόγηση Ερωτηματολόγια, Steam Groups Πιθανή Φρηματοδότηση Νέα Γενιά σε Δράση, Δράση 4.3/1.2, Σοπικοί φορείς Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Ναι Σο πρόγραμμα «Violet» έχει εγκριθεί και θα χρηματοδοτηθεί από τη Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς για τη δράση 4.3 του προγράμματος Νέα Γενιά σε Δράση (Eurodesk, 2010). Είναι προγραμματισμένο να υλοποιηθεί τον Ιανουάριο του 2011 από την Μ.Κ.Ο. ΑΕΝΑΟ στη Θεσσαλονίκη (Αμούτζια, Γερολύμπου, & Μπέη, 2010). Η θεματική του προγράμματος αντανακλά την ανησυχία για την ευρεία και αυξανόμενη εμφάνιση επιθετικών και βίαιων συμπεριφορών στο κοινωνικό περιβάλλον (μεμονωμένων αλλα και οργανωμένων μορφών βίαιης συμπεριφοράς), όχι μόνο στον ελλαδικό χώρο, αλλά και στον ευρωπαικό. Σο πρόγραμμα αποτελεί μια σημαντική προσπάθεια αντιμετώπισης αυτού του φαινομενου σε όλη την Ευρώπη, προωθώντας την υιοθέτηση του βιωματικού τρόπου μάθησης. Πετυχαίνοντας τους στόχους του προγραμματος, χτίζουμε προσωπικές δεξιότητες στους νέους, ώστε να έχουν τη δυνατότητα να υιοθετούν θετικές κοινωνικές συμπεριφορές και να επιλύουν ειρηνικά τις συγκρούσεις τους αποφεύγοντας τη βία. Η προτεινόμενη αυτή παρέμβαση συνίσταται στην εφαρμογή προγράμματος κατάρτισης στην πρόληψη της βίας, με στόχο οι συμμετέχοντες να γίνουν πολλαπλασιαστές στα διάφορα πλαίσια εργασίας τους. Σο πρόγραμμα υλοποιείται μέσα από άτυπη, βιωματική συνεκπαίδευση νέων (βλ. Εικόνα 1). Πρόκειται για ένα ευέλικτο σχέδιο, το οποίο μπορεί να προσαρμοστεί σύμφωνα με τις ανάγκες του εκάστοτε πλαισίου και να συνδυαστεί στην πράξη και με άλλες δραστηριότητες. Η θεωρητική κατάρτιση και η μονόδρομη παθητική πληροφόρηση έχουν αποδειχθεί αναποτελεσματικές σε νεαρές ηλικίες, ενώ αντίθετα η βιωματική προσέγγιση αποδίδει αποτελεσματικά. Η εκπαίδευση, επομένως στηρίζεται στην ενεργητική μάθηση, με στόχο την έμπρακτη και ενεργητική απόκτηση ουσιαστικών γνώσεων πάνω στη πρόληψη της βίας και όλες τις παραμέτρους που συνδέονται με αυτή (Αμούτζια, Γερολύμπου, & Μπέη, 2010). Η αρχική εκπαίδευση προτείνεται να γίνεται κατά βάση σε πληθυσμό που απαρτίζεται από επαγγελματίες που ασχολούνται με νέους (πχ. εκπαιδευτικούς) ενώ στη συνέχεια, οι αρχικοί εκπαιδευόμενοι μπορούν να επαναλαμβάνουν τις δραστηριότητες και σε ετερογενή περιβάλλοντα, δηλαδή σε ομάδες που απαρτίζονται από άτομα διαφορετικών κοινωνικο-οικονομικών στρωμάτων, εθνικοτήτων, κλπ. (πχ. σχολική τάξη). Η εκπαίδευση είναι βιωματική, κάτι που ελίδα 49

51 συνεπάγεται την ανάπτυξη αλληλεπίδρασης μεταξύ των συμμετεχόντων και την ενεργητική τους συμβολή στην εξέλιξη της διαδικασίας. Οι στρατηγικές δεν παρουσιάζονται με παθητικό και στείρο τρόπο. Αντιθέτως, μέσα από μία σειρά βιωματικών ασκήσεων δίνεται η ευκαιρία να δημιουργηθεί μέσα στην ομάδα αλληλεπίδραση, προσωπική ανάπτυξη, ενεργοποίηση και συν-δόμηση της γνώσης. Σα ίδια τα άτομα έχουν την ευκαιρία να ανακαλύψουν τη γνώση μέσα από την προσωπική τους εμπειρία και να την προσαρμόσουν, κατανοώντας την καλύτερα, στη συγκεκριμένη θεματική. Επιπροσθέτως, μέσα από τη συμμετοχή στο πρόγραμμα διασφαλίζεται η απόκτηση εκείνων των προϋποθέσεων που θα διευκολύνει τους συμμετέχοντες στο χειρισμό των επεισοδίων βίας, όταν αυτά εμφανιστούν. Παράλληλα, τους εφοδιάζει με προσωπικές δεξιότητες, ώστε να είναι ικανοί να λειτουργήσουν ως πολλαπλασιαστές στα διάφορα περιβάλλονται, όπου κινούνται, καθώς και να συνεργαστούν και με άλλους εταίρους σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. ΣΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΦΕΙ ΑΝ ΚΟΠΟΤ: Να προσφέρει καλύτερη κατανόηση της έννοιας της βιωματικής εκπαίδευσης πάνω στο θέμα της πρόληψης της βίας και της σύνδεσής της με την καλλιέργεια δεξιοτήτων, στάσεων και αξιών Να προωθήσει την εκπαίδευση μεταξύ συνομηλίκων και να παρουσιάσει εναλλακτικές προτάσεις συν-εκπαίδευσης, οι οποίες βοηθούν στην ανάπτυξη διαπροσωπικής και ομαδικής επικοινωνίας Να μειώσει την εκδήλωση βίαιων συμπεριφορών με την εκμάθηση κατάλληλων στρατηγικών έκφρασης και διαχείρισης των συναισθημάτων Να βελτιώσει τις επικοινωνιακές δεξιότητες, ώστε οι διαφωνίες να επιλύονται με ειρηνικό τρόπο Να βελτιώσει και να εμπλουτίσει τη γνώση σχετικά με την πρόληψη της βίας, με έναν ενεργητικό τρόπο που θα ενσωματώνει την ίδια την εμπειρία των συμμετεχόντων στην προσέγγιση του θέματος Να προωθήσει το σεβασμό προς τα δικαιώματα και τα συναισθήματα των άλλων Να ενθαρρύνει τη συνεργασία των μελών της κοινότητας στον τομέα της πρόληψης μέσα από την επικοινωνία και την ανταλλαγή απόψεων μεταξύ ενός σημαντικά ενεργού μέρους του πληθυσμού, των νέων, οι οποίοι προωθούν τις αξίες της ισότητας και της μη βίας και τη δημιουργικότητα της διαπροσωπικής αλληλεπίδρασης Να προάγει την ανεκτικότητα μεταξύ των νέων, προκειμένου να ενθαρρύνεται η κοινωνική συνοχή στην κοινότητα Να ενθαρρύνει την αμοιβαία κατανόηση μεταξύ των νέων από διαφορετικά περιβάλλοντα Να ενθαρρύνει την ανάπτυξη προβληματισμών γύρω από τις αναδυόμενες κοινωνικές συνθήκες, πχ. τη μετανάστευση, τη φτώχεια, την ισότητα των ευκαιριών ελίδα 50

52 Να προωθήσει τον διάλογο, την αλληλοκατανόηση, την ανθρωπιστική συνείδηση και την αλληλεγγύη πέρα από τα σύνορα της κοινότητας. Επιπλέον, το πρόγραμμα φιλοδοξεί να προωθήσει: την ισότητα των ευκαιριών Σην παροχή ίσων ευκαιριών διέπει το παρόν πρόγραμμα σε όλες του τις πτυχές με τους εξής τρόπους: O καθολική εφαρμογή του προγράμματος σε προ-επιλεγμένα σχολεία μιας περιοχής, η οποία έχει κάνει «έκκληση» για βοήθεια, χωρίς διακρίσεις βασισμένες σε οικονομικές, κοινωνικές, πολιτισμικές, θρησκευτικές η φυλετικές μεταβλητές. O χρησιμοποίηση της βιωματικής μάθησης, η οποια βασίζεται στην ισότιμη συμμετοχή όλων στις δραστηριότητες. τα ανθρώπινα δικαιώματα Βασικά ανθρώπινα δικαιώματα γίνονται αντικείμενο βιωματικής / γνωστικής επεξεργασίας: O το δικαίωμα στην εκπαίδευση και πληροφόρηση. O το δικαίωμα στην έκφραση των συναισθημάτων (σέβομαι τα συναισθήματα των άλλων) O το δικαίωμα στη γνώση O το δικαίωμα στην ελεύθερη ανταλλαγή απόψεων και στην αποδοχή αυτών O το σεβασμό σε διαφορετικούς πολιτισμούς Διευκολύνοντας την πραγματοποίηση κοινών δραστηριοτήτων από νέους με πιθανώς διαφορετικό πολιτιστικό, εθνικό και θρησκευτικό υποβαθρο, το πρόγραμμα αποσκοπεί στην ανάπτυξη της διαπολιτισμικής μάθησης. Η επαφή των συμμετεχόντων με συνομηλίκους τους, ενδεχομένως απο διαφορετικα πολιτισμικά περιβάλλοντα, γίνεται η αφορμή για την ανάπτυξη σχέσεων αμοιβαίου σεβασμού, αποδοχής της διαφορετικότητας, αποβολής των στερεοτύπων, του ρατσισμού και της ξενοφοβίας. ΣΑ ΑΣΟΜΑ ΠΟΤ ΘΑ ΤΜΜΕΣΕΦΟΤΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΝΕΟΙ: ΣΗΝ ΑΡΦΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΤΗ ΘΑ πάνω από 18 χρονών ευαισθητοποιημένοι στη θεματική ενότητα έτοιμοι να αναλάβουν ενεργό ρόλο στην κατάρτιση με εμπειρία σε ανάλογες συνεργασίες που θέλουν να δράσουν σαν πολλαπλασιαστές στις οργανώσεις τους, στην σχολική τους τάξη, στην εργασία τους, στο περιβάλλον τους, κλπ. ελίδα 51

53 που θα παρακολουθήσουν το σεμινάριο σε όλη την διάρκειά του και υποστηρίζονται από τις οργανώσεις τους ΠΕΡΙΓΡΑΥΗ ΣΨΝ ΔΡΑΣΗΡΙΟΣΗΣΨΝ Όσον αφορα στην περιγραφη των δραστηριοτητων του προγραμματος κατα τη διεξαγωγη του, αυτο θα περιλαμβανει, εκτος απο τις εισαγωγικες δραστηριοτητες, με τη βοηθεια των οποιων θα πραγματοποιηθει η γνωριμια και η αποκτηση οικειοτητας μεταξυ των μελων, δραστηριοτητες εισαγωγης και επεξεργασιας των θεματικων του προγραμματος μεσα απο εναλλαγες ρολων, εργαλεια εικαστικα και δραματοθεραπευτικα, εξωτερικες δραστηριοτητες ασκησεις αυτογνωσιας, κοινωνικες αναπαραστασεις και αναστοχαστικες διαδικασιες, ολες συμφωνα με τη μεθοδολογια της βιωματικης προσεγγισης και λαμβανοντας υποψη τις αναγκες των συμμετεχοντων. Θα πραγματοποιηθουν περιπου 3 επισκεψεις σε διαφορες πολιτιστικες δομες, οι οποιες θα προταθουν απ τους συμμετεχοντες αναλογα με τα ενδιαφεροντα τους. Σελος, θα υπαρχουν και δραστηριοτητες αξιολογησης, τοσο στο καθημερινο προγραμμα, οσο και στο συνολο της καταρτισης. Μετα το περας του προγραμματος, θα ετοιμαστει ηλεκτρονικο υλικο, το οποιο θα τους αποσταλει ηλεκτρονικα, με σκοπο αυτοι με τη σειρα τους να το προωθησουν στην περιοχη τους. ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ ΚΑΣΑ ΣΗΝ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΣΗ ΚΑΣΑΡΣΙΗ το τέλος κάθε θεματικής οι συμμετέχοντες θα διαθέτουν χρόνο για αξιολόγηση, κατά την οποία θα δίνουν ανατροφοδότηση για την θεματική, θα αξιολογούν την ποιότητά της και θα προτείνουν τρόπους βελτίωσης. Για καλύτερη αξιολόγηση θα υπάρξουν και τα steam groups (ομάδες εκτόνωσης). Οι αντικειμενικοί στόχοι των steam groups είναι: Να υπάρξει ασφαλής χώρος για να μοιραστούν οι συμμετέχοντες συναισθήματα και γνώμες Να δίνουν ανατροφοδότηση στους εκπαιδευτές Να αξιολογούν την κάθε συνάντηση Να εκτονώνουν τα αρνητικά συναισθήματα Σα steam groups: Γίνονται σε κάθε συνάντηση Αποτελούνται πάντοτε από τα ίδια άτομα και τον ίδιο εκπαιδευτή Είναι εμπιστευτικά ( κάθετι που συζητιέται μένει στην ομάδα, εκτός αν οι συμμετέχοντες θέλουν να γνωστοποιηθεί) Ερωτήματα που απαντώνται: ελίδα 52

54 Σι συνέβη σήμερα; Πώς αισθάνθηκα; Σι θέλω να αλλάξει; Σι έμαθα σήμερα; ΣΕΛΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ Προκειμένου να αξιολογηθεί το σεμινάριο σε επίπεδο του συνόλου του σχεδίου, οι συμμετέχοντες θα συμπληρώσουν ένα ερωτηματολόγιο, κατάλληλα διαμορφωμένο ανάλογα με το ρόλο του καθενός στο πρόγραμμα (δύο εκδόσεις για εκπαιδευόμενους και εκπαιδευτές). Σο ερωτηματολόγιο αυτό θα αξιολογήσει συνολικά την εμπειρία τους σχετικά με την οργάνωση του εργαστηρίου σε όλα τα επίπεδα, οργανωτική διαχείριση, χώρος διεξαγωγής, δραστηριότητες, ροή προγράμματος, εκπαιδευτές) και την αποτελεσματικότητα του ίδιου του προγράμματος (κάλυψη αναγκών και προσδοκιών των συμμετεχόντων, αύξηση επιπέδου γνώσεων, ανάπτυξη προσωπικών δεξιοτήτων, δυνατότητα υλοποίησης στα δικά τους περιβάλλοντα, δυνατότητα δημιουργίας σύμπραξης με άλλες δομές). Οι απαντήσεις στα ερωτηματολόγια στη συνέχεια θα αναλυθούν κατάλληλα, ώστε να διαπιστωθεί εάν πράγματι υπήρξε κάποια στατιστικά σημαντική παρατηρήσιμη αλλαγή προς το επιθυμητό αποτέλεσμα. ΠΡΟΠΑΡΑΚΕΤΑΣΙΚΗ ΔΡΑΣΗΡΙΟΣΗΣΑ Εξαιρετικά σημαντική είναι η σταδιακά αυξανόμενη εμπλοκή των συμμετεχόντων στη διαδικασία της παρέμβασης ήδη από το αρχικό στάδιο του σχεδιασμού και η συμβολή τους στη διαμόρφωση του τελικού εκπαιδευτικού προγράμματος. Γι αυτό το λόγο, θα ζητηθεί προκαταβολικά από τους συμμετέχοντες να ετοιμάσουν μια μικρή εργασία: να επιλέξουν τις μορφές της βίας (πχ. σχολική, ενδο-οικογενειακή, κλπ.) που θα ήθελαν να επεξεργαστεί η ομάδα κατά τη διάρκεια των συνεδριών και να ετοιμάσουν μια μικρή παρουσίαση για μία απ αυτές, την οποία θα απευθύνουν σε όλη την ομάδα. Από τις επιλογές τους καθώς και από την συνεργασία των εκπαιδευτών θα διαμορφωθεί ανάλογα και το πρόγραμμα των συναντήσεων. Οι συμμετέχοντες παρουσιάζοντας στοιχεία για τη βία, όπως οι ίδιοι την αντιλαμβάνονται και ανταλλάσσοντας απόψεις, ήδη εμπλέκονται από πολύ νωρίς στην εκπαιδευτική διαδικασία και διασφαλίζουν κατ αυτόν τον τρόπο μεγαλύτερες πιθανότητες να επιτύχουν την επιθυμητή αλλαγή της συμπεριφοράς τους. Σέλος, οι προτάσεις των συμμετεχόντων μπορούν να αφορούν και επισκέψεις σε σχετικές δομές πρόληψης βίας. ΑΝΣΑΠΟΚΡΙΗ ΠΡΟΕΓΓΙΗ ΣΟΤ ΘΕΜΑΣΟ ΣΗ ΒΙΑ ΣΑ ΕΝΔΙΑΥΕΡΟΝΣΑ ΚΑΙ ΣΙ ΑΝΑΓΚΕ ΣΨΝ ΤΜΜΕΣΕΦΟΝΣΨΝ Πρόκειται για μια παράμετρο, την οποία οι εκπαιδευτές οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τους ήδη από το σχεδιασμό του προγράμματος, δεδομένου ότι κάθε ελίδα 53

55 φορά οι δραστηριότητες αναπροσαρμόζονται, ώστε να συνάδουν με τις ανάγκες των συμμετεχόντων. Επειδή ακριβώς η παρέμβαση διεξάγεται με βάση τη βιωματική μεθοδολογία, λαμβάνονται συνεχώς υπόψη οι ανάγκες των συμμετεχόντων και υπάρχει μεγάλη ευελιξία, ως προς τις προτεινόμενες δραστηριότητες και το χρονοδιάγραμμα για κάθε μια από αυτές. Έτσι, μια ενότητα μπορεί να παραλειφθεί ενώ μια άλλη μπορεί να παραταθεί για να καλύψει τις αναδυόμενες εκπαιδευτικές ανάγκες των συμμετεχχόντων. ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΓΑΙΑ Η μέθοδος εργασίας θα στηρίζεται στις αρχές της μη τυπικής μάθησης και της βιωματικής εκπαίδευσης. Θα εφαρμοστούν μια ευρεία σειρά τεχνικών και μεθόδων, όπως οι δραστηριότητες για το σπάσιμο του πάγου, θεατρικά παιχνίδια, παιχνίδια ρόλων, εργαστήρια, υπαίθριες δραστηριότητες, επισκέψεις μελέτης, ομαδικές συζητήσεις και συζητήσεις σε ζευγάρια. Θα δοθεί έμφαση στη δυναμική της ομάδας, στη δουλειά με νέους από διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα, ενδεχομένως με διαφορετικό κοινωνικό, πολυτισμικό, εθνικό υπόβαθρο, ώστε να συνυπάρξουν ομαλά. κοπός πάντα θα είναι να ενισχυθεί η αλληλεπιδραστική μάθηση και να αναπτυχθεί η ενεργός εμπλοκή, η δημιουργικότητα και η πρωτοβουλία των νέων που θα συμμετέχουν. ΕΝΙΦΤΗ ΣΗ ΚΟΙΝΨΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΨΠΙΚΗ ΑΝΑΠΣΤΞΗ ΣΨΝ ΤΜΜΕΣΕΦΟΝΣΨΝ Σο πρόγραμμα «Violet» είναι διαμορφωμένο με τρόπο τέτοιο που προάγει την κοινωνική ανάπτυξη των συμμετεχόντων. υγκεκριμένα, οι συμμετέχοντες ερχόμενοι σε επαφή με άλλες νοοτροπίες και απόψεις, θα αντιληφθούν πώς ο κάθε άνθρωπος αντιμετωπίζει το φαινόμενο και έτσι, θα αναπτύξουν καινούριες στάσεις και συμπεριφορές, ενώ και το επίπεδο των γνώσεών τους γύρω από το θέμα της βίας θα ενισχυθεί. Αλλά και σε επίπεδο προσωπικής ανάπτυξης, το παρόν πρόγραμμα προσδοκά, χάρη στο μη τυπικό χαρακτήρα του, να βοηθήσει τους συμμετέχοντες να καλλιεργήσουν δεξιότητες και ικανότητες και, μέσω της προσωπικής τους εμπλοκής, να αποκτήσουν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση. ΑΝΣΙΚΣΤΠΟ ΓΙΑ ΣΙ ΣΟΠΙΚΕ ΚΟΙΝΟΣΗΣΕ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑΠΛΑΙΑΣΙΚΟ ΑΠΟΣΕΛΕΜΑ Προκειμένου τα αποτελέσματα του προγράμματος Violet να γνωστοποιηθούν σε ένα ευρύ κοινό, θα υπάρξει συνεργασία και κάλυψη από τοπικά Μ.Μ.Ε, καθώς και από τα μέσα προβολής του δήμου Θεσσαλονίκης. Πιο συγκεκριμένα, ευελπιστούμε ότι μέσω της συνεργασίας με τοπικές εφημερίδες ή/και τηλεοπτικούς σταθμούς, το πρόγραμμα θα έχει περισσότερους τελικούς αποδέκτες ωφελούμενους απ τους ίδιους τους συμμετέχοντες, μεγιστοποιώντας, συνεπώς, την αξία του και τον αντίκτυπό του στο κοινωνικό σύνολο. Επιπλέον, το διαδίκτυο θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ελίδα 54

56 προώθηση της όλης παρέμβασης. Θα δημιουργηθεί ιστοσελίδα για το πρόγραμμα με τη μορφή ιστολογίου (blog), όπου θα μπορεί ο κάθε συμμετέχων ή απλά ενδιαφερόμενος να αναρτεί σκέψεις, απόψεις, σχολιασμούς, σχετικές εκδηλώσεις στην περιοχή του ή και ο,τιδήποτε άλλο θεωρεί σημαντικό και θέλει να το μοιραστεί με τους υπόλοιπους. Σα αποτελέσματα από την εφαρμογή του προγράμματος, επίσης, θα είναι ορατά σε όλους ενώ θα παρέχονται ηλεκτρονικές πληροφορίες για τον αντίκτυπο της εφαρμογής της εφαρμογής σε διαφορετικά περιβάλλοντα καθώς και για την υλοποίηση αντίστοιχων δράσεων σε άλλες περιοχές με διαφορετικούς πληθυσμούς- στόχους. Οι συμμετέχοντες αποτελούν σημαντικό κεφάλαιο στο πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα του προγράμματος, γιατί θα μεταφέρουν την εμπειρία τους στους μικρούς κοινωνικούς «πυρήνες» όπου κινούνται και εργάζονται, οι οποίοι θα υιοθετήσουν τα «νέα δεδομένα» και θα τα ενσωματώσουν στην καθημερινότητά τους αλλά, ενδεχομένως και σε νέα τοπικά, εθνικά ή και Ευρωπαϊκά προγράμματα αργότερα. Η επιτυχής συνεργασία τόσο των συμμετεχόντων, όσο και των εκπαιδευτών στο πρόγραμμα αυτό, θα λειτουργήσει ως εφαλτήριο για την υλοποίηση καινούριων προγραμμάτων που αφορούν στη νεολαία. Η εδραίωση σταθερών και ανοιχτών διαύλων επικοινωνίας μεταξύ των φορέων θα προωθήσει τη συνεργασία και κατ επέκταση τη συνδιαμόρφωση πιο αποτελεσματικών πρακτικών που συμβάλλουν στην: συνεργασία των δομών μέσα από την ενεργό επικοινωνία και ανταλλαγή απόψεων μεταξύ ενός σημαντικά ενεργού μέρους του πληθυσμού, των νέων, οι οποίοι προωθούν τις νέες αξίες και τη δημιουργικότητα της διαπροσωπικής αλληλεπίδρασης. ανεκτικότητα μεταξύ των νέων, προκειμένου να ενθαρρύνεται η κοινωνική συνοχή στις τοπικές κοινωνίες, μικρο-σκοπικά και στην Ε.Ε. μακρο-σκοπικά. ΤΝΕΦΕΙΑ ΣΗ ΔΡΑΣΗΡΙΟΣΗΣΑ Κατά την διάρκεια και μετά το τέλος του προγράμματος θα παρέχουμε στους συμμετέχοντες: 1. DVD Σα εκπαιδευτικά υλικά που θα χρησιμοποιήσουμε σε ηλεκτρονική μορφή 2. Φρήσιμα Links Φρήσιμες διευθύνσεις για να ψάξουν σχετικό υλικό ελίδα 55

57 Δημιουργία Website/Blog Θα δημιουργηθεί ιστοσελίδα ή blog όπου θα καταχωρούνται: o Υωτογραφικό υλικό o Εκπαιδευτικό υλικό o Λίστα των συμμετεχόντων o Αποτελέσματα του προγράμματος o Απόψεις, σκέψεις, προβληματισμοί των μελών Οι συμμετέχοντες θα μεταφέρουν στις κοινότητές τους τα αποτελέσματα του προγράμματος. Θα μοιραστούν με οργανώσεις τις εμπειρίες τους και θα τις χρησιμοποιήσουν για να οργανώσουν πιθανόν νέα προγράμματα. Σέλος τα αποτελέσματα της αξιολόγησης θα χρησιμοποιηθούν για το σχεδιασμό νέων προγραμμάτων και τη βελτίωση ενδεχομένως των υπάρχοντων. MENTOR Επίπεδο Εμπλεκόμενοι Μεθοδολογία Αξιολόγηση Πιθανή Φρηματοδότηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Επιλεκτικό + Ενδεδειγμένο Κοινότητα Mentoring Ερωτηματολόγια, Δομημένες υνεντεύξεις Νέα Γενιά σε Δράση, Δράση 1.2, Σοπικοί φορείς Όχι Σο πρόγραμμα MΕntor είναι εμπνευσμένο από το πρόγραμμα Mentoring Big Brother Big Sister, το οποίο παρουσιάστηκε στην ομώνυμη ενότητα(σελ. 35). Απευθύνεται σε νέους, οι οποίοι πληρούν τα κριτήρια για την ένταξή τους σε ομάδα «υψηλού κινδύνου». Αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν: προηγούμενο ιστορικό καταγεγραμμένων εκδηλώσεων βίας, εύθραυστη σχέση με τους γονείς, το σχολείο και την κοινότητα, πρώιμα και επίμονα προβλήματα συμπεριφοράς, σχολική αποτυχία, αποξένωση και αντιδραστικότητα, απόρριψη από τους συνομηλίκους, συναναστροφή με «κακές παρέες», κτλ. υνίσταται στην εδραίωση μιας σταθερής, ασφαλούς σχέσης εμπιστοσύνης με έναν ενήλικα του ίδιου φύλου, ο οποίος λειτουργεί σαν ένα ζωντανό πρότυπο για τον νέο. Η περιγραφή του προγράμματος και η θεωρητική του βάση συμπίπτουν με αυτή του προαναφερόμενου (Big Brothers Big Sisters). ελίδα 56

58 ΕΝΣΟΠΙΜΟ ΠΛΗΘΤΜΟΤ-ΣΟΦΟΤ Παραπομπές νέων στο πρόγραμμα θα γίνονται από διάφορες πηγές: εκπαιδευτικοί, γονείς, κηδεμόνες, αστυνομικοί, εισαγγελικές αρχές ή και οι ίδιοι οι νέοι θα μπορούν αιτούνται τη συμμετοχή τους στο πρόγραμμα. Η διαδικασία της παραπομπής προϋποθέτει, σαφώς, ότι το πρόγραμμα έχει ήδη εγκριθεί από τις αρμόδιες αρχές για εφαρμογή σε ανηλίκους και κερδίσει αρκετή δημοσιότητα και εγκυρότητα, ώστε να κινητοποιηθεί η κοινότητα στο σύνολό της να το θέσει σε χρήση. Για τη συμμετοχή στο πρόγραμμα, θα ακολουθείται μια διαδικασία, η οποία θα περιλαμβάνει τη συμπλήρωση (από τον άμεσα ενδιαφερόμενο ή κάποιον άλλο) μιας απλής μορφής αίτησης (ηλεκτρονική/έντυπη), η οποία στόχο θα έχει την λήψη πληροφοριών για το πρόσφατο ιστορικό του νέου-ας, τις ανάγκες, τις επιθυμίες τα ενδιαφέροντα, τις ιδιομορφίες του, ώστε να αντιστοιχηθεί με τον όσο το δυνατόν πιο κατάλληλο μέντορα στη συνέχεια (για τη διαδικασία επιλογής του μέντορα βλ. Βήμα 9: Πρόσληψη και Εκπαίδευση προσωπικού. ΕΞΑΣΟΜΙΚΕΤΜΕΝΗ ΠΑΡΕΜΒΑΗ Πριν την έναρξη των συναντήσεων, είναι χρήσιμη η δημιουργία του εξατομικευμένου πλάνου της παρέμβασης, με στόχους και δραστηριότητες συναφείς προς τις πληροφορίες που έχουν ήδη δοθεί στην αίτηση και πάντα σε συνεννόηση με τον μέντορα που έχει επιλεχθεί. Κατά αυτόν τον τρόπο, συντάσσεται ένα σχέδιο των συναντήσεων, το οποίο φυσικά και είναι δυνατόν να υπόκειται σε τροποποιήσεις αργότερα ανάλογα με τη δυναμική της σχέσης που αναπτύσσεται. Ψς προτεινόμενη συχνότητα, αριθμός και τόπος των συναντήσεων ορίζεται το 1 δίωρο εβδομαδιαίως επί 10 εβδομάδες, στο σχολείο μετά το πέρας των μαθημάτων. Κατά τη διάρκεια των συναντήσεων ενδείκνυται να θίγονται θέματα διαχείρισης θυμού, ανάπτυξης δεξιοτήτων που βοηθούν την προσαρμογή και ανάπτυξης ικανοτήτων επίλυσης προβλημάτων. Κάθε νέος, ωστόσο, θα έχει ένα ατομικό σχέδιο παρέμβασης, προσαρμοσμένο αποκλειστικά στον ίδιο, το οποίο θα αποτελεί προϊόν συνεργασίας μεταξύ της ομάδας συντονισμού, του υπεύθυνου του προγράμματος και του υποψήφιου μέντορα(βλ. Βήμα 9: Πρόσληψη και Εκπαίδευση προσωπικού). ΤΝΑΝΣΗΕΙ Αφού πραγματοποιηθεί και η διαδικασία της ανάπτυξης του εξατομικευμένου σχεδίου για τον κάθε νέο, ξεκινούν οι συναντήσεις, οι οποίες χαρακτηρίζονται στη βάση τους ως εξ ολοκλήρου ευέλικτες ως προς: τη συχνότητά τους, τον τόπο, τη διάρκεια, τη θεματική, τις δραστηριότητες που περιλαμβάνουν ελίδα 57

59 ανάλογα με τη δυναμική της σχέσης που θα αναπτυχθεί, τις ανάγκες του νέου, τους στόχους, τα ενδιαφέροντά του. ε αυτό το σημείο πρέπει να τονιστεί ότι το βασικό μεθοδολογικό εργαλείο, που χρησιμοποιεί αυτή η προσέγγιση, είναι η ανάπτυξη μιας ασφαλούς σχέσης εμπιστοσύνης με έναν ενήλικα και το πλαίσιο γι αυτήν την ανάπτυξη πολλές φορές είναι άτυπο και μη δομημένο, όπως ακριβώς και στην καθημερινότητα του καθένα. Σο πλεονέκτημα, επομένως, εδώ είναι η εκμετάλλευση αυτού του άτυπου πλαισίου για την ενθάρρυνση της αλλαγής και της κινητοποίησης του νέου. Αυτό συνεπάγεται ότι: το πλαίσιο ενδείνυται να είναι άτυπο και μη δομημένο (ή καλύτερα να φαίνεται μη δομημένο), ώστε να τοποθετείται και να αντιμετωπίζει καταστάσεις πραγματικής ζωής και να αντανακλά τους αληθινούς προβληματισμούς εκ μέρους του νέου που χρειάζεται βοήθεια και παρά τη φαινόμενη άτυπη δομή των συναντήσεων, αυτές οφείλουν να έχουν συγκεκριμένους στόχους και ενδεχομένως και κάποια κλιμάκωση προς το επιθυμητό αποτέλεσμα. Σα όρια, πάντως, είναι σίγουρα δυσδιάκριτα, ωστόσο αυτό είναι κάτι που λειτουργεί συνήθως θετικά για τον νέο, ο οποίος μαθαίνει συμπεριφορές και αποκτά δεξιότητες με όρους καθημερινής ζωής και όχι στείρας και τυπικής εκπαίδευσης και τιμωρίας. ύμφωνα με τα παραπάνω, συναντήσεις θα μπορούσαν να λάβουν χώρα στο σχολείο μετά το μάθημα, σ ένα γήπεδο μπάσκετ, σε μια καφετέρια ενώ οι επιλεγόμενες δραστηριότητες καλύπτουν από τη βοήθεια στα μαθήματα του σχολείου, την παρακολούθηση μιας ταινίας στον κινηματογράφο, τη βόλτα με τα πόδια μέχρι έναν αγώνα ποδοσφαίρου. ε κάθε περίπτωση, η επιτυχία των συναντήσεων κάθε φορά κρίνεται από τη δημιουργούμενη σχέση, η οποία, ενώ σε μεγάλο βαθμό είναι αποτέλεσμα κατάλληλων και λεπτών χειρισμών του μέντορα, είναι δεδομένο ότι και ο νέος πρέπει να καταβάλλει την ανάλογη προσπάθεια, ώστε η συνολική έκβαση του εγχειρήματος να είναι η επιθυμητή. ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ Η αξιολόγηση του προγράμματος θα πραγματοποιηθεί από την ανάλυση δεδομένων, τα οποία θα προέλθουν από ερωτηματολόγια συμπληρωμένα από: 1. Εκπαιδευτικούς, 2. Γονείς, 3. Μέντορες και 4. Σους ίδιους τους νέους σε 2 χρονικές στιγμές: (t0) πριν την έναρξη του προγράμματος και (t1) στη λήξη του, όποτε αυτή συμφωνηθεί για κάθε περίπτωση ξεχωριστά. Για πιο αξιόπιστα αποτελέσματα, θα μπορούσε να γίνει και μια επαναληπτική μέτρηση (t2), 1 χρόνο μετά τη λήξη του προγράμματος. Σα ερωτηματολόγια θα αντανακλούν την τρέχουσα αντίληψη των συμμετεχόντων (που κάθε φορά το συμπληρώνουν) όσον αφορά: τις στάσεις των νέων απέναντι στη βία, τις ατομικές δεξιότητες/ικανότητες και την ελίδα 58

60 προσαρμογή, τις σχολικές επιδόσεις και τη στάση απέναντι στο πρόγραμμα. την τελική αξιολόγηση θα συνυπολογιστούν και αντικειμενικά δεδομένα, όπως πχ. ο αριθμός των εκούσιων απουσιών απ το σχολείο, ο αριθμός των αποβολών απ το σχολείο για λόγους που σχετίζονται με βία, κλπ. THE WIN-WIN PROJECT Επίπεδο Εμπλεκόμενοι Μεθοδολογία Αξιολόγηση Πιθανή Φρηματοδότηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Καθολικό, Επιλεκτικό υνομήλικοι, χολείο Επίλυση προβλημάτων Σεχνικές διαπραγμάτευσης Ερωτηματολόγια, Δομημένες υνεντεύξεις Παρατηρήσεις Σοπικοί φορείς Όχι Σο πρόγραμμα Win-Win είναι παρόμοιο με το πρόγραμμα Peer Mediators, το οποίο έχει ήδη εφαρμοστεί σε σχολεία στην ελληνική επικράτεια αλλά και παγκοσμίως (ενδεικτικά, βλ. Πρόγραμμα Peer Mediation στο Michigan 6 ). Βασίζεται σε τεχνικές επίλυσης προβλημάτων και διαπραγμάτευσης. Η περιγραφή του προγράμματος, της θεωρητικής του βάσης και των διαδικασιών συμπίπτει με αυτή του προαναφερόμενου (Cohen, 2002). Ορίζονται, δηλαδή, ένας συντονιστής και οι διαμεσολαβητές, οι οποίοι προσπαθούν να διευκολύνουν την επίλυση μιας σύγκρουσης μεταξύ δύο αντίπαλων μερών, βρίσκοντας μια αμοιβαία αποδεκτή λύση μεταξύ τους. FAMILY Επίπεδο Εμπλεκόμενοι Μεθοδολογία Αξιολόγηση Πιθανή Φρηματοδότηση Εδραίωση Δικτύων υνεργασίας Ενδεδειγμένο +Καθολικό χολείο, Οικογένεια υμβουλευτική Οικογένειας, υστημική Θεραπεία, υμβουλευτική Γονέων Ερωτηματολόγια, Δομημένες υνεντεύξεις, Παρατηρήσεις Σοπικοί φορείς Όχι 6 Παρουσίαση του προγράμματος Peer Mediation στο Michigan ελίδα 59

61 Σο πρόγραμμα Family είναι ένα πρόγραμμα με επίκεντρο την οικογένεια. Αφορά στο καθολικό και το ενδεδειγμένο επίπεδο παρέμβασης, προτείνοντας αντίστοιχα δύο τύπους εξατομικευμένης προσέγγισης: τις σχολές γονέων και τις θεραπευτικές συνεδρίες για την οικογένεια. ΦΟΛΕ ΓΟΝΕΨΝ Ανάλογο πρόγραμμα «χολών Γονέων» εφαρμόζει μεταξύ άλλων και το Ινστιτούτο Διαρκούς Εκπαίδευσης Ενηλίκων (Ι.Δ.ΕΚ.Ε.), όπως αναφέρουν οι Γεωργίου και Κωτσάκης (2004). Οι στόχοι του, οι οποίοι σχετίζονται με την πρόληψη βίας είναι οι εξής: Βελτίωση της επικοινωνίας στην οικογένεια Προαγωγή των γνώσεων των γονέων σχετικά με τις ψυχικές, κοινωνικές, πνευματικές και άλλες ανάγκες των παιδιών σε κάθε στάδιο ανάπτυξής τους Ανάπτυξη δεξιοτήτων για την έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση δύσκολων συμπεριφορών των παιδιών τους Ενθάρρυνση της συμμετοχής των γονέων στις σχολικές δραστηριότητες και υποστήριξη της συνεργασίας τους με τους/τις εκπαιδευτικούς Απόκτηση συγκεκριμένων ικανοτήτων, προκειμένου οι γονείς να μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά τους να αντεπεξέλθουν στις απαιτήσεις του νηπιαγωγείου, δημοτικού, γυμνασίου και λυκείου Ενημέρωση των γονέων σε θέματα υγείας των ίδιων και των παιδιών τους Παροχή συμβουλευτικής υποστήριξης και αγωγής υγείας στις οικογένειες των ευάλωτων κοινωνικά ομάδων το ίδιο θεωρητικό πλαίσιο, οι σχολές γονέων του προγράμματος Family, θα αφορούν συναντήσεις σε προκαθορισμένο τόπο και χρόνο, με εβδομαδιαία συχνότητα, πιθανότατα στο χώρο του σχολείου κατά τις απογευματινές ώρες ή σαββατοκύριακα. Κατά τη διάρκεια αυτών θα θίγονται ποικίλες θεματικές με τη βοήθεια ενός επαγγελματία συμβούλου ψυχικής υγείας. Οι συναντήσεις θα είναι ανοιχτές στο κοινό, όχι μόνο σε γονείς δηλαδή, και η συμμετοχή σε αυτές θα παρέχεται δωρεάν. Η μορφή τους ποικίλλει από θεματικά προκαθορισμένες διαλέξεις έως βιωματικά σεμινάρια, ανάλογα με την προτίμηση του συμβούλου που τις διεξάγει αλλά και της δυναμικής, που αναπτύσσεται μέσα στην ομάδα. ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ε περιπτώσεις που κρίνεται απαραίτητο, ο νέος θα παραπέμπεται με την οικογένειά του σε επαγγελματία της ψυχικής υγείας, με εξειδίκευση στην οικογενειακή ψυχοθεραπεία. Σο πλαίσιο και η δομή των συνεδριών εδώ διαμορφώνεται τόσο από τον θεραπευτή όσο και από τους θεραπευόμενους. Η αξιολόγηση θα παρέχεται με τη μορφή κατάλληλα προσαρμοσμένων ελίδα 60

62 ερωτηματολογίων, που θα συμπληρώνει ο θεραπευτής, οι γονείς αλλά και ο νέος πριν την έναρξη της θεραπείας και στο τέλος, ενδεχομένως και σε κάποια μετέπειτα χρονική στιγμή. Καθολική τρατηγική Επιλεκτική τρατηγική Ενδεδειγμένη τρατηγική The Violet Project Mentor Family The Win-Win Project The Violet Project Mentor Family The Win-Win Project χήμα 2: Προτεινόμενα Προγράμματα ανά επίπεδο παρέμβασης ΒΗΜΑ 6: ΕΤΡΕΗ ΦΡΗΜΑΣΟΔΟΣΙΚΨΝ ΥΟΡΕΨΝ Η εύρεση οικονομικών πόρων για τη στήριξη ενός προγράμματος είναι ίσως η πιο σημαντική προ-παρασκευαστική διεργασία, γιατί χωρίς αυτούς δεν μπορεί να υπάρξει παρέμβαση. Οι επιλογές ποικίλουν ανάλογα με το προς χρηματοδότηση έργο, γι αυτό και οι αιτήσεις οφείλουν να γίνονται στους κατάλληλους φορείς κάθε φορά. Παρακάτω παρουσιάζονται ενδεικτικά μερικές από τις πιο γνωστές πηγές χρηματοδότησης: ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΝΕΑ ΓΕΝΙΑ Ε ΔΡΑΗ» Η Εθνική Τπηρεσία της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς υποστηρίζει την υλοποίηση πρωτότυπων δραστηριοτήτων από/για νέους, που ενισχύουν τη συνεργασία στον τομέα της νεολαίας και προάγουν το πρόγραμμα "Νέα Γενιά σε Δράση", σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό ή/και ευρωπαϊκό επίπεδο. υγκεκριμένα, η Δράση 1.2 Πρωτοβουλίες Νέων, δίνει τη δυνατότητα υλοποίησης ενός τέτοιου σχεδίου (Eurodesk, 2010). ελίδα 61

63 ΕΠΙΣΡΟΠΕ ΕΡΕΤΝΨΝ Η Επιτροπή Ερευνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, του Πανεπιστημίου Μακεδονίας αλλά και του Δημοκρίτειου καθώς και το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Εφαρμοσμένων Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, αποτελούν, επίσης, πιθανές πηγές χρηματοδότησης του έργου. Προϋπόθεση γι αυτούς τους φορείς χρηματοδότησης αποτελεί η εφαρμογή του προγράμματος εντός του ιδρύματος ή από το ίδιο το ίδρυμα. ΣΟΠΙΚΕ ΑΡΦΕ ε τοπικό επίπεδο, οι Δημοτικές αρχές (Σομέας Κοινωνικής Πολιτικής) και η Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση, ενδεχομένως, να συμφωνήσουν στη (συν)χρηματοδότηση μιας τέτοιας πρωτοβουλίας. Όποιες και να είναι, ωστόσο, οι χρηματοδοτικές πηγές, κάθε πρόγραμμα αλλά και το έργο στο σύνολό του, οφείλει να έχει έναν σαφή και βιώσιμο προϋπολογισμό και χρονοδιάγραμμα δραστηριοτήτων, που θα ακολουθείται πιστά. ΙΔΙΨΣΙΚΗ ΦΡΗΜΑΣΟΔΟΣΗΗ Η ιδιωτική πρωτοβουλία, τέλος, δεν θα πρέπει να υποεκτιμάται, αφού υπάρχουν σημαντικές χρηματοδοτικές δυνατότητες, εφόσον ο εκάστοτε ιδιώτης κινητοποιηθεί να προσφέρει βοήθεια. την περίπτωση που ενδιαφέρεται να συμμετέχει στην αρωγή μιας τέτοιας προσπάθειας, οι διαδικασίες χρηματοδότησης είναι πολύ πιο απλές και άμεσες σε σύγκριση με τους κρατικούς φορείς. ΒΗΜΑ 7: ΕΜΠΛΟΚΗ ΣΗ ΚΟΙΝΟΣΗΣΑ ΣΗ ΔΙΑΔΙΚΑΙΑ ΦΕΔΙΑΜΟΤ Η κοινότητα εμπλέκεται στη διαδικασία σχεδιασμού του έργου με τους εξής τρόπους: πριν την υιοθέτηση κάποιου προγράμματος ή όλου του έργου, γίνονται επαναλαμβανόμενες συναντήσεις με φορείς αυτής, κατά τη διάρκεια των οποίων συμφωνείται ποια είναι τα επιμέρους χαρακτηριστικά των προγραμμάτων που θα εφαρμοστούν, σε συνάρτηση με τις ανάγκες της εκάστοτε κοινότητα. Κατά τον ίδιο τρόπο, συμφωνούνται και οι στόχοι που θέλουμε να πετύχουμε, δηλαδή πότε το πρόγραμμα θεωρείται επιτυχημένο. ε γενικές γραμμές, κάθε πρόγραμμα οφείλει να διαβουλεύεται με τους συμμετέχοντες, που τελικά θα εμπλακούν σε αυτό: στο πρόγραμμα Win-Win, πχ. είναι οι εκπαιδευτικοί, οι οποίοι και θα το υλοιποιήσουν, η συμβολή τους, επομένως, κρίνεται απαραίτητη. Με την ίδια συλλογιστική, η συμβολή των συμμετεχόντων είναι κομβικής σημασίας ζήτημα για την επιτυχία μιας παρέμβασης. ελίδα 62

64 ΒΗΜΑ 8: ΑΝΑΠΣΤΞΗ ΤΓΚΕΚΡΙΜΕΝΨΝ ΔΡΑΣΗΡΙΟΣΗΣΨΝ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΙΚΨΝ ΤΛΙΚΨΝ ΓΙΑ ΣΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Η ανάπτυξη όλων των μεθοδολογικών εργαλείων των 4 αυτών προγραμμάτων σίγουρα ξεπερνάει τη φιλοδοξία της παρούσας εργασίας. Κάθε πρόγραμμα, εξάλλου, θα σχεδιαστεί «στα μέτρα» της κοινότητας που θα το χρησιμοποιήσει, άρα και η επιλογή συγκεκριμένων δραστηριοτήτων και υλικών ποικίλλει, όσο και οι ιδιαιτερότητες της κάθε περίπτωσης. Για μια προτεινόμενη δομή των συναντήσεων, ωστόσο, για το πρόγραμμα Mentor, βλ. Πίνακας 5 (Leff, Thomas, & Vaughn, 2010). ΒΗΜΑ 9: ΠΡΟΛΗΧΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΤΗ ΠΡΟΨΠΙΚΟΤ Ζωτικής σημασίας για την επιτυχία κάθε έργου είναι οι άνθρωποι που το υλοποιούν, όπως αυτοί κρίνονται για τις ικανότητές τους ως μονάδες αλλά και για την ικανότητά τους να συνεργάζονται. τόχος είναι κάθε φορά η ποιότητα της ατομικής και ομαδικής εργασίας να είναι υψηλή ενώ, στην πραγματικότητα, στα επιτυχημένα έργα η πρώτη προϋποθέτει και αναδεικνύει τη δεύτερη αλλά και αντίστροφα. Για τα προγράμματα Violet και Win-Win οι εκπαιδευτές μπορούν να είναι οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί, αφού οι δράσεις γίνονται στο πλαίσιο του σχολείου και δεν απαιτείται εξειδικευμένη γνώση. Αντίθετα, για το πρόγραμμα Family, πρέπει να επιστρατευθούν εξειδικευμένοι επαγγελματίες υγείας, που ασχολούνται με την οικογενειακή θεραπεία. το πρόγραμμα Mentor, μπορεί να απασχοληθεί, σε γενικές γραμμές, ο οποιοσδήποτε χωρίς την απαίτηση κάποιας ειδικής γνώσης. Για τα προγράμματα Violet, Mentor, Win-Win και Family (σχολές γονέων) η αρχική σκέψη ήταν η ενεργή αξιοποίηση εθελοντών φοιτητών, αφού οι περιορισμένοι οικονομικοί πόροι είναι, δυστυχώς, σχεδόν πάντα, ένα δεδομένο γεγονός. Οι προ/μετα-πτυχιακοί φοιτητές Χυχολογίας έχουν σίγουρα τον κύριο λόγο, αλλά και προ/μετα-πτυχιακοί φοιτητές άλλων σχολών είναι επίσης ευπρόσδεκτοι. Σο κριτήριο δεν είναι τόσο ο τομέας της εξειδίκευσης αλλά η διάθεση για προσφορά. τόχος είναι η δημιουργία μιας «δεξαμενής» εθελοντών, οι οποίοι θα αξιοποιούνται στα διάφορα προγράμματα σύμφωνα με τις προτιμήσεις, τις ατομικές ικανότητες, τα ενδιαφέροντα και την κλίση του ο καθένας. Οι εθελοντές μπορούν να αξιοποιούνται με «κυλιόμενο» τρόπο, δηλαδή 3 μήνες στο Violet, 3 μήνες στο Mentor, κλπ., ώστε να μη υπάρχουν και φαινόμενα επαγγελματικής εξουθένωσης (Παππά, Αναγνωστόπουλος, & Νιάκας, 2008) αλλά και η απόκτηση της εμπειρίας να είναι όσο το δυνατόν πιο ολοκληρωμένη για τους ίδιους. το χήμα 3 απεικονίζεται το προτεινόμενο ανθρώπινο δυναμικό για κάθε πρόγραμμα. ελίδα 63

65 Win-Win Violet Mentor Family Εκπαιδευτικοί Εκπαιδευτικοί Εθελοντές Μετα-πτυχιακοί Υοιτητές Χυχολογίας (χολές Γονέων) Υοιτητές Χυχολογίας υντονιστές Επαγγελματίες Χυχικής Τγείας (Θεραπεία Οικογένειας) Υοιτητές άλλων σχολών Επιστημονικοί ύμβουλοι χήμα 3: Ανθρώπινο Δυναμικό για κάθε πρόγραμμα ΕΚΠΑΙΔΕΤΗ ΠΡΟΨΠΙΚΟΤ Από όποιο κλάδο κι αν προέρχονται οι εθελοντές (με εξαίρεση τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας), μετά την αρχική τους επιλογή, θα υπάρξει μια συγκεκριμένη περίοδος, κατά την οποία θα πρέπει να παρακολουθήσουν και να ολοκληρώσουν με επιτυχία την εκπαίδευσή τους (περίπου 1 μήνας ή ένα συνοπτικό 7ήμερο σεμινάριο), η οποία θα περιλαμβάνει περιληπτικά τις εξής θεματικές: Εξοικείωση με έννοιες της ψυχικής υγείας, ώστε να «μιλάμε» όλοι την ίδια γλώσσα (1 συνάντηση) Βασική εκπαίδευση σε συμπεριφορικές τεχνικές (1 συνάντηση) Εισαγωγή στη μεθοδολογία της βιωματικής μάθησης και στη λογική των ομάδων (2 συναντήσεις) Βασική εκπαίδευση στην αναγνώριση και (εποικοδομητική) έκφραση των συναισθημάτων (1 συνάντηση) Εισαγωγή στην έννοια, τις αιτίες και την επίλυση συγκρούσεων (3 συναντήσεις) Βασική εκπαίδευση σε τεχνικές χαλάρωσης και διαχείριση θυμού (3 συναντήσεις) υμβουλές και Σεχνικές για δύσκολες καταστάσεις (1 συνάντηση) Σην εκπαίδευση αυτή θα αναλάβουν να φέρουν εις πέρας καταρτισμένοι επαγγελματίες ψυχικής υγείας (βλ. χήμα 4, «Ομάδα υντονισμού»), οι οποίοι θα φέρουν και την ευθύνη της συνολικής εποπτείας του έργου. Η επιτυχής ολοκλήρωση του εκπαιδευτικού κύκλου σηματοδοτεί και την ένταξη του εθελοντή στην ομάδα του ανθρώπινου δυναμικού του έργου. τήριξη και ελίδα 64

66 συμβουλευτικές υπηρεσίες θα παρέχονται καθ όλη τη διάρκεια του προγράμματος στους εθελοντές, όποτε το ζητήσουν. ΒΗΜΑ 10: ΑΞΙΟΛΟΓΗΗ ΣΗ ΕΠΙΣΤΦΙΑ ΣΟΤ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΟ Κάθε υπο-έργο θα έχει σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να μπορεί να αξιολογηθεί έγκυρα και αξιόπιστα το κατά πόσο υπήρξε επιτυχές. Η επιτυχία του έργου στο σύνολό του θα κριθεί από το μέσο όρο της επιτυχίας των επιμέρους προγραμμάτων. Αυτό το τελευταίο βήμα είναι εξαιρετικά σημαντικό, όχι μόνο για να διαπιστωθεί τελικά εάν οι παρεμβάσεις ήταν επιτυχείς ή όχι αλλά, κυρίως, για να εντοπιστούν τα σημεία που χρειάζονται διορθωτικές κινήσεις στην επόμενη εφαρμογή. «Μαθαίνοντας απ τα λάθη μας», σίγουρα τα ελαχιστοποιούμε, αυξάνοντας ταυτόχρονα τις πιθανότητες για καλύτερα αποτελέσματα την επόμενη φορά. ελίδα 65

67 ΕΠΙΛΟΓΟ ύμφωνα με τους (Mercy & Hammond, 2001): Η αξία των προγραμμάτων πρόληψης βίας έχει διαπιστωθεί ξεκάθαρα. Μάθαμε μέσω προσεκτικών επιστημονικών μελετών ότι η συμμετοχή σε συγκεκριμένα προγράμματα πρόληψης είναι δυνατόν να μειώσει την πιθανότητα για εκδήλωση βίαιης συμπεριφοράς, και για όσους ήδη εκδηλώνουν τέτοιου τύπου συμπεριφορά, μειώνεται η συχνότητα και η σοβαρότητα του παραπτώματος. Όποια στρατηγική, μέθοδο, θεωρητική βάση και να διαλέξουμε τελικά, μέριμνά μας, σε τελευταία ανάλυση, οφείλει να είναι η οικοδόμηση πολιτισμών που διαμορφώνουν και στηρίζουν ρεπορτόρια συμπεριφορών αντίθετων προς τη βία. Προς αυτό το σκοπό, πρέπει να κινούνται όλες οι δυνάμεις της κοινότητας, ως μία αδιάρρηκτη ενότητα, με ισχυρά ένστικτα αυτό-προστασίας και ισχυρά κίνητρα για συνοχή, αλληλεγγύη, ανάπτυξη και σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα του καθενός από εμάς. ελίδα 66

68 χήμα 4: Παράδειγμα Οργανογράμματος της Παρέμβασης Ομάδα υντονισμού Τπεύθυνος προγράμματος "Violet" Τπεύθυνος Προγράμματος "MEntor" Τπεύθυνος Προγράμματος "Win-Win" Τπεύθυνος Προγράμματος "Family" Εκπαιδευτής Α Εκπαιδευτής Β Μέντορας Α Μέντορας Β Εκπαιδευτικός Α Εκπαιδευτικός Β ύμβουλος για την περιοχή Α ύμβουλος για την περιοχή Β ελίδα 67

69 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΥΙΑ Aber, L. J., Jones, S. M., Brown, J. L., Chaudry, N., & Samples, F. (1998). Resolving conflict creatively: Evaluating the developmental effects of a school-based violence prevention program in neighborhood and classroom context. Development and Psychopathology(10), Animate, R. (2010, 04 01). Drive: The surprising truth about what motivates us. Ανάκτηση από YouTube: Aniskiewicz, R., & Wysong, E. (1990). Evaluating D.A.R.E.: Drug Education and the multiple meanings of success. Policy Studies Review, 9(4), Association, A. P. (1993). Violence and youth: Psychology s response. Washington DC.: Author. Astor, R. A., Vargas, L. A., O Neal Pitner, R., & &Meyer, H. A. (1999). School violence: Research, theory, and practice. το Youth violence: Current research and recent practice innovations (σσ ). Washington, DC: NASW Press. Bailey, J. S. (1991). Marketing behavior analysis requires different talk. Journal of Applied Behavior Analysis, Bandura, A. (1989). Social cognitive theory, Six Theories of Child Development. Annals of child development, 6, σσ Barrish, H. H., Saunders, M., & Wolfe, M. D. (1969). Good behavior game: Effects of individual contingencies for group consequences and disruptive behavior in a classroom. Journal of Applied Behavior Analysis(2), Beland, K. (1988). Second Step, Grades 1 3: Summary report. Seattle: Committee for Children. Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books. Britner, P. A., Balcazar, F. E., Blechman, E. A., Blinn-Pike, L., & Larose, S. (2006). Mentoring Special Youth Populations. Journal of Community Psychology, 34(6), Cairns, R. B., & Cairns, B. D. (1994). Lifelines and risks: Pathways of youth in our time. New York: Harvester Wheatsheaf. Catalano, R. F., & Hawkins, J. D. (1996). The Social Development Model: A theory of antisocial behavior. Delinquency and crime: Current theories, Cohen, R. (2002). Peer Mediation. Ανάκτηση από Study Guides and Strategies: ελίδα 68

70 Commission, E. (2008). Prevention of and Fight against Crime: Annual Work Programme Ανάκτηση από Connell, J., & Wellborn, J. (1991). Competence, autonomy, and relatedness: A motivational analysis of self-system processes. Self processes and development, σσ Edward, H. (2005). Healthcare Professionals and the Prevention of Youth Violence. American Journal of Preventive Medicine, Elder, G. H. (1998). The Life Course as Developmental Theory. Child Development, 69(1), Elliott, D. S., & Tolan, P. H. (1999). Youth violence prevention, intervention, and social policy: An Overview. Youth violence: Prevention, intervention, and social policy, Embry, D. D., & Flannery, D. J. (1999). Two sides of the coin: Multilevel prevention and intervention to reduce youth violent behavior. Youth violence: Prevention, intervention, and social policy, σσ Eurodesk, Ε. Τ. (2010). Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς / Νέα Γενιά σε Δράση. Ανάκτηση από Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς: Farmer, T. W., & Rodkin, P. (1996). Antisocial and prosocial correlates of classroom social positions: The social network centrality perspective. Social Development(5), Farmer, T. W., Farmer, E. M., Estell, D. B., & Hutchins, C. (2007). The Developmental Dynamics of Aggression and the Prevention of School Violence. Journal of Emotional and Behavioral Disorders, Farrell, A. D., Meyer, A. L., & White, K. S. (2001). Evaluation of Responding in Peaceful and Positive Ways (RIPP): A School-Based Prevention Program for Reducing Violence Among Urban Adolescents. Journal of Clinical Child Psychology, 30(4), Fawcett, S. B., Mathews, R. M., & Fletcher, R. K. (1980). Some promising dimensions for behavioral community technology. Journal of Applied Behavior Analysis(13), Garbarino, J. (1999). Lost boys: Why our sons turn violent and how we can save them. New York: Free Press. General, U. S. (2001). Youth violence: A report of the Surgeon General. Washington DC.: Department of Health and Human Services. Goldiamond, I. (1974). Toward a constructional approach to social problems. Behaviorism(2), ελίδα 69

71 Goldstein, A. P., Glick, B., & Gibbs, J. C. (1998). Aggression replacement training: A comprehensive intervention for aggressive youth. Champaign, IL: Research Press. Grathwohl, C. (2010). Oxford Dictionaries Online. Oxford: Oxford University Press. Greenberg, M. T., & Kusche, C. A. (1998). Blueprints for violence prevention: Book Ten: Promoting alternative thinking strategies. Boulder, CO: Center for the Prevention ofviolence. Guerra, N. G., & Slaby, R. G. (1990). Cognitive mediators of aggression in adolescent offenders: 2. Intervention. Developmental Psychology(26), Hattal, G. R., & Hattal, C. Μ. (2002). Battling school violence with mediation technology. Pepperdine Dispute Resolution Law Journal(2), Hawley, P. (1999). The ontogenesis of social dominance: A strategy-based evolutionary perspective. Developmental Review(19), Hawley, P. H. (2003). Strategies of control, aggression, and morality in preschoolers: An evolutionary perspective. Journal of Experimental Child Psychology(85), Hirschi, T. (1969). The causes of delinquency. Berkeley: University of California Press. Kellam, S. G., & Rebok, G. W. (1992). Building developmental and etiological theory through epidemiologically based preventive intervention trials. Preventing antisocial behavior: Interventions from birth through adolescence, σσ Kellermann, A., Fuqua-Whitley, D., Rivara, F. P., & Mercy, J. (1998). Preventing Youth Violence: What works? Annual Review of Public Health, 19,.(19), Kethineni, S., Blimling, L., Madden Bozarth, J., & Gaines, C. (2004). Youth Violence: An Exploratory Study of a Treatment Program in a Central Illinois County. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology(48), Knox, L. (2002). Connecting the Dots to Prevent Youth Violence. Southern California: American Medical Association. Komro, K. A., Perry, C. L., Veblen-Mortenson, S., Stigler, M. H., Bosma, L. M., Munson, K. A., και συν. (2004). Violence-Related Outcomes of the D.A.R.E. Plus Project. Health Education & Behavior, 31(3), Lavee, Y., McCubbin, H. I., & Patterson, J. (1985). The double ABCX model of family stress and adaptation: An empirical test by analysis of structural equations with latent variables. Journal of Marriage and the Family(47), Leff, S. S., Thomas, D. E., & Vaughn, N. A. (2010). Using Community-Based Participatory Research to Develop the PARTNERS Youth Violence Prevention Program. 4(3), ελίδα 70

72 Magnusson, D., & Cairns, R. (1996). Developmental science.toward a unified framework. Developmental science, σσ Mareschal, P. M., McKee, W. L., Jackson, S. E., & Hanson, K. L. (2007, April). Technology-Based Approaches to Preventing Youth Violence: A Formative Evaluation of Program Development and Implementation in Four Communities. Youth Violence and Juvenile Justice, 5(2), Mattaini, M. A., & McGuire, M. S. (2006, March). Behavioral Strategies for Contrusting Nonviolent Cultures with Youth. Behavior Modification, 30(2), Mayer, G. R. (2001). Antisocial behavior: Its causes and prevention within our schools. Education and Treatment of Children(24), Mercy, J. A., & Hammond, W. R. (2001). Learning to do violence prevention well. American Journal of Preventive Medicine(20), 1-2. Merriam, & Webster. (2010). Merriam-Webster Online Dictionary. Merriam-Webster Inc. Metzler, C., Biglan, A., Rusby, J. C., & Sprague, J. R. (2001). Evaluation of a comprehensive behavior management program to improve school-wide positive behavior support. Education and Treatment of Children(24), Mihalic, S. F., & Irwin, K. (2003, October). Blueprints for Violence Prevention: From Research to Real-World Settings Factors Influencing the Successful Replication of Model Programs. Youth Violence and Juvenile Justice, 1, Mindo, J. D. (2010). Big Brother Big Sister - May 22-23, 2010 Cambulo and Batad, Ifugao Province. Ανάκτηση από Big Brother, Big Sister, Community Outreach: Moreno, M., & Sexton, A. (2010). Big Brother Big Sister Ireland, a mentoring programme that matches a young person (10-18 years) to an adult volunteer. Ανάκτηση από Big Brothers, Big Sisters of Ireland: Mrazek, P. G., & Haggerty, R. J. (1994). Reducing risks for mental disorders: Frontiers for preventive intervention research. Washington DC: National Academy Press. Nugent, W. R., Bruley, C., & Allen, P. (1999). The Effects of Aggression Replacement Training on Male and Female Antisocial Behavior in a Runaway Shelter. Research on Social Work Practice, 9(4), Patterson, G. R. (1982). A social learning approach: Coercive family process, Vol. 3. Eugene, OR: Castalia Publishing. Perkin, H. (1978). The Structured Crowd.Essays in Social History. Sussex: Harvester Press. Perry, C. L., Komro, K. A., Veblen-Mortenson, S., Bosma, L., Munson, K., Stigler, M., και συν. (2000). The Minnesota DARE PLUS Project: Creating Community Partnerships to Prevent Drug Use and Violence. Journal of School Health, 70(3), ελίδα 71

73 Reid, J. B., Patterson, G. R., & Snyder, J. (2002). Antisocial behavior in children and adolescents: A developmental analysis and model for intervention. Washington, DC: American Psychological Association. Rhodes, J. (2002). Stand by me: The risks and rewards of mentoring today s youth. Cambridge, MA: Harvard University Press. Rhodes, J., Grossman, J., & Resch, N. (2000). Agents of change: Pathways through which mentoring relationships influence adolescents academic adjustment. Child Development(71), Rohner, R. (1986). The warmth dimension: Foundations of parental acceptancerejection theory. Newbury Park, CA: Sage. Schick, A., & Cierpka, M. (2005). Faustlos: Evaluation of a curriculum to prevent violence in elementary schools. Applied and Preventive Psychology(11), Services, D. o. (2008). Youth Violence Prevention, Risk and Protective Factors. Ανάκτηση από Centres for Disease Control and Prevention: Shapiro, J. P., Burgoon, J. D., Welker, C. J., & Clough, J. B. (2002). Evaluation of the PeaceMaker's Program: School-Based Violence Prevention for students in grades four through eight. Psychology in the Schools, 39(1), Shure, M. B., & Spivack, G. (1982). Interpersonal Problem-Solving in Young Children: A Cognitive Approach to Prevention. American Journal of Community Psychology, 10(3), Sidman, M. (2001). Coercion and its fallout. Boston: Authors Cooperative. Terzian, M. A., & Fraser, M. W. (2005). Preventing aggressive behavior and drug use in elementary school: Six family-oriented programs. Aggression and Violent Behavior(10), Thomson, R. A. (1995). Preventing child maltreatment through social support. Thousand Oaks, CA: Sage. Thornton, T. N., Craft, C. A., Dahlberg, L. L., Lynch, B. S., & Baer, K. (2000). Best Practice of youth violence prevention: A sourcebook for community action. Atlanta, GA.: Disease Control and Prevention, National Center for Injury Prevention and Control. Umemoto, K., Baker, C. K., Helm, S., Miao, T.-A., & Goebert, D. A. (2009). Moving Toward Comprehensiveness and Sustainability in a Social Ecological Approach to Youth Violence Prevention: Lessons from the Asian/Pacific Islander Youth Violence Prevention Center. American Journal Community Psychology, ελίδα 72

74 Webster-Stratton, C. (1984). Randomized trial of two parent-training programs for families with conduct-disordered children. Journal of Consulting and Clinical Psychology(52), Wilson, S. J., & Lipsey, M. W. (2005). The Effectiveness of School-Based Violence Prevention Programs for Reducing Disruptiveand Aggressive Behavior. (2010). Ανάκτηση από Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς: Αμούτζια, Κ., Γερολύμπου, Κ., & Μπέη, Ά. (2010, επτέμβριος). The Violet Project. Ανάκτηση 2010, από AENAO - Center of non-formal education: Γεωργίου, Ν., & Κωτσάκης, Β. (2004). Σχολές Γονέων. Ανάκτηση από Ινστιτούτο Διαρκούς Εκπαίδευσης Ενηλίκων: Γιαννάτου, Α. (2009, 11 25). Μέθοδος για την πρόληψη της βίας από μαθητές του σχολείου. Ανάκτηση από eduportal.gr: ΕΛ.ΣΑΣ. (2010). Ελληνική Στατιστική Αρχή. Ανάκτηση από ΚΤΠΕ. (2009, 05 11). Βραβεία για πρόληψη της νεανικής παραβατικότητας. Ανάκτηση από Sigma Live: Κυριακίδου, Μ., & Βασσάρα, Μ. (2009, επτέμβριος 24). Έρευνα SafeLand: Το όραμα του Δήμου Συκεών για έναν Ασφαλή Τόπο. Ανάκτηση 2009, από Κέντρο Πρόληψης ΠΤΞΙΔΑ: Λιανού, Ε. (2008). Περιοδική Έκδοση του προγράμματος Safeland. Δήμος υκεών. Λυβιάκης, Γ. (2007). Κάθε χρόνο και χειρότερα με την εφηβική βία. Ελευθεροτυπία. Παλαιοδημοπούλου, Δ. (2009). Έρευνα δείχνει έξαρση της παιδικής και εφηβικής βίας. Ταχυδρόμος. Παππά, Ε., Αναγνωστόπουλος, Υ., & Νιάκας, Δ. (2008). Επαγγελματική Εξουθένωση ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού και οι επιπτώσεις της στο επίπεδο των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, ουμάκη, Σ. (2007, 12 30). Ένα διακρατικό προγράμμα για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής βίας και του εκφοβισμού. Ανάκτηση από Εκπαιδευτικό Δίκτυο Ενημέρωσης: alfavita.gr: ώκου, Κ. (1999). Οδηγός Αγωγής και Προαγωγής της Υγείας. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. ώκου, Κ. (2003). Η Προαγωγή της Ψυχικής και Κοινωνικής Υγείας ως Πολιτική Πρόληψης της Βίας στο Σχολείο. Ανάκτηση από ελίδα 73

75 oc Σερζίδης,. (2010). Γλωσσάρι e-synergates. Ανάκτηση από e-synergates: E%BA%CE%AE/glossari-1 ελίδα 74

76 ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ Η μη τυπική μάθηση αφορά τη μάθηση που λαμβάνει χώρα εκτός του επίσημου προγράμματος σπουδών. Οι δραστηριότητες μη τυπικής μάθησης εμπλέκουν άτομα σε εθελοντική βάση, και είναι προσεκτικά σχεδιασμένες ώστε να προάγουν την ατομική και κοινωνική ανάπτυξη των συμμετεχόντων. Η ανεπίσημη μάθηση αφορά τη μάθηση σε καθημερινές δραστηριότητες, στην εργασία, στην οικογένεια, στην ψυχαγωγία κτλ. Πρόκειται κυρίως για μάθηση μέσω της πράξης. Στον τομέα της νεολαίας, η ανεπίσημη μάθηση λαμβάνει χώρα σε πρωτοβουλίες νέων και ψυχαγωγίας, σε δραστηριότητες ομάδων συνομηλίκων και εθελοντικές δραστηριότητες κλπ. Η μη τυπική και ανεπίσημη μάθηση δίνει τη δυνατότητα στους νέους να αποκτούν ουσιαστικές ικανότητες και να υποστηρίζουν την προσωπική τους ανάπτυξη, την κοινωνική τους ένταξη και την ιδιότητά τους ως ενεργοί πολίτες, βελτιώνοντας με τον τρόπο αυτό τις επαγγελματικές προοπτικές τους. Οι δραστηριότητες μάθησης στον τομέα της νεολαίας προσφέρουν σημαντική προστιθέμενη αξία για τους νέους, καθώς και για την οικονομία και την κοινωνία εν γένει. Οι δραστηριότητες μη τυπικής και ανεπίσημης μάθησης είναι συμπληρωματικές προς το επίσημο σύστημα εκπαίδευσης και κατάρτισης. Χαρακτηρίζονται από μια προσέγγιση συμμετοχική και επικεντρωμένη στον μαθητευόμενο, υλοποιούνται σε εθελοντική βάση και είναι κατά συνέπεια στενά συνδεδεμένες με τις ανάγκες, τις επιδιώξεις και τα ενδιαφέροντα των νέων. Προσφέροντας μια επιπρόσθετη πηγή μάθησης, καθώς και καθοδήγηση προς την επίσημη εκπαίδευση και κατάρτιση, οι δραστηριότητες αυτές είναι ιδιαίτερα σημαντικές για τους νέους με λιγότερες ευκαιρίες. (www.ec.europa.eu/youth, 2010) Εικόνα 1: Ορισμός μη τυπικής μάθησης από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ελίδα 75

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Σκοπός της έρευνας αυτής είναι η διερεύνηση των απόψεων των εκπαιδευτικών αναφορικά με την ιδιαίτερη πολιτική του σχολείου τους. Η έρευνα αυτή εξετάζει, κυρίως, την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Κλίμακα. Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου. Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ

Κλίμακα. Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου. Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ Κλίμακα Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ 2015 Κλίμακα Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου Η ΚΛΙΜΑΚΑ είναι

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΙΑΛΟΓΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙ ΕΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Ι. ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Η

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Το Κέντρο Πρόληψης «ΦΑΕΘΩΝ» των δήµων Ιλίου, Πετρούπολης, Καµατερού, Αγίων Αναργύρων σε συνεργασία µε τον Οργανισµό κατά των Ναρκωτικών,

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Το Κέντρο Πρόληψης «ΦΑΕΘΩΝ» των δήµων Ιλίου, Πετρούπολης, Καµατερού, Αγίων Αναργύρων σε συνεργασία µε τον Οργανισµό κατά των Ναρκωτικών, ΙΛΙΟΝ,16/09/2009 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Το Κέντρο Πρόληψης «ΦΑΕΘΩΝ» των δήµων Ιλίου, Πετρούπολης, Καµατερού, Αγίων Αναργύρων σε συνεργασία µε τον Οργανισµό κατά των Ναρκωτικών, ΟΚΑΝΑ, συνεχίζει τις δράσεις στη τοπική

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο φαινόμενο της έξαρσης της νεανικής εγκληματικότητας

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογή Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας από την Υπηρεσία. Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας. Κατερίνα Ζώρα. Εκπαιδευτική Ψυχολόγος

Εφαρμογή Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας από την Υπηρεσία. Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας. Κατερίνα Ζώρα. Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Εφαρμογή Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας από την Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Κατερίνα Ζώρα Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Στόχοι της Υπηρεσίας Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Ενώ η

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης»

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» «Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Η Ιατρική Παρέμβαση (Medical Intervention -Med.In) είναι μια Ελληνική ιατρική οργάνωση αρωγής με δράσεις εντός

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Γιατί ακόμα και όταν η αγάπη είναι δεδομένη, η επικοινωνία είναι κάτι που μαθαίνεται* *Προγράμματα βασισμένα στην «Επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Η σχολική βία και εκφοβισμός δεν είναι φαινόμενα άγνωστα στο ελληνικό σχολείο,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Περιγραφή Συμβουλευτικής ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των Συμβουλευτικών Κέντρων. Τα Συμβουλευτικά Κέντρα

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές)

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Ενδεικτικές τεχνικές διδασκαλίας: 1. Εισήγηση ή διάλεξη ή Μονολογική Παρουσίαση 2. Συζήτηση ή διάλογος 3. Ερωταποκρίσεις 4. Χιονοστιβάδα 5. Καταιγισμός Ιδεών 6. Επίδειξη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ. Θεσσαλονίκη, 10-12 Μαρτίου 2014 ΚΟΙΝΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ. Θεσσαλονίκη, 10-12 Μαρτίου 2014 ΚΟΙΝΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ Θεσσαλονίκη, 10-12 Μαρτίου 2014 ΚΟΙΝΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ Η Ευρωπαϊκή Διάσκεψη Νέων είναι ένα στοιχείο της διαδικασίας του Διαρθρωμένου Διαλόγου που φέρνει σε επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα_SPA. Πρόληψη άγχους στους Εκπαιδευτικούς οργανισμούς

Πρόγραμμα_SPA. Πρόληψη άγχους στους Εκπαιδευτικούς οργανισμούς Πρόγραμμα: Πρόληψη άγχους στους Εκπαιδευτικούς οργανισμούς 1. Εισαγωγή 1.1. Γενική εισαγωγή στο εργασιακό άγχος Η φύση της εργασιακής ζωής έχει αλλάξει σημαντικά κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 19-03-2015 (5 Ο ΜΑΘΗΜΑ)

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 19-03-2015 (5 Ο ΜΑΘΗΜΑ) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 19-03-2015 (5 Ο ΜΑΘΗΜΑ) Αντιμετώπιση των ΜΔ δια των ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ Σωτηρία

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Οι όροι «εκφοβισµός» (bullying) και «θυµατοποίηση» (victimization)

Διαβάστε περισσότερα

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Κων/νος νος Κλουβάτος Σύμβουλος 3 η ς Περιφέρειας Δημ. Εκπ/σης Ν. Κυκλάδων Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Μορφές αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος ομιλίας: «Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

Σώμα Προσκόπων Κύπρου C y p r u s S c o u t s A s s o c i a t i o n

Σώμα Προσκόπων Κύπρου C y p r u s S c o u t s A s s o c i a t i o n ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ SAFE FROM HARM Αναγκαιότητα Στόχοι Αποτελέσματα Αμαλία Δρουσιώτου ΓΙΑΤΙ ΑΣΧΟΛΟΥΜΑΣΤΕ ΜΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΘΕΜΑ; Ο Προσκοπισμός δημιουργεί ένα θετικό περιβάλλον ανάπτυξης της προσωπικότητας των παιδιών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελεσματική Διαχείριση Προβλημάτων Συμπεριφοράς στο Σχολείο

Αποτελεσματική Διαχείριση Προβλημάτων Συμπεριφοράς στο Σχολείο Αποτελεσματική Διαχείριση Προβλημάτων Συμπεριφοράς στο Σχολείο Τα προβλήματα παραβατικής συμπεριφοράς που παρουσιάζουν οι μαθητές σημειώνουν αυξητικές τάσεις, στις οποίες ο Διευθυντής του σχολείου και

Διαβάστε περισσότερα

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 S E L E C T D E V E L O P L E A D H O G A N D E V E L O P C A R E E R ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 Ημερομηνία: Αύγουστος 02, 2012 2

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονική Υπεύθυνη Χρυσή (Σίσσυ) Χατζηχρήστου Καθηγήτρια Σχολικής Ψυχολογίας Πανεπιστήμιο Αθηνών

Επιστημονική Υπεύθυνη Χρυσή (Σίσσυ) Χατζηχρήστου Καθηγήτρια Σχολικής Ψυχολογίας Πανεπιστήμιο Αθηνών Διεθνές Πρόγραμμα κατάρτισης εκπαιδευτικών και παρέμβασης για την προαγωγή του θετικού κλίματος και της ψυχικής ανθεκτικότητας στη σχολική κοινότητα WeC.A.R.E. (κύρια φάση, 2013-2014) Επιστημονική Υπεύθυνη

Διαβάστε περισσότερα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Βίκη Παυλίδη Εκπαιδευτική Ψυχολόγος, ΜΑ,MSc Τμήμα Συμβουλευτικής & Ψυχολογίας Εκπαιδευτήρια Γείτονα Χαρακτηριστικά της χαρισματικότητας Γνωστικές Δεξιότητες Τρόποι

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγικές ενίσχυσης της συμμετοχής του ασθενή στην κατ οίκον φροντίδα

Στρατηγικές ενίσχυσης της συμμετοχής του ασθενή στην κατ οίκον φροντίδα Τμήμα Νοσηλευτικής Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Στρατηγικές ενίσχυσης της συμμετοχής του ασθενή στην κατ οίκον φροντίδα Δρ Πέτρος Κολοβός Ειδικό Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό Η Συμμετοχή στη Φροντίδα Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Σηµαντικά σηµεία της τεκµηρίωσης και αξιολόγησης των προγραµµάτων εργασίας µε άντρες δράστες ενδοοικογενειακής βίας

Σηµαντικά σηµεία της τεκµηρίωσης και αξιολόγησης των προγραµµάτων εργασίας µε άντρες δράστες ενδοοικογενειακής βίας WWP Work with Perpetrators of Domestic Violence in Europe Daphne II Project 2006-2008 1 Σηµαντικά σηµεία της τεκµηρίωσης και αξιολόγησης των προγραµµάτων εργασίας µε άντρες δράστες ενδοοικογενειακής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

ENTANGLE Ενημερωτικό Δελτίο #1

ENTANGLE Ενημερωτικό Δελτίο #1 Πλαίσιο του ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Έργου.. 1 Περιγραφή του έργου. 2 Εταίροι... 3 Εναρκτήρια συνάντηση στις Βρυξέλλες 4 Επανεξετάζοντας την εκπαίδευση.4 Επαφές χρηματοδότηση.5 Πρόσθετες εθνικές διεθνείς έρευνες έδειξαν

Διαβάστε περισσότερα

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΜΕΡΟΣ Α Οι προτεραιότητες στα Νέα Αναλυτικά Προγράμματα Λειτουργική Ανάλυση (copyright: Μαίρη

Διαβάστε περισσότερα

«Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική προέλευση»

«Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική προέλευση» Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο «Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Δομή παρουσίασης Εισαγωγή Έννοια της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Γιατί διαφοροποίηση διδασκαλίας; Θετικά αποτελέσματα από την εφαρμογή της διαφοροποιημένης

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Tο ανθρώπινο στοιχείο είναι μοναδικής σημασίας

Διαβάστε περισσότερα

Προγραμματισμός του μαθήματος Οικιακής Οικονομίας-Αγωγής Υγείας Επισημάνσεις για Α, Β και Γ Γυμνασίου

Προγραμματισμός του μαθήματος Οικιακής Οικονομίας-Αγωγής Υγείας Επισημάνσεις για Α, Β και Γ Γυμνασίου Προγραμματισμός του μαθήματος Οικιακής Οικονομίας-Αγωγής Υγείας Επισημάνσεις για Α, Β και Γ Γυμνασίου Ο ετήσιος προγραμματισμός πρέπει να ανταποκρίνεται στους Δείκτες Επιτυχίας της κάθε τάξης ξεχωριστά.

Διαβάστε περισσότερα

Ενιαίο Ολοήμερο Δημοτικό χολείο Φοιροκοιτίας χολική Φρονιά 2009-2010 2006-2010

Ενιαίο Ολοήμερο Δημοτικό χολείο Φοιροκοιτίας χολική Φρονιά 2009-2010 2006-2010 Ενιαίο Ολοήμερο Δημοτικό χολείο Φοιροκοιτίας χολική Φρονιά 2009-2010 2006-2010 ΜAΘΗΣΙΚΟ ΠΛΗΘΤΜΟ Κατά τη φετινή χρονιά στο σχολείο φοιτούν 62 παιδιά, 29 αγόρια και 33 κορίτσια. 35 30 25 20 15 10 5 0 ΠΛΗΘΤΜΟ

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους.

Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους. Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πρόβλημα: Κατά την έρευνα αυτή θα εξεταστεί κατά το πόσο οι έφηβοι εκδηλώνονται με βίαιη κ επιθετική συμπεριφορά. Υπόθεση: Υποθέτω ότι οι έφηβοι

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ποιες είναι οι ψυχολογικές Ο όρος «Εξάσκηση Ψυχολογικών Δεξιοτήτων» χρησιμοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας. Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013

Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας. Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013 Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013 Σκοπός τη σημερινής παρουσίασης: αναγνώριση της παρατήρησης ως πολύτιμη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΗ ΤΑΞΗ PECS (PECS CLASSROOM)

ΠΡΟΤΥΠΗ ΤΑΞΗ PECS (PECS CLASSROOM) ΠΡΟΤΥΠΗ ΤΑΞΗ PECS (PECS CLASSROOM) ΠΡΟΤΥΠΗ ΤΑΞΗ PECS (PECS CLASSROOM) Από τον Σεπτέμβριο του 2008 λειτουργεί στην Αθήνα PECS Classroom για παιδιά προσχολικής ηλικίας. Διάρκεια Το πρόγραμμα διαρκεί 11 μήνες

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009)

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το πρόβλημα του λειτουργικού αναλφαβητισμού στην Κύπρο στις ηλικίες των 12 με 15 χρόνων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ A ) & ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ A ) & ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ A ) & ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 29/05/2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: Νεοελληνική Γλώσσα ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ 1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Τι εννοούμε με τον όρο «μαθησιακά αποτελέσματα»; ΓΝΩΣΕΙΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΤΑΣΕΙΣ Ποια είναι τα αναμενόμενα οφέλη από την

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο Πρόγραμμα: Εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο Πρόγραμμα: Εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ΔΙΕΞΑΓΩΓΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΜΕ ΤΙΤΛΟ: «Αξιολόγηση Εκπαιδευτικής Επάρκειας Ανάπτυξη παιδαγωγικών και διδακτικών δεξιοτήτων στη Γενική, Ειδική και Διαπολιτισμική Αγωγή, με έμφαση στην Καινοτομία και

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις Λοΐζος Σοφός Οι 5 φάσεις του διδακτικού μετασχηματισμού 1. Εμπειρική σύλληψη ενός σεναρίου μιντιακής δράσης και χαρτογράφηση της

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45 ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007 ώρα 9.30-14.45 Αμφιθέατρο «Ι. Δρακόπουλος» Κεντρικό κτήριο Πανεπιστημίου Αθηνών (Πανεπιστημίου 30) ΟΡΓΑΝΩΣΗ Συμβουλευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Σκοποί της παρουσίασης Εξέταση των προϋποθέσεων καταλληλότητας των παιχνιδιών σε σχέση με τα προγράμματα Φ.Α. Εισαγωγή στα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ «ΜΕΝΤΟΡΑΣ» ΕΠΙΠΕΔΟ 5, ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ EQF

ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ «ΜΕΝΤΟΡΑΣ» ΕΠΙΠΕΔΟ 5, ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ EQF ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ «ΜΕΝΤΟΡΑΣ» ΕΠΙΠΕΔΟ 5, ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ EQF Πρόγραμμα LLP LDV TOI 12 AT 0015 Συντονιστής προγράμματος: Schulungszentrum Fhnsdrf Εταίροι: University f Gthenburg Municipality f Tjörns

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας»

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» «Πρακτική Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» Ματίνα Στάππα, Οδοντίατρος Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Αθηνών Πάρεδρος Αγωγής Υγείας Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Η εφαρμογή των προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Δρ Αραβέλλα Ζαχαρίου, Συντονίστρια ΠΕ/ΕΑΑ, ΠΙ aravella@cytanet.com.cy zachariou.a@cyearn.pi.ac.cy Ημερίδα: Πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση. Womens Business Gerasimos Tzamarelos, PhD 27 November 2014 Έννοιες Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Tony Attwood Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Το παιδί με σύνδρομο Asperger δεν παρουσιάζει το ίδιο προφίλ συμπεριφοράς και μαθησιακών ικανοτήτων με το παιδί που εμφανίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Χιόνη Μαρία, MSc Προαγωγής & Αγωγής Υγείας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Υπεύθυνη Αγωγής Υγείας Δ. Δ. Ε. Α Αθήνας Αθήνα, 25/11/2014 Χαρακτηριστικά σχολικού

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές Εκπαιδευτικού Λογισμικού για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση

Εφαρμογές Εκπαιδευτικού Λογισμικού για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Εφαρμογές Εκπαιδευτικού Λογισμικού για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Μαρία Καραβελάκη-Καπλάνη, M.Sc. INTE*LEARN Αγν.Στρατιώτη 46 176 73 Καλλιθέα τηλ. 95 91 853, fax. 95 72 098 E-mail: intelrn@prometheus.hol.gr

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση

ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 2009-2010 ΤΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Το Ανοικτό Ίδρυμα Εκπαίδευσης είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Τι είναι Οικολογικά Σχολεία Εγγραφή Εφαρμογή του Προγράμματος Αίτηση Αυτοαξιολόγησης Βράβευση Η Περιβαλλοντική Επισκόπηση των Οικολογικών Σχολείων ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Ξένων Γλωσσών

Κέντρο Ξένων Γλωσσών Κέντρο Ξένων Γλωσσών Αυτή η περίοδος για τους κηδεμόνες των μαθητών/τριών είναι περίοδος σχολαστικής αναζήτησης και έρευνας. Είναι περίοδος άγχους ποιο Κέντρο Ξένων Γλωσσών θα διαλέξουν προκειμένου τα

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Εισηγητές: Μάριος Στυλιανίδης, ΕΔΕ Ανδρέας Θεοδωρίδης, Διευθυντής Σχολείου Ανδρέας Κυθραιώτης, Διευθυντής

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Κωδικός Μαθήματος: ΠΔ1250 Διδάσκων Βασίλης Πανταζής, pantazisv@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο: 1 ο, 2 ο Μονάδες ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα;

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τα κύρια συμπτώματα των παιδιών με ΔΕΠ-Υ είναι η εκδήλωση συμπτωμάτων απροσεξίας, υπερκινητικότητας και/ή παρορμητικότητας σε βαθμό δυσανάλογο

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Τι είναι το PeLe; Το PeLe είναι ένα διαδικτυακό περιβάλλον που ενθαρρύνει την αξιολόγηση στο πλαίσιο της ομότιμης συνεργατικής μάθησης και

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση

Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση Επιβλέπων καθηγητής: ΝΑΣΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΠΑΠΑΓΑΛΟΥ ΑΓΛΑΪΑ Α.Μ: 12514 Τι είναι ο αυτισμός; Είναι μία

Διαβάστε περισσότερα

Κατασκευή Μαθησιακών Στόχων και Κριτηρίων Επιτυχίας: Αξιολόγηση για Μάθηση στην Πράξη

Κατασκευή Μαθησιακών Στόχων και Κριτηρίων Επιτυχίας: Αξιολόγηση για Μάθηση στην Πράξη Κατασκευή Μαθησιακών Στόχων και Κριτηρίων Επιτυχίας: Αξιολόγηση για Μάθηση στην Πράξη Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 25 Απριλίου 2015 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ «ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ- ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ-ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ»

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 ΟΔΗΓΟΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 ΟΔΗΓΟΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 10-2011 ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Το Ανοικτό Ίδρυμα Εκπαίδευσης είναι ένα σύγχρονο εκπαιδευτήριο προσανατολισμένο στην

Διαβάστε περισσότερα

Τι προκαλεί τις τροχαίες συγκρούσεις ανάμεσα στους νέους; Ποιες πρακτικές βοηθούν στην αντιμετώπιση; Γεωργία Παναγιώτου, Ph.D. Πανεπιστήμιο Κύπρου

Τι προκαλεί τις τροχαίες συγκρούσεις ανάμεσα στους νέους; Ποιες πρακτικές βοηθούν στην αντιμετώπιση; Γεωργία Παναγιώτου, Ph.D. Πανεπιστήμιο Κύπρου Τι προκαλεί τις τροχαίες συγκρούσεις ανάμεσα στους νέους; Ποιες πρακτικές βοηθούν στην αντιμετώπιση; Γεωργία Παναγιώτου, Ph.D. Πανεπιστήμιο Κύπρου 1 Περιγραφή της μελέτης ΤΡΟΧΑΙΑ2 Στόχος: Ανασκόπηση διεθνών

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι Εκπαιδευτικών

Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι Εκπαιδευτικών Περιφερειακή Ενότητα Νομού Τρικάλων Δ/ΝΣΗ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΜΕΡΙΜΝΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Θεσμοί της Αυτοδιοίκησης και της κεντρικής Κυβέρνησης φιλικοί στο παιδί Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά του επαγγελματία εκπαιδευτικού

Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά του επαγγελματία εκπαιδευτικού Σαλτερής Νίκος Δρ. Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας Σχολικός Σύμβουλος Δημοτικής Εκπαίδευσης (Π.Ε. 70) Νομαρχίας Πειραιά Αξιολόγηση του διδακτικού έργου και του μαθητή: πρακτική προσέγγιση από την μεριά

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή

Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή Εργαστήρι για την επαγγελματική ζωή Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή 4 0 Θ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο Ν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ ΓΙΑ ΝΑ ΣΥΜΜΕΤΑΣΧΕΤΕ ΕΙΝΑΙ:

ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ ΓΙΑ ΝΑ ΣΥΜΜΕΤΑΣΧΕΤΕ ΕΙΝΑΙ: Θέμα Διαλόγου «Η ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ MENTORING ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» Συντονιστής: Ιωσήφ Φραγκούλης Θέματα για συζήτηση: [Μπορείτε να συμμετάσχετε, στέλνοντας απόψεις, προτάσεις, καλές πρακτικές που

Διαβάστε περισσότερα