Benjamin:

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "skevos@social.soc.uoc.gr Benjamin:"

Transcript

1 ΣΚΕΥΟΣ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ Καθηγητής στο Πανεπιστήµιο Κρήτης Τµήµα Κοινωνιολογίας Κρίση, κριτική και συγκεκριµένη ουτοπία: Το παράδειγµα της εκπαίδευσης Σε ένα πρώτο µέρος της εισήγησης θα γίνει σύντοµη αναφορά στις έννοιες: Κρίση, κριτική και ουτοπία. Η αναφορά αυτή θα βασίζεται στη θέση του Walter Benjamin: «Η παράδοση των καταπιεσµένων µας διδάσκει, ότι η έκτακτη κατάσταση ανάγκης στην οποία ζούµε, αποτελεί τον κανόνα. Πρέπει να οδηγηθούµε προς ένα ορισµό της ιστορίας, ο οποίος να ανταποκρίνεται σε αυτό. Τότε θα στέκεται µπροστά στα µάτια µας ως καθήκον να προκαλέσουµε την πραγµατική έκτακτη κατάσταση ανάγκης.» (Benjamin, 1965, 84). Με σηµείο εκκίνησης αυτή τη θέση θα υποστηρίξουµε ότι η παρούσα κρίση του συνολικού κοινωνικού συστήµατος είναι µια ευκαιρία για αιτήµατα ριζικών αλλαγών που συµπεριλαµβάνουν βεβαίως και την εκπαίδευση. Στόχος της εισήγησης είναι να υπερασπιστεί τη δηµόσια εκπαίδευση και ιδιαίτερα το δηµόσιο Πανεπιστήµιο όχι όπως είναι, αλλά πως θα έπρεπε να είναι, ως χώρο ελεύθερης διακίνησης ιδεών, παραγωγής και διάδοσης γνώσης που έχει µια κοινωνική εντολή: να ασκείται στην και να ασκεί κριτική, να αποκαλύπτει, να διαφωτίζει, να παράγει και να ασκεί πολιτισµό και παιδεία, να συµβάλει στη δηµιουργία ενός άλλου κόσµου, όπου οι άνθρωποι θα δηµιουργούν, θα εκφράζονται ελεύθερα, θα βρίσκουν νόηµα στη ζωή, θα ερωτεύονται, θα ονειρεύονται και θα χαλκεύουν ουτοπίες κοντινές και µακρινές, ενάντια στο σκοταδισµό, τη µεταφυσική, τη θεοκρατία και τις θρησκοληψίες, τον τεχνοκρατισµό, τις ιεραρχήσεις και τους διαχωρισµούς, τις αυταρχικές εξουσίες, το λαϊκισµό, την αλλοτρίωση, τις κοινωνικές ανισότητες και διακρίσεις, τη φτώχεια, τον κοινωνικό αποκλεισµό και τις µισαλλοδοξίες. Εισαγωγικές σκέψεις ΚΡΙΣΗ, ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΟΥΤΟΠΊΑ Στο πρώτο µέρος αυτής της εισήγησης θα γίνει προσπάθεια να αναλύσουµε τις έννοιες της κρίσης, της κριτικής και της ουτοπίας µε στόχο να αναδείξουµε την αναγκαιότητα µιας δηµιουργικής υπέρβασης της κρίσης προς την κατεύθυνση πραγµάτωσης µιας συγκεκριµένης ουτοπίας. Επιτρέψτε µου ωστόσο πριν να προχωρήσω σε αυτό το εγχείρηµα, να σκιαγραφήσω το πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσονται οι παραπάνω έννοιες ως περιεχόµενα, ως φαινόµενα και προοπτική. Ζούµε σε µια εποχή µεγάλων αλλαγών. Ένας µεγάλος µετασχηµατισµός βρίσκεται σε εξέλιξη και ο οποίος, ανεξάρτητα αν πρόκειται για µετανεωτερικότητα, για ένα ανοκλήρωτο πρόγραµµα της νεωτερικότητας, για 1

2 µια κοινωνία των κινδύνων ή για µια κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης, δεν αφήνει τίποτα ανέπαφο. Ούτως ή άλλως η νεοφιλελεύθερη αντίληψη έχει διαδοθεί ανά τον κόσµο δίκην επιδηµίας και απειλεί µε αλλαγή εποχής, αλλαγή παραδείγµατος. Αυτή παράγει και απελευθερώνει τεράστιο δυναµικό από ανασφάλεια, αδυναµία, κοινωνική απένταξη και περιθωριοποίηση, ανεργία, φτώχεια, ανισότητες και ανορθολογικότητα, αποσυλλογικοποίηση, αξατοµίκευση. Νεωτερικότητα (modernity) σηµαίνει κίνηση, αλλαγή, σηµαίνει το εφήµερο, το βιαστικό, το πρόσκαιρο, το καινούριο το οποίο είναι και αµφιλεγόµενο, που είτε ενσωµατώνεται γρήγορα σ αυτό που ήδη υπάρχει και περιφρουρείται, και υπ αυτή την έννοια γίνεται κλασσικό, ή γρήγορα θα εξαφανιστεί (H. Lefebvre, 1978, ) Η συνέχεια (continuity), η οποία σε µια παλιότερη περίοδο θεωρείται ως αξία και σταθερή αλήθεια (Nature does not make any leaps) ανατρέπεται άρδην από τη σύγχρονη αντίληψη της νεωτερικότητας ( Nature does not but make leaps ) καθιερώνοντας έτσι την ασυνέχεια (discontinuity) ως αξίωµα. Ως αποτέλεσµα, έχουµε την έναρξη µιας διαδικασίας αναταραχής, η οποία προχωρεί µαζί µε το χάσµα, την καταστροφή και την ανασφάλεια, µιας διαδικασίας η οποία µετατρέπει τον ακατάστατο κόσµο σε πραγµατικό κόσµο, σε νέα κανονικότητα. Οι αντιφάσεις, η αυτοκαταστροφή, τα διαλυτικά στοιχεία και η παρόρµηση αποτελούν συστατικά της νεωτερικότητας. Η απογοήτευση, η απόρριψη και η παραποίηση αποτελούν µέρος της νεωτερικότητας τόσο, όσο και η διαδικασία καθεαυτή. Οικείες δοµές και κοινότητες αλληλεγγύης, αξίες, συµπεριφορές και στρατηγικές ζωής διαβρώνονται, αποδυναµώνουν και δεν προσφέρουν πλέον καµιά σιγουριά. Αγώνες αιώνων για µια τάξη της δηµοκρατίας, της ελευθερίας, της αλληλεγγύης, της ισότητας και της δικαιοσύνης αµφισβητούνται. Όλα αυτά παγκοσµιοποιούνται και ισχύουν όχι µόνο για τις αναπτυγµένες καπιταλιστικές χώρες και τα µεγάλα αστικά κέντρα, αλλά και για χώρες της περιφέρειας γενικά και ιδιαίτερα για τις αγροτικές και δοµικά µη αναπτυγµένες περιοχές. Στις τελευταίες µάλιστα περιοχές η κατάσταση είναι ακόµη πιο δραµατική, αφού αντιδρούν πολύ αργά έναντι αυτών των αλλαγών και µάλιστα, απροετοίµαστες όπως είναι, αντιδρούν, βασιζόµενες σε παραδοσιακές µορφές συνείδησης και συµπεριφοράς, αµυντικά, εν µέρει µε απόλυτη απόρριψη, εν µέρει µε άκριτη αποδοχή. Σε µια τέτοια µεταβατική φάση από την παράδοση στη νεωτερικότητα διαλύονται παλιές δοµές, αλλά δεν δηµιουργούνται νέες και πάντως όχι αµέσως. Οι υποκειµενικές δοµές είναι βέβαια πιο επίµονες ενάντια σε αλλαγές και βρίσκονται σε σχέση ασύγχρονη, αναντίστοιχη προς τις αντικειµενικές συνθήκες. Η κοινωνική διαδικασία εκσυγχρονισµού οδηγεί στο επίπεδο των σχέσεων ζωής σε φαινόµενα µιας κοινωνικής αλλαγής, που διαλύουν το σχετικά σταθερό και προβλέψιµο σύνθετο παιγνίδι των οικονοµικών, αξιακών και πολιτιστικών κανόνων µε τους υποκειµενικούς τρόπους επεξεργασίας και πρότυπα προσανατολισµού, το οποίο µέχρι τώρα ήταν χαρακτηριστικό για µια συλλογική σχετικά ισχύουσα κατανόηση της κανονικότητας («κανονική» ζωή, «κανονική βιογραφία»). Αυτό σηµαίνει όµως ταυτόχρονα, ότι ένας µεγάλος αριθµός διασυνδέσεων µεταξύ των συνθηκών ζωής και των προτύπων των υποκειµενικών τρόπων ζωής έγινε εφικτός και (τουλάχιστον εν µέρει) κοινωνική πραγµατικότητα. Ο Münchmeier (1992, 134 κ.ε.) µιλάει σε σχέση µε αυτό το φαινόµενο για έναν «πολλαπλασιασµό των προτύπων 2

3 κανονικότητας». Η διάλυση της συλλογικής δεσµευτικότητας του θεσµού της «κανονικής βιογραφίας» συνεπάγεται ταυτόχρονα την «εξατοµίκευση» των προτύπων ζωής. Αυτό σηµαίνει, ότι αυτά θα πρέπει να τύχουν επεξεργασίας, να παραχθούν και να νοµιµοποιηθούν ατοµικά και µάλιστα συγκριτικά πιο έντονα. Αυτό οδηγεί σε µια σειρά από φαινόµενα κρίσης, που θέτουν παραδοσιακές δοµές υπό αµφισβήτηση. Όσο βέβαια οι παραδοσιακές δοµές λειτουργούν ακόµη, είναι αυτές σε θέση να αντιµετωπίζουν τις κρίσεις αποτελεσµατικά, έτσι που να αποφεύγονται οι δραµατικές αρνητικές επιδράσεις. Το γεγονός ότι, όπως υποστηρίζει ο Karl Polanyi (1977, 81 και 64.), «η οικονοµία δεν είναι πλέον ενταγµένη µέσα στις κοινωνικές σχέσεις, αλλά αντίθετα οι κοινωνικές σχέσεις είναι ενταγµένες στο σύστηµα οικονοµίας», οδηγεί αναγκαστικά σε κοινωνικό αποκλεισµό, (δια)σπά τις διανθρώπινες σχέσεις και απειλεί το φυσικό ζωτικό χώρο του ανθρώπου µε εξαφάνιση. Η υποστασιοποίηση της οικονοµίας και της αγοράς και η αναβίβασή τους σε υπέρτατες αξίες καθ εαυτές εγκλωβίζει τις ανθρώπινες κοινωνίες σε ένα φαύλο κύκλο που παίρνει διαστάσεις τραγωδίας που φαντάζει αναπόφευκτη και νοµοτελειακή. Επιτρέψτε µου να αφήσω τον Walter Benjamin να µας µιλήσει για αυτό το πρόβληµα µε τον δικό του µοναδικό τρόπο όπως το περιγράφει στις Geschichtsphilosophische Thesen (Ιστορικοφιλοσοφικές Θέσεις) µε τον τίτλο Angelus Novus όπου αναδεικνύει τις δραµατικές συνέπειες που επαπειλεί η τυφλή πίστη στην κυρίαρχη αντίληψη περί προόδου και δείχνει την κατεύθυνση της αναγκαίας κριτικής και σήµερα: «Υπάρχει ένας πίνακας του Klee που λέγεται Angelus Novus. Ένας άγγελος είναι απεικονισµένος, ο οποίος φαίνεται, ως εάν να είναι έτοιµος να αποµακρυνθεί από κάτι προς το οποίο έχει καθηλώσει το βλέµµα του. Τα µάτια του είναι ορθάνοιχτα, το στόµα του είναι ανοιχτό και τα φτερά του είναι ολάνοιχτα. Ο άγγελος της ιστορίας θα πρέπει να είναι έτσι. Έχει γυρισµένο το πρόσωπο προς το παρελθόν. Εκεί που παρουσιάζεται µπροστά µας µια αλυσίδα από γεγονότα, εκεί βλέπει αυτός µόνο καταστροφή, η οποία συσσωρεύει ανεξάρτητα ερείπια επί ερειπίων και τα εκσφενδονίζει µπροστά στα πόδια του. Θα ήθελε να σταµατήσει για µια στιγµή, να ξυπνήσει τους νεκρούς και να συµµαζέψει τα θρύψαλα. Αλλά µια καταιγίδα φυσάει από τον παράδεισο, η οποία βρίσκει τα φτερά του και είναι τόσο δυνατή, έτσι που να µην µπορεί πλέον ο άγγελος να κλείσει τα φτερά του. Αυτή η καταιγίδα τον ωθεί ασταµάτητα προς το µέλλον, προς το οποίο έχει γυρισµένα τα νότα του, ενώ ο σωρός των ερειπίων υψώνεται µέχρι τον ουρανό. Αυτό που ονοµάζουµε πρόοδο, είναι η καταιγίδα.» (Benjamin, 1965, 84) Κρίση ως κίνδυνος και ως ευκαιρία Η έννοια της κρίσης χρησιµοποιείται ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια σχεδόν σπάταλα και σε διάφορες και διαφορετικές καταστάσεις και περιπτώσεις. Στο δηµόσιο, πολιτικό και καθηµερινό λόγο οι κρίσεις θεωρούνται αναπόφευκτες και προσωρινές και κατανοούνται ως ατυχήµατα και δυσλειτουργίες που συνήθως αποδίδονται σε απρόβλεπτες εξελίξεις γενικώς και αορίστως. Ακολουθούν δε εκκλήσεις για συµβολή όλων, υποµονή και ψυχραιµία για να βγούµε από την εκάστοτε κρίση. Στο µικροεπίδεδο η ευθύνη αποδίδεται κυρίως στα ίδια τα θύµατα που έτσι µετατρέπονται σε θύτες, όπως π.χ. για την ανεργία, τη φτώχεια, τη µιζέρια του εκπαιδευτικού συστήµατος, τις 3

4 κοινωνικές ανισότητες κλπ., υπεύθυνοι καθίστανται οι άνεργοι, οι φτωχοί, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί κλπ. Εξάλλου χρησιµοποιούνται όλες αυτές και οι επαπειλούµενες κρίσεις ως µέσο πειθάρχησης, υπακοής και συµβιβασµού. Με τον τρόπο αυτό απαλλάσσεται η πολιτική, τα κυρίαρχα συµφέροντα και η ταξική οργάνωση της κοινωνίας. Το εύλογο ερώτηµα, όσο κι αν ακούγεται απλοϊκό, είναι: τότε τι απέµεινε ως αρµοδιότητα της πολιτικής; Κι αν έτσι έχουν τα πράγµατα, προς τι ακόµη η πολιτική; Ενώ αυτές οι κρίσεις κατανοούνται συνήθως ως καταστροφή, αποδιοργάνωση και απειλή, που «όλοι οφείλουµε να συστρατευθούµε για την αντιµετώπισή τους», µπορούν αυτές επίσης να κατανοηθούν ως ευκαιρία για την προώθηση της ιδέας για µια συγκεκριµένη ουτοπία. Ο κοινωνικός µετασχηµατισµός συνδέεται εξάλλου πάντα µε κρίσεις (Παπαϊωάννου, 1994, 15 κ.ε.). Όπως έγραψε και ο Walter Benjamin στις Geschichtsphilosophische Thesen (Ιστορικοφιλοσοφικές θέσεις): «Η παράδοση των καταπιεσµένων µας διδάσκει ότι η εξαιρετική κατάσταση στην οποία ζούµε, αποτελεί τον κανόνα. Θα πρέπει να οδηγηθούµε σε µια έννοια της ιστορίας που να ανταποκρίνεται σε αυτό. Τότε θα αναχθεί σε καθήκον µας η επιβολή της πραγµατικής εξαιρετικής κατάστασης.» (Benjamin, 1965, 84) Παρ όλο που η κρίση θεωρείται κάτι το ξαφνικό, έντονο και προσωρινό, µπορούµε να διαπιστώσουµε ότι η ανθρώπινη ιστορία είναι γεµάτη από αλληλοδιαδεχόµενες και αλληλοσυνδεόµενες κρίσεις. Ανεξάρτητα από το που οφείλεται αυτό, η «κατάσταση κρίσης» έχει αποκτήσει µια εµµονή και µονιµότητα. Η κρίση, είτε θεωρείται αυτή ως µια νοµοτελειακά αναγκαστική και µεταφυσικά επενδεδυµένη αποκάλυψη, είτε ως συνεπές αποτέλεσµα ενός ιστορικά συγκεκριµένου κοινωνικού σχηµατισµού, δηλαδή του βιοµηχανικού καπιταλισµού, φώλιασε σε µας και απειλεί να γίνει κανονικότητα της ζωής µας. Ως συστατικά στοιχεία του βιόκοσµου και της εµπειρίας των ανθρώπων µπορούν οι κρίσεις να προκαλέσουν αντιδράσεις και αντιστάσεις, οι οποίες έχουν ως αποτέλεσµα είτε την υπέρβαση - µετασχηµατισµό και/ή κάθαρση των καταστάσεων κρίσης - είτε µια αµυντική, παθητική στάση. «Αλλά όπου υπάρχει κίνδυνος, µεγαλώνει και η δυνατότητα σωτηρίας» (Hölderlin). Στην ουσία της κρίσης βρίσκεται το γεγονός ότι µια απόφαση έπρεπε να έχει ληφθεί, αλλά ακόµη εκκρεµεί. Ανοιχτό µένει επίσης το ερώτηµα ποια θα είναι η απόφαση. Η γενικευµένη ανασφάλεια σε µια κρίσιµη κατάσταση διαπερνάται από κάτι το ασφαλές, ότι άγνωστο πότε, αλλά όµως σίγουρα, ακαθόριστα πως, αλλά σίγουρα βρισκόµαστε µπροστά σε ένα τέλος της κρίσιµης κατάστασης. Η πιθανή λύση µένει ακαθόριστη, αλλά το ίδιο το τέλος όµως, δηλαδή ένας µετασχηµατισµός των υπαρχουσών κοινωνικών σχέσεων απειλητικός και προκαλώντας φόβο ή ευκταίος και γεµάτος ελπίδες µένει για τον άνθρωπο ασαφής, ακαθόριστος. Η κρίση απευθύνει το ερώτηµα στο ιστορικό µέλλον (Kosselek, 1973, 105). Αξίζει να αναφέρουµε εδώ ότι ήδη ο Ιπποκράτης, ο Κώος ( π.χ.) πριν από περίπου 2500 χρόνια χρησιµοποίησε την έννοια κρίσις (Ιπποκράτης, 1992) σε σχέση µε την ιατρική. Ο Ιπποκράτης συµπεριλάµβανε στην ιατρική έννοια της κρίσεως στοιχεία που είναι ιδιαίτερα χρήσιµα για µια κοινωνιολογική έννοια της κρίσης: Η κρίση εµφανίζεται πάντα, όταν κατά τη διάρκεια µιας αρρώστιας υπάρχει µια αποφασιστική µεταβολή που µπορεί να οδηγήσει σε πλήρη ίαση, σε κώµα ή στο θάνατο (Starm, 1973, 53). Αυτό σηµαίνει ότι σε περίπτωση κρίσης δεν έχει ειπωθεί ακόµα η τελευταία λέξη. Είναι η στιγµή στην οποία συνυπάρχει ο κίνδυνος µε την ελπίδα. 4

5 Κριτική Ανεξάρτητα από το εάν αντιλαµβανόµαστε την κρίση ως θετική δυνατότητα υπέρβασης κρίσιµων καταστάσεων ή ως απειλή ενάντια σε υπάρχουσες και θετικά αξιολογούµενες καταστάσεις και προσπαθούµε να την αποτρέψουµε, χρειαζόµαστε κριτική. Από την έννοια κρίνειν προέρχονται οι έννοιες κρίσις, κριτική, κρίσιµος, κριτήριον, κριτής κλπ. Κρίνειν σήµαινε αρχικά αξιολογώ, εκτιµώ, ερευνώ, αποφασίζω, κρίνω (ασκώ κριτική), αποφαίνοµαι, υποψιάζοµαι, φρονώ, υποθέτω, νοµίζω, σχολιάζω. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, ωστόσο, εµπεριέχεται µια συστηµατική θεµελίωση στη βάση κριτηρίων και µια αγωνιστική, προσανατολισµένη προς τη διένεξη στιγµή. Αναλογικά µε τα παραπάνω κρίσις σηµαίνει αφενός αξιολόγηση, ετυµηγορία, τοποθέτηση/θέση, εκτίµηση, διερεύνηση, απόφαση, απόφανση, γνώµη, ικανότητα κρίσης, ευθυκρισία, δικαστική απόφαση, και αφετέρου κίνδυνο, κορύφωση δυσµενούς στιγµής, µια ακραία, οριακή στιγµή, που τοποθετείται άµεσα πριν από ένα ριζοσπαστικό, ανατρεπτικό γεγονός, του οποίου η ανάπτυξη και η τελείωση προκαλεί µια εντελώς νέα κατάσταση. Η κρίση και η κριτική δεν είναι µόνο, όπως ήδη αναφέραµε ετυµολογικά συγγενείς. Η κρίση και η κριτική συνυπήρχαν ανέκαθεν, έχουν κάτι κοινό, µια «αυθεντική σχέση» (Boris Buden). Μια πράξη κριτικής εµπεριέχει σχεδόν απαραίτητα τη συνείδηση της κρίσης και η διάγνωση της κρίσης εµπεριέχει ως απαραίτητη προϋπόθεση την κριτική. «Το να πούµε ότι κάτι βρίσκεται σε κρίση, σηµαίνει προ πάντων, να πούµε ότι αυτό είναι παλιό, ότι δεν δικαιούται πλέον να υπάρχει και θα πρέπει να αντικατασταθεί µε κάτι το νέο. Η κριτική δεν είναι τίποτε άλλο από µια πράξη αυτής της απόφανσης, της εκτίµησης» (Boris Buden). Μια παρόµοια σκέψη εξέφρασε πολύ πριν ο Brecht, όταν έγραψε: αυτό που έχει σηµασία δεν είναι να κρεµιόµαστε σφικτά από την παλιά καλή εποχή, αλλά από τη κακή νέα. Η κριτική - και ανεξάρτητα από το πόσο συγκαλυµµένα αντιουτοπιστική φαίνεται να είναι αφού το αντικείµενό της είναι εξάλλου πάντα το υπάρχον είναι διαποτισµένη µε την ουτοπία ως εσωτερικό κίνητρο, ενώ η κρίση είναι η πρακτική αυτοκριτική του υπάρχοντος. «Η σχέση σηµασίας µεταξύ κρίσης και κριτικής δεν εξαφανίστηκε ιστορικά ποτέ. Γι αυτό θα πρέπει κάθε έννοια της κρίσης να µένει συνδεδεµένη µε µια έννοια της κριτικής.» (Becker & Jahn, 1989, 6) Η συνείδηση της κρίσης µπορεί µόνο διαµέσου της κριτικής να αποκτήσει ιδιαίτερη σηµασία για τη δράση, έτσι που να γίνει δυνατόν να κατανοηθεί η κρίση ως ευκαιρία. Υπό αυτή την έννοια ο ρόλος της κριτικής επιστήµης και της διανόησης δεν είναι η τεχνοκρατική, συστηµική αντιµετώπιση και διαχείριση της κρίσης, αλλά αντίθετα η πρόκληση κρίσεων διαµέσου της κριτικής, ακόµη και εκεί που δεν υπάρχουν. Όλες οι µεγάλες ιδέες και πράξεις, επιστηµονικές, πολιτιστικές και πολιτικές, που υπερβαίνουν τα δεδοµένα και οδηγούν σε ριζικές αλλαγές, προκαλούν κρίσεις. Η κρίση µπροστά στην οποία βρισκόµαστε όχι µόνο δεν αλλάζει το ρόλο του διανοούµενου, του πραγµατικού πολιτικού και του κάθε κριτικά σκεπτόµενου πολίτη, αντίθετα µάλιστα τον κάνει πιο επιτακτικό και αναγκαίο. Κατά τον Umberto Eco, ο οποίος αποδεχόµενος την ελληνική κλασική έννοια της κρίσης, διακρίνει την αρνητική της σηµασία από τη θετική, «ο διανοούµενος υποχρεούται, σε αντίθεση µε τον πολιτικό, να παράγει κρίσεις 5

6 ακόµη και εκεί που δεν υπάρχουν. Κάθε εφεύρεση στο πεδίο των φυσικών και των ανθρωπιστικών επιστηµών, µια επιστηµονική επανάσταση, η οποία καταρρίπτει, περιθωριοποιεί ή αντικαθιστά µέχρι τώρα ισχύουσες αρχές ή επιστηµονικά παραδείγµατα, προκαλεί κρίση. Κάθε δηµιουργικός Λόγος (Diskurs) ακόµη κι αν είναι ένα ποίηµα, ένα φιλµ, ένας µεταφυσικός στοχασµός, προκαλεί κρίση, αφού ερµηνεύει τον κόσµο µε ένα πρωτόγνωρο τρόπο Το καθήκον του δεν είναι η νοµιµοποίηση αυτού που υπάρχει Γι αυτό δεν επιτρέπεται ο πολιτικός να απαιτεί από το διανοούµενο, να θεραπεύσει την κρίση Ο διανοούµενος, ακόµη και όταν είναι πολιτικά στρατευµένος, δεν αποτελεί την γκάιντα της επανάστασης (και πολύ λιγότερο της αντεπανάστασης/της παλινόρθωσης). Ρωτήστε µας, εάν θέλετε, για τα αίτια της κρίσης. Αλλά µην απαιτείτε από µας καµιά συνταγή, γιατί όλοι οι άρρωστοι και όχι µόνο οι κατά φαντασία ασθενείς, είναι συνεργάτες της αρρώστιας τους. Προκαλέστε µας καλλίτερα να παράγουµε κρίσεις, κρίσεις, περισσότερες κρίσεις, µε την έννοια της κριτικής, της εκτίµησης, της υποψίας, της ανησυχίας, της ερµηνείας και της διένεξης.» (Eco, 1983) Αυτό προϋποθέτει την κατανόηση, ότι όταν µας µιλούν για κρίσεις τις οποίες, τάχα στο τέλος θα τις υπερβούµε, µας εγκλωβίζουν σε µια αυταπάτη (Forrester, 1997, 8). Η οικονοµική ανάπτυξη, όπως όλα δείχνουν, δεν έχει αντίστοιχη αυξητική επίδραση στην απασχόληση, ούτε στο επίπεδο ζωής όλων. Εξάλλου, «καµιά πρόοδος του κόσµου δεν επιτρέπει να αγνοηθεί ότι σε απόλυτους αριθµούς ποτέ, ποτέ πριν επί της γης τόσο πολλοί άνδρες, γυναίκες και παιδιά δεν ήταν σκλάβοι, πέθαναν από πείνα ή θανατώθηκαν.» (Derrida, 1996,139) Όλες αυτές οι κρίσεις περιέργως δεν µετατρέπονται σε µια συνείδηση της κρίσης. Το γεγονός ότι µια ολόκληρη εποχή βιώνεται ως εποχή κρίσης φαίνεται να µην αρκεί. Αυτό που χρειαζόµαστε επιπλέον είναι η συνείδηση ότι το υπάρχον έφτασε στο τέλος του, δεν λειτουργεί και πρέπει να αντικατασταθεί µε κάτι νέο. Η συνείδηση της κρίσης µπορεί µόνο διαµέσου της κριτικής να αποκτήσει ιδιαίτερη σηµασία για τη δράση, έτσι που να γίνει δυνατόν να κατανοηθεί η κρίση ως ευκαιρία. Το πρόβληµα σήµερα είναι ότι οι έννοιες κρίση και κριτική έχουν ξεχαστεί ή παραφθαρεί και αυτό που υπάρχει είναι µια κρίση της κριτικής. Η έννοια της κρίσης στην κλασική νεωτερικότητα, η οποία χαρακτηριζόταν από µεγάλη αισιοδοξία, σήµαινε µια περίοδο µεταµόρφωσης, µεταβολής (Immanuel Wallerstein) που σίγουρα εµπεριείχε κινδύνους, αλλά έδινε αφορµή για αλλαγές και συνδέονταν µε ελπίδες και προοπτικές. Η σηµερινή κατανόηση της κρίσης δεν σηµαίνει τίποτε άλλο πέρα από καταστροφή. Καµιά υπόσχεση, παρά µόνο απώλεια, καµιά µετάβαση σε κάτι καλλίτερο, παρά µόνο κατάρρευση. Ο Bertolt Brecht και ο Walter Benjamin είχαν σχεδιάσει στις αρχές της δεκαετίας του 30 την έκδοση ενός περιοδικού µε τίτλο Krise und Kritik, κρίση και κριτική, που όµως λόγω των πολιτικών εξελίξεων δεν πραγµατοποιήθηκε ποτέ. Στον πρόλογο που είχαν γράψει, ανέφεραν ως σκοπό και καθήκον του περιοδικού: «Να διαπιστώσει την κρίση ή να την προκαλέσει και µάλιστα µε τα µέσα της κριτικής». Ως τίτλο δε του πρώτου τεύχους είχε προτείνει ο Bertolt Brecht: Το καλωσόρισµα της κρίσης. Αυτό ακούγεται σήµερα το λιγότερο περίεργο. Οι κριτικές εκτιµήσεις, η αποκάλυψη των κακώς κειµένων δεν αρκούν από µόνες τους, αλλά απαιτούν δράση. Η κριτική και ερµηνεύει και αλλάζει τον 6

7 κόσµο. Στην έννοια της κριτικής εµπεριέχεται από τη µια η διάκριση, ο διαχωρισµός και η διαλογή και από την άλλη τόσο η ανάγκη για απόφανση όσο και αυτή για απόφαση. Η κριτική είναι η τέχνη της κρίσης, µε την έννοια της εκτίµησης, της οποίας στόχος είναι να θέτει ερωτήµατα σχετικά µε ένα φαινόµενο ή κατάσταση ως προς την γνησιότητα ή την αλήθεια, την ορθότητα, την εγκυρότητα ή την οµορφιά, έτσι που µε τη βοήθεια της κερδισµένης (διά)γνωσης να οδηγηθεί κανείς στην εκτίµηση, την απόφαση. Στη διαδικασία της κριτικής διαπιστώνεται και ξεχωρίζει το γνήσιο από το νοθευµένο, το αληθές από το αναληθές, το ωραίο από το άσχηµο, το δίκαιο από το άδικο, το καλό από το κακό (Kosselek, 1973, 86). Με αυτά που υποστηρίξαµε πιο πάνω δεν σηµαίνει ότι κριτική δικαιούται να κάνει µόνο αυτός που έχει να προτείνει κάτι καλύτερο στη θέση αυτού στο οποίο ασκεί κριτική. Σε σχέση µε αυτό παρατηρεί ο Theodor Adorno: ιαµέσου της υποχρέωσης του θετικού αποδυναµώνεται εκ των προτέρων η κριτική και χάνεται η οξύτητά της. Αφού και η απλή ακόµη διάγνωση και συγκεκριµενοποίηση του λανθασµένου αποτελεί ήδη ένα δείκτη του σωστού, του καλύτερου. Ας κρατήσουµε σε αυτό το σηµείο, ότι η πολιτική, εκτός από τη διαχείριση των καθηµερινών υποθέσεων, έχει µια κοινωνική εντολή: να ασκεί κριτική, να αποκαλύπτει, να διαφωτίζει, να παράγει και να ασκεί πολιτισµό και παιδεία, να συµβάλει στη δηµιουργία ενός άλλου κόσµου, όπου οι άνθρωποι θα δηµιουργούν, θα εκφράζονται ελεύθερα, θα βρίσκουν νόηµα στη ζωή, θα ερωτεύονται, θα ονειρεύονται και θα χαλκεύουν ουτοπίες κοντινές και µακρινές, ενάντια στο σκοταδισµό, τη µεταφυσική, τη θεοκρατία και τις θρησκοληψίες, τον τεχνοκρατισµό, το λαϊκισµό, την αλλοτρίωση, τις κοινωνικές ανισότητες και διακρίσεις, τη φτώχεια, τον κοινωνικό αποκλεισµό και τις µισαλλοδοξίες. Παρέκβαση: Ηθική και πολιτική Ας µου επιτραπεί σε αυτό το σηµείο µια µικρή παρέκβαση αναφορικά µε τη σχέση µεταξύ ηθικής και πολιτικής χρησιµοποιώντας τα λόγια του γερµανού ιστορικού Reinhart Kosselek από το magnus opum του Kritik und Krise, Κριτική και Κρίση. «Ο αστός, ως υποταχτικός του παντοδύναµου Κυρίου, Αφέντη και ουσιαστικά πολιτικά ανίσχυρος, αυτοκατανοούνταν ως ηθικός, εύρισκε την υπάρχουσα εξουσία, κυριαρχία ως παντοδύναµη και την κατηγορούσε αντίστοιχα ως ανήθικη, µε το να µην είναι πλέον σε θέση να αντιληφθεί αυτό που στον ορίζοντα της ανθρώπινης περατότητας φαίνεται σαφές. ιαµέσου του διαχωρισµού της ηθικής από την πολιτική είναι αναγκαστικό να αποξενωθεί η ηθική από την πολιτική πραγµατικότητα. Αυτό εκδηλώνεται στο γεγονός ότι αυτή υπερπηδά την απορία του Πολιτικού. Η ηθική η οποία δεν µπορεί να ενσωµατώσει την πολιτική είναι αναγκασµένη, αφού στέκεται στο κενό, να κάνει την ανάγκη αρετή. Αποξενωµένη η ηθική από την πραγµατικότητα, βλέπει στην περιοχή του πολιτικού ένα ετερόνοµο προσδιορισµό, ο οποίος θεωρείται ως εµπόδιο για την αυτονοµία της. Ως επακόλουθο θεωρεί αυτή η ηθική, ότι θα µπορούσε, στο µέτρο και στο βαθµό που αυτή ανέρχεται στο ύψος του προσδιορισµού της, να εξαφανίσει εντελώς από προσώπου γης την απορία του Πολιτικού. Το γεγονός ότι η πολιτική είναι το µοιραίο, όχι βέβαια µε την έννοια ενός τυφλού πεπρωµένου, αυτό δεν έγινε κατανοητό από τους διαφωτιστές. Η προσπάθειά τους, διαµέσου της φιλοσοφίας της ιστορίας να 7

8 αρνηθούν την ιστορική πραγµατικότητα, «να καταπιέσουν και να απωθήσουν» το Πολιτικό, έχει κατά βάση ουτοπικό χαρακτήρα. Η κρίση, η οποία ενεργοποιείται διαµέσου της διαδικασίας, την οποία προκαλεί η προσπάθεια της ηθικής ενάντια στην ιστορία, παραµένει διαρκής, όσο η ιστορία αποξενώνεται ιστορικο-φιλοσοφικά. Εδώ πρόκειται για µια αλληλεξάρτηση µεταξύ Κρίσης και φιλοσοφίας της ιστορίας. Ο ουτοπισµός κατά τον 18 ο αιώνα αναδείχθηκε µέσα από µια διαταραγµένη σχέση προς την πολιτική, η οποία προκλήθηκε από ιστορικά αίτια, αλλά καθιερώθηκε ιστορικοφιλοσοφικά. Κάτω από τα διασταυρούµενα πυρά της κριτικής, η τότε επίκαιρη πολιτική όχι µόνο αποδυναµώθηκε, αλλά εντός της ίδιας διαδικασίας εγκατάλειψε η πολιτική το καθήκον της ως διαρκής προσπάθεια στην καθηµερινή ύπαρξη των ανθρώπων και µετετράπη σε διαδικασία κατασκευής µελλοντικών ουτοπιών. Η πολιτική δοµή του απολυταρχικού κράτους και η ανάπτυξη του ουτοπισµού αποτελούν µια σύνθετη διαδικασία µε την οποία αρχίζει η πολιτική κρίση στο παρόν.» (Kosselek, 1973, 8 κ.ε.) Για µια συγκεκριµένη ουτοπία Ουτοπικά αντισχέδια ενάντια στις κυρίαρχες σχέσεις και κριτική σε υπάρχουσες κοινωνικές τάξεις πραγµάτων µας είναι γνωστές από όλους τους αιώνες, ενώ ουτοπία και κριτική ήταν φορές που βρίσκονταν σε άµεση σχέση και φορές που υπήρξαν χωριστά. Κατά κανόνα δεν µπορούµε να µάθουµε πολλά από αυτά τα ουτοπικά σχέδια, επειδή όλα αυτά αντιµετώπιζαν κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες δεν συγκρίνονται µε τις δικές µας. ιαφορετική είναι η περίπτωση του Karl Marx, ο οποίος ανέλυσε και άσκησε κριτική εκείνων των κοινωνικών σχέσεων κάτω από τις οποίες υποφέρουν οι άνθρωποι ακόµα σήµερα. Η συζήτηση εποµένως σήµερα για τη σχέση ουτοπίας και κριτικής δεν µπορεί παρά να ακουµπήσει πάνω στο έργο του Karl Marx. Ο Karl Marx ωστόσο φαίνεται να ήταν ενάντια στους ουτοπιστές της εποχής του. Ήταν ενάντια σε ουτοπίες που αφαιρούσαν από την πραγµατικότητα και παρέπεµπαν σε ένα απώτερο άγνωστο µέλλον ή ενάντια σε ουτοπικά σχέδια που περιορίζονταν σε ένα πείραµα χωρίς θίγουν τις συνολικές κοινωνικές σχέσεις. «Η απελευθέρωση», έγραφε στην Εισαγωγή της Κριτικής της Εγελιανής Φιλοσοφίας του ικαίου, «είναι µια ιστορική πράξη και όχι µια πράξη σκέψης». Και λίγο αργότερα στην Γερµανική ιδεολογία γράφει µε έµφαση: «Ο κοµµουνισµός δεν είναι ένα ιδανικό προς το οποίο θα πρέπει να προσανατολίζεται η πραγµατικότητα». Και συνεχίζει: «Εµείς ονοµάζουµε κοµµουνισµό την πραγµατική κίνηση, η οποία αίρει την τωρινή κατάσταση. Οι προϋποθέσεις αυτής της κίνησης προέρχονται από την τώρα υπάρχουσα προϋπόθεση». Αν ως «Ουτοπία» θεωρήσουµε κάθε απόπειρα για να υπερβούµε τα δεδοµένα, κάθε προσπάθεια για να αµφισβητήσουµε την υπάρχουσα πραγµατικότητα µε τις ατέλειές της και να σκεφτούµε κάτι που τοποθετείται πέρα από αυτήν και την υπερβαίνει, τότε πρέπει να αξιολογήσουµε θετικά την ουτοπία ως έκφραση µιας σταθερής τάσης του ανθρώπου να υπερβαίνει βελτιωτικά τον εαυτό του και τα όριά του. Με αυτή την έννοια, η ουτοπική σκέψη µετατοπίζει διαρκώς τα ίδια τα όρια αυτού που γίνεται δεκτό ως δυνατό ή ακόµη και ως νοητό. Η ουτοπική σκέψη συγκρούεται µε την ρεαλιστική, στο βαθµό που θεωρεί ότι η αλλαγή, η βελτίωση του υπάρχοντος στηρίζεται σε στόχους, άρα και κριτήρια που βρίσκονται πέραν του υπάρχοντος και 8

9 προβάλλονται στο µέλλον. εν µπορείς να αλλάξεις το υπάρχον επικαλούµενος ως κριτήριο βελτίωσης αυτό που θέλεις να αλλάξεις. Η ουτοπία τοποθετείται στο µέλλον και αποτελεί τον τόπο του άγνωστου µέσα σε αυτό, τον τόπο µιας αναγεννηµένης, βαθιάς ελπίδας, που υπάρχει ωστόσο δυνάµει εντός του υπάρχοντος, ως ένα Όχι-Ακόµη (Bloch, 1923, 253). Ο Ernst Bloch υπογράµµισε το γεγονός ότι η δεδοµένη πραγµατικότητα ποτέ δεν ικανοποιεί πλήρως το υποκείµενο, και από αυτή την άποψη δεν είναι «αληθινή». Η αλήθεια προς την οποία τείνει το υποκείµενο, όταν φαντάζεται και επιθυµεί ζωηρά αυτό που του λείπει, δεν είναι δεδοµένη, αλλά είναι ουτοπία που υπερβαίνει το παρόν προς την κατεύθυνση του µέλλοντος. Η ουτοπική σκέψη µπορεί να ανακαλύψει ίχνη του µέλλοντος στο παρελθόν. ιακρίνεται ωστόσο από την καθαρή φαντασιοπληξία στον βαθµό που µεσολαβεί διαλεκτικά µε αυτό που προτίθεται να υπερβεί, δηλαδή συνδέεται οργανικά µε τις υπαρκτές τάσεις και δυναµικές που δρουν στο παρόν, όπως δίδαξε ο Marx. Από αυτή την άποψη είναι, σύµφωνα µε τον Ernst Bloch, συγκεκριµένη ουτοπία, δηλαδή µια υπαρκτή ιστορική δυνατότητα. Στο επίκεντρο της ουτοπικής σκέψης τοποθετείται εποµένως η έννοια της µεσολάβησης, η οποία είναι αναγκαία για να εγγραφεί το ουτοπικό στοιχείο στο εσωτερικό των αντιφάσεων που παρουσιάζει η πραγµατικότητα και να συνδεθεί µε την υπαρκτή κίνηση της ιστορίας. Με δεδοµένο το ριζικό κοινωνικό µετασχηµατισµό, που µας βάζει προ αλλαγών στο επίπεδο θεσµών που αφορούν στην οικονοµία, την πολιτική, τον πολιτισµό, τις κοινωνικές σχέσεις και τα κοινωνικά προβλήµατα, φαίνεται µια οικονοµία της αλληλεγγύης, οικολογικά, κοινωνικά και πολιτιστικά συµβατή να είναι όχι µόνο λογική και αυτονόητη, αλλά και κάτω από τις σηµερινές συνθήκες, η µόνη εφικτή και επείγουσα απάντηση στα επαπειλούµενα και συσσωρευµένα κοινωνικά προβλήµατα, και ιδιαίτερα αυτά του κοινωνικού αποκλεισµού και της ανεργίας. Ιδιαίτερα σε επίπεδο τοπικών κοινωνιών οι µεταβολές αυτές προσλαµβάνουν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα, αφού έρχονται να αµφισβητήσουν δοµές, θεσµούς, διαδικασίες και πρακτικές µε µεγάλη σταθερότητα εδώ και αιώνες. Η οικονοµία π.χ. µε καθαρά οικογενειακό και ανταλλακτικό χαρακτήρα τείνει να ενταχθεί πλήρως στη λεγόµενη ελεύθερη καπιταλιστική αγορά, ενώ ταυτόχρονα διαδικασίες αστικοποίησης και εξατοµίκευσης έχουν αλλάξει ριζικά τη δοµή, τη λειτουργία και το χαρακτήρα της οικογένειας. Όλες οι κοινοτιστικές και συλλογικές δοµές και πρακτικές παρουσιάζουν χαρακτηριστικά διάλυσης και θρυµµατισµού. Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία φαίνεται η ανθρώπινη εργασία όχι µόνο να µην είναι απαραίτητη για την οικονοµική ανάπτυξη, αλλά να είναι και εµπόδιο. Για τα άτοµα οι συνέπειες αυτών των ριζικών αλλαγών, όπως ανεργία, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισµός, όχι µόνο είναι συνδεδεµένες µε πρωτόγνωρες ανασφάλειες των προσδοκιών σχετικά µε τις προοπτικές και τα σχέδια ζωής τους, αλλά επιδρούν δραµατικά στην ψυχική υγεία των ανθρώπων και διαβρώνουν την κοινωνική αλληλεγγύη. Οι κοινωνικές και οικονοµικές πολώσεις µεταξύ και εντός των πόλεων και των περιφερειών, όπως και η εµφάνιση συσσωρευµένων προβληµάτων σε ορισµένα τµήµατα των πόλεων και των περιφερειών, έχουν φτάσει σε ένα δραµατικό σηµείο. Απογοήτευση, φόβος, παραίτηση, απόσυρση και άσκοπη βία είναι αντιδράσεις που γίνονται αντιληπτές στο πλαίσιο της κοινότητας. Για όλο και περισσότερους ανθρώπους τίθεται το ερώτηµα για µια βιογραφική προοπτική 9

10 και για τη δυνατότητα κατοχύρωσης της ύπαρξης από τη δική τους και µόνο δυνατότητα. Οι κοινωνίες καλούνται να απαντήσουν στο ερώτηµα της κοινωνικής ενσωµάτωσης των ανθρώπων, τους οποίους φαίνεται να µην χρειάζεται πλέον η παγκοσµιοποίηση. Το γεγονός αυτό έχει συνέπειες για την κατανόηση του κράτους δικαίου και ευηµερίας. Όταν άνθρωποι και ολόκληρες περιοχές δεν είναι πλέον απαραίτητες για την οικονοµική ανάπτυξη, µπορούν και πρέπει να βρεθούν σε αυτές τις κοινωνικές κοινότητες άλλοι, εναλλακτικοί δρόµοι. Η κοινωνική πολιτική που στόχο είχε την εξασφάλιση κανονικών σχέσεων εργασίας για όλους και συνδεόταν µε την προσπάθεια να εξαλειφθούν οι κίνδυνοι κοινωνικής απένταξης και περιθωριοποίησης έχει χάσει τη βάση και τη λειτουργία της. Πολύ περισσότερο µάλιστα η ευθύνη για τέτοια φαινόµενα αποδίδεται στα ίδια τα άτοµα. Με αυτή τη λογική τα θύµατα γίνονται θύτες. Αυτό συµβαίνει τη στιγµή που για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία το ύψος και ο ρυθµός αύξησης της παραγωγικότητας έχουν φτάσει σε τέτοιο σηµείο που θα µπορούσαν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες των ανθρώπων σε όλο τον πλανήτη. Αυτό το όνειρο ωστόσο µετατρέπεται στο αντίθετό του, αφού η παραγωγικότητα της απενταγµένης από την κοινωνία οικονοµίας δεν στοχεύει πλέον στην ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών, αλλά έχει γίνει αυτοσκοπός. Οι άνθρωποι στις βιοµηχανικές αναπτυγµένες κοινωνίες απωθούνται στις µικρές τοπικές κοινωνίες και κοινότητες, οι οποίες πρέπει πάλι να γίνουν ο κεντρικός τόπος για την εξασφάλιση και τη διαχείριση της ζωής. Οι τοπικές κοινωνίες και κοινότητες καλούνται εποµένως να διαµορφώσουν τις συνθήκες εκείνες που θα επιτρέψουν στους ανθρώπους να ξαναβρούν προοπτική, νόηµα και περιεχόµενο στη ζωή. Η εξασφάλιση µιας αξιοπρεπούς διαβίωσης, κοινωνικής συµµετοχής, αλληλεγγύης και συλλογικής ανάπτυξης, αλλά και της διατήρησης και ανάπτυξης του κοινωνικού κεφαλαίου στις τοπικές κοινωνίες, πρέπει να αποτελούν κεντρικούς στόχους των τοπικών κοινωνιών. Φαίνεται λοιπόν να είναι απαραίτητη µια ενεργός και ενεργοποιητική κοινωνική πολιτική, η οποία να υποστηρίζει λύσεις οικολογικά, κοινωνικά και πολιτιστικά συµβατές µε τη συµµετοχή των ανθρώπων στις τοπικές κοινωνίες. Όλες οι τοπικές κοινωνικές δυνάµεις και θεσµοί που αντιλαµβάνονται τα προστάγµατα των καιρών θα πρέπει να συµµετάσχουν στην προσπάθεια οικοδόµησης ενός τοπικού κοινωνικού κράτους, το οποίο θα εξασφαλίζει µια πιο δίκαιη διανοµή των κοινωνικών αγαθών και ευκαιριών. Θα πρέπει να συµβάλουν στην αποκατάσταση των διερρηγµένων πολιτιστικών, κοινωνικών, οικολογικών και οικονοµικών σχέσεων στις τοπικές κοινωνίες και να αποχαιρετήσουν ρητά και κατηγορηµατικά ατοµικιστικές απαντήσεις σε συλλογικά ερωτήµατα. Τα νέα συλλογικά ερωτήµατα και κοινωνικές, οικολογικές, πολιτιστικές και οικονοµικές αναπτυξιακές ανάγκες θα πρέπει να αποτελούν τον οδηγό για την αναζήτηση επαρκών και ικανοποιητικών λύσεων µε προοπτική (Elsen, 1998, 7 κ.ε.). Είναι βέβαια απαραίτητο να υπερβούµε µεταξύ άλλων και την ιδεολογική στρέβλωση της έννοιας της προόδου, του εκσυγχρονισµού ως αυτοσκοπού, καθώς και την δήθεν αναπότρεπτη αναγκαιότητα για προσαρµογή στις συνθήκες που αλλάζουν, δήθεν από µόνες τους, ασκώντας µια ριζοσπαστική κριτική. Αφού η επικράτηση αυτών των στρεβλώσεων θα σηµάνει την καταβύθιση των πραγµατικών παραγωγών σε ένα συνολικό κοινωνικό πλαίσιο στο καθεστώς του «εκβαρβαρισµού», µε την αυστηρή έννοια του όρου, οι οποίοι θα έχουν τα χαρακτηριστικά για να είναι όλοι οµοιόµορφοι (Marx, 1953, 25). 10

11 Το ζητούµενο στο επίπεδο της καθηµερινής πρακτικής είναι να δηµιουργηθούν νέες δοµές, που αφορούν στο σύνολο της ανθρώπινης δραστηριότητας και συνύπαρξης, που ενώ θα στηρίζονται σε όρους δηµοκρατίας, αλληλεγγύης, συνεργασίας, ισότητας, ενδυνάµωσης και κοινωνικής χειραφέτησης, θα σκοπεύουν ταυτόχρονα στην εξασφάλιση των υλικών όρων για την επιβίωση, την ισόρροπη, αειφόρο, οικο-λογική, κοινωνική και οικονοµική ανάπτυξη που αναδεικνύει τον πολιτισµό, τη παράδοση και τη φύση σε πρωταρχικής σηµασίας παράγοντες για τον παραπάνω σκοπό και που ταυτόχρονα θα πρέπει - για αυτό ακριβώς το λόγο - να συµβάλει στη διατήρηση, την ανάπτυξη και την εξέλιξή τους. ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΤΟΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Εκπαίδευση στον καπιταλισµό Η κυρίαρχη συζήτηση και έρευνα γύρω από τα εκπαιδευτικά πράγµατα και κυρίως τη σχολική εκπαίδευση διακρίνεται από µερικά παράδοξα. Το πρώτο παράδοξο είναι, πέρα τις διαφορές µεταξύ τους, η σύµπτωση σχετικά µε το περιεχόµενο της έννοιας της εκπαίδευσης. Καταρχήν χρησιµοποιείται η έννοια αυτή συχνά αντί της έννοιας της παιδείας και της µόρφωσης και όχι σπάνια ταυτόσηµα µε την κατάρτιση και την επιµόρφωση. Επιπλέον ταυτίζεται µε το θεσµοποιηµένο σχολικό σύστηµα. Η σχολική επιτυχία των παιδιών, το σχολικό αποτέλεσµα ανάγεται έτσι σε αποφασιστική εξαρτηµένη µεταβλητή. Κατ αυτόν τον τρόπο αναβιβάζεται το σχολείο σε αποκλειστικό χώρο µόρφωσης (v. Hentig, 1999). Ο µη διαχωρισµός της παιδείας και του σχολείου οδηγούν ταυτόχρονα στην ταύτιση της σχολικής µε την παιδευτική επιτυχία. Εξ αυτού συνάγεται ότι η εξωσχολική παιδεία δεν υφίσταται. Ενώ θεµατοποιείται, έστω και οριακά ο εξωσχολικός βιόκοσµος, αυτό γίνεται κυρίως ως προς την επίδρασή του στην σχολική επιτυχία. Ο περιορισµός αυτός της έννοιας παιδείας στο σχολείο θεωρείται περίπου αυτονόητος. Ωστόσο είναι ενδιαφέρον να τονίσουµε εδώ έναν περαιτέρω περιορισµό µε αφορµή την περιβόητη έρευνα PISA. Ο περιορισµός αυτός έχει µια λειτουργιστική-εργαλειακή κατεύθυνση και προσανατολίζεται προς γενικές ικανότητες που θα πρέπει να είναι εφαρµόσιµες παγκοσµίως. Το κύριο κριτήριο εδώ είναι η τυποποίηση των περιεχοµένων και του τρόπου µετάδοσής τους, αποφασιστικά είναι τα αποτελέσµατα µε την µορφή σχολικών αποδεικτικών/ πιστοποιητικών (Betz, 2004, 8-10). Η διαδικασία έγινε έτσι, σύµφωνα µε τον v. Hentig, σκοπός (v. Hentig, 1999). Το εκπαιδευτικό σύστηµα µπροστά στην κοινωνικο-οικοκονοµική και οικολογική κρίση. Σε αντίθεση µε την ιδέα µιας ριζοσπαστικής κριτικής ανθρωπιστικής παιδείας που στοχεύει στην ολοκληρωµένη ανάπτυξη των ανθρώπινων ικανοτήτων (Künkel, 1985) έχει επικρατήσει εδώ και πολλές δεκαετίες µια έννοια της παιδείας που στοχεύει στην προσαρµογή του εκπαιδευόµενου στις εξελίξεις της οικονοµίας και ιδιαίτερα σ αυτές της λεγόµενης τεχνικής προόδου (Ullrich, 1987, 327). 11

12 H επικρατούσα αντίληψη της έννοιας της παιδείας προτάσσει την αναγκαιότητα της προσαρµογής του ανθρώπου στην τεχνική πρόοδο και εξέλιξη αφού είναι αυτή που προσδιορίζει την αλλαγή, τη δυναµική και την κοινωνική πρόοδο. Ως κεντρικό σηµείο αναφοράς σε τελευταία ανάλυση είναι η τεχνική πρόοδος η λυδία λίθος για την αξιολόγηση κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας. Η φαινοµενικά ανεπηρέαστη επιστηµονικο-τεχνική πρόοδος καλπάζει προς τα εµπρός συµπαρασύροντας τις χωλαίνουσες κοινωνικές δοµές, τις νοµικές ρυθµίσεις, το εκπαιδευτικό σύστηµα και τα περιεχόµενά του. Κάτω απ αυτές τις συνθήκες περιορίζεται η πλατειά έννοια της παιδείας σε µια στενή εκπαίδευση, εξειδικευµένου χαρακτήρα και µε σαφή στόχο την προσαρµογή στην τεχνική, την οικονοµία και βέβαια στην αγορά εργασίας. Aυτή η υποστασιοποίηση της τεχνικής σε θεµέλιο της σύγχρονης κοινωνίας και η ενυπάρχουσα σ αυτήν υπόσχεση για την ανακάλυψη του µονοπατιού που οδηγεί στον παράδεισο είναι µια αντίληψη ευρέως διαδεδοµένη. Η υπόθεση όµως ότι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάµεων, θα οδηγούσε αυτόµατα και σε µια βελτίωση των όρων ζωής όλων των ανθρώπων ή µε άλλα λόγια ότι διαµέσου της πολιτιστικής αποδέσµευσης της τεχνικής και της οικονοµίας ήταν δεδοµένη και η εγγύηση για µια αρµόζουσα στον άνθρωπο ζωή, για µια καλή ζωή, αποδεικνύεται σήµερα ως η µεγάλη (αυτ)απάτη της εποχής µας. Ακριβώς αυτή η εγγύηση, ότι δηλαδή η επιστήµη, η τεχνική και ο προγραµµατισµός αποτελούν τα πολλά υποσχόµενα και αλάνθαστα εργαλεία ενός σώφρονος ελέγχου της φύσης και της κοινωνίας έχει περιέλθει σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση κάτω από τη µαζική και έντονη αµφισβήτηση και κριτική (Habermas, 1985,144 / Mάµφορντ, 1985, 123/124 και 127 κ.ε.). Αυτό βέβαια συµβαίνει όχι αδικαιολόγητα, αφού ακριβώς οι ίδιες οι δυνάµεις που συνέβαλλαν στην εδραίωση και επέκταση της κυριαρχίας, από την οποία αντλούσε η µοντέρνα εποχή και κοινωνίες, την αυτοπεποίθηση και τις ουτοπικές της προσδοκίες είναι αυτές που µετατρέπουν την αυτονοµία σε εξάρτηση, τη χειραφέτηση σε καταπίεση, την ορθολογικότητα ανορθολογικότητα, τις παραγωγικές δυνάµεις σε καταστροφικές δυνάµεις, τον υποσχόµενο παράδεισο σε κόλαση (Habermas, 1985, 144 κ.ε.). Το µέλλον διαγράφεται αρνητικό στο κατώφλι προς το 21ο αιώνα διαφαίνεται το πανόραµα του τρόµου µιας παγκόσµιας διακινδύνευσης γενικών συµφερόντων ζωής: η σπείρα των εξοπλισµών, η ανεξέλεγκτη διάδοση πυρηνικών όπλων, η δοµική πτώχευση χωρών του τρίτου κόσµου, η ανεργία και οι αυξανόµενες κοινωνικές ανισορροπίες στις αναπτυγµένες χώρες, τα προβλήµατα επιβάρυνσης του περιβάλλοντος, οι Mεγα-τεχνολογίες που λειτουργούν καταστροφικά, δίνουν τις λέξεις-κλειδιά, οι οποίες διαµέσου των µαζικών µέσων πληροφόρησης έχουν προσπελάσει στη δηµόσια συνείδηση (Habermas, 1985, 143). Eντούτοις αντανακλούν, κατά τον Habermas, οι απαντήσεις των διανοουµένων όχι λιγότερη αδυναµία απ ότι αυτές των πολιτικών. Το γεγονός ότι αυτή η αδυναµία όλο και περισσότερο παίρνει τη θέση προσπαθειών προσανατολισµού προς το µέλλον, δεν σηµαίνει βέβαια µόνο ρεαλισµό. Ίσως να είναι η κατάσταση αντικειµενικά αδιόρατη και ασαφής. Η ασάφεια ωστόσο είναι επίσης µια λειτουργία της πρόθεσης για δράση, την οποία επιλέγει µια κοινωνία. Εδώ πρόκειται για την εµπιστοσύνη του δυτικού πολιτισµού στον εαυτό του (Habermas, 1985, 143). 12

13 H εξάντληση των ουτοπικών δυνατοτήτων όπως µας παρουσιάζεται σήµερα, δεν σηµαίνει γενική εξαφάνιση ρεαλιστικών ουτοπιών, αλλά µιας συγκεκριµένης ουτοπίας που ιστορικά έχει τις ρίζες της στο 19ο αιώνα. Kατά τον Habermas (1985, 142 κ.ε.) αποτελεί η ουτοπία στις αρχές του 19ο αιώνα µια έννοια µε αγωνιστικό πολιτικό περιεχόµενο. Οι κλασικές ουτοπικές προτάσεις που έχουµε από τον Thomas Morus, τον Campanella, τον Bacon κατά την διάρκεια της αναγέννησης θα µπορούσε κανείς να τις ονοµάσει πολιτειακές αφηγήσεις. Σ αυτές επανερµηνεύτηκαν παραδεισιακές αντιλήψεις σε σχέση µε ιστορικούς χώρους και γήινους αντικόσµους και επαναµεταµορφώθηκαν εσχατολογικές προσδοκίες σε χειροπιαστές δυνατότητες ζωής. Ωστόσο παρουσιάζονται, οι κλασικές ουτοπίες ως όραµα του καλού, χωρίς µέσα και µεθόδους για την υλοποίησή του. Παρόλη την κριτική διάθεση, ενάντια στο πνεύµα της εποχής δεν επικοινωνούσαν ακόµη µε την ιστορία. Αυτό άλλαξε µε το φουτουριστικό διήγηµα του Mercier για το Παρίσι του 2440, µιας νησίδας της ευτυχίας στο µακρινό µέλλον, όπου απεικονίζονται οι εσχατολογικές προσδοκίες για τη µελλοντική υλοποίηση του παραδείσου πάνω στον εγκόσµιο άξονα, µιας ιστορικής περιόδου. H επαφή της ουτοπίας µε την ιστορία άλλαξε την κλασική µορφή της ουτοπίας. O Robert Owen και ο Saint-Simon, ο Fourier και ο Proudhon απορρίπτουν µε οξύτητα τον ουτοπισµό, αλλά κατηγορούνται από τους Marx και Engels ως ουτοπιστές σοσιαλιστές. Για πρώτη φορά στον αιώνα µας ο Ernst Bloch και ο Karl Mannheim πέτυχαν την κάθαρση της έννοιας ουτοπία από το αρνητικό στοιχείο του ουτοπισµού και την αποκατέστησαν ως ανύποπτο µέσο για το σχέδιο εναλλακτικών µορφών ζωής, που είναι θεµελιωµένες στην ίδια την ιστορική διαδικασία. Στην ίδια την ιστορική συνείδηση µε πολιτική επίδραση εγγράφεται και αποδίδεται µια ουτοπική προοπτική (Habermas, 1985, 143) Η κρίση που επικρατεί σήµερα ερµηνεύεται, κατά διαφορετικό τρόπο βέβαια, ως αποτέλεσµα της εξάντλησης ή/και του ξεθωριάσµατος των ουτοπικών δυνατοτήτων. Tα συµπεράσµατα εντούτοις απ αυτή τη διαπίστωση είναι διαφορετικά. Kατά τον Habermas (1985, 144) ο µεν Derrida υποστήριξε ότι µια έξοδος από το µαγγανοπήγαδο του ευρωπαϊκού λογο-κεντρισµού είναι δυνατή µόνο διαµέσου άσκοπης πρόκλησης και αντί να θέλουµε να γίνουµε κυρίαρχοι των φαινοµενικών αποθεµατικών στον κόσµο, ενώ ο Foucault (Habermas, 1985, 144) ριζοσπαστικοποίησε την κριτική της εργαλειακής λογικής των Horkheimer και Adorno σε µια θεωρία της αέναης επανάκαµψης της εξουσίας. Kατά τον Habermas το µήνυµα του παντοτινά ίδιου κύκλου εξουσίας οδηγεί το τελευταίο σήµα της ουτοπίας και την εµπιστοσύνη στη δυτική κουλτούρα αναγκαστικά στην αυτοκαταστροφή (Habermas, 1985, 144). Η υποψία µεταξύ των διανοουµένων σχετικά µε την εξάντληση ουτοπικών δυνατοτήτων όχι µόνο ως µια προσωρινή αίσθηση πολιτιστικής απαισιοδοξίας, αλλά ως κάτι το πολύ βαθύτερο εµπεριέχει µια σειρά υποθέσεων όπως οι παρακάτω: ίσως αυτό να δείχνει µια αλλαγή της σύγχρονης συνείδησης της εποχής ίσως να διαλυθεί ξανά εκείνο το µείγµα ιστορικής και ουτοπικής σκέψης στο οποίο έγινε αναφορά ίσως να αλλάξει η δοµή του πνεύµατος της εποχής και η κατάσταση συγκρότησης της πολιτικής ίσως να αποφορτιστεί η ιστορική συνείδηση από τις ουτοπικές της δυνατότητες: όπως στα τέλη του 18ο αιώνα που µετανάστευσαν οι παραδοσιακές ελπίδες και εγκαταστάθηκαν στον ανθρώπινο κόσµο διαµέσου της ένταξής τους στον ιστορικό χρόνο, κατά τον ίδιο τρόπο και διακόσια 13

14 χρόνια µετά, είναι πιθανόν να χάσουν οι ουτοπικές προσδοκίες τον εγκόσµιο τους χαρακτήρα και να ξαναπροσλάβουν θρησκευτική µορφή (Habermas, 1985, 144 κ.ε.). Τη θέση αυτή για την έναρξη της µετανεωτερικότητας θεωρεί ο Habermas αβάσιµη. εν άλλαξε η δοµή του πνεύµατος της εποχής, ούτε ο τρόπος της αντιπαράθεσης γύρω από τις µελλοντικές δυνατότητες ζωής δεν αποσύρονται οι ουτοπικές δυνατότητες από την ιστορική συνείδηση. Στο τέλος της έφτασε µάλλον µια συγκεκριµένη ουτοπία, αυτή που στο παρελθόν αποκρυσταλλώθηκε γύρω από το δυναµικό της κοινωνίας της εργασίας (Habermas, 1985, 145). Η κρίση της κοινωνίας της εργασίας προκάλεσε και την κρίση των ουτοπιών που συνδέονταν µ αυτήν. Ωστόσο µε τον αποχαιρετισµό των ουτοπικών περιεχοµένων της κοινωνίας της εργασίας δεν σηµαίνει µε κανένα τρόπο ότι αποκλείεται η ουτοπική διάσταση από την ιστορική και την πολιτική αντιπαράθεση. Όταν στερεύουν οι ουτοπικές οάσεις επικρατεί µια έρηµος της πεζότητας και της αδυναµίας. Eγώ εµµένω στη θέση µου, ότι η αυτοεπιβεβαίωση της νεωτερικότητας όπως και πριν παρακινείται από µια συνείδηση επικαιρότητας στην οποία συνυπάρχουν η ιστορική και η ουτοπική σκέψη (Habermas, 1985, 161). Eίναι εντούτοις γεγονός ότι µαζί µε τα ουτοπικά περιεχόµενα της κοινωνίας της εργασίας εξαφανίζονται και δύο αυταπάτες, που µάγευαν την αυτοκατανόηση της νεωτερικότητας. H µία αυταπάτη θεωρούσε ότι τα οράµατα ορθολογικών µορφών ζωής εσύναψαν µια απατηλή συµβίωση µε την ορθολογική κυριαρχία πάνω στη φύση και στην κινητοποίηση κοινωνικών δυνατοτήτων. H απελευθερωνόµενη εργαλειακή λογική στα πλαίσια των παραγωγικών δυνάµεων και η αναπτυσσόµενη στα πλαίσια οργανωτικών και σχεδιαστικών δυνατοτήτων λειτουργιστική λογική θεωρούνταν το κλειδί για το δρόµο προς µιαν ανθρώπινη ζωή βασισµένη στην ισότητα και ταυτόχρονα φιλελεύθερη. Aκόµη πιό ριζοσπαστική είναι η άρση της µεθοδολογικής (αυτ)απάτης που συνδέονταν µε τα οράµατα µιας συγκεκριµένης συνολικότητας µελλοντικών δυνατοτήτων ζωής. Tο ουτοπικό περιεχόµενο µιας επικοινωνιακής κοινωνίας συρρικνώνεται στα τυπικά στοιχεία µιας άθικτης διυποκειµενικότητας. Ήδη η έκφραση της ιδανικής κατάστασης διαλόγου και στο βαθµό που υπονοεί µια συγκεκριµένη µορφή ζωής προκαλεί σύγχυση (Habermas, 1985, 161). Στην πράξη αυτό που αξιακά συµβαίνει είναι αναγκαίες, αλλά γενικές συνθήκες µιας επικοινωνιακής διαµόρφωσης της θέλησης κατά την οποία οι συµµετέχοντες δεν είναι δυνατόν οι ίδιοι και στη βάση των δικών τους αναγκών, και από δική τους πρωτοβουλία να δηµιουργήσουν συγκεκριµένες δυνατότητες µιας καλύτερης και λιγότερο επικίνδυνης ζωής (Habermas, 1985, 161 κ.ε.). Η κατάρριψη εντούτοις της συνολικής τεχνοκρατικής (αυτ)απάτης, αλλά και των επιµέρους (αυτ)απατών και παρόλο που συνδέεται µε χειροπιαστή καταστροφή του περιβάλλοντος και του εσωτερικού κόσµου, δεν φαίνεται να απασχολεί την πολιτική ιδιαίτερα σοβαρά. Αντίθετα µάλιστα, επειδή τα προβλήµατα αυξάνονται σε όλες τις µεριές, ποντάρουν ακόµη µια φορά από τυφλή απελπισία σε παλιά µοντέλα: στην τεχνοκρατική τακτοποίηση (Ulrich, 1987, 329). Στον αγώνα δρόµου για επικράτηση στον τοµέα νέων τεχνολογιών που υπόσχονται την υπέρβαση των αδιεξόδων συµπαρασύρεται βέβαια και το 14

15 εκπαιδευτικό σύστηµα. H δηµιουργία της αναγκαίας ελίτ, η οποία είναι απαραίτητη για την τεχνική πρόοδο, οδηγεί σε µια ακόµη πιο βαθιά διάσπαση και χάσµα στα πλαίσια του εκπαιδευτικού συστήµατος. εδοµένου ότι οι νέες τεχνολογίες αποτελούν ένα επιπλέον περιορισµό της έννοιας της τεχνικής απ αυτόν που από την περίοδο της βιοµηχανικής επανάστασης και της εκβιοµηχάνισης ξέρουµε, είναι το εκπαιδευτικό σύστηµα αναγκασµένο να περιορίσει και να επικεντρώσει τα περιεχόµενα και τους µαθησιακούς του στόχους ανάλογα µε τις τεχνικές και οικονοµικές εξελίξεις. H πορεία αυτών των εξελίξεων καθοδόν προς µια αποκατάσταση και επανανοµιµοποίηση της τεχνοκρατικής οικονοµικής πρόθεσης θα εξαρτηθεί βέβαια από το εάν και ποιες συγκεκριµένες ουτοπίες σχετικά µε την εργασία, τη ζωή, την τεχνική και την εκπαίδευση θα αναπτύξουν, θα διαδώσουν και θα υλοποιήσουν κοινωνικές δυνάµεις που συνθέτουν το αντι-µπλοκ εξουσίας ενάντια στην νέα τεχνοκρατική επίθεση- πρόκληση. Ενσωµάτωση και ανατρεπτικότητα: Tο εκπαιδευτικό σύστηµα κάτω από συνθήκες µετάβασης και κρίσης Ανατροπή διαµέσου ενσωµάτωσης; Ήδη αναφερθήκαµε σε ορισµένες ενδείξεις που επιβεβαιώνουν την άποψη, ότι: "ο εκπαιδευτικός εκσυγχρονισµός στον ώριµο καπιταλισµό στηρίζεται στο γεγονός, ότι οι βιοµηχανικές εξελίξεις οδηγούν αναγκαστικά στην όλο και πιο έντονη χρησιµοποίηση του µέσου παραγωγής άνθρωπος. Ακόµη και όταν ο άνθρωπος θεωρείται περιοριστικά ως απλή εργατική δύναµη, το κοινωνικό ενδιαφέρον στρέφεται στο άτοµο. H ίδια η αποσπασµατική ζήτηση ανθρώπινων ικανοτήτων ή συµπεριφορών ωθεί τον άνθρωπο συνολικά και πρακτικά στο επίκεντρο. H αυξανόµενη ζήτηση επαρκώς ειδικευµένης εργατικής δύναµης, που αντανακλά ο εκπαιδευτικός εκσυγχρονισµός σηµαίνει κατ' αυτό τον τρόπο µια αναβάθµιση του δυνάµει αυτοδραστηριοποιούµενου παράγοντα στην ιστορία. Αυτός ο παράγοντας εµφανίζεται συγκεκριµένα µε τη µορφή των µαθητών και φοιτητών..." (Koneffke, 1969, 421). Η αύξηση της ζήτησης υψηλά ειδικευµένου εργατικού δυναµικού µε όλα τα χαρακτηριστικά που αναφέραµε παραπάνω είναι δυνατόν να ικανοποιηθεί µόνο διαµέσου µιας εκπαιδευτικής οργάνωσης, η οποία πραγµατοποιεί και στοιχεία εκδηµοκρατισµού. Η ανάγκη εξεύρεσης ικανών ατόµων και στις µέχρι τώρα "κατώτερες" τάξεις διανέµει θέλοντας και µη ευκαιρίες κοινωνικής ανόδου σε πολύ περισσότερους ανθρώπους απ' ότι µέχρι τώρα επέτρεπε η αυστηρά συντεχνιακά οργανωµένη κοινωνία. Αυτό σηµαίνει όµως, ότι η έλλειψη ελπίδας για κοινωνική άνοδο µετατρέπεται έτσι σε ελπίδα για διεύρυνση του ορίζοντα ζωής και προσδοκιών για ένα πολύ µεγαλύτερο αριθµό ανθρώπων απ' ότι στην πραγµατικότητα είναι επιτρεπτό να ανέβουν κοινωνικά. Όλα αυτά όµως κάνουν από τη µια διορθώσεις του εκπαιδευτικού συστήµατος απαραίτητες και από την άλλη προκαλούν σε µεγάλο βαθµό απογοήτευση για το "µπλοκάρισµα" των ελπίδων (Koneffke, 1969, 421 κ.ε). Το εκπαιδευτικό σύστηµα που είναι αναγκασµένο να ικανοποιεί την ανάγκη για προετοιµασία του εργατικού δυναµικού, υποχρεούται ταυτόχρονα να απαντήσει στη διανοητικοποίηση των λειτουργιών της οικονοµίας και της διοίκησης µε µια διανοητικοποίηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας και να 15

16 υποστηρίξει την κινητικότητα των ατόµων και την ικανότητα προσαρµογής τους στις µεταβαλλόµενες κοινωνικές συνθήκες. Είναι βέβαια αυτονόητο, όπως ήδη αναφέραµε, ότι η διανοητικοποίηση δεν στοχεύει στο να καταστούν τα άτοµα ικανά να αναστοχάζονται και να διαβλέπουν τους κοινωνικά διαµεσολαβηµένους στόχους και να τους αναλύουν ορθολογικά, αλλά πολύ περισσότερο αυτό που συµπεριλαµβάνεται στη γενική διαδικασία της "εργαλειοποίησης της λογικής" είναι µόνο η ορθολογική λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήµατος. Πρόκειται δηλαδή για λειτουργικοποιηµένη διανόηση, γι' αυτήν του Fachidiot (εξειδικευµένου ηλίθιου), του οποίου η ικανότητα να χρησιµοποιεί ευρύτατο φάσµα γνώσεων, θα πρέπει να συµβάλει στη χωρίς προβλήµατα ροή τεχνολογικών και τεχνικών διαδικασιών, αλλά και να εγγυάται τις αντικειµενοποιηµένες κοινωνικές εξελίξεις. Aυτή όµως η διανοητικοποίηση δεν µπορεί να εµποδίσει, αφού µάλιστα το προϋποθέτει, να αναπτυχθούν και ορισµένα στοιχεία όπως της αυτόνοµης πρωτοβουλιακής δράσης, δυνατότητας σύλληψης σύνθετων προβληµάτων, ευελιξίας και φαντασίας. "H ευελιξία όµως, ακόµα και όταν αυτή είναι καναλιζαρισµένη στα πλαίσια κοινωνικών διαδικασιών, εµπεριέχει ένα στοιχείο αυτοδυναµίας στο να καταστούν τα άτοµα ικανά να αυτοπροσδιορίζονται εκ νέου και κατ' εκτίµηση µέσα σε µεταβαλλόµενες συνθήκες. Aκόµη και ως παραπροϊόν ενός ρηχού πραγµατισµού η ευελιξία απελευθερώνει από την αµεσότητα του αιώνια ίδιου αυτή η καταπιεστική καθήλωση της ιστορίας, είναι αναγκασµένη κατ' αυτό τον τρόπο να διαµεσολαβηθεί µε τη δραστηριότητα των ιδίων των ατόµων. Tέλος η κινητικότητα απαιτεί µακροπόθεσµα την απώθηση της εξειδίκευσης, ή ακριβέστερα: βασική εκπαίδευση που δεν αποκλείει το χαρακτήρα της γενικής εκπαίδευσης. " (Koneffke, 1969, 422 κ.ε.) Oι ανάγκες της διανοητικοποίησης και της ευελιξίας των ατόµων θα συµβάλλουν µε την ικανοποίησή τους κατ' ανάγκην στην καλλιέργεια απαραίτητων προϋποθέσεων µιας συνειδητά κριτικής αποστασιοποίησης από το σύστηµα και θα ανοίξουν έτσι νέους πολιτιστικούς ορίζοντες: το πρόταγµα της χειραφέτησης εµπεριέχει την ανατρεπτικότητα. Eίναι εντούτοις αυτονόητο ότι τον κυρίαρχο ρόλο για την ανάπτυξη και καθιέρωση συνθηκών που συµβάλλουν σε ένα αναπροσανατολισµό της ανθρώπινης δραστηριότητας και των στόχων της καλούνται να παίξουν όλες εκείνες οι κοινωνικές δυνάµεις που στα πλαίσια ενός αντι-µπλόκ εξουσίας βιώνουν και αντιλαµβάνονται τη διαλεκτική της καταστροφικής πορείας της ανθρώπινης κοινωνίας. Aπαραίτητη προϋπόθεση γι αυτό είναι ο επαναπροσδιορισµός βασικών εννοιών όπως φύση, εργασία, τεχνική, ζωή, εκπαίδευση, των οποίων η κάθαρση και η αποκατάσταση, περνά µέσα από ένα κριτικό αναστοχασµό των ιστορικοκοινωνικών συνθηκών και εξελίξεων, κάτω από τις οποίες στρεβλώθηκαν, προσαρµόστηκαν και λειτουργικοποιήθηκαν σε σχέση µε τις ανάγκες της οικονοµίας, της αγοράς και της τεχνικής. Tο εκπαιδευτικό σύστηµα κάτω από συνθήκες µετάβασης και κρίσης Εισαγωγή στο πρόβληµα 16

17 Kάτω από τις σηµερινές συνθήκες και ιδιαίτερα σε χώρες του αναπτυγµένου καπιταλισµού χρησιµοποιείται το εκπαιδευτικό σύστηµα ως εργαλείο αναδιάρθρωσης της αγοράς εργασίας και κάλυψης των αναγκών της κοινωνικής αναπαραγωγής διαδικασίας. Mια οικονοµική λειτουργία είχε το εκπαιδευτικό σύστηµα πάντα. Σήµερα εντούτοις στοχεύει ο εκσυγχρονισµός του εκπαιδευτικού συστήµατος στη δηµιουργία ανθρώπων που να διαθέτουν ολόπλευρη και ευέλικτη ικανότητα ένταξής τους στην παραγωγική διαδικασία. H κριτική που αρθρώνεται από την οικονοµία και τους εκπροσώπους της, και ιδιαίτερα σε χώρες όπως η Γερµανία για παράδειγµα, ενάντια στην εκπαίδευση (σχολείο και Πανεπιστήµιο) είναι ότι οι εκπαιδευόµενοι δεν διαθέτουν φαντασία, ούτε πολύπλευρες γνώσεις, δεν παίρνουν πρωτοβουλίες, δεν µπορούν να συνεργαστούν σε οµάδες, είναι εγωϊστές, δεν είναι ικανοί για γρήγορες αναπροσαρµογές κ.λ.π.! Mια τέτοια κριτική ηχεί καταρχήν παράξενα δηµιουργώντας αντιφατικά συναισθήµατα. Όµως µια συστηµατική µατιά στις ριζικές αλλαγές στο χώρο παραγωγής, στην οργάνωση και τον καταµερισµό εργασίας, αλλά και στις συνολικές κοινωνικές αλλαγές που συντελούνται στις χώρες του λεγόµενου ώριµου καπιταλισµού ή κατά άλλους στις µεταβιοµηχανικές κοινωνίες, θα δικαιολογήσει αυτή τη µεταστροφή. εδοµένου ότι όλα αυτά τα στοιχεία αποτελούν ικανότητες και αξίες που από παράδοση είναι αιτήµατα του προοδευτικού εκπαιδευτικού και κοινωνικοπολιτικού χώρου, τίθεται το ερώτηµα της αξιολόγησης τέτοιων αιτηµάτων από αυτό το χώρο. Γιατί αυτά τα αιτήµατα, ακόµη κι' αν δεχτούµε ότι προβάλλονται στη βάση και τη λογική της µεγαλύτερης δυνατής συµβολής τους στην επίτευξη οικονοµικών στόχων και αυτό είναι νοµίζουµε αδιαµφισβήτητο, εµπεριέχουν στη φάση της υλοποίησης τους, τόσο στην εκπαιδευτική διαδικασία, όσο και στην κοινωνική πράξη τη δυνατότητα να συµβάλουν στη διαµόρφωση µιας κριτικής κοινωνικής συνείδησης δυνάµει ανατρεπτικής. Kάτω απ' αυτή την προοπτική νοµίζουµε ότι έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον µια συζήτηση σχετικά µε τη σηµασία που µπορεί να έχουν για την εκπαίδευση τα υπάρχοντα ή τα δηµιουργούµενα ρήγµατα από την ενδογενή αντιφατικότητα της (µετ)εξέλιξης καπιταλιστικών κοινωνιών. εδοµένης µάλιστα της δραµατικής οικολογικής κρίσης, που παραπέµπει σε µια ανορθολογική σχέση ανθρώπου και φύσης, υπαγορευόµενης από την κυρίαρχη λογική συσσώρευσης και αναπαραγωγής του κεφαλαίου, (προ)καλείται η εκπαίδευση να τοποθετηθεί επειγόντως µπροστά στις ευθύνες της. Mε γνωστά, δεδοµένα και αναλλοίωτα βέβαια τα όρια και τους φραγµούς που επιβάλλει η εξαρτηµένη σχέση της εκπαίδευσης από το κράτος και τα συµφέροντα που εκφράζει, αλλά και τα διαβρωτικά φαινόµενα και κρισιακά ρήγµατα που υπάρχουν στη συνολική κοινωνία από την άλλη, χρειάζεται να ενταθεί η συζήτηση τόσο στο επίπεδο της εκπαιδευτικής θεωρίας και πράξης, όσο και στο κοινωνικο-πολιτικό επίπεδο. H ιδεολογική λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήµατος Το εκπαιδευτικό σύστηµα ως δοµή και ως περιεχόµενο αποτελεί µηχανισµό κυρίαρχης σηµασίας για την συστηµατική, προγραµµατισµένη και σκόπιµη εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση, µε άλλα λόγια κοινωνικοποίηση των µελών µιας κοινωνίας. 17

18 Το περιεχόµενο αυτής της κοινωνικοποίησης στοχεύει στην εξυπηρέτηση καθιερωµένων κυριαρχικών συµφερόντων, όπως αυτά εκφράζονται στις καθηµερινές κοινωνικές σχέσεις. Αυτό αφορά βέβαια τόσο στη γενική εκπαίδευση, όσο και στην επαγγελµατικο-τεχνική. Ιδιαίτερα στη δεύτερη είναι η εξάρτηση αυτή πιο εµφανής και άµεση, αφού το βασικό ρόλο σ' αυτή την περίπτωση τον παίζει η λεγόµενη "ελεύθερη αγορά"(ζήτηση και προσφορά), οι ανάγκες της οικονοµίας και οι τεχνολογικές εξελίξεις. ιαµέσου πολλών και περίπλοκων ρυθµιστικών µηχανισµών παρεµβαίνει το κράτος και διαµορφώνει τις διαδικασίες επιλογής, τις κατευθύνσεις, την παρεχόµενη γνώση και ιδεολογία. Όλα αυτά βέβαια γίνονται κατά τέτοιο τρόπο που να εξυπηρετούν τα κυρίαρχα συµφέροντα (Hurrelmann, 1975, 45 κ.ε.). Η σχέση του εκπαιδευτικού συστήµατος µε το κοινωνικό σύστηµα δεν είναι µια αφηρηµένη, αλλά µια συγκεκριµένη σχέση που όµως διαµεσολαβείται από διαφόρους µηχανισµούς και εντοπίζεται σε όλα τα επίπεδα: οικονοµικό, πολιτικό, νοµικό -θεσµικό, ιδεολογικό-πολιτιστικό. Ο Aλτουσέρ ασκώντας κριτική στο σχολείο ως ιδεολογικό µηχανισµό του κράτους επισηµαίνει µεταξύ άλλων τα εξής: "Οι µηχανισµοί που παράγουν το αποτέλεσµα αυτό, ζωτικής σηµασίας για το καπιταλιστικό σύστηµα, είναι φυσικά καλυµµένοι και συγκαλυµµένοι από µια κοινά αποδεκτή ιδεολογία τους σχολείου, που αποτελεί ουσιαστική µορφή της κυρίαρχης αστικής ιδεολογίας : µια ιδεολογία που παριστάνει το σχολείο σαν ουδέτερο έδαφος, χωρίς επίσηµη ιδεολογία (αφού είναι λαϊκό), µέσα στο οποίο σεβάσµιοι διδάσκαλοι της "συνείδησης" και της "ελευθερίας" των παιδιών που του εµπιστεύεται η κοινωνία και "οι γονείς" τους (ελεύθεροι και αυτοί, δηλαδή ιδιοκτήτες των παιδιών τους), τα µυούν στην ελευθερία, στην ηθικότητα, στην υπευθυνότητα των ώριµων ανθρώπων, µε το παράδειγµά τους, µε τις γνώσεις τους, µε τα βιβλία και τις "απελευθερωτικές" αρετές τους (Aλτουσέρ, 1983, 95). Στις µέρες µας, στην κοινωνία µας, παρατηρείται µια όλο και πιο έντονη µετατόπιση της αρµοδιότητας για την κοινωνικοποίηση των ατόµων στο κράτος και ειδικότερα στους συστηµατικά γι' αυτό το σκοπό οργανωµένους µηχανισµούς-θεσµούς. Tαυτόχρονα µ' αυτή την εξέλιξη παρατηρείται και µια χρονική επέκταση αυτής της φάσης της συστηµατικά οργανωµένης κοινωνικοποίησης (Hurrelmann, 1975,11). Tα αίτια αυτής της εξέλιξης εντοπίζονται στο σύνολο των κοινωνικών αλλαγών και ιδιαίτερα στην αλληλεξάρτηση των όρων της ανάπτυξης της οικονοµικής παραγωγής, των δοµών πολιτικής εξουσίας και αποφάσεων, καθώς και των µακροκοινωνικών δοµών. Mια εξέταση του εκπαιδευτικού συστήµατος από οποιαδήποτε σκοπιά θα πρέπει, εποµένως, να συνδεθεί µε µια σε βάθος ανάλυση αυτών των κοινωνικών αλλαγών (Hurrelmann, 1975,11) Kάτω από αυτή τη συλλογιστική, η αντίληψη "περί ουδετερότητας" της εκπαίδευσης, της παιδαγωγικής και του εκπαιδευτικού, αποδεικνύεται ως ένας αποπροσανατολιστικός µύθος, αφού στην πράξη αποκαλύπτεται το τάχα ουδέτερο εκπαιδευτικό σύστηµα ως ένας κυρίαρχος µηχανισµός αναπαραγωγής της υπάρχουσας τάξης πραγµάτων και η "καθαρή" παιδαγωγική του αναδεικνύεται σε απολογητή του συστήµατος. Ωστόσο, είναι αναγκαίο να αποκαλυφθούν τα συµφέροντα των κυρίαρχων κοινωνικών τάξεων µέσα από την κοινωνικοκριτική ανάλυση της περί παιδείας θεωρίας που εµπεριέχονται στην προσαρµοσµένη παιδαγωγική σκέψη και πράξη (Market, 1977, 41). 18

19 Mια παιδαγωγική πρακτική, που στοχεύει στην απελευθέρωση και στην ανάπτυξη ολοκληρωµένης προσωπικότητας και κριτικής συνείδησης, θα πρέπει ως κοινωνική πράξη να βοηθήσει τον άνθρωπο να απελευθερωθεί από κάθε µορφής καταπίεση και εκµετάλλευση, που ενυπάρχει στην αντικειµενική πραγµατικότητα, ως παραγωγική και αναπαραγωγική λογική. Eδώ πρόκειται για µια πολιτικο-κοινωνική παιδαγωγική, η οποία έχει πολιτική και κοινωνική διάσταση-όπως εξάλλου και η δήθεν ουδέτερη παιδαγωγική, που όµως βρίσκεται στην υπηρεσία των κυρίαρχων συµφερόντων- και σκοπεύει άµεσα στον µετασχηµατισµό των κοινωνικών συνθηκών και σχέσεων της συνολικής κοινωνίας. H επιστηµολογικο-θεωρητική απαίτηση της κυρίαρχης παιδαγωγικής αντίληψης για αυτονοµία και ουδετερότητα αποκαλύπτεται τελικά ως αστική απολογία, αφού µόνο οι ήδη προνοµιούχοι µαθητές είναι δυνατό να αποκτήσουν την επιδιωκόµενη αυτονοµία στα πλαίσια "αυτόνοµων" εκπαιδευτικών διαδικασιών προσανατολισµένων προς τα αστικά και µεσαία στρώµατα. Xειραφέτηση και αυτονοµία µπορούν βέβαια να ερµηνευτούν στα πλαίσια του δοσµένου συστήµατος καπιταλιστικών συµφερόντων µόνο ως συλλογική, συνειδητή πολιτικο-κοινωνική πράξη των µη προνοµιούχων. Mόνο σε µια χειραφετηµένη κοινωνία δεν αναπαράγεται στα πλαίσια των εκπαιδευτικών διαδικασιών απόλυτα και αυταρχικά η προσαρµογή των ενηλικιωνοµένων στα δοσµένα κυρίαρχα κοινωνικά συµφέροντα. H αντίληψη που θεωρεί, στα πλαίσια της "αυτονοµίας της εκπαίδευσης", τον εκπαιδευτικό ως τον προστάτη των εκπαιδευοµένων έναντι των "κοινωνικών δυνάµεων", παραγνωρίζει τον αναγκαστικό χαρακτήρα δοσµένων κοινωνικών κανόνων, που όντας, βέβαια ταξικά προσανατολισµένοι, επιδρούν ήδη στην οικογενειακή διαδικασία κοινωνικοποίησης και περιορίζουν αντικειµενικά τις ευκαιρίες ολόπλευρης ανάπτυξης των ατόµων από την παιδική ήδη ηλικία (Market, 1977, 49). H συµβατή, προσαρµοσµένη παιδαγωγική σκέψη και πράξη παραγνωρίζει διαπιστώσεις όπως αυτές του Λουί Aλτουσέρ (1983, 92), στις οποίες αναφερθήκαµε ενδεικτικά σε άλλη θέση, αλλά και εκείνες τις διαπιστώσεις που έχουν γίνει εδώ και εκατοντάδες χρόνια πριν, όπως π.χ. αυτές που έκανε αναφορικά µε τη σχέση Σχολείου και Kράτους ο Γερµανός σοσιαλδηµοκράτης Wilhelm Liebknecht ήδη στα 1872: " εν υπήρξε ποτέ µέχρι τώρα µια κυρίαρχη κάστα, ένα κυρίαρχο στρώµα, µια κυρίαρχη τάξη, που να χρησιµοποιήσει τη γνώση και την εξουσία της για διαφώτιση, εκπαίδευση, µόρφωση των κυριαρχούµενων και να µην του αποστέρησε αντίθετα τη γνήσια µόρφωση, τη µόρφωση που απελευθερώνει. Aυτό ενυπάρχει στην εσώτατη ουσία της κυριαρχίας. Aυτός που κυριαρχεί θέλει να είναι ο ίδιος δυνατός και να κάνει τον κυριαρχούµενο αδύνατο. Γι' αυτό όποιος θέλει γενική µόρφωση, θα πρέπει να καταπολεµά κάθε µορφή κυριαρχίας...tο Σχολείο, όπως είναι, και το Σχολείο, όπως θα έπρεπε να είναι, έχουν µια σχέση µεταξύ τους ανάλογη µε αυτή που έχει το Kράτος, όπως είναι, µε το Kράτος, όπως θα έπρεπε να είναι. Tο Kράτος, όπως είναι, δηλαδή το ταξικό κράτος, µετατρέπει το Σχολείο σε ένα µέσο της ταξικής κυριαρχίας (Liebknecht, 1981, 12 κ.ε.). Mια διαφορετική συµπεριφορά ενός ταξικού κράτους, δηλαδή µια συµπεριφορά, ενάντια στα συµφέροντα αυτών που εκπροσωπεί, θα πρέπει βέβαια να θεωρηθεί ανυπόστατη προσδοκία. 19

20 Eπειδή το εκπαιδευτικό σύστηµα στα πλαίσια µιας κοινωνίας βρίσκεται σε µια διαλεκτική σχέση µε την κοινωνία, πράγµα που σηµαίνει ότι επηρεάζεται από το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων (οικονοµικών, πολιτικών, νοµικοθεσµικών, ιδεολογικο-πολιτιστικών) και τις επηρεάζει το ίδιο, είναι λογικό να συµπεράνουµε ότι: το εκπαιδευτικό σύστηµα αναπαράγει τις δοµές κυριαρχίας και εξουσίας σε µια κοινωνία, αλλά εντούτοις είναι δυνατό να γίνει ταυτόχρονα µοχλός ανατροπής των συγκεκριµένων κοινωνικών σχέσεων. Aυτό δεν αντίκειται στη λογική (υπο)στήριξης κυρίαρχων κοινωνικών συµφερόντων, αφού, όπως ήδη αναφέραµε, οι τεχνολογικές και οικονοµικές εξελίξεις απαιτούν µεταρρυθµιστικές αλλαγές για τη βελτιστοποίηση και εξασφάλιση αυτών των συµφερόντων. Oι ανεπιθύµητες επιδράσεις χειραφετητικού χαρακτήρα που εµπεριέχονται δυνάµει σ αυτές τις µεταρρυθµίσεις δικαιολογούν αυτή την άποψη. Θα πρέπει βέβαια να επισηµάνουµε εδώ τα όρια που έχουν οι οποίες προσπάθειες µετασχηµατισµού της κοινωνίας δια µέσου εκπαιδευτικών αλλαγών όταν µάλιστα δεν αποτελούν πολιτικοινωνικές επιλογές και ως εκ τούτου δεν συνδέονται µε ταυτόχρονες αλλαγές σε όλα τα επίπεδα του κοινωνικού είναι και γίγνεσθαι. Aυτή η τελευταία διαπίστωση δεν αναιρεί βέβαια την αναγκαιότητα και τις πιθανότητες παρέµβασης που δυνατόν να υπάρχουν κάτω από όχι απόλυτα θετικές συνθήκες και ούτε παραπέµπει σε ατέλειωτη αναµονή µηχανιστικής "αλλαγής του συστήµατος" σε χρόνους απρόβλεπτους, αλλά απλώς υπενθυµίζει το µέγεθος που µπορούν να έχουν αντικειµενικά οι προσδοκίες και ταυτόχρονα την ιδιαίτερη σηµασία που έχει η ύπαρξη διαρκών προσπαθειών και προσδοκιών. Mε άλλα λόγια και ενώ συνεχίζει να ισχύει ότι η παιδαγωγική ή θα βρίσκεται άµεσα ή έµµεσα στην υπηρεσία αναπαραγωγής της συγκεκριµένης αστικοκαπιταλιστικής κοινωνικής δοµής ή θα σκοπεύει στην ανατροπή, το µετασχηµατισµό της, θα πρέπει επίσης να είναι σαφές ότι αυτό αποτελεί κοινωνικο-ιστορική διαδικασία αντιπαράθεσης και υπέρβασης µέσα και ενάντια σ αυτό που υπάρχει. Tα ερωτήµατα βέβαια που µπαίνουν εδώ είναι: Kατά πόσο είναι δυνατόν κάτω από συνθήκες καπιταλιστικής οργάνωσης της κοινωνίας να ελπίζει κανείς στην εφαρµογή ενός εκπαιδευτικό- παιδαγωγικού συστήµατος µε στόχο την ανατροπή της υπάρχουσας τάξης πραγµάτων και την εγκαθίδρυση µιας πραγµατικής δηµοκρατίας; Eίναι δυνατή η αλλαγή της κοινωνίας διαµέσου του σχολείου ή το αντίθετο ή και τα δυό; Mήπως τελικά ένας εκσυγχρονισµός της εκπαίδευσης δεν σηµαίνει τίποτε άλλο από µιά ανάπτυξη της παραγωγικής δύναµης µάθηση, έτσι που να εξυπηρετούνται καλύτερα τα κυρίαρχα συµφέροντα ή µήπως συµβάλλει αυτός (ο εκσυγχρονισµός) στην µετεξέλιξη και ένταση κοινωνικών αντιθέσεων που προωθούν και επιταχύνουν την υπέρβαση αυτής της κοινωνίας; (Beck, 1977, 94) H σηµασία αυτών των ερωτηµάτων για την προβληµατική υπέρβασης του εκπαιδευτικού αδιέξοδου είναι ιδιαίτερα µεγάλη, αφού η απάντησή τους θα δείξει τα όρια, τις δυνατότητες, αλλά και την αναγκαιότητα τέτοιων προσπαθειών. υνατότητες και όρια των εναλλακτικών µορφών εκπαίδευσης 20

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013»

ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013» ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013» ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 1 «Μέσο-μακροπρόθεσμη στήριξη του ανθρώπινου δυναμικού που υφίσταται τις συνέπειες απρόβλεπτων τοπικών η

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ H Διοικητική Μεταρρύθμιση του Κράτους και της Αυτοδιοίκησης αποτελεί σήμερα μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για την ανάπτυξη της χώρας και

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου.

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου. ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΤΙΠΟΡΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΕΔΕ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΣΕ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΣΤΙΣ ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ (Βρυξέλλες 4/12/2013) Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 ΕΞΥΠΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ/ΜΟΝΤΕΛΟ ΕΥΦΥΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Η «ΔΟΜΗΣΗ» ΤΗΣ ΟΙ 5 ΠΕΙΘΑΡΧΙΕΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ/ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΕΜΠΟΔΙΑ/ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 Σπουδαστήριο Νεοελληνικής Γλώσσας ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΛΟΓΟΥ Δραγάτση 8, Πλατεία Κοραή, Πειραιάς Ιερεμίου Πατριάρχου 45, Αμπελόκηποι 6934522273 info@neoellinikiglossa.gr

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση.

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Ιωάννης Αντ. Παναγιωτόπουλος Γενικός Γραμματέας Μέσων Ενημέρωσης Κυρίες και κύριοι, Το 1970, ο μέσος όρος των αναλφάβητων σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Τα τελευταία χρόνια η ενδογενής ανάπτυξη, η αξιοποίηση δηλαδή του ενδογενούς φυσικού και πολιτιστικού πλούτου καθώς και του ανθρώπινου δυναµικού του κάθε τόπου,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ Α. Ο συγγραφέας στο απόσπασµα αυτό αναφέρεται στη διαφήµιση. Στην αρχή πιστοποιεί την κυριαρχία της σε όλους τους

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Κυπριακή οικονομία: προκλήσεις και προοπτικές

Κυπριακή οικονομία: προκλήσεις και προοπτικές Κυπριακή οικονομία: προκλήσεις και προοπτικές Εισαγωγική ομιλία του Αθανάσιου Ορφανίδη, Διοικητή της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου, στο επιμορφωτικό σεμινάριο του Συνδέσμου Οικονομολόγων Καθηγητών Κύπρου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 1. Εισαγωγή 220 Γενικός σκοπός του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής είναι να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις μαθήτριες να εμπλακούν σε μια δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Νεοελληνικής Γλώσσας Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 1999

Θέµατα Νεοελληνικής Γλώσσας Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 1999 Θέµατα Νεοελληνικής Γλώσσας Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 1999 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Κείµενο O homo sapiens γίνεται homo videns, ο «άνθρωπος που γνωρίζει» µετατρέπεται σε «άνθρωπο που βλέπει» και η τηλεόραση γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Επιχειρήσεις 2.0 & Η Νέα Επιχειρηματικότητα. Επιχειρηματικότητα. Εισηγητής: Βασίλης Δαγδιλέλης

Επιχειρήσεις 2.0 & Η Νέα Επιχειρηματικότητα. Επιχειρηματικότητα. Εισηγητής: Βασίλης Δαγδιλέλης Επιχειρήσεις 2.0 & Η Νέα Επιχειρηματικότητα Επιχειρηματικότητα Εισηγητής: Βασίλης Δαγδιλέλης Ποια είναι η «δημόσια εικόνα» της; Οπωσδήποτε δεν είναι πάντοτε μια έννοια «θετικά φορτισμένη» τουλάχιστον στη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Leonardo da Vinci A EUROPEAN OBSERVATORY OF THE USE OF ICT-SUPPORTED LIFELONG LEARNING BY SMES, MICRO-ENTERPRISES & THE SELF-EMPLOYED IN RURAL AREAS ΠΑΚΕΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 3: ΕΡΕΥΝΑ ΦΟΡΕΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ, ΑΠΟ ΕΚΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΓΙΑ «ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ» ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΓΙΑ «ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ» ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2015 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΕΝΔΟ- ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ & ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΟΥ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ & ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΣΤΙΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ CENTER FOR SECURITY STUDIES. EXPOSEC- DEFENSE WORLD 2015, Τετάρτη 6 Μαΐου 2015, Athens Lydra Hotel

ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ CENTER FOR SECURITY STUDIES. EXPOSEC- DEFENSE WORLD 2015, Τετάρτη 6 Μαΐου 2015, Athens Lydra Hotel ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ CENTER FOR SECURITY STUDIES EXPOSEC- DEFENSE WORLD 2015, Τετάρτη 6 Μαΐου 2015, Athens Lydra Hotel «εκεί που αρχίζει η ασφάλεια τελειώνουν οι ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Η κατάσταση έλλειψης εργασίας, κατά την οποία υπάρχει δυσαρμονία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, προσφέρονται λίγες θέσεις εργασίας, ενώ υπάρχουν πάρα πολλοί ενδ9ιαφερόμενοι. Είναι έννοια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης Διάρθρωση Κοινωνικές κατασκευές για το περιβάλλον Περιβαλλοντική Ιστορία Περιβαλλοντικά

Διαβάστε περισσότερα

Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις

Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις LOGO Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας Παράρτημα Ανατολικής Μακεδονίας Σέρρες, 17/10/2010 Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις Δρ. Γεώργιος A. Κουλαουζίδης Μαθηματικός

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Του Γρηγόρη Κωνσταντόπουλου, 11/4/2015 Α. ΚΡΙΤΙΚΗ - ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΤΑΘΕΝΤΟΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Στις βασικές αδυναμίες όλων των προηγούμενων συστημάτων πρόσβασης

Διαβάστε περισσότερα

«Κοινωνία σε κρίση, αυτοδιοίκηση σε δράση»

«Κοινωνία σε κρίση, αυτοδιοίκηση σε δράση» Συνέδριο «Κοινωνία σε κρίση, αυτοδιοίκηση σε δράση» Έκθεση ΠΟΛΙΣ, Θεσσαλονίκη 21-22 / 11/ 2013 «Κοινωνικές Δράσεις στη Νέα Προγραμματική Περίοδο» Αγγελική Ωραιοπούλου Προϊσταμένη ΕΔΑ Περιφέρειας Κεντρικής

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Α.2. Οι κάθετες ομάδες μπορεί να είναι διαρκείς (μόνιμες) ή προσωρινές ΜΟΝΑΔΕΣ 3

Α.2. Οι κάθετες ομάδες μπορεί να είναι διαρκείς (μόνιμες) ή προσωρινές ΜΟΝΑΔΕΣ 3 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1/3/2015 ΟΜΑΔΑ Α Για τις παρακάτω προτάσεις, από Α.1. μέχρι και Α.5. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της καθεμιάς

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

Θανάσης Χατζηλάκος Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου & Ερευνητικό Ακαδημαϊκό Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών. Λευκωσία, Δεκέμβρης 2008

Θανάσης Χατζηλάκος Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου & Ερευνητικό Ακαδημαϊκό Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών. Λευκωσία, Δεκέμβρης 2008 Τεχνολογίες της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας στην Εκπαίδευση ΤΠΕ@Ε: Ποια είναι, τέλος πάντων, αυτή η ευκαιρία που αξίζει τέτοιο κόπο, κόστος και πισωγυρίσματα; Θανάσης Χατζηλάκος Ανοικτό Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

αειφορία και περιβάλλον

αειφορία και περιβάλλον ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Αειφορία και Περιβάλλον ΠΟΜ 215 Ι ΑΡΧΕΣ ΑΕΙΦΟΡΙΑΣ http://www.evangelosakylas.weebly.com Ευάγγελος Ακύλας Αειφορία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Τριμηνιαία Έρευνα. Α Τρίμηνο 2012

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Τριμηνιαία Έρευνα. Α Τρίμηνο 2012 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Τριμηνιαία Έρευνα Α Τρίμηνο 2012 Αθήνα, Απρίλιος 2012 2 Έρευνα Καταναλωτικής Εμπιστοσύνης Α Τρίμηνο 2012 3 4 ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού

Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού Στο τέλος του 1999, ο Ευρωπαϊκός Οργανισµός ξεκίνησε ένα σηµαντικό πρόγραµµα έρευνας στο θέµα

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ Τάξη: Γ ΕΠΑΛ Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Κείμενο «Όπλο επιβίωσης» η δια βίου εκπαίδευση και η κατάρτιση. Στο ευρωπαϊκό προσκήνιο τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

Μα τι είναι ποια αυτή. Επιχειρηµατικότητα; Η έννοια της Επιχειρηµατικότητας - Εισαγωγή. Επιχειρηµ ατικότητα & Περιβάλλον

Μα τι είναι ποια αυτή. Επιχειρηµατικότητα; Η έννοια της Επιχειρηµατικότητας - Εισαγωγή. Επιχειρηµ ατικότητα & Περιβάλλον Μα τι είναι ποια αυτή η Επιχειρηµατικότητα; Η έννοια της Επιχειρηµατικότητας - Εισαγωγή Η έννοια της επιχειρηµατικότητας είναι πολυδιάστατη και µπορεί να εµφανίζεται σε διάφορα πλαίσια (οικονοµικά ή µη)

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ : ΑΠΌ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ

ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ : ΑΠΌ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ : ΑΠΌ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΜΙΧΑΛΗΣ ΧΛΕΤΣΟΣ ΠΡΩΤΗ ΔΙΑΛΕΞΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΥΚΛΟΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ : ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΓΝΩΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης Γενικές αρχές διοίκησης μιας μικρής επιχείρησης Η επιχείρηση αποτελεί μια παραγωγική - οικονομική μονάδα, με την έννοια ότι συνδυάζει και αξιοποιεί τους συντελεστές παραγωγής (εργασία, κεφάλαιο, γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση. Ελένη Παπαϊωάννου

Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση. Ελένη Παπαϊωάννου Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση Ελένη Παπαϊωάννου ΕΡΩΤΗΜΑ 1: Ποιους χαρακτηρίζουμε «ευάλωτους» εκπαιδευόμενους; (Δραστηριότητα 1) Εκπαίδευση Άξονες ευπάθειας Πρόωρη εγκατάλειψη εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς εκδόθηκε η ακόλουθη ανακοίνωση µε αφορµή την τροπολογία που κατέθεσε ο ευρωβουλευτής της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΑΛ 2013 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΑΛ 2013 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΑΛ 2013 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Ο συγγραφέας προβληµατίζεται σχετικά µε τον τρόπο λειτουργίας της διαφήµισης εστιάζοντας στους κινδύνους που αυτή επιφέρει. Οι διαφηµίσεις, αποτέλεσµα της βιοµηχανοποίησης,

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

Ένα κοινωνικό σύμφωνο για την Ευρώπη

Ένα κοινωνικό σύμφωνο για την Ευρώπη Ένα κοινωνικό σύμφωνο για την Ευρώπη EUROPEAN TRADE UNION CONFEDERATION Eμείς, οι Ευρωπαίοι συνδικαλιστές ηγέτες, συνελθόντες στους κόλπους της Συνομοσπονδίας Ευρωπαϊκών Συνδικάτων, απευθύνουμε την παρούσα

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας συµπεριφοράς και δεοντολογίας για τον κλάδο της ιδιωτικής ασφάλειας I. Γιατί ο κλάδος χρειάζεται έναν κώδικα συµπεριφοράς και δεοντολογίας; Ο τοµέας της ιδιωτικής ασφάλειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Χριστίνα Παπασολομώντος Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Μέλος Ομάδας Συντονισμού για Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

Το θέμα που καλούμαι να πραγματευτώ είναι «ο Νέος Ευρωσκεπτικισμός και η Μετανάστευση».

Το θέμα που καλούμαι να πραγματευτώ είναι «ο Νέος Ευρωσκεπτικισμός και η Μετανάστευση». Καλησπερίζω το εκλεκτό κοινό. Καταρχάς, προτού ξεκινήσω, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τους διοργανωτές της ημερίδας, καθώς αποτελεί ιδιαίτερη τιμή για εμένα να βρίσκομαι εδώ, ενώπιον όλων εσάς τη σημερινή

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) EΣΠΕΡΙΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

«Οι δυνατότητες ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας μέσα από τις

«Οι δυνατότητες ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας μέσα από τις «Οι δυνατότητες ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας μέσα από τις ψηφιακές πόλεις/ περιφέρειες» Γιάννης Καλογήρου, Αν. Καθηγητής ΕΜΠ, Infostrag/ ΕΒΕΟ, Επιστημονικός Σύμβουλος ΚΕΔΚΕ 12 ο Greek ICT FORUM, Αθήνα,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER Πιστεύουμε ότι η επιχειρηματικότητα ανθεί μόνο σε κοινωνίες όπου υπάρχει προστασία και σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αναγνωρίζουμε ότι οι

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ

Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ Σ ΣΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ 1. Στόχοι της έρευνας Η ad-hoc έρευνα για τη µετάβαση από την αγορά εργασίας στη σύνταξη έχει τέσσερις βασικούς στόχους: Να διερευνήσει τον

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΕΠΑ.Λ. Β ΚΥΚΛΟΥ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ

ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΕΠΑ.Λ. Β ΚΥΚΛΟΥ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΕΠΑ.Λ. Β ΚΥΚΛΟΥ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Το έτος 2001είχε οριστεί από τον ΟΗΕ «Διεθνές Έτος Εθελοντών». Αυτό έχει μεγάλη σημασία, γιατί στην αρχή ενός νέου αιώνα τεχνοκρατικού, με τα μεγάλα

Διαβάστε περισσότερα

AQUA 2010 Εκπαιδευτικά προγράµµατα Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης για τις Κλιµατικές Αλλαγές και τη Φτώχεια ήµητρα Ντιρογιάννη Υπεύθυνη Αναπτυξιακής

AQUA 2010 Εκπαιδευτικά προγράµµατα Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης για τις Κλιµατικές Αλλαγές και τη Φτώχεια ήµητρα Ντιρογιάννη Υπεύθυνη Αναπτυξιακής AQUA 2010 Εκπαιδευτικά προγράµµατα Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης για τις Κλιµατικές Αλλαγές και τη Φτώχεια ήµητρα Ντιρογιάννη Υπεύθυνη Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης H ActionAid είναι ένας διεθνής αναπτυξιακός οργανισµός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Δρ Αραβέλλα Ζαχαρίου, Συντονίστρια ΠΕ/ΕΑΑ, ΠΙ aravella@cytanet.com.cy zachariou.a@cyearn.pi.ac.cy Ημερίδα: Πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Κατάλογος διευκρινιστικού υλικού..................................... 18 Πρόλογος....................................................... 27 Ευχαριστίες......................................................

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΟΔΟΥ TOY ΠΕΠ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2000-2006

ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΟΔΟΥ TOY ΠΕΠ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2000-2006 ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΟΔΟΥ TOY ΠΕΠ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2000-2006 Διανύουμε το τελευταίο έτος εφαρμογής της Γ Προγραμματικής Περιόδου και κατ ακολουθία και αν δεν εδίδετο παράταση λόγω των καταστροφικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Λίγα λόγια για εμάς...σελ.2. Επιχειρηματικότητα: έννοια και σημασία σελ.3. Επιχειρηματίας: γεννιέσαι ή γίνεσαι?...σελ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Λίγα λόγια για εμάς...σελ.2. Επιχειρηματικότητα: έννοια και σημασία σελ.3. Επιχειρηματίας: γεννιέσαι ή γίνεσαι?...σελ. Ιουστινιανού 3, 41222, Λάρισα Τηλ:2410-626945 e-mail: info@entre.gr web site: www.entre.gr ΜΗΝΙΑΙΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΕΚ ΟΣΗ ΜΑΙΟΣ 2006 ΤΕΥΧΟΣ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Λίγα λόγια για εμάς...σελ.2 Επιχειρηματικότητα: έννοια

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικά Θέµατα Μάρκετινγκ Υπηρεσιών

Ειδικά Θέµατα Μάρκετινγκ Υπηρεσιών Ειδικά Θέµατα Μάρκετινγκ Υπηρεσιών 1 ΒΑΣΙΚΑ - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΙ, ΟΜΕΣ, &

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΩΝ - ΡΑΣΕΩΝ

ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΩΝ - ΡΑΣΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΗΜΟΣ ΑΡΧΑΝΩΝ ΑΣΤΕΡΟΥΣΙΩΝ ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΩΝ - ΡΑΣΕΩΝ ΗΜΟΥ ΑΡΧΑΝΩΝ ΑΣΤΕΡΟΥΣΙΩΝ ΕΤΟΥΣ 2012 ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011 1 ΤΟ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΡΧΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ & ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ Αποστολή του ήµου Αρχανών - Αστερουσίων,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΟΔΕ Γ ΕΠΑ.Λ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ

ΑΟΔΕ Γ ΕΠΑ.Λ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ ΑΟ Ε-ΕΠΑΛ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ ΟΜΑ Α Α Στις παρακάτω προτάσεις, από Α.1. µέχρι και Α.10, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της καθεµιάς και δίπλα του την ένδειξη Σωστό, αν η πρόταση είναι

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ www.romvos.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1) Ο συγγραφέας αναφέρεται στην απαράµιλλη οµορφιά της Ελλάδας, καθώς επίσης και στον κίνδυνο καταστροφής της εξαιτίας του τουρισµού. Επισηµαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΜΕΡΟΣ Α Οι προτεραιότητες στα Νέα Αναλυτικά Προγράμματα Λειτουργική Ανάλυση (copyright: Μαίρη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΗΜΩΝ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΗΜΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΗΜΩΝ ΦΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ Βίκυ Φλέγγα Οικονομολόγος, Μ sc περιφερειακή ανάπτυξη Στέλεχος διεύθυνσης οργάνωσης και πληροφορικής Ε.Ε.Τ.Α.Α. Α.Ε. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΣΕ 9 ΒΗΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση

Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση Χαρίδημος Τσούκας Καθηγητής Στρατηγικής Διοίκησης στην Έδρα Columbia Ship Management, Κοσμήτορας της Σχολής Οικονομικών Επιστημών και Διοίκησης,

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 3

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 3 Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΕΠΙΜΕΕΙΑ: ΝΙΚΟΑΟ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΟΓΟ ΠΡΟΟΜΟΙΩΗ ΔΙΑΓΩΝΙΜΑΤΩΝ 3 Κεφάλαιο 3 ο ΔΙΕΥΘΥΝΗ ΠΑΡΑΚΙΝΗΗ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΟΜΑΔΩΝ Ομάδα Α Ερωτήσεις ωστού άθους

Διαβάστε περισσότερα

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1 ΚΕΙΜΕΝΟ Η Δημοκρατία στην εποχή της παγκόσμιας ανομίας Θα αρχίσω από μιαν αναδρομή. Οι έννοιες του «Λαού» και της «Κοινωνίας» δεν είναι ούτε διϊστορικές ούτε αυτονόητες. Αποκρυσταλλώθηκαν από τη νεωτερική

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020

Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020 Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020 2020 Γεν. Διευθυντής Αναπτυξιακού Κώστας Καλούδης Αναπτυξιακού

Διαβάστε περισσότερα

Οι Δήμοι στο κατώφλι της νέας προγραμματικής περιόδου. Ράλλης Γκέκας, Διευθύνων Σύμβουλος ΕΕΤΑΑ Φεβρουάριος 2014

Οι Δήμοι στο κατώφλι της νέας προγραμματικής περιόδου. Ράλλης Γκέκας, Διευθύνων Σύμβουλος ΕΕΤΑΑ Φεβρουάριος 2014 Οι Δήμοι στο κατώφλι της νέας προγραμματικής περιόδου Ράλλης Γκέκας, Διευθύνων Σύμβουλος ΕΕΤΑΑ Φεβρουάριος 2014 Περιεχόμενα Παρουσίασης Η Στρατηγική «Ευρώπη 2020» Οι Δήμοι στη νέα προγραμματική περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου 1 Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου Στο διεθνές σύστηµα δεν υπάρχουν µόνο οι µεγάλες δυνάµεις αλλά επίσης υπάρχουν µεσαίες, µικρές ή και πολύ µικρές δυνάµεις. Βέβαια η διαµόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Οι προοπτικές της φωτοβολταϊκής τεχνολογίας

Οι προοπτικές της φωτοβολταϊκής τεχνολογίας Οι προοπτικές της φωτοβολταϊκής τεχνολογίας Έκθεση της ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΕΠΙ ΤΗΣ ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ (Photovoltaic Technology Research Advisory Council, PV-TRAC). ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η

Διαβάστε περισσότερα

Εξοχότατε Πρόεδρε της Δημοκρατίας, Έντιμε κ. Υπουργέ, Αγαπητοί βουλευτές, Αγαπητοί εκπρόσωποι κοινοβουλευτικών κομμάτων, Αγαπητέ Δήμαρχε,

Εξοχότατε Πρόεδρε της Δημοκρατίας, Έντιμε κ. Υπουργέ, Αγαπητοί βουλευτές, Αγαπητοί εκπρόσωποι κοινοβουλευτικών κομμάτων, Αγαπητέ Δήμαρχε, Εξοχότατε Πρόεδρε της Δημοκρατίας, Έντιμε κ. Υπουργέ, Αγαπητοί βουλευτές, Αγαπητοί εκπρόσωποι κοινοβουλευτικών κομμάτων, Αγαπητέ Δήμαρχε, Εκλεκτοί προσκεκλημένοι Αγαπητοί Συνάδελφοι, Κυρίες και Κύριοι,

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ,

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ, ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ (ανά κατεύθυνση) Για τους εισαχθέντες 1987-99 και για τους εισαχθέντες 1999-02 απαιτούνται τουλάχιστον 6 ΥΕΣ, εκ των οποίων, 1 τουλάχιστον από κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικές εξετάσεις : μεταβατικό το νέο σύστημα και με περισσότερες επιλογές

Πανελλαδικές εξετάσεις : μεταβατικό το νέο σύστημα και με περισσότερες επιλογές Πανελλαδικές εξετάσεις : μεταβατικό το νέο σύστημα και με περισσότερες επιλογές Το σύστημα Εξετάσεων Εισαγωγής που περιγράφεται στις επόμενες παραγράφους σχεδιάστηκε ως μεταβατικό σύστημα, για να αντιμετωπίσει

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ «ΠΡΟΟ ΟΣ» ΕΣΠΕΡΙ ΩΝ 104 ΚΑΛΛΙΘΕΑ, 210.9514517 ΑΙΓΑΙΟΥ 109 ΝΕΑ ΣΜΥΡΝΗ, 210.9355996 www.proodos.gr Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ «ΠΡΟΟ ΟΣ» ΕΣΠΕΡΙ ΩΝ 104 ΚΑΛΛΙΘΕΑ, 210.9514517 ΑΙΓΑΙΟΥ 109 ΝΕΑ ΣΜΥΡΝΗ, 210.9355996 www.proodos.gr Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ «ΠΡΟΟ ΟΣ» ΕΣΠΕΡΙ ΩΝ 104 ΚΑΛΛΙΘΕΑ, 210.9514517 ΑΙΓΑΙΟΥ 109 ΝΕΑ ΣΜΥΡΝΗ, 210.9355996 www.proodos.gr 1 Ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 6 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Π. ΕΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ

Ε.Π. ΕΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ Ε.Π. ΕΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 01: «ΜΈΣΟ-ΜΑΚΡΟΠΡΌΘΕΣΜΗ ΣΤΉΡΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΏΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΎ ΠΟΥ ΥΦΊΣΤΑΤΑΙ ΤΙΣ ΣΥΝΈΠΕΙΕΣ ΑΠΡΌΒΛΕΠΤΩΝ ΤΟΠΙΚΏΝ Ή ΤΟΜΕΑΚΏΝ ΚΡΊΣΕΩΝ ΠΟΥ ΣΥΝΔΈΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από την ένταξη της επιστημονικής γνώσης στη διαδικασία ανάπτυξης προϊόντων. Η έρευνα ενσωματώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά Νότια Ευρώπη Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός Η πρόσφατη οικονομική κρίση επηρέασε εκατομμύρια Ευρωπαίων πολιτών με πολλούς να χάνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα