Benjamin:

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "skevos@social.soc.uoc.gr Benjamin:"

Transcript

1 ΣΚΕΥΟΣ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ Καθηγητής στο Πανεπιστήµιο Κρήτης Τµήµα Κοινωνιολογίας Κρίση, κριτική και συγκεκριµένη ουτοπία: Το παράδειγµα της εκπαίδευσης Σε ένα πρώτο µέρος της εισήγησης θα γίνει σύντοµη αναφορά στις έννοιες: Κρίση, κριτική και ουτοπία. Η αναφορά αυτή θα βασίζεται στη θέση του Walter Benjamin: «Η παράδοση των καταπιεσµένων µας διδάσκει, ότι η έκτακτη κατάσταση ανάγκης στην οποία ζούµε, αποτελεί τον κανόνα. Πρέπει να οδηγηθούµε προς ένα ορισµό της ιστορίας, ο οποίος να ανταποκρίνεται σε αυτό. Τότε θα στέκεται µπροστά στα µάτια µας ως καθήκον να προκαλέσουµε την πραγµατική έκτακτη κατάσταση ανάγκης.» (Benjamin, 1965, 84). Με σηµείο εκκίνησης αυτή τη θέση θα υποστηρίξουµε ότι η παρούσα κρίση του συνολικού κοινωνικού συστήµατος είναι µια ευκαιρία για αιτήµατα ριζικών αλλαγών που συµπεριλαµβάνουν βεβαίως και την εκπαίδευση. Στόχος της εισήγησης είναι να υπερασπιστεί τη δηµόσια εκπαίδευση και ιδιαίτερα το δηµόσιο Πανεπιστήµιο όχι όπως είναι, αλλά πως θα έπρεπε να είναι, ως χώρο ελεύθερης διακίνησης ιδεών, παραγωγής και διάδοσης γνώσης που έχει µια κοινωνική εντολή: να ασκείται στην και να ασκεί κριτική, να αποκαλύπτει, να διαφωτίζει, να παράγει και να ασκεί πολιτισµό και παιδεία, να συµβάλει στη δηµιουργία ενός άλλου κόσµου, όπου οι άνθρωποι θα δηµιουργούν, θα εκφράζονται ελεύθερα, θα βρίσκουν νόηµα στη ζωή, θα ερωτεύονται, θα ονειρεύονται και θα χαλκεύουν ουτοπίες κοντινές και µακρινές, ενάντια στο σκοταδισµό, τη µεταφυσική, τη θεοκρατία και τις θρησκοληψίες, τον τεχνοκρατισµό, τις ιεραρχήσεις και τους διαχωρισµούς, τις αυταρχικές εξουσίες, το λαϊκισµό, την αλλοτρίωση, τις κοινωνικές ανισότητες και διακρίσεις, τη φτώχεια, τον κοινωνικό αποκλεισµό και τις µισαλλοδοξίες. Εισαγωγικές σκέψεις ΚΡΙΣΗ, ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΟΥΤΟΠΊΑ Στο πρώτο µέρος αυτής της εισήγησης θα γίνει προσπάθεια να αναλύσουµε τις έννοιες της κρίσης, της κριτικής και της ουτοπίας µε στόχο να αναδείξουµε την αναγκαιότητα µιας δηµιουργικής υπέρβασης της κρίσης προς την κατεύθυνση πραγµάτωσης µιας συγκεκριµένης ουτοπίας. Επιτρέψτε µου ωστόσο πριν να προχωρήσω σε αυτό το εγχείρηµα, να σκιαγραφήσω το πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσονται οι παραπάνω έννοιες ως περιεχόµενα, ως φαινόµενα και προοπτική. Ζούµε σε µια εποχή µεγάλων αλλαγών. Ένας µεγάλος µετασχηµατισµός βρίσκεται σε εξέλιξη και ο οποίος, ανεξάρτητα αν πρόκειται για µετανεωτερικότητα, για ένα ανοκλήρωτο πρόγραµµα της νεωτερικότητας, για 1

2 µια κοινωνία των κινδύνων ή για µια κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης, δεν αφήνει τίποτα ανέπαφο. Ούτως ή άλλως η νεοφιλελεύθερη αντίληψη έχει διαδοθεί ανά τον κόσµο δίκην επιδηµίας και απειλεί µε αλλαγή εποχής, αλλαγή παραδείγµατος. Αυτή παράγει και απελευθερώνει τεράστιο δυναµικό από ανασφάλεια, αδυναµία, κοινωνική απένταξη και περιθωριοποίηση, ανεργία, φτώχεια, ανισότητες και ανορθολογικότητα, αποσυλλογικοποίηση, αξατοµίκευση. Νεωτερικότητα (modernity) σηµαίνει κίνηση, αλλαγή, σηµαίνει το εφήµερο, το βιαστικό, το πρόσκαιρο, το καινούριο το οποίο είναι και αµφιλεγόµενο, που είτε ενσωµατώνεται γρήγορα σ αυτό που ήδη υπάρχει και περιφρουρείται, και υπ αυτή την έννοια γίνεται κλασσικό, ή γρήγορα θα εξαφανιστεί (H. Lefebvre, 1978, ) Η συνέχεια (continuity), η οποία σε µια παλιότερη περίοδο θεωρείται ως αξία και σταθερή αλήθεια (Nature does not make any leaps) ανατρέπεται άρδην από τη σύγχρονη αντίληψη της νεωτερικότητας ( Nature does not but make leaps ) καθιερώνοντας έτσι την ασυνέχεια (discontinuity) ως αξίωµα. Ως αποτέλεσµα, έχουµε την έναρξη µιας διαδικασίας αναταραχής, η οποία προχωρεί µαζί µε το χάσµα, την καταστροφή και την ανασφάλεια, µιας διαδικασίας η οποία µετατρέπει τον ακατάστατο κόσµο σε πραγµατικό κόσµο, σε νέα κανονικότητα. Οι αντιφάσεις, η αυτοκαταστροφή, τα διαλυτικά στοιχεία και η παρόρµηση αποτελούν συστατικά της νεωτερικότητας. Η απογοήτευση, η απόρριψη και η παραποίηση αποτελούν µέρος της νεωτερικότητας τόσο, όσο και η διαδικασία καθεαυτή. Οικείες δοµές και κοινότητες αλληλεγγύης, αξίες, συµπεριφορές και στρατηγικές ζωής διαβρώνονται, αποδυναµώνουν και δεν προσφέρουν πλέον καµιά σιγουριά. Αγώνες αιώνων για µια τάξη της δηµοκρατίας, της ελευθερίας, της αλληλεγγύης, της ισότητας και της δικαιοσύνης αµφισβητούνται. Όλα αυτά παγκοσµιοποιούνται και ισχύουν όχι µόνο για τις αναπτυγµένες καπιταλιστικές χώρες και τα µεγάλα αστικά κέντρα, αλλά και για χώρες της περιφέρειας γενικά και ιδιαίτερα για τις αγροτικές και δοµικά µη αναπτυγµένες περιοχές. Στις τελευταίες µάλιστα περιοχές η κατάσταση είναι ακόµη πιο δραµατική, αφού αντιδρούν πολύ αργά έναντι αυτών των αλλαγών και µάλιστα, απροετοίµαστες όπως είναι, αντιδρούν, βασιζόµενες σε παραδοσιακές µορφές συνείδησης και συµπεριφοράς, αµυντικά, εν µέρει µε απόλυτη απόρριψη, εν µέρει µε άκριτη αποδοχή. Σε µια τέτοια µεταβατική φάση από την παράδοση στη νεωτερικότητα διαλύονται παλιές δοµές, αλλά δεν δηµιουργούνται νέες και πάντως όχι αµέσως. Οι υποκειµενικές δοµές είναι βέβαια πιο επίµονες ενάντια σε αλλαγές και βρίσκονται σε σχέση ασύγχρονη, αναντίστοιχη προς τις αντικειµενικές συνθήκες. Η κοινωνική διαδικασία εκσυγχρονισµού οδηγεί στο επίπεδο των σχέσεων ζωής σε φαινόµενα µιας κοινωνικής αλλαγής, που διαλύουν το σχετικά σταθερό και προβλέψιµο σύνθετο παιγνίδι των οικονοµικών, αξιακών και πολιτιστικών κανόνων µε τους υποκειµενικούς τρόπους επεξεργασίας και πρότυπα προσανατολισµού, το οποίο µέχρι τώρα ήταν χαρακτηριστικό για µια συλλογική σχετικά ισχύουσα κατανόηση της κανονικότητας («κανονική» ζωή, «κανονική βιογραφία»). Αυτό σηµαίνει όµως ταυτόχρονα, ότι ένας µεγάλος αριθµός διασυνδέσεων µεταξύ των συνθηκών ζωής και των προτύπων των υποκειµενικών τρόπων ζωής έγινε εφικτός και (τουλάχιστον εν µέρει) κοινωνική πραγµατικότητα. Ο Münchmeier (1992, 134 κ.ε.) µιλάει σε σχέση µε αυτό το φαινόµενο για έναν «πολλαπλασιασµό των προτύπων 2

3 κανονικότητας». Η διάλυση της συλλογικής δεσµευτικότητας του θεσµού της «κανονικής βιογραφίας» συνεπάγεται ταυτόχρονα την «εξατοµίκευση» των προτύπων ζωής. Αυτό σηµαίνει, ότι αυτά θα πρέπει να τύχουν επεξεργασίας, να παραχθούν και να νοµιµοποιηθούν ατοµικά και µάλιστα συγκριτικά πιο έντονα. Αυτό οδηγεί σε µια σειρά από φαινόµενα κρίσης, που θέτουν παραδοσιακές δοµές υπό αµφισβήτηση. Όσο βέβαια οι παραδοσιακές δοµές λειτουργούν ακόµη, είναι αυτές σε θέση να αντιµετωπίζουν τις κρίσεις αποτελεσµατικά, έτσι που να αποφεύγονται οι δραµατικές αρνητικές επιδράσεις. Το γεγονός ότι, όπως υποστηρίζει ο Karl Polanyi (1977, 81 και 64.), «η οικονοµία δεν είναι πλέον ενταγµένη µέσα στις κοινωνικές σχέσεις, αλλά αντίθετα οι κοινωνικές σχέσεις είναι ενταγµένες στο σύστηµα οικονοµίας», οδηγεί αναγκαστικά σε κοινωνικό αποκλεισµό, (δια)σπά τις διανθρώπινες σχέσεις και απειλεί το φυσικό ζωτικό χώρο του ανθρώπου µε εξαφάνιση. Η υποστασιοποίηση της οικονοµίας και της αγοράς και η αναβίβασή τους σε υπέρτατες αξίες καθ εαυτές εγκλωβίζει τις ανθρώπινες κοινωνίες σε ένα φαύλο κύκλο που παίρνει διαστάσεις τραγωδίας που φαντάζει αναπόφευκτη και νοµοτελειακή. Επιτρέψτε µου να αφήσω τον Walter Benjamin να µας µιλήσει για αυτό το πρόβληµα µε τον δικό του µοναδικό τρόπο όπως το περιγράφει στις Geschichtsphilosophische Thesen (Ιστορικοφιλοσοφικές Θέσεις) µε τον τίτλο Angelus Novus όπου αναδεικνύει τις δραµατικές συνέπειες που επαπειλεί η τυφλή πίστη στην κυρίαρχη αντίληψη περί προόδου και δείχνει την κατεύθυνση της αναγκαίας κριτικής και σήµερα: «Υπάρχει ένας πίνακας του Klee που λέγεται Angelus Novus. Ένας άγγελος είναι απεικονισµένος, ο οποίος φαίνεται, ως εάν να είναι έτοιµος να αποµακρυνθεί από κάτι προς το οποίο έχει καθηλώσει το βλέµµα του. Τα µάτια του είναι ορθάνοιχτα, το στόµα του είναι ανοιχτό και τα φτερά του είναι ολάνοιχτα. Ο άγγελος της ιστορίας θα πρέπει να είναι έτσι. Έχει γυρισµένο το πρόσωπο προς το παρελθόν. Εκεί που παρουσιάζεται µπροστά µας µια αλυσίδα από γεγονότα, εκεί βλέπει αυτός µόνο καταστροφή, η οποία συσσωρεύει ανεξάρτητα ερείπια επί ερειπίων και τα εκσφενδονίζει µπροστά στα πόδια του. Θα ήθελε να σταµατήσει για µια στιγµή, να ξυπνήσει τους νεκρούς και να συµµαζέψει τα θρύψαλα. Αλλά µια καταιγίδα φυσάει από τον παράδεισο, η οποία βρίσκει τα φτερά του και είναι τόσο δυνατή, έτσι που να µην µπορεί πλέον ο άγγελος να κλείσει τα φτερά του. Αυτή η καταιγίδα τον ωθεί ασταµάτητα προς το µέλλον, προς το οποίο έχει γυρισµένα τα νότα του, ενώ ο σωρός των ερειπίων υψώνεται µέχρι τον ουρανό. Αυτό που ονοµάζουµε πρόοδο, είναι η καταιγίδα.» (Benjamin, 1965, 84) Κρίση ως κίνδυνος και ως ευκαιρία Η έννοια της κρίσης χρησιµοποιείται ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια σχεδόν σπάταλα και σε διάφορες και διαφορετικές καταστάσεις και περιπτώσεις. Στο δηµόσιο, πολιτικό και καθηµερινό λόγο οι κρίσεις θεωρούνται αναπόφευκτες και προσωρινές και κατανοούνται ως ατυχήµατα και δυσλειτουργίες που συνήθως αποδίδονται σε απρόβλεπτες εξελίξεις γενικώς και αορίστως. Ακολουθούν δε εκκλήσεις για συµβολή όλων, υποµονή και ψυχραιµία για να βγούµε από την εκάστοτε κρίση. Στο µικροεπίδεδο η ευθύνη αποδίδεται κυρίως στα ίδια τα θύµατα που έτσι µετατρέπονται σε θύτες, όπως π.χ. για την ανεργία, τη φτώχεια, τη µιζέρια του εκπαιδευτικού συστήµατος, τις 3

4 κοινωνικές ανισότητες κλπ., υπεύθυνοι καθίστανται οι άνεργοι, οι φτωχοί, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί κλπ. Εξάλλου χρησιµοποιούνται όλες αυτές και οι επαπειλούµενες κρίσεις ως µέσο πειθάρχησης, υπακοής και συµβιβασµού. Με τον τρόπο αυτό απαλλάσσεται η πολιτική, τα κυρίαρχα συµφέροντα και η ταξική οργάνωση της κοινωνίας. Το εύλογο ερώτηµα, όσο κι αν ακούγεται απλοϊκό, είναι: τότε τι απέµεινε ως αρµοδιότητα της πολιτικής; Κι αν έτσι έχουν τα πράγµατα, προς τι ακόµη η πολιτική; Ενώ αυτές οι κρίσεις κατανοούνται συνήθως ως καταστροφή, αποδιοργάνωση και απειλή, που «όλοι οφείλουµε να συστρατευθούµε για την αντιµετώπισή τους», µπορούν αυτές επίσης να κατανοηθούν ως ευκαιρία για την προώθηση της ιδέας για µια συγκεκριµένη ουτοπία. Ο κοινωνικός µετασχηµατισµός συνδέεται εξάλλου πάντα µε κρίσεις (Παπαϊωάννου, 1994, 15 κ.ε.). Όπως έγραψε και ο Walter Benjamin στις Geschichtsphilosophische Thesen (Ιστορικοφιλοσοφικές θέσεις): «Η παράδοση των καταπιεσµένων µας διδάσκει ότι η εξαιρετική κατάσταση στην οποία ζούµε, αποτελεί τον κανόνα. Θα πρέπει να οδηγηθούµε σε µια έννοια της ιστορίας που να ανταποκρίνεται σε αυτό. Τότε θα αναχθεί σε καθήκον µας η επιβολή της πραγµατικής εξαιρετικής κατάστασης.» (Benjamin, 1965, 84) Παρ όλο που η κρίση θεωρείται κάτι το ξαφνικό, έντονο και προσωρινό, µπορούµε να διαπιστώσουµε ότι η ανθρώπινη ιστορία είναι γεµάτη από αλληλοδιαδεχόµενες και αλληλοσυνδεόµενες κρίσεις. Ανεξάρτητα από το που οφείλεται αυτό, η «κατάσταση κρίσης» έχει αποκτήσει µια εµµονή και µονιµότητα. Η κρίση, είτε θεωρείται αυτή ως µια νοµοτελειακά αναγκαστική και µεταφυσικά επενδεδυµένη αποκάλυψη, είτε ως συνεπές αποτέλεσµα ενός ιστορικά συγκεκριµένου κοινωνικού σχηµατισµού, δηλαδή του βιοµηχανικού καπιταλισµού, φώλιασε σε µας και απειλεί να γίνει κανονικότητα της ζωής µας. Ως συστατικά στοιχεία του βιόκοσµου και της εµπειρίας των ανθρώπων µπορούν οι κρίσεις να προκαλέσουν αντιδράσεις και αντιστάσεις, οι οποίες έχουν ως αποτέλεσµα είτε την υπέρβαση - µετασχηµατισµό και/ή κάθαρση των καταστάσεων κρίσης - είτε µια αµυντική, παθητική στάση. «Αλλά όπου υπάρχει κίνδυνος, µεγαλώνει και η δυνατότητα σωτηρίας» (Hölderlin). Στην ουσία της κρίσης βρίσκεται το γεγονός ότι µια απόφαση έπρεπε να έχει ληφθεί, αλλά ακόµη εκκρεµεί. Ανοιχτό µένει επίσης το ερώτηµα ποια θα είναι η απόφαση. Η γενικευµένη ανασφάλεια σε µια κρίσιµη κατάσταση διαπερνάται από κάτι το ασφαλές, ότι άγνωστο πότε, αλλά όµως σίγουρα, ακαθόριστα πως, αλλά σίγουρα βρισκόµαστε µπροστά σε ένα τέλος της κρίσιµης κατάστασης. Η πιθανή λύση µένει ακαθόριστη, αλλά το ίδιο το τέλος όµως, δηλαδή ένας µετασχηµατισµός των υπαρχουσών κοινωνικών σχέσεων απειλητικός και προκαλώντας φόβο ή ευκταίος και γεµάτος ελπίδες µένει για τον άνθρωπο ασαφής, ακαθόριστος. Η κρίση απευθύνει το ερώτηµα στο ιστορικό µέλλον (Kosselek, 1973, 105). Αξίζει να αναφέρουµε εδώ ότι ήδη ο Ιπποκράτης, ο Κώος ( π.χ.) πριν από περίπου 2500 χρόνια χρησιµοποίησε την έννοια κρίσις (Ιπποκράτης, 1992) σε σχέση µε την ιατρική. Ο Ιπποκράτης συµπεριλάµβανε στην ιατρική έννοια της κρίσεως στοιχεία που είναι ιδιαίτερα χρήσιµα για µια κοινωνιολογική έννοια της κρίσης: Η κρίση εµφανίζεται πάντα, όταν κατά τη διάρκεια µιας αρρώστιας υπάρχει µια αποφασιστική µεταβολή που µπορεί να οδηγήσει σε πλήρη ίαση, σε κώµα ή στο θάνατο (Starm, 1973, 53). Αυτό σηµαίνει ότι σε περίπτωση κρίσης δεν έχει ειπωθεί ακόµα η τελευταία λέξη. Είναι η στιγµή στην οποία συνυπάρχει ο κίνδυνος µε την ελπίδα. 4

5 Κριτική Ανεξάρτητα από το εάν αντιλαµβανόµαστε την κρίση ως θετική δυνατότητα υπέρβασης κρίσιµων καταστάσεων ή ως απειλή ενάντια σε υπάρχουσες και θετικά αξιολογούµενες καταστάσεις και προσπαθούµε να την αποτρέψουµε, χρειαζόµαστε κριτική. Από την έννοια κρίνειν προέρχονται οι έννοιες κρίσις, κριτική, κρίσιµος, κριτήριον, κριτής κλπ. Κρίνειν σήµαινε αρχικά αξιολογώ, εκτιµώ, ερευνώ, αποφασίζω, κρίνω (ασκώ κριτική), αποφαίνοµαι, υποψιάζοµαι, φρονώ, υποθέτω, νοµίζω, σχολιάζω. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, ωστόσο, εµπεριέχεται µια συστηµατική θεµελίωση στη βάση κριτηρίων και µια αγωνιστική, προσανατολισµένη προς τη διένεξη στιγµή. Αναλογικά µε τα παραπάνω κρίσις σηµαίνει αφενός αξιολόγηση, ετυµηγορία, τοποθέτηση/θέση, εκτίµηση, διερεύνηση, απόφαση, απόφανση, γνώµη, ικανότητα κρίσης, ευθυκρισία, δικαστική απόφαση, και αφετέρου κίνδυνο, κορύφωση δυσµενούς στιγµής, µια ακραία, οριακή στιγµή, που τοποθετείται άµεσα πριν από ένα ριζοσπαστικό, ανατρεπτικό γεγονός, του οποίου η ανάπτυξη και η τελείωση προκαλεί µια εντελώς νέα κατάσταση. Η κρίση και η κριτική δεν είναι µόνο, όπως ήδη αναφέραµε ετυµολογικά συγγενείς. Η κρίση και η κριτική συνυπήρχαν ανέκαθεν, έχουν κάτι κοινό, µια «αυθεντική σχέση» (Boris Buden). Μια πράξη κριτικής εµπεριέχει σχεδόν απαραίτητα τη συνείδηση της κρίσης και η διάγνωση της κρίσης εµπεριέχει ως απαραίτητη προϋπόθεση την κριτική. «Το να πούµε ότι κάτι βρίσκεται σε κρίση, σηµαίνει προ πάντων, να πούµε ότι αυτό είναι παλιό, ότι δεν δικαιούται πλέον να υπάρχει και θα πρέπει να αντικατασταθεί µε κάτι το νέο. Η κριτική δεν είναι τίποτε άλλο από µια πράξη αυτής της απόφανσης, της εκτίµησης» (Boris Buden). Μια παρόµοια σκέψη εξέφρασε πολύ πριν ο Brecht, όταν έγραψε: αυτό που έχει σηµασία δεν είναι να κρεµιόµαστε σφικτά από την παλιά καλή εποχή, αλλά από τη κακή νέα. Η κριτική - και ανεξάρτητα από το πόσο συγκαλυµµένα αντιουτοπιστική φαίνεται να είναι αφού το αντικείµενό της είναι εξάλλου πάντα το υπάρχον είναι διαποτισµένη µε την ουτοπία ως εσωτερικό κίνητρο, ενώ η κρίση είναι η πρακτική αυτοκριτική του υπάρχοντος. «Η σχέση σηµασίας µεταξύ κρίσης και κριτικής δεν εξαφανίστηκε ιστορικά ποτέ. Γι αυτό θα πρέπει κάθε έννοια της κρίσης να µένει συνδεδεµένη µε µια έννοια της κριτικής.» (Becker & Jahn, 1989, 6) Η συνείδηση της κρίσης µπορεί µόνο διαµέσου της κριτικής να αποκτήσει ιδιαίτερη σηµασία για τη δράση, έτσι που να γίνει δυνατόν να κατανοηθεί η κρίση ως ευκαιρία. Υπό αυτή την έννοια ο ρόλος της κριτικής επιστήµης και της διανόησης δεν είναι η τεχνοκρατική, συστηµική αντιµετώπιση και διαχείριση της κρίσης, αλλά αντίθετα η πρόκληση κρίσεων διαµέσου της κριτικής, ακόµη και εκεί που δεν υπάρχουν. Όλες οι µεγάλες ιδέες και πράξεις, επιστηµονικές, πολιτιστικές και πολιτικές, που υπερβαίνουν τα δεδοµένα και οδηγούν σε ριζικές αλλαγές, προκαλούν κρίσεις. Η κρίση µπροστά στην οποία βρισκόµαστε όχι µόνο δεν αλλάζει το ρόλο του διανοούµενου, του πραγµατικού πολιτικού και του κάθε κριτικά σκεπτόµενου πολίτη, αντίθετα µάλιστα τον κάνει πιο επιτακτικό και αναγκαίο. Κατά τον Umberto Eco, ο οποίος αποδεχόµενος την ελληνική κλασική έννοια της κρίσης, διακρίνει την αρνητική της σηµασία από τη θετική, «ο διανοούµενος υποχρεούται, σε αντίθεση µε τον πολιτικό, να παράγει κρίσεις 5

6 ακόµη και εκεί που δεν υπάρχουν. Κάθε εφεύρεση στο πεδίο των φυσικών και των ανθρωπιστικών επιστηµών, µια επιστηµονική επανάσταση, η οποία καταρρίπτει, περιθωριοποιεί ή αντικαθιστά µέχρι τώρα ισχύουσες αρχές ή επιστηµονικά παραδείγµατα, προκαλεί κρίση. Κάθε δηµιουργικός Λόγος (Diskurs) ακόµη κι αν είναι ένα ποίηµα, ένα φιλµ, ένας µεταφυσικός στοχασµός, προκαλεί κρίση, αφού ερµηνεύει τον κόσµο µε ένα πρωτόγνωρο τρόπο Το καθήκον του δεν είναι η νοµιµοποίηση αυτού που υπάρχει Γι αυτό δεν επιτρέπεται ο πολιτικός να απαιτεί από το διανοούµενο, να θεραπεύσει την κρίση Ο διανοούµενος, ακόµη και όταν είναι πολιτικά στρατευµένος, δεν αποτελεί την γκάιντα της επανάστασης (και πολύ λιγότερο της αντεπανάστασης/της παλινόρθωσης). Ρωτήστε µας, εάν θέλετε, για τα αίτια της κρίσης. Αλλά µην απαιτείτε από µας καµιά συνταγή, γιατί όλοι οι άρρωστοι και όχι µόνο οι κατά φαντασία ασθενείς, είναι συνεργάτες της αρρώστιας τους. Προκαλέστε µας καλλίτερα να παράγουµε κρίσεις, κρίσεις, περισσότερες κρίσεις, µε την έννοια της κριτικής, της εκτίµησης, της υποψίας, της ανησυχίας, της ερµηνείας και της διένεξης.» (Eco, 1983) Αυτό προϋποθέτει την κατανόηση, ότι όταν µας µιλούν για κρίσεις τις οποίες, τάχα στο τέλος θα τις υπερβούµε, µας εγκλωβίζουν σε µια αυταπάτη (Forrester, 1997, 8). Η οικονοµική ανάπτυξη, όπως όλα δείχνουν, δεν έχει αντίστοιχη αυξητική επίδραση στην απασχόληση, ούτε στο επίπεδο ζωής όλων. Εξάλλου, «καµιά πρόοδος του κόσµου δεν επιτρέπει να αγνοηθεί ότι σε απόλυτους αριθµούς ποτέ, ποτέ πριν επί της γης τόσο πολλοί άνδρες, γυναίκες και παιδιά δεν ήταν σκλάβοι, πέθαναν από πείνα ή θανατώθηκαν.» (Derrida, 1996,139) Όλες αυτές οι κρίσεις περιέργως δεν µετατρέπονται σε µια συνείδηση της κρίσης. Το γεγονός ότι µια ολόκληρη εποχή βιώνεται ως εποχή κρίσης φαίνεται να µην αρκεί. Αυτό που χρειαζόµαστε επιπλέον είναι η συνείδηση ότι το υπάρχον έφτασε στο τέλος του, δεν λειτουργεί και πρέπει να αντικατασταθεί µε κάτι νέο. Η συνείδηση της κρίσης µπορεί µόνο διαµέσου της κριτικής να αποκτήσει ιδιαίτερη σηµασία για τη δράση, έτσι που να γίνει δυνατόν να κατανοηθεί η κρίση ως ευκαιρία. Το πρόβληµα σήµερα είναι ότι οι έννοιες κρίση και κριτική έχουν ξεχαστεί ή παραφθαρεί και αυτό που υπάρχει είναι µια κρίση της κριτικής. Η έννοια της κρίσης στην κλασική νεωτερικότητα, η οποία χαρακτηριζόταν από µεγάλη αισιοδοξία, σήµαινε µια περίοδο µεταµόρφωσης, µεταβολής (Immanuel Wallerstein) που σίγουρα εµπεριείχε κινδύνους, αλλά έδινε αφορµή για αλλαγές και συνδέονταν µε ελπίδες και προοπτικές. Η σηµερινή κατανόηση της κρίσης δεν σηµαίνει τίποτε άλλο πέρα από καταστροφή. Καµιά υπόσχεση, παρά µόνο απώλεια, καµιά µετάβαση σε κάτι καλλίτερο, παρά µόνο κατάρρευση. Ο Bertolt Brecht και ο Walter Benjamin είχαν σχεδιάσει στις αρχές της δεκαετίας του 30 την έκδοση ενός περιοδικού µε τίτλο Krise und Kritik, κρίση και κριτική, που όµως λόγω των πολιτικών εξελίξεων δεν πραγµατοποιήθηκε ποτέ. Στον πρόλογο που είχαν γράψει, ανέφεραν ως σκοπό και καθήκον του περιοδικού: «Να διαπιστώσει την κρίση ή να την προκαλέσει και µάλιστα µε τα µέσα της κριτικής». Ως τίτλο δε του πρώτου τεύχους είχε προτείνει ο Bertolt Brecht: Το καλωσόρισµα της κρίσης. Αυτό ακούγεται σήµερα το λιγότερο περίεργο. Οι κριτικές εκτιµήσεις, η αποκάλυψη των κακώς κειµένων δεν αρκούν από µόνες τους, αλλά απαιτούν δράση. Η κριτική και ερµηνεύει και αλλάζει τον 6

7 κόσµο. Στην έννοια της κριτικής εµπεριέχεται από τη µια η διάκριση, ο διαχωρισµός και η διαλογή και από την άλλη τόσο η ανάγκη για απόφανση όσο και αυτή για απόφαση. Η κριτική είναι η τέχνη της κρίσης, µε την έννοια της εκτίµησης, της οποίας στόχος είναι να θέτει ερωτήµατα σχετικά µε ένα φαινόµενο ή κατάσταση ως προς την γνησιότητα ή την αλήθεια, την ορθότητα, την εγκυρότητα ή την οµορφιά, έτσι που µε τη βοήθεια της κερδισµένης (διά)γνωσης να οδηγηθεί κανείς στην εκτίµηση, την απόφαση. Στη διαδικασία της κριτικής διαπιστώνεται και ξεχωρίζει το γνήσιο από το νοθευµένο, το αληθές από το αναληθές, το ωραίο από το άσχηµο, το δίκαιο από το άδικο, το καλό από το κακό (Kosselek, 1973, 86). Με αυτά που υποστηρίξαµε πιο πάνω δεν σηµαίνει ότι κριτική δικαιούται να κάνει µόνο αυτός που έχει να προτείνει κάτι καλύτερο στη θέση αυτού στο οποίο ασκεί κριτική. Σε σχέση µε αυτό παρατηρεί ο Theodor Adorno: ιαµέσου της υποχρέωσης του θετικού αποδυναµώνεται εκ των προτέρων η κριτική και χάνεται η οξύτητά της. Αφού και η απλή ακόµη διάγνωση και συγκεκριµενοποίηση του λανθασµένου αποτελεί ήδη ένα δείκτη του σωστού, του καλύτερου. Ας κρατήσουµε σε αυτό το σηµείο, ότι η πολιτική, εκτός από τη διαχείριση των καθηµερινών υποθέσεων, έχει µια κοινωνική εντολή: να ασκεί κριτική, να αποκαλύπτει, να διαφωτίζει, να παράγει και να ασκεί πολιτισµό και παιδεία, να συµβάλει στη δηµιουργία ενός άλλου κόσµου, όπου οι άνθρωποι θα δηµιουργούν, θα εκφράζονται ελεύθερα, θα βρίσκουν νόηµα στη ζωή, θα ερωτεύονται, θα ονειρεύονται και θα χαλκεύουν ουτοπίες κοντινές και µακρινές, ενάντια στο σκοταδισµό, τη µεταφυσική, τη θεοκρατία και τις θρησκοληψίες, τον τεχνοκρατισµό, το λαϊκισµό, την αλλοτρίωση, τις κοινωνικές ανισότητες και διακρίσεις, τη φτώχεια, τον κοινωνικό αποκλεισµό και τις µισαλλοδοξίες. Παρέκβαση: Ηθική και πολιτική Ας µου επιτραπεί σε αυτό το σηµείο µια µικρή παρέκβαση αναφορικά µε τη σχέση µεταξύ ηθικής και πολιτικής χρησιµοποιώντας τα λόγια του γερµανού ιστορικού Reinhart Kosselek από το magnus opum του Kritik und Krise, Κριτική και Κρίση. «Ο αστός, ως υποταχτικός του παντοδύναµου Κυρίου, Αφέντη και ουσιαστικά πολιτικά ανίσχυρος, αυτοκατανοούνταν ως ηθικός, εύρισκε την υπάρχουσα εξουσία, κυριαρχία ως παντοδύναµη και την κατηγορούσε αντίστοιχα ως ανήθικη, µε το να µην είναι πλέον σε θέση να αντιληφθεί αυτό που στον ορίζοντα της ανθρώπινης περατότητας φαίνεται σαφές. ιαµέσου του διαχωρισµού της ηθικής από την πολιτική είναι αναγκαστικό να αποξενωθεί η ηθική από την πολιτική πραγµατικότητα. Αυτό εκδηλώνεται στο γεγονός ότι αυτή υπερπηδά την απορία του Πολιτικού. Η ηθική η οποία δεν µπορεί να ενσωµατώσει την πολιτική είναι αναγκασµένη, αφού στέκεται στο κενό, να κάνει την ανάγκη αρετή. Αποξενωµένη η ηθική από την πραγµατικότητα, βλέπει στην περιοχή του πολιτικού ένα ετερόνοµο προσδιορισµό, ο οποίος θεωρείται ως εµπόδιο για την αυτονοµία της. Ως επακόλουθο θεωρεί αυτή η ηθική, ότι θα µπορούσε, στο µέτρο και στο βαθµό που αυτή ανέρχεται στο ύψος του προσδιορισµού της, να εξαφανίσει εντελώς από προσώπου γης την απορία του Πολιτικού. Το γεγονός ότι η πολιτική είναι το µοιραίο, όχι βέβαια µε την έννοια ενός τυφλού πεπρωµένου, αυτό δεν έγινε κατανοητό από τους διαφωτιστές. Η προσπάθειά τους, διαµέσου της φιλοσοφίας της ιστορίας να 7

8 αρνηθούν την ιστορική πραγµατικότητα, «να καταπιέσουν και να απωθήσουν» το Πολιτικό, έχει κατά βάση ουτοπικό χαρακτήρα. Η κρίση, η οποία ενεργοποιείται διαµέσου της διαδικασίας, την οποία προκαλεί η προσπάθεια της ηθικής ενάντια στην ιστορία, παραµένει διαρκής, όσο η ιστορία αποξενώνεται ιστορικο-φιλοσοφικά. Εδώ πρόκειται για µια αλληλεξάρτηση µεταξύ Κρίσης και φιλοσοφίας της ιστορίας. Ο ουτοπισµός κατά τον 18 ο αιώνα αναδείχθηκε µέσα από µια διαταραγµένη σχέση προς την πολιτική, η οποία προκλήθηκε από ιστορικά αίτια, αλλά καθιερώθηκε ιστορικοφιλοσοφικά. Κάτω από τα διασταυρούµενα πυρά της κριτικής, η τότε επίκαιρη πολιτική όχι µόνο αποδυναµώθηκε, αλλά εντός της ίδιας διαδικασίας εγκατάλειψε η πολιτική το καθήκον της ως διαρκής προσπάθεια στην καθηµερινή ύπαρξη των ανθρώπων και µετετράπη σε διαδικασία κατασκευής µελλοντικών ουτοπιών. Η πολιτική δοµή του απολυταρχικού κράτους και η ανάπτυξη του ουτοπισµού αποτελούν µια σύνθετη διαδικασία µε την οποία αρχίζει η πολιτική κρίση στο παρόν.» (Kosselek, 1973, 8 κ.ε.) Για µια συγκεκριµένη ουτοπία Ουτοπικά αντισχέδια ενάντια στις κυρίαρχες σχέσεις και κριτική σε υπάρχουσες κοινωνικές τάξεις πραγµάτων µας είναι γνωστές από όλους τους αιώνες, ενώ ουτοπία και κριτική ήταν φορές που βρίσκονταν σε άµεση σχέση και φορές που υπήρξαν χωριστά. Κατά κανόνα δεν µπορούµε να µάθουµε πολλά από αυτά τα ουτοπικά σχέδια, επειδή όλα αυτά αντιµετώπιζαν κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες δεν συγκρίνονται µε τις δικές µας. ιαφορετική είναι η περίπτωση του Karl Marx, ο οποίος ανέλυσε και άσκησε κριτική εκείνων των κοινωνικών σχέσεων κάτω από τις οποίες υποφέρουν οι άνθρωποι ακόµα σήµερα. Η συζήτηση εποµένως σήµερα για τη σχέση ουτοπίας και κριτικής δεν µπορεί παρά να ακουµπήσει πάνω στο έργο του Karl Marx. Ο Karl Marx ωστόσο φαίνεται να ήταν ενάντια στους ουτοπιστές της εποχής του. Ήταν ενάντια σε ουτοπίες που αφαιρούσαν από την πραγµατικότητα και παρέπεµπαν σε ένα απώτερο άγνωστο µέλλον ή ενάντια σε ουτοπικά σχέδια που περιορίζονταν σε ένα πείραµα χωρίς θίγουν τις συνολικές κοινωνικές σχέσεις. «Η απελευθέρωση», έγραφε στην Εισαγωγή της Κριτικής της Εγελιανής Φιλοσοφίας του ικαίου, «είναι µια ιστορική πράξη και όχι µια πράξη σκέψης». Και λίγο αργότερα στην Γερµανική ιδεολογία γράφει µε έµφαση: «Ο κοµµουνισµός δεν είναι ένα ιδανικό προς το οποίο θα πρέπει να προσανατολίζεται η πραγµατικότητα». Και συνεχίζει: «Εµείς ονοµάζουµε κοµµουνισµό την πραγµατική κίνηση, η οποία αίρει την τωρινή κατάσταση. Οι προϋποθέσεις αυτής της κίνησης προέρχονται από την τώρα υπάρχουσα προϋπόθεση». Αν ως «Ουτοπία» θεωρήσουµε κάθε απόπειρα για να υπερβούµε τα δεδοµένα, κάθε προσπάθεια για να αµφισβητήσουµε την υπάρχουσα πραγµατικότητα µε τις ατέλειές της και να σκεφτούµε κάτι που τοποθετείται πέρα από αυτήν και την υπερβαίνει, τότε πρέπει να αξιολογήσουµε θετικά την ουτοπία ως έκφραση µιας σταθερής τάσης του ανθρώπου να υπερβαίνει βελτιωτικά τον εαυτό του και τα όριά του. Με αυτή την έννοια, η ουτοπική σκέψη µετατοπίζει διαρκώς τα ίδια τα όρια αυτού που γίνεται δεκτό ως δυνατό ή ακόµη και ως νοητό. Η ουτοπική σκέψη συγκρούεται µε την ρεαλιστική, στο βαθµό που θεωρεί ότι η αλλαγή, η βελτίωση του υπάρχοντος στηρίζεται σε στόχους, άρα και κριτήρια που βρίσκονται πέραν του υπάρχοντος και 8

9 προβάλλονται στο µέλλον. εν µπορείς να αλλάξεις το υπάρχον επικαλούµενος ως κριτήριο βελτίωσης αυτό που θέλεις να αλλάξεις. Η ουτοπία τοποθετείται στο µέλλον και αποτελεί τον τόπο του άγνωστου µέσα σε αυτό, τον τόπο µιας αναγεννηµένης, βαθιάς ελπίδας, που υπάρχει ωστόσο δυνάµει εντός του υπάρχοντος, ως ένα Όχι-Ακόµη (Bloch, 1923, 253). Ο Ernst Bloch υπογράµµισε το γεγονός ότι η δεδοµένη πραγµατικότητα ποτέ δεν ικανοποιεί πλήρως το υποκείµενο, και από αυτή την άποψη δεν είναι «αληθινή». Η αλήθεια προς την οποία τείνει το υποκείµενο, όταν φαντάζεται και επιθυµεί ζωηρά αυτό που του λείπει, δεν είναι δεδοµένη, αλλά είναι ουτοπία που υπερβαίνει το παρόν προς την κατεύθυνση του µέλλοντος. Η ουτοπική σκέψη µπορεί να ανακαλύψει ίχνη του µέλλοντος στο παρελθόν. ιακρίνεται ωστόσο από την καθαρή φαντασιοπληξία στον βαθµό που µεσολαβεί διαλεκτικά µε αυτό που προτίθεται να υπερβεί, δηλαδή συνδέεται οργανικά µε τις υπαρκτές τάσεις και δυναµικές που δρουν στο παρόν, όπως δίδαξε ο Marx. Από αυτή την άποψη είναι, σύµφωνα µε τον Ernst Bloch, συγκεκριµένη ουτοπία, δηλαδή µια υπαρκτή ιστορική δυνατότητα. Στο επίκεντρο της ουτοπικής σκέψης τοποθετείται εποµένως η έννοια της µεσολάβησης, η οποία είναι αναγκαία για να εγγραφεί το ουτοπικό στοιχείο στο εσωτερικό των αντιφάσεων που παρουσιάζει η πραγµατικότητα και να συνδεθεί µε την υπαρκτή κίνηση της ιστορίας. Με δεδοµένο το ριζικό κοινωνικό µετασχηµατισµό, που µας βάζει προ αλλαγών στο επίπεδο θεσµών που αφορούν στην οικονοµία, την πολιτική, τον πολιτισµό, τις κοινωνικές σχέσεις και τα κοινωνικά προβλήµατα, φαίνεται µια οικονοµία της αλληλεγγύης, οικολογικά, κοινωνικά και πολιτιστικά συµβατή να είναι όχι µόνο λογική και αυτονόητη, αλλά και κάτω από τις σηµερινές συνθήκες, η µόνη εφικτή και επείγουσα απάντηση στα επαπειλούµενα και συσσωρευµένα κοινωνικά προβλήµατα, και ιδιαίτερα αυτά του κοινωνικού αποκλεισµού και της ανεργίας. Ιδιαίτερα σε επίπεδο τοπικών κοινωνιών οι µεταβολές αυτές προσλαµβάνουν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα, αφού έρχονται να αµφισβητήσουν δοµές, θεσµούς, διαδικασίες και πρακτικές µε µεγάλη σταθερότητα εδώ και αιώνες. Η οικονοµία π.χ. µε καθαρά οικογενειακό και ανταλλακτικό χαρακτήρα τείνει να ενταχθεί πλήρως στη λεγόµενη ελεύθερη καπιταλιστική αγορά, ενώ ταυτόχρονα διαδικασίες αστικοποίησης και εξατοµίκευσης έχουν αλλάξει ριζικά τη δοµή, τη λειτουργία και το χαρακτήρα της οικογένειας. Όλες οι κοινοτιστικές και συλλογικές δοµές και πρακτικές παρουσιάζουν χαρακτηριστικά διάλυσης και θρυµµατισµού. Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία φαίνεται η ανθρώπινη εργασία όχι µόνο να µην είναι απαραίτητη για την οικονοµική ανάπτυξη, αλλά να είναι και εµπόδιο. Για τα άτοµα οι συνέπειες αυτών των ριζικών αλλαγών, όπως ανεργία, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισµός, όχι µόνο είναι συνδεδεµένες µε πρωτόγνωρες ανασφάλειες των προσδοκιών σχετικά µε τις προοπτικές και τα σχέδια ζωής τους, αλλά επιδρούν δραµατικά στην ψυχική υγεία των ανθρώπων και διαβρώνουν την κοινωνική αλληλεγγύη. Οι κοινωνικές και οικονοµικές πολώσεις µεταξύ και εντός των πόλεων και των περιφερειών, όπως και η εµφάνιση συσσωρευµένων προβληµάτων σε ορισµένα τµήµατα των πόλεων και των περιφερειών, έχουν φτάσει σε ένα δραµατικό σηµείο. Απογοήτευση, φόβος, παραίτηση, απόσυρση και άσκοπη βία είναι αντιδράσεις που γίνονται αντιληπτές στο πλαίσιο της κοινότητας. Για όλο και περισσότερους ανθρώπους τίθεται το ερώτηµα για µια βιογραφική προοπτική 9

10 και για τη δυνατότητα κατοχύρωσης της ύπαρξης από τη δική τους και µόνο δυνατότητα. Οι κοινωνίες καλούνται να απαντήσουν στο ερώτηµα της κοινωνικής ενσωµάτωσης των ανθρώπων, τους οποίους φαίνεται να µην χρειάζεται πλέον η παγκοσµιοποίηση. Το γεγονός αυτό έχει συνέπειες για την κατανόηση του κράτους δικαίου και ευηµερίας. Όταν άνθρωποι και ολόκληρες περιοχές δεν είναι πλέον απαραίτητες για την οικονοµική ανάπτυξη, µπορούν και πρέπει να βρεθούν σε αυτές τις κοινωνικές κοινότητες άλλοι, εναλλακτικοί δρόµοι. Η κοινωνική πολιτική που στόχο είχε την εξασφάλιση κανονικών σχέσεων εργασίας για όλους και συνδεόταν µε την προσπάθεια να εξαλειφθούν οι κίνδυνοι κοινωνικής απένταξης και περιθωριοποίησης έχει χάσει τη βάση και τη λειτουργία της. Πολύ περισσότερο µάλιστα η ευθύνη για τέτοια φαινόµενα αποδίδεται στα ίδια τα άτοµα. Με αυτή τη λογική τα θύµατα γίνονται θύτες. Αυτό συµβαίνει τη στιγµή που για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία το ύψος και ο ρυθµός αύξησης της παραγωγικότητας έχουν φτάσει σε τέτοιο σηµείο που θα µπορούσαν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες των ανθρώπων σε όλο τον πλανήτη. Αυτό το όνειρο ωστόσο µετατρέπεται στο αντίθετό του, αφού η παραγωγικότητα της απενταγµένης από την κοινωνία οικονοµίας δεν στοχεύει πλέον στην ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών, αλλά έχει γίνει αυτοσκοπός. Οι άνθρωποι στις βιοµηχανικές αναπτυγµένες κοινωνίες απωθούνται στις µικρές τοπικές κοινωνίες και κοινότητες, οι οποίες πρέπει πάλι να γίνουν ο κεντρικός τόπος για την εξασφάλιση και τη διαχείριση της ζωής. Οι τοπικές κοινωνίες και κοινότητες καλούνται εποµένως να διαµορφώσουν τις συνθήκες εκείνες που θα επιτρέψουν στους ανθρώπους να ξαναβρούν προοπτική, νόηµα και περιεχόµενο στη ζωή. Η εξασφάλιση µιας αξιοπρεπούς διαβίωσης, κοινωνικής συµµετοχής, αλληλεγγύης και συλλογικής ανάπτυξης, αλλά και της διατήρησης και ανάπτυξης του κοινωνικού κεφαλαίου στις τοπικές κοινωνίες, πρέπει να αποτελούν κεντρικούς στόχους των τοπικών κοινωνιών. Φαίνεται λοιπόν να είναι απαραίτητη µια ενεργός και ενεργοποιητική κοινωνική πολιτική, η οποία να υποστηρίζει λύσεις οικολογικά, κοινωνικά και πολιτιστικά συµβατές µε τη συµµετοχή των ανθρώπων στις τοπικές κοινωνίες. Όλες οι τοπικές κοινωνικές δυνάµεις και θεσµοί που αντιλαµβάνονται τα προστάγµατα των καιρών θα πρέπει να συµµετάσχουν στην προσπάθεια οικοδόµησης ενός τοπικού κοινωνικού κράτους, το οποίο θα εξασφαλίζει µια πιο δίκαιη διανοµή των κοινωνικών αγαθών και ευκαιριών. Θα πρέπει να συµβάλουν στην αποκατάσταση των διερρηγµένων πολιτιστικών, κοινωνικών, οικολογικών και οικονοµικών σχέσεων στις τοπικές κοινωνίες και να αποχαιρετήσουν ρητά και κατηγορηµατικά ατοµικιστικές απαντήσεις σε συλλογικά ερωτήµατα. Τα νέα συλλογικά ερωτήµατα και κοινωνικές, οικολογικές, πολιτιστικές και οικονοµικές αναπτυξιακές ανάγκες θα πρέπει να αποτελούν τον οδηγό για την αναζήτηση επαρκών και ικανοποιητικών λύσεων µε προοπτική (Elsen, 1998, 7 κ.ε.). Είναι βέβαια απαραίτητο να υπερβούµε µεταξύ άλλων και την ιδεολογική στρέβλωση της έννοιας της προόδου, του εκσυγχρονισµού ως αυτοσκοπού, καθώς και την δήθεν αναπότρεπτη αναγκαιότητα για προσαρµογή στις συνθήκες που αλλάζουν, δήθεν από µόνες τους, ασκώντας µια ριζοσπαστική κριτική. Αφού η επικράτηση αυτών των στρεβλώσεων θα σηµάνει την καταβύθιση των πραγµατικών παραγωγών σε ένα συνολικό κοινωνικό πλαίσιο στο καθεστώς του «εκβαρβαρισµού», µε την αυστηρή έννοια του όρου, οι οποίοι θα έχουν τα χαρακτηριστικά για να είναι όλοι οµοιόµορφοι (Marx, 1953, 25). 10

11 Το ζητούµενο στο επίπεδο της καθηµερινής πρακτικής είναι να δηµιουργηθούν νέες δοµές, που αφορούν στο σύνολο της ανθρώπινης δραστηριότητας και συνύπαρξης, που ενώ θα στηρίζονται σε όρους δηµοκρατίας, αλληλεγγύης, συνεργασίας, ισότητας, ενδυνάµωσης και κοινωνικής χειραφέτησης, θα σκοπεύουν ταυτόχρονα στην εξασφάλιση των υλικών όρων για την επιβίωση, την ισόρροπη, αειφόρο, οικο-λογική, κοινωνική και οικονοµική ανάπτυξη που αναδεικνύει τον πολιτισµό, τη παράδοση και τη φύση σε πρωταρχικής σηµασίας παράγοντες για τον παραπάνω σκοπό και που ταυτόχρονα θα πρέπει - για αυτό ακριβώς το λόγο - να συµβάλει στη διατήρηση, την ανάπτυξη και την εξέλιξή τους. ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΤΟΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Εκπαίδευση στον καπιταλισµό Η κυρίαρχη συζήτηση και έρευνα γύρω από τα εκπαιδευτικά πράγµατα και κυρίως τη σχολική εκπαίδευση διακρίνεται από µερικά παράδοξα. Το πρώτο παράδοξο είναι, πέρα τις διαφορές µεταξύ τους, η σύµπτωση σχετικά µε το περιεχόµενο της έννοιας της εκπαίδευσης. Καταρχήν χρησιµοποιείται η έννοια αυτή συχνά αντί της έννοιας της παιδείας και της µόρφωσης και όχι σπάνια ταυτόσηµα µε την κατάρτιση και την επιµόρφωση. Επιπλέον ταυτίζεται µε το θεσµοποιηµένο σχολικό σύστηµα. Η σχολική επιτυχία των παιδιών, το σχολικό αποτέλεσµα ανάγεται έτσι σε αποφασιστική εξαρτηµένη µεταβλητή. Κατ αυτόν τον τρόπο αναβιβάζεται το σχολείο σε αποκλειστικό χώρο µόρφωσης (v. Hentig, 1999). Ο µη διαχωρισµός της παιδείας και του σχολείου οδηγούν ταυτόχρονα στην ταύτιση της σχολικής µε την παιδευτική επιτυχία. Εξ αυτού συνάγεται ότι η εξωσχολική παιδεία δεν υφίσταται. Ενώ θεµατοποιείται, έστω και οριακά ο εξωσχολικός βιόκοσµος, αυτό γίνεται κυρίως ως προς την επίδρασή του στην σχολική επιτυχία. Ο περιορισµός αυτός της έννοιας παιδείας στο σχολείο θεωρείται περίπου αυτονόητος. Ωστόσο είναι ενδιαφέρον να τονίσουµε εδώ έναν περαιτέρω περιορισµό µε αφορµή την περιβόητη έρευνα PISA. Ο περιορισµός αυτός έχει µια λειτουργιστική-εργαλειακή κατεύθυνση και προσανατολίζεται προς γενικές ικανότητες που θα πρέπει να είναι εφαρµόσιµες παγκοσµίως. Το κύριο κριτήριο εδώ είναι η τυποποίηση των περιεχοµένων και του τρόπου µετάδοσής τους, αποφασιστικά είναι τα αποτελέσµατα µε την µορφή σχολικών αποδεικτικών/ πιστοποιητικών (Betz, 2004, 8-10). Η διαδικασία έγινε έτσι, σύµφωνα µε τον v. Hentig, σκοπός (v. Hentig, 1999). Το εκπαιδευτικό σύστηµα µπροστά στην κοινωνικο-οικοκονοµική και οικολογική κρίση. Σε αντίθεση µε την ιδέα µιας ριζοσπαστικής κριτικής ανθρωπιστικής παιδείας που στοχεύει στην ολοκληρωµένη ανάπτυξη των ανθρώπινων ικανοτήτων (Künkel, 1985) έχει επικρατήσει εδώ και πολλές δεκαετίες µια έννοια της παιδείας που στοχεύει στην προσαρµογή του εκπαιδευόµενου στις εξελίξεις της οικονοµίας και ιδιαίτερα σ αυτές της λεγόµενης τεχνικής προόδου (Ullrich, 1987, 327). 11

12 H επικρατούσα αντίληψη της έννοιας της παιδείας προτάσσει την αναγκαιότητα της προσαρµογής του ανθρώπου στην τεχνική πρόοδο και εξέλιξη αφού είναι αυτή που προσδιορίζει την αλλαγή, τη δυναµική και την κοινωνική πρόοδο. Ως κεντρικό σηµείο αναφοράς σε τελευταία ανάλυση είναι η τεχνική πρόοδος η λυδία λίθος για την αξιολόγηση κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας. Η φαινοµενικά ανεπηρέαστη επιστηµονικο-τεχνική πρόοδος καλπάζει προς τα εµπρός συµπαρασύροντας τις χωλαίνουσες κοινωνικές δοµές, τις νοµικές ρυθµίσεις, το εκπαιδευτικό σύστηµα και τα περιεχόµενά του. Κάτω απ αυτές τις συνθήκες περιορίζεται η πλατειά έννοια της παιδείας σε µια στενή εκπαίδευση, εξειδικευµένου χαρακτήρα και µε σαφή στόχο την προσαρµογή στην τεχνική, την οικονοµία και βέβαια στην αγορά εργασίας. Aυτή η υποστασιοποίηση της τεχνικής σε θεµέλιο της σύγχρονης κοινωνίας και η ενυπάρχουσα σ αυτήν υπόσχεση για την ανακάλυψη του µονοπατιού που οδηγεί στον παράδεισο είναι µια αντίληψη ευρέως διαδεδοµένη. Η υπόθεση όµως ότι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάµεων, θα οδηγούσε αυτόµατα και σε µια βελτίωση των όρων ζωής όλων των ανθρώπων ή µε άλλα λόγια ότι διαµέσου της πολιτιστικής αποδέσµευσης της τεχνικής και της οικονοµίας ήταν δεδοµένη και η εγγύηση για µια αρµόζουσα στον άνθρωπο ζωή, για µια καλή ζωή, αποδεικνύεται σήµερα ως η µεγάλη (αυτ)απάτη της εποχής µας. Ακριβώς αυτή η εγγύηση, ότι δηλαδή η επιστήµη, η τεχνική και ο προγραµµατισµός αποτελούν τα πολλά υποσχόµενα και αλάνθαστα εργαλεία ενός σώφρονος ελέγχου της φύσης και της κοινωνίας έχει περιέλθει σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση κάτω από τη µαζική και έντονη αµφισβήτηση και κριτική (Habermas, 1985,144 / Mάµφορντ, 1985, 123/124 και 127 κ.ε.). Αυτό βέβαια συµβαίνει όχι αδικαιολόγητα, αφού ακριβώς οι ίδιες οι δυνάµεις που συνέβαλλαν στην εδραίωση και επέκταση της κυριαρχίας, από την οποία αντλούσε η µοντέρνα εποχή και κοινωνίες, την αυτοπεποίθηση και τις ουτοπικές της προσδοκίες είναι αυτές που µετατρέπουν την αυτονοµία σε εξάρτηση, τη χειραφέτηση σε καταπίεση, την ορθολογικότητα ανορθολογικότητα, τις παραγωγικές δυνάµεις σε καταστροφικές δυνάµεις, τον υποσχόµενο παράδεισο σε κόλαση (Habermas, 1985, 144 κ.ε.). Το µέλλον διαγράφεται αρνητικό στο κατώφλι προς το 21ο αιώνα διαφαίνεται το πανόραµα του τρόµου µιας παγκόσµιας διακινδύνευσης γενικών συµφερόντων ζωής: η σπείρα των εξοπλισµών, η ανεξέλεγκτη διάδοση πυρηνικών όπλων, η δοµική πτώχευση χωρών του τρίτου κόσµου, η ανεργία και οι αυξανόµενες κοινωνικές ανισορροπίες στις αναπτυγµένες χώρες, τα προβλήµατα επιβάρυνσης του περιβάλλοντος, οι Mεγα-τεχνολογίες που λειτουργούν καταστροφικά, δίνουν τις λέξεις-κλειδιά, οι οποίες διαµέσου των µαζικών µέσων πληροφόρησης έχουν προσπελάσει στη δηµόσια συνείδηση (Habermas, 1985, 143). Eντούτοις αντανακλούν, κατά τον Habermas, οι απαντήσεις των διανοουµένων όχι λιγότερη αδυναµία απ ότι αυτές των πολιτικών. Το γεγονός ότι αυτή η αδυναµία όλο και περισσότερο παίρνει τη θέση προσπαθειών προσανατολισµού προς το µέλλον, δεν σηµαίνει βέβαια µόνο ρεαλισµό. Ίσως να είναι η κατάσταση αντικειµενικά αδιόρατη και ασαφής. Η ασάφεια ωστόσο είναι επίσης µια λειτουργία της πρόθεσης για δράση, την οποία επιλέγει µια κοινωνία. Εδώ πρόκειται για την εµπιστοσύνη του δυτικού πολιτισµού στον εαυτό του (Habermas, 1985, 143). 12

13 H εξάντληση των ουτοπικών δυνατοτήτων όπως µας παρουσιάζεται σήµερα, δεν σηµαίνει γενική εξαφάνιση ρεαλιστικών ουτοπιών, αλλά µιας συγκεκριµένης ουτοπίας που ιστορικά έχει τις ρίζες της στο 19ο αιώνα. Kατά τον Habermas (1985, 142 κ.ε.) αποτελεί η ουτοπία στις αρχές του 19ο αιώνα µια έννοια µε αγωνιστικό πολιτικό περιεχόµενο. Οι κλασικές ουτοπικές προτάσεις που έχουµε από τον Thomas Morus, τον Campanella, τον Bacon κατά την διάρκεια της αναγέννησης θα µπορούσε κανείς να τις ονοµάσει πολιτειακές αφηγήσεις. Σ αυτές επανερµηνεύτηκαν παραδεισιακές αντιλήψεις σε σχέση µε ιστορικούς χώρους και γήινους αντικόσµους και επαναµεταµορφώθηκαν εσχατολογικές προσδοκίες σε χειροπιαστές δυνατότητες ζωής. Ωστόσο παρουσιάζονται, οι κλασικές ουτοπίες ως όραµα του καλού, χωρίς µέσα και µεθόδους για την υλοποίησή του. Παρόλη την κριτική διάθεση, ενάντια στο πνεύµα της εποχής δεν επικοινωνούσαν ακόµη µε την ιστορία. Αυτό άλλαξε µε το φουτουριστικό διήγηµα του Mercier για το Παρίσι του 2440, µιας νησίδας της ευτυχίας στο µακρινό µέλλον, όπου απεικονίζονται οι εσχατολογικές προσδοκίες για τη µελλοντική υλοποίηση του παραδείσου πάνω στον εγκόσµιο άξονα, µιας ιστορικής περιόδου. H επαφή της ουτοπίας µε την ιστορία άλλαξε την κλασική µορφή της ουτοπίας. O Robert Owen και ο Saint-Simon, ο Fourier και ο Proudhon απορρίπτουν µε οξύτητα τον ουτοπισµό, αλλά κατηγορούνται από τους Marx και Engels ως ουτοπιστές σοσιαλιστές. Για πρώτη φορά στον αιώνα µας ο Ernst Bloch και ο Karl Mannheim πέτυχαν την κάθαρση της έννοιας ουτοπία από το αρνητικό στοιχείο του ουτοπισµού και την αποκατέστησαν ως ανύποπτο µέσο για το σχέδιο εναλλακτικών µορφών ζωής, που είναι θεµελιωµένες στην ίδια την ιστορική διαδικασία. Στην ίδια την ιστορική συνείδηση µε πολιτική επίδραση εγγράφεται και αποδίδεται µια ουτοπική προοπτική (Habermas, 1985, 143) Η κρίση που επικρατεί σήµερα ερµηνεύεται, κατά διαφορετικό τρόπο βέβαια, ως αποτέλεσµα της εξάντλησης ή/και του ξεθωριάσµατος των ουτοπικών δυνατοτήτων. Tα συµπεράσµατα εντούτοις απ αυτή τη διαπίστωση είναι διαφορετικά. Kατά τον Habermas (1985, 144) ο µεν Derrida υποστήριξε ότι µια έξοδος από το µαγγανοπήγαδο του ευρωπαϊκού λογο-κεντρισµού είναι δυνατή µόνο διαµέσου άσκοπης πρόκλησης και αντί να θέλουµε να γίνουµε κυρίαρχοι των φαινοµενικών αποθεµατικών στον κόσµο, ενώ ο Foucault (Habermas, 1985, 144) ριζοσπαστικοποίησε την κριτική της εργαλειακής λογικής των Horkheimer και Adorno σε µια θεωρία της αέναης επανάκαµψης της εξουσίας. Kατά τον Habermas το µήνυµα του παντοτινά ίδιου κύκλου εξουσίας οδηγεί το τελευταίο σήµα της ουτοπίας και την εµπιστοσύνη στη δυτική κουλτούρα αναγκαστικά στην αυτοκαταστροφή (Habermas, 1985, 144). Η υποψία µεταξύ των διανοουµένων σχετικά µε την εξάντληση ουτοπικών δυνατοτήτων όχι µόνο ως µια προσωρινή αίσθηση πολιτιστικής απαισιοδοξίας, αλλά ως κάτι το πολύ βαθύτερο εµπεριέχει µια σειρά υποθέσεων όπως οι παρακάτω: ίσως αυτό να δείχνει µια αλλαγή της σύγχρονης συνείδησης της εποχής ίσως να διαλυθεί ξανά εκείνο το µείγµα ιστορικής και ουτοπικής σκέψης στο οποίο έγινε αναφορά ίσως να αλλάξει η δοµή του πνεύµατος της εποχής και η κατάσταση συγκρότησης της πολιτικής ίσως να αποφορτιστεί η ιστορική συνείδηση από τις ουτοπικές της δυνατότητες: όπως στα τέλη του 18ο αιώνα που µετανάστευσαν οι παραδοσιακές ελπίδες και εγκαταστάθηκαν στον ανθρώπινο κόσµο διαµέσου της ένταξής τους στον ιστορικό χρόνο, κατά τον ίδιο τρόπο και διακόσια 13

14 χρόνια µετά, είναι πιθανόν να χάσουν οι ουτοπικές προσδοκίες τον εγκόσµιο τους χαρακτήρα και να ξαναπροσλάβουν θρησκευτική µορφή (Habermas, 1985, 144 κ.ε.). Τη θέση αυτή για την έναρξη της µετανεωτερικότητας θεωρεί ο Habermas αβάσιµη. εν άλλαξε η δοµή του πνεύµατος της εποχής, ούτε ο τρόπος της αντιπαράθεσης γύρω από τις µελλοντικές δυνατότητες ζωής δεν αποσύρονται οι ουτοπικές δυνατότητες από την ιστορική συνείδηση. Στο τέλος της έφτασε µάλλον µια συγκεκριµένη ουτοπία, αυτή που στο παρελθόν αποκρυσταλλώθηκε γύρω από το δυναµικό της κοινωνίας της εργασίας (Habermas, 1985, 145). Η κρίση της κοινωνίας της εργασίας προκάλεσε και την κρίση των ουτοπιών που συνδέονταν µ αυτήν. Ωστόσο µε τον αποχαιρετισµό των ουτοπικών περιεχοµένων της κοινωνίας της εργασίας δεν σηµαίνει µε κανένα τρόπο ότι αποκλείεται η ουτοπική διάσταση από την ιστορική και την πολιτική αντιπαράθεση. Όταν στερεύουν οι ουτοπικές οάσεις επικρατεί µια έρηµος της πεζότητας και της αδυναµίας. Eγώ εµµένω στη θέση µου, ότι η αυτοεπιβεβαίωση της νεωτερικότητας όπως και πριν παρακινείται από µια συνείδηση επικαιρότητας στην οποία συνυπάρχουν η ιστορική και η ουτοπική σκέψη (Habermas, 1985, 161). Eίναι εντούτοις γεγονός ότι µαζί µε τα ουτοπικά περιεχόµενα της κοινωνίας της εργασίας εξαφανίζονται και δύο αυταπάτες, που µάγευαν την αυτοκατανόηση της νεωτερικότητας. H µία αυταπάτη θεωρούσε ότι τα οράµατα ορθολογικών µορφών ζωής εσύναψαν µια απατηλή συµβίωση µε την ορθολογική κυριαρχία πάνω στη φύση και στην κινητοποίηση κοινωνικών δυνατοτήτων. H απελευθερωνόµενη εργαλειακή λογική στα πλαίσια των παραγωγικών δυνάµεων και η αναπτυσσόµενη στα πλαίσια οργανωτικών και σχεδιαστικών δυνατοτήτων λειτουργιστική λογική θεωρούνταν το κλειδί για το δρόµο προς µιαν ανθρώπινη ζωή βασισµένη στην ισότητα και ταυτόχρονα φιλελεύθερη. Aκόµη πιό ριζοσπαστική είναι η άρση της µεθοδολογικής (αυτ)απάτης που συνδέονταν µε τα οράµατα µιας συγκεκριµένης συνολικότητας µελλοντικών δυνατοτήτων ζωής. Tο ουτοπικό περιεχόµενο µιας επικοινωνιακής κοινωνίας συρρικνώνεται στα τυπικά στοιχεία µιας άθικτης διυποκειµενικότητας. Ήδη η έκφραση της ιδανικής κατάστασης διαλόγου και στο βαθµό που υπονοεί µια συγκεκριµένη µορφή ζωής προκαλεί σύγχυση (Habermas, 1985, 161). Στην πράξη αυτό που αξιακά συµβαίνει είναι αναγκαίες, αλλά γενικές συνθήκες µιας επικοινωνιακής διαµόρφωσης της θέλησης κατά την οποία οι συµµετέχοντες δεν είναι δυνατόν οι ίδιοι και στη βάση των δικών τους αναγκών, και από δική τους πρωτοβουλία να δηµιουργήσουν συγκεκριµένες δυνατότητες µιας καλύτερης και λιγότερο επικίνδυνης ζωής (Habermas, 1985, 161 κ.ε.). Η κατάρριψη εντούτοις της συνολικής τεχνοκρατικής (αυτ)απάτης, αλλά και των επιµέρους (αυτ)απατών και παρόλο που συνδέεται µε χειροπιαστή καταστροφή του περιβάλλοντος και του εσωτερικού κόσµου, δεν φαίνεται να απασχολεί την πολιτική ιδιαίτερα σοβαρά. Αντίθετα µάλιστα, επειδή τα προβλήµατα αυξάνονται σε όλες τις µεριές, ποντάρουν ακόµη µια φορά από τυφλή απελπισία σε παλιά µοντέλα: στην τεχνοκρατική τακτοποίηση (Ulrich, 1987, 329). Στον αγώνα δρόµου για επικράτηση στον τοµέα νέων τεχνολογιών που υπόσχονται την υπέρβαση των αδιεξόδων συµπαρασύρεται βέβαια και το 14

15 εκπαιδευτικό σύστηµα. H δηµιουργία της αναγκαίας ελίτ, η οποία είναι απαραίτητη για την τεχνική πρόοδο, οδηγεί σε µια ακόµη πιο βαθιά διάσπαση και χάσµα στα πλαίσια του εκπαιδευτικού συστήµατος. εδοµένου ότι οι νέες τεχνολογίες αποτελούν ένα επιπλέον περιορισµό της έννοιας της τεχνικής απ αυτόν που από την περίοδο της βιοµηχανικής επανάστασης και της εκβιοµηχάνισης ξέρουµε, είναι το εκπαιδευτικό σύστηµα αναγκασµένο να περιορίσει και να επικεντρώσει τα περιεχόµενα και τους µαθησιακούς του στόχους ανάλογα µε τις τεχνικές και οικονοµικές εξελίξεις. H πορεία αυτών των εξελίξεων καθοδόν προς µια αποκατάσταση και επανανοµιµοποίηση της τεχνοκρατικής οικονοµικής πρόθεσης θα εξαρτηθεί βέβαια από το εάν και ποιες συγκεκριµένες ουτοπίες σχετικά µε την εργασία, τη ζωή, την τεχνική και την εκπαίδευση θα αναπτύξουν, θα διαδώσουν και θα υλοποιήσουν κοινωνικές δυνάµεις που συνθέτουν το αντι-µπλοκ εξουσίας ενάντια στην νέα τεχνοκρατική επίθεση- πρόκληση. Ενσωµάτωση και ανατρεπτικότητα: Tο εκπαιδευτικό σύστηµα κάτω από συνθήκες µετάβασης και κρίσης Ανατροπή διαµέσου ενσωµάτωσης; Ήδη αναφερθήκαµε σε ορισµένες ενδείξεις που επιβεβαιώνουν την άποψη, ότι: "ο εκπαιδευτικός εκσυγχρονισµός στον ώριµο καπιταλισµό στηρίζεται στο γεγονός, ότι οι βιοµηχανικές εξελίξεις οδηγούν αναγκαστικά στην όλο και πιο έντονη χρησιµοποίηση του µέσου παραγωγής άνθρωπος. Ακόµη και όταν ο άνθρωπος θεωρείται περιοριστικά ως απλή εργατική δύναµη, το κοινωνικό ενδιαφέρον στρέφεται στο άτοµο. H ίδια η αποσπασµατική ζήτηση ανθρώπινων ικανοτήτων ή συµπεριφορών ωθεί τον άνθρωπο συνολικά και πρακτικά στο επίκεντρο. H αυξανόµενη ζήτηση επαρκώς ειδικευµένης εργατικής δύναµης, που αντανακλά ο εκπαιδευτικός εκσυγχρονισµός σηµαίνει κατ' αυτό τον τρόπο µια αναβάθµιση του δυνάµει αυτοδραστηριοποιούµενου παράγοντα στην ιστορία. Αυτός ο παράγοντας εµφανίζεται συγκεκριµένα µε τη µορφή των µαθητών και φοιτητών..." (Koneffke, 1969, 421). Η αύξηση της ζήτησης υψηλά ειδικευµένου εργατικού δυναµικού µε όλα τα χαρακτηριστικά που αναφέραµε παραπάνω είναι δυνατόν να ικανοποιηθεί µόνο διαµέσου µιας εκπαιδευτικής οργάνωσης, η οποία πραγµατοποιεί και στοιχεία εκδηµοκρατισµού. Η ανάγκη εξεύρεσης ικανών ατόµων και στις µέχρι τώρα "κατώτερες" τάξεις διανέµει θέλοντας και µη ευκαιρίες κοινωνικής ανόδου σε πολύ περισσότερους ανθρώπους απ' ότι µέχρι τώρα επέτρεπε η αυστηρά συντεχνιακά οργανωµένη κοινωνία. Αυτό σηµαίνει όµως, ότι η έλλειψη ελπίδας για κοινωνική άνοδο µετατρέπεται έτσι σε ελπίδα για διεύρυνση του ορίζοντα ζωής και προσδοκιών για ένα πολύ µεγαλύτερο αριθµό ανθρώπων απ' ότι στην πραγµατικότητα είναι επιτρεπτό να ανέβουν κοινωνικά. Όλα αυτά όµως κάνουν από τη µια διορθώσεις του εκπαιδευτικού συστήµατος απαραίτητες και από την άλλη προκαλούν σε µεγάλο βαθµό απογοήτευση για το "µπλοκάρισµα" των ελπίδων (Koneffke, 1969, 421 κ.ε). Το εκπαιδευτικό σύστηµα που είναι αναγκασµένο να ικανοποιεί την ανάγκη για προετοιµασία του εργατικού δυναµικού, υποχρεούται ταυτόχρονα να απαντήσει στη διανοητικοποίηση των λειτουργιών της οικονοµίας και της διοίκησης µε µια διανοητικοποίηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας και να 15

16 υποστηρίξει την κινητικότητα των ατόµων και την ικανότητα προσαρµογής τους στις µεταβαλλόµενες κοινωνικές συνθήκες. Είναι βέβαια αυτονόητο, όπως ήδη αναφέραµε, ότι η διανοητικοποίηση δεν στοχεύει στο να καταστούν τα άτοµα ικανά να αναστοχάζονται και να διαβλέπουν τους κοινωνικά διαµεσολαβηµένους στόχους και να τους αναλύουν ορθολογικά, αλλά πολύ περισσότερο αυτό που συµπεριλαµβάνεται στη γενική διαδικασία της "εργαλειοποίησης της λογικής" είναι µόνο η ορθολογική λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήµατος. Πρόκειται δηλαδή για λειτουργικοποιηµένη διανόηση, γι' αυτήν του Fachidiot (εξειδικευµένου ηλίθιου), του οποίου η ικανότητα να χρησιµοποιεί ευρύτατο φάσµα γνώσεων, θα πρέπει να συµβάλει στη χωρίς προβλήµατα ροή τεχνολογικών και τεχνικών διαδικασιών, αλλά και να εγγυάται τις αντικειµενοποιηµένες κοινωνικές εξελίξεις. Aυτή όµως η διανοητικοποίηση δεν µπορεί να εµποδίσει, αφού µάλιστα το προϋποθέτει, να αναπτυχθούν και ορισµένα στοιχεία όπως της αυτόνοµης πρωτοβουλιακής δράσης, δυνατότητας σύλληψης σύνθετων προβληµάτων, ευελιξίας και φαντασίας. "H ευελιξία όµως, ακόµα και όταν αυτή είναι καναλιζαρισµένη στα πλαίσια κοινωνικών διαδικασιών, εµπεριέχει ένα στοιχείο αυτοδυναµίας στο να καταστούν τα άτοµα ικανά να αυτοπροσδιορίζονται εκ νέου και κατ' εκτίµηση µέσα σε µεταβαλλόµενες συνθήκες. Aκόµη και ως παραπροϊόν ενός ρηχού πραγµατισµού η ευελιξία απελευθερώνει από την αµεσότητα του αιώνια ίδιου αυτή η καταπιεστική καθήλωση της ιστορίας, είναι αναγκασµένη κατ' αυτό τον τρόπο να διαµεσολαβηθεί µε τη δραστηριότητα των ιδίων των ατόµων. Tέλος η κινητικότητα απαιτεί µακροπόθεσµα την απώθηση της εξειδίκευσης, ή ακριβέστερα: βασική εκπαίδευση που δεν αποκλείει το χαρακτήρα της γενικής εκπαίδευσης. " (Koneffke, 1969, 422 κ.ε.) Oι ανάγκες της διανοητικοποίησης και της ευελιξίας των ατόµων θα συµβάλλουν µε την ικανοποίησή τους κατ' ανάγκην στην καλλιέργεια απαραίτητων προϋποθέσεων µιας συνειδητά κριτικής αποστασιοποίησης από το σύστηµα και θα ανοίξουν έτσι νέους πολιτιστικούς ορίζοντες: το πρόταγµα της χειραφέτησης εµπεριέχει την ανατρεπτικότητα. Eίναι εντούτοις αυτονόητο ότι τον κυρίαρχο ρόλο για την ανάπτυξη και καθιέρωση συνθηκών που συµβάλλουν σε ένα αναπροσανατολισµό της ανθρώπινης δραστηριότητας και των στόχων της καλούνται να παίξουν όλες εκείνες οι κοινωνικές δυνάµεις που στα πλαίσια ενός αντι-µπλόκ εξουσίας βιώνουν και αντιλαµβάνονται τη διαλεκτική της καταστροφικής πορείας της ανθρώπινης κοινωνίας. Aπαραίτητη προϋπόθεση γι αυτό είναι ο επαναπροσδιορισµός βασικών εννοιών όπως φύση, εργασία, τεχνική, ζωή, εκπαίδευση, των οποίων η κάθαρση και η αποκατάσταση, περνά µέσα από ένα κριτικό αναστοχασµό των ιστορικοκοινωνικών συνθηκών και εξελίξεων, κάτω από τις οποίες στρεβλώθηκαν, προσαρµόστηκαν και λειτουργικοποιήθηκαν σε σχέση µε τις ανάγκες της οικονοµίας, της αγοράς και της τεχνικής. Tο εκπαιδευτικό σύστηµα κάτω από συνθήκες µετάβασης και κρίσης Εισαγωγή στο πρόβληµα 16

17 Kάτω από τις σηµερινές συνθήκες και ιδιαίτερα σε χώρες του αναπτυγµένου καπιταλισµού χρησιµοποιείται το εκπαιδευτικό σύστηµα ως εργαλείο αναδιάρθρωσης της αγοράς εργασίας και κάλυψης των αναγκών της κοινωνικής αναπαραγωγής διαδικασίας. Mια οικονοµική λειτουργία είχε το εκπαιδευτικό σύστηµα πάντα. Σήµερα εντούτοις στοχεύει ο εκσυγχρονισµός του εκπαιδευτικού συστήµατος στη δηµιουργία ανθρώπων που να διαθέτουν ολόπλευρη και ευέλικτη ικανότητα ένταξής τους στην παραγωγική διαδικασία. H κριτική που αρθρώνεται από την οικονοµία και τους εκπροσώπους της, και ιδιαίτερα σε χώρες όπως η Γερµανία για παράδειγµα, ενάντια στην εκπαίδευση (σχολείο και Πανεπιστήµιο) είναι ότι οι εκπαιδευόµενοι δεν διαθέτουν φαντασία, ούτε πολύπλευρες γνώσεις, δεν παίρνουν πρωτοβουλίες, δεν µπορούν να συνεργαστούν σε οµάδες, είναι εγωϊστές, δεν είναι ικανοί για γρήγορες αναπροσαρµογές κ.λ.π.! Mια τέτοια κριτική ηχεί καταρχήν παράξενα δηµιουργώντας αντιφατικά συναισθήµατα. Όµως µια συστηµατική µατιά στις ριζικές αλλαγές στο χώρο παραγωγής, στην οργάνωση και τον καταµερισµό εργασίας, αλλά και στις συνολικές κοινωνικές αλλαγές που συντελούνται στις χώρες του λεγόµενου ώριµου καπιταλισµού ή κατά άλλους στις µεταβιοµηχανικές κοινωνίες, θα δικαιολογήσει αυτή τη µεταστροφή. εδοµένου ότι όλα αυτά τα στοιχεία αποτελούν ικανότητες και αξίες που από παράδοση είναι αιτήµατα του προοδευτικού εκπαιδευτικού και κοινωνικοπολιτικού χώρου, τίθεται το ερώτηµα της αξιολόγησης τέτοιων αιτηµάτων από αυτό το χώρο. Γιατί αυτά τα αιτήµατα, ακόµη κι' αν δεχτούµε ότι προβάλλονται στη βάση και τη λογική της µεγαλύτερης δυνατής συµβολής τους στην επίτευξη οικονοµικών στόχων και αυτό είναι νοµίζουµε αδιαµφισβήτητο, εµπεριέχουν στη φάση της υλοποίησης τους, τόσο στην εκπαιδευτική διαδικασία, όσο και στην κοινωνική πράξη τη δυνατότητα να συµβάλουν στη διαµόρφωση µιας κριτικής κοινωνικής συνείδησης δυνάµει ανατρεπτικής. Kάτω απ' αυτή την προοπτική νοµίζουµε ότι έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον µια συζήτηση σχετικά µε τη σηµασία που µπορεί να έχουν για την εκπαίδευση τα υπάρχοντα ή τα δηµιουργούµενα ρήγµατα από την ενδογενή αντιφατικότητα της (µετ)εξέλιξης καπιταλιστικών κοινωνιών. εδοµένης µάλιστα της δραµατικής οικολογικής κρίσης, που παραπέµπει σε µια ανορθολογική σχέση ανθρώπου και φύσης, υπαγορευόµενης από την κυρίαρχη λογική συσσώρευσης και αναπαραγωγής του κεφαλαίου, (προ)καλείται η εκπαίδευση να τοποθετηθεί επειγόντως µπροστά στις ευθύνες της. Mε γνωστά, δεδοµένα και αναλλοίωτα βέβαια τα όρια και τους φραγµούς που επιβάλλει η εξαρτηµένη σχέση της εκπαίδευσης από το κράτος και τα συµφέροντα που εκφράζει, αλλά και τα διαβρωτικά φαινόµενα και κρισιακά ρήγµατα που υπάρχουν στη συνολική κοινωνία από την άλλη, χρειάζεται να ενταθεί η συζήτηση τόσο στο επίπεδο της εκπαιδευτικής θεωρίας και πράξης, όσο και στο κοινωνικο-πολιτικό επίπεδο. H ιδεολογική λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήµατος Το εκπαιδευτικό σύστηµα ως δοµή και ως περιεχόµενο αποτελεί µηχανισµό κυρίαρχης σηµασίας για την συστηµατική, προγραµµατισµένη και σκόπιµη εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση, µε άλλα λόγια κοινωνικοποίηση των µελών µιας κοινωνίας. 17

18 Το περιεχόµενο αυτής της κοινωνικοποίησης στοχεύει στην εξυπηρέτηση καθιερωµένων κυριαρχικών συµφερόντων, όπως αυτά εκφράζονται στις καθηµερινές κοινωνικές σχέσεις. Αυτό αφορά βέβαια τόσο στη γενική εκπαίδευση, όσο και στην επαγγελµατικο-τεχνική. Ιδιαίτερα στη δεύτερη είναι η εξάρτηση αυτή πιο εµφανής και άµεση, αφού το βασικό ρόλο σ' αυτή την περίπτωση τον παίζει η λεγόµενη "ελεύθερη αγορά"(ζήτηση και προσφορά), οι ανάγκες της οικονοµίας και οι τεχνολογικές εξελίξεις. ιαµέσου πολλών και περίπλοκων ρυθµιστικών µηχανισµών παρεµβαίνει το κράτος και διαµορφώνει τις διαδικασίες επιλογής, τις κατευθύνσεις, την παρεχόµενη γνώση και ιδεολογία. Όλα αυτά βέβαια γίνονται κατά τέτοιο τρόπο που να εξυπηρετούν τα κυρίαρχα συµφέροντα (Hurrelmann, 1975, 45 κ.ε.). Η σχέση του εκπαιδευτικού συστήµατος µε το κοινωνικό σύστηµα δεν είναι µια αφηρηµένη, αλλά µια συγκεκριµένη σχέση που όµως διαµεσολαβείται από διαφόρους µηχανισµούς και εντοπίζεται σε όλα τα επίπεδα: οικονοµικό, πολιτικό, νοµικό -θεσµικό, ιδεολογικό-πολιτιστικό. Ο Aλτουσέρ ασκώντας κριτική στο σχολείο ως ιδεολογικό µηχανισµό του κράτους επισηµαίνει µεταξύ άλλων τα εξής: "Οι µηχανισµοί που παράγουν το αποτέλεσµα αυτό, ζωτικής σηµασίας για το καπιταλιστικό σύστηµα, είναι φυσικά καλυµµένοι και συγκαλυµµένοι από µια κοινά αποδεκτή ιδεολογία τους σχολείου, που αποτελεί ουσιαστική µορφή της κυρίαρχης αστικής ιδεολογίας : µια ιδεολογία που παριστάνει το σχολείο σαν ουδέτερο έδαφος, χωρίς επίσηµη ιδεολογία (αφού είναι λαϊκό), µέσα στο οποίο σεβάσµιοι διδάσκαλοι της "συνείδησης" και της "ελευθερίας" των παιδιών που του εµπιστεύεται η κοινωνία και "οι γονείς" τους (ελεύθεροι και αυτοί, δηλαδή ιδιοκτήτες των παιδιών τους), τα µυούν στην ελευθερία, στην ηθικότητα, στην υπευθυνότητα των ώριµων ανθρώπων, µε το παράδειγµά τους, µε τις γνώσεις τους, µε τα βιβλία και τις "απελευθερωτικές" αρετές τους (Aλτουσέρ, 1983, 95). Στις µέρες µας, στην κοινωνία µας, παρατηρείται µια όλο και πιο έντονη µετατόπιση της αρµοδιότητας για την κοινωνικοποίηση των ατόµων στο κράτος και ειδικότερα στους συστηµατικά γι' αυτό το σκοπό οργανωµένους µηχανισµούς-θεσµούς. Tαυτόχρονα µ' αυτή την εξέλιξη παρατηρείται και µια χρονική επέκταση αυτής της φάσης της συστηµατικά οργανωµένης κοινωνικοποίησης (Hurrelmann, 1975,11). Tα αίτια αυτής της εξέλιξης εντοπίζονται στο σύνολο των κοινωνικών αλλαγών και ιδιαίτερα στην αλληλεξάρτηση των όρων της ανάπτυξης της οικονοµικής παραγωγής, των δοµών πολιτικής εξουσίας και αποφάσεων, καθώς και των µακροκοινωνικών δοµών. Mια εξέταση του εκπαιδευτικού συστήµατος από οποιαδήποτε σκοπιά θα πρέπει, εποµένως, να συνδεθεί µε µια σε βάθος ανάλυση αυτών των κοινωνικών αλλαγών (Hurrelmann, 1975,11) Kάτω από αυτή τη συλλογιστική, η αντίληψη "περί ουδετερότητας" της εκπαίδευσης, της παιδαγωγικής και του εκπαιδευτικού, αποδεικνύεται ως ένας αποπροσανατολιστικός µύθος, αφού στην πράξη αποκαλύπτεται το τάχα ουδέτερο εκπαιδευτικό σύστηµα ως ένας κυρίαρχος µηχανισµός αναπαραγωγής της υπάρχουσας τάξης πραγµάτων και η "καθαρή" παιδαγωγική του αναδεικνύεται σε απολογητή του συστήµατος. Ωστόσο, είναι αναγκαίο να αποκαλυφθούν τα συµφέροντα των κυρίαρχων κοινωνικών τάξεων µέσα από την κοινωνικοκριτική ανάλυση της περί παιδείας θεωρίας που εµπεριέχονται στην προσαρµοσµένη παιδαγωγική σκέψη και πράξη (Market, 1977, 41). 18

19 Mια παιδαγωγική πρακτική, που στοχεύει στην απελευθέρωση και στην ανάπτυξη ολοκληρωµένης προσωπικότητας και κριτικής συνείδησης, θα πρέπει ως κοινωνική πράξη να βοηθήσει τον άνθρωπο να απελευθερωθεί από κάθε µορφής καταπίεση και εκµετάλλευση, που ενυπάρχει στην αντικειµενική πραγµατικότητα, ως παραγωγική και αναπαραγωγική λογική. Eδώ πρόκειται για µια πολιτικο-κοινωνική παιδαγωγική, η οποία έχει πολιτική και κοινωνική διάσταση-όπως εξάλλου και η δήθεν ουδέτερη παιδαγωγική, που όµως βρίσκεται στην υπηρεσία των κυρίαρχων συµφερόντων- και σκοπεύει άµεσα στον µετασχηµατισµό των κοινωνικών συνθηκών και σχέσεων της συνολικής κοινωνίας. H επιστηµολογικο-θεωρητική απαίτηση της κυρίαρχης παιδαγωγικής αντίληψης για αυτονοµία και ουδετερότητα αποκαλύπτεται τελικά ως αστική απολογία, αφού µόνο οι ήδη προνοµιούχοι µαθητές είναι δυνατό να αποκτήσουν την επιδιωκόµενη αυτονοµία στα πλαίσια "αυτόνοµων" εκπαιδευτικών διαδικασιών προσανατολισµένων προς τα αστικά και µεσαία στρώµατα. Xειραφέτηση και αυτονοµία µπορούν βέβαια να ερµηνευτούν στα πλαίσια του δοσµένου συστήµατος καπιταλιστικών συµφερόντων µόνο ως συλλογική, συνειδητή πολιτικο-κοινωνική πράξη των µη προνοµιούχων. Mόνο σε µια χειραφετηµένη κοινωνία δεν αναπαράγεται στα πλαίσια των εκπαιδευτικών διαδικασιών απόλυτα και αυταρχικά η προσαρµογή των ενηλικιωνοµένων στα δοσµένα κυρίαρχα κοινωνικά συµφέροντα. H αντίληψη που θεωρεί, στα πλαίσια της "αυτονοµίας της εκπαίδευσης", τον εκπαιδευτικό ως τον προστάτη των εκπαιδευοµένων έναντι των "κοινωνικών δυνάµεων", παραγνωρίζει τον αναγκαστικό χαρακτήρα δοσµένων κοινωνικών κανόνων, που όντας, βέβαια ταξικά προσανατολισµένοι, επιδρούν ήδη στην οικογενειακή διαδικασία κοινωνικοποίησης και περιορίζουν αντικειµενικά τις ευκαιρίες ολόπλευρης ανάπτυξης των ατόµων από την παιδική ήδη ηλικία (Market, 1977, 49). H συµβατή, προσαρµοσµένη παιδαγωγική σκέψη και πράξη παραγνωρίζει διαπιστώσεις όπως αυτές του Λουί Aλτουσέρ (1983, 92), στις οποίες αναφερθήκαµε ενδεικτικά σε άλλη θέση, αλλά και εκείνες τις διαπιστώσεις που έχουν γίνει εδώ και εκατοντάδες χρόνια πριν, όπως π.χ. αυτές που έκανε αναφορικά µε τη σχέση Σχολείου και Kράτους ο Γερµανός σοσιαλδηµοκράτης Wilhelm Liebknecht ήδη στα 1872: " εν υπήρξε ποτέ µέχρι τώρα µια κυρίαρχη κάστα, ένα κυρίαρχο στρώµα, µια κυρίαρχη τάξη, που να χρησιµοποιήσει τη γνώση και την εξουσία της για διαφώτιση, εκπαίδευση, µόρφωση των κυριαρχούµενων και να µην του αποστέρησε αντίθετα τη γνήσια µόρφωση, τη µόρφωση που απελευθερώνει. Aυτό ενυπάρχει στην εσώτατη ουσία της κυριαρχίας. Aυτός που κυριαρχεί θέλει να είναι ο ίδιος δυνατός και να κάνει τον κυριαρχούµενο αδύνατο. Γι' αυτό όποιος θέλει γενική µόρφωση, θα πρέπει να καταπολεµά κάθε µορφή κυριαρχίας...tο Σχολείο, όπως είναι, και το Σχολείο, όπως θα έπρεπε να είναι, έχουν µια σχέση µεταξύ τους ανάλογη µε αυτή που έχει το Kράτος, όπως είναι, µε το Kράτος, όπως θα έπρεπε να είναι. Tο Kράτος, όπως είναι, δηλαδή το ταξικό κράτος, µετατρέπει το Σχολείο σε ένα µέσο της ταξικής κυριαρχίας (Liebknecht, 1981, 12 κ.ε.). Mια διαφορετική συµπεριφορά ενός ταξικού κράτους, δηλαδή µια συµπεριφορά, ενάντια στα συµφέροντα αυτών που εκπροσωπεί, θα πρέπει βέβαια να θεωρηθεί ανυπόστατη προσδοκία. 19

20 Eπειδή το εκπαιδευτικό σύστηµα στα πλαίσια µιας κοινωνίας βρίσκεται σε µια διαλεκτική σχέση µε την κοινωνία, πράγµα που σηµαίνει ότι επηρεάζεται από το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων (οικονοµικών, πολιτικών, νοµικοθεσµικών, ιδεολογικο-πολιτιστικών) και τις επηρεάζει το ίδιο, είναι λογικό να συµπεράνουµε ότι: το εκπαιδευτικό σύστηµα αναπαράγει τις δοµές κυριαρχίας και εξουσίας σε µια κοινωνία, αλλά εντούτοις είναι δυνατό να γίνει ταυτόχρονα µοχλός ανατροπής των συγκεκριµένων κοινωνικών σχέσεων. Aυτό δεν αντίκειται στη λογική (υπο)στήριξης κυρίαρχων κοινωνικών συµφερόντων, αφού, όπως ήδη αναφέραµε, οι τεχνολογικές και οικονοµικές εξελίξεις απαιτούν µεταρρυθµιστικές αλλαγές για τη βελτιστοποίηση και εξασφάλιση αυτών των συµφερόντων. Oι ανεπιθύµητες επιδράσεις χειραφετητικού χαρακτήρα που εµπεριέχονται δυνάµει σ αυτές τις µεταρρυθµίσεις δικαιολογούν αυτή την άποψη. Θα πρέπει βέβαια να επισηµάνουµε εδώ τα όρια που έχουν οι οποίες προσπάθειες µετασχηµατισµού της κοινωνίας δια µέσου εκπαιδευτικών αλλαγών όταν µάλιστα δεν αποτελούν πολιτικοινωνικές επιλογές και ως εκ τούτου δεν συνδέονται µε ταυτόχρονες αλλαγές σε όλα τα επίπεδα του κοινωνικού είναι και γίγνεσθαι. Aυτή η τελευταία διαπίστωση δεν αναιρεί βέβαια την αναγκαιότητα και τις πιθανότητες παρέµβασης που δυνατόν να υπάρχουν κάτω από όχι απόλυτα θετικές συνθήκες και ούτε παραπέµπει σε ατέλειωτη αναµονή µηχανιστικής "αλλαγής του συστήµατος" σε χρόνους απρόβλεπτους, αλλά απλώς υπενθυµίζει το µέγεθος που µπορούν να έχουν αντικειµενικά οι προσδοκίες και ταυτόχρονα την ιδιαίτερη σηµασία που έχει η ύπαρξη διαρκών προσπαθειών και προσδοκιών. Mε άλλα λόγια και ενώ συνεχίζει να ισχύει ότι η παιδαγωγική ή θα βρίσκεται άµεσα ή έµµεσα στην υπηρεσία αναπαραγωγής της συγκεκριµένης αστικοκαπιταλιστικής κοινωνικής δοµής ή θα σκοπεύει στην ανατροπή, το µετασχηµατισµό της, θα πρέπει επίσης να είναι σαφές ότι αυτό αποτελεί κοινωνικο-ιστορική διαδικασία αντιπαράθεσης και υπέρβασης µέσα και ενάντια σ αυτό που υπάρχει. Tα ερωτήµατα βέβαια που µπαίνουν εδώ είναι: Kατά πόσο είναι δυνατόν κάτω από συνθήκες καπιταλιστικής οργάνωσης της κοινωνίας να ελπίζει κανείς στην εφαρµογή ενός εκπαιδευτικό- παιδαγωγικού συστήµατος µε στόχο την ανατροπή της υπάρχουσας τάξης πραγµάτων και την εγκαθίδρυση µιας πραγµατικής δηµοκρατίας; Eίναι δυνατή η αλλαγή της κοινωνίας διαµέσου του σχολείου ή το αντίθετο ή και τα δυό; Mήπως τελικά ένας εκσυγχρονισµός της εκπαίδευσης δεν σηµαίνει τίποτε άλλο από µιά ανάπτυξη της παραγωγικής δύναµης µάθηση, έτσι που να εξυπηρετούνται καλύτερα τα κυρίαρχα συµφέροντα ή µήπως συµβάλλει αυτός (ο εκσυγχρονισµός) στην µετεξέλιξη και ένταση κοινωνικών αντιθέσεων που προωθούν και επιταχύνουν την υπέρβαση αυτής της κοινωνίας; (Beck, 1977, 94) H σηµασία αυτών των ερωτηµάτων για την προβληµατική υπέρβασης του εκπαιδευτικού αδιέξοδου είναι ιδιαίτερα µεγάλη, αφού η απάντησή τους θα δείξει τα όρια, τις δυνατότητες, αλλά και την αναγκαιότητα τέτοιων προσπαθειών. υνατότητες και όρια των εναλλακτικών µορφών εκπαίδευσης 20

ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ. Δρ Αραβέλλα Ζαχαρίου

ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ. Δρ Αραβέλλα Ζαχαρίου Η Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη ως πλαίσιο Εκπαίδευσης Νεοδιορισθέντων Εκπαιδευτικών: Ποιοτικοί Εκπαιδευτικοί για Ποιοτική Εκπαίδευση ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ/ΠΑΙΔΙ/0308(ΒΙΕ)/07 ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία 2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία Α Μέρος: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ Τα επίπεδα συνείδησης Ύπνος Μισοξύπνιο Αφύπνιση Ελάχιστη εργασία των εξωτερικών αισθήσεων Με εικόνες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Ο ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 4.1 Η πολιτική 4.1 Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ 1/21 Η λέξη πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη από την Ανδρούλλα Βασιλείου, Επίτροπο εκπαίδευσης, πολιτισμού, πολυγλωσσίας και νεολαίας

Συνέντευξη από την Ανδρούλλα Βασιλείου, Επίτροπο εκπαίδευσης, πολιτισμού, πολυγλωσσίας και νεολαίας Της Αθανασίας Κωνσταντίνου Συνέντευξη από την Ανδρούλλα Βασιλείου, Επίτροπο εκπαίδευσης, πολιτισμού, πολυγλωσσίας και νεολαίας Με δεδομένες τις αρχές στις οποίες στηρίχτηκε η οικοδόμηση της Ευρωπαϊκής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΚΥΠΡΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑTΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Βεμπεριανές απόψεις για την Εκπαίδευση Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 12ο (σελ. 274 282) 2 Max Weber (1864 1920) Βεμπεριανές απόψεις για

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ H Διοικητική Μεταρρύθμιση του Κράτους και της Αυτοδιοίκησης αποτελεί σήμερα μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για την ανάπτυξη της χώρας και

Διαβάστε περισσότερα

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική*

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* 2 Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* Πιστεύω, σ αυτό είμαστε όλοι σύμφωνοι, ότι ο προσδιορισμός του περιεχομένου της παρούσης ιστορικής περιόδου και, ειδικά, η ανάπτυξη του ύστερου καπιταλισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2000 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ - ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΚΕΙΜΕΝΟ Μια σημαντική

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06)

Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06) Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06) Η χώρα μας είναι ένας από τους πλέον δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς παγκοσμίως.

Διαβάστε περισσότερα

Η διατύπωση του ερωτήματος κρίνεται ως ασαφής και μάλλον ασύμβατη με το

Η διατύπωση του ερωτήματος κρίνεται ως ασαφής και μάλλον ασύμβατη με το ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Β ΚΥΚΛΟΥ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΩΝ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 13 ΙΟΥΝΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΩΝ: ΚΑΡΑΡΓΥΡΗ ΓΙΟΥΛΑ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013»

ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013» ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013» ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 1 «Μέσο-μακροπρόθεσμη στήριξη του ανθρώπινου δυναμικού που υφίσταται τις συνέπειες απρόβλεπτων τοπικών η

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Η εκπαίδευση ως θεσμός κοινωνικοπολιτισμικής μεταβίβασης δομολειτουργισμός και ως θεσμός κοινωνικού μετασχηματισμού κριτική

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής συμπεριφοράς Θέματα Διάλεξης Οι κανόνες συμπεριφοράς Η σκέψη για τους ηθικούς κανόνες Η θεωρία του Piaget για την ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 2ο (σελ. 52-66) Βασικές κατευθύνσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 2ο (σελ. 52-66) Βασικές κατευθύνσεις

Διαβάστε περισσότερα

Oπου υπάρχουν άνθρωποι

Oπου υπάρχουν άνθρωποι Oπου υπάρχουν άνθρωποι Η Ταυτότητα Η ACT4 PEOPLE αποτελεί μια νέα Ελληνική Μη Κυβερνητική οργάνωση που παρέχει ανθρωπιστική βοήθεια σε όλους εκείνους «που δεν έχουν δικαίωμα στη Ζωή» όποιοι και αν είναι

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Α1. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Το κείµενο πραγµατεύεται τη σχέση του διαδικτύου µε τη διάδοση της γνώσης. Αρχικά, αναφέρεται ότι µέσω του διαδικτύου η πρόσβαση στη γνώση καθίσταται δυνατή για όλους.

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 3ο (σελ. 67-79) 2 Talcott

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΙΑΛΟΓΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙ ΕΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Ι. ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Η

Διαβάστε περισσότερα

Σκέψεις για την οργάνωση

Σκέψεις για την οργάνωση Σκέψεις για την οργάνωση Απρίλης 2013 Περιεχόμενα Λίγα λόγια για μας... 3 Ποιοι είμαστε ;... 4 Γιατί οργανωνόμαστε ;... 5 Πως οργανωνόμαστε ;... 6 Η δικιά μας προοπτική.... 7 2 Λίγα λόγια για μας Σε αυτή

Διαβάστε περισσότερα

3. Κριτική προσέγγιση

3. Κριτική προσέγγιση Επιστημολογική προσέγγιση της σχέσης θεωρίας και πράξη 3. Κριτική προσέγγιση Καθηγητής Κώστας Χρυσαφίδης Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΕΑΠΗ e.mail:kchrys@ecd.uoa.gr Θεωρία και Πράξη Κριτική Προσέγγιση Οι θετικιστικές

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΟ, ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ

ΦΥΛΟ, ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ Κογκίδου ήµητρα Χαιρετισµός στην ηµερίδα του Παιδαγωγικού Τµήµατος ηµοτικής Εκπαίδευσης στο Α.Π.Θ. ΦΥΛΟ, ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ Κατά τα δύο προηγούµενα ακαδηµαϊκά έτη το Α.Π.Θ. προσφέρει

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακά και συνταξιοδοτικά δικαιώματα της γυναίκας εν μέσω οικονομικής κρίσης

Εργασιακά και συνταξιοδοτικά δικαιώματα της γυναίκας εν μέσω οικονομικής κρίσης Αθήνα, 09/03/2011 ΑΡΘΡΟ της Αικ. Ζαφείρη Καμπίτση Επιτ. Γεν. Διευθυντού ΟΑΕΕ Τ. Προέδρου Δ.Σ ΤΑΠΟΤΕ ΘΕΜΑ : Εργασιακά και συνταξιοδοτικά δικαιώματα της γυναίκας εν μέσω οικονομικής κρίσης Ι. Είναι γνωστό

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία».

κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία». } Σχολή της Φρανκφούρτης: η έννοια της «µαζικής κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία». } η«µαζική κουλτούρα» δεν είναι η κουλτούρα που προέρχεται από τις µάζες, αλλά αυτή που προορίζεται για αυτές

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1. Διττός χαρακτήρας Συντάγματος 2. Διάκριση θεσμού-κανόνα 3. Η σχέση λόγου - πνεύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΥΜΑΘ ΣΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ECONOMIST ΜΕ ΘΕΜΑ «ΕΠΙΤΑΧΥΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ» (07-02-2013)

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΥΜΑΘ ΣΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ECONOMIST ΜΕ ΘΕΜΑ «ΕΠΙΤΑΧΥΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ» (07-02-2013) 1 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΥΜΑΘ ΣΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ECONOMIST ΜΕ ΘΕΜΑ «ΕΠΙΤΑΧΥΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ» (07-02-2013) Κύριε Υπουργέ Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, φίλε Θανάση Τσαυτάρη, Υψηλοί προσκεκλημένοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 8: Η Συνειδητοποίηση μέσα από τον Κριτικό Στοχασμό Γιώργος Κ.

Διαβάστε περισσότερα

ΧΩΡΟΙ ΑΝΤΛΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΩΝ /ΙΔΕΩΝ

ΧΩΡΟΙ ΑΝΤΛΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΩΝ /ΙΔΕΩΝ ΧΩΡΟΙ ΑΝΤΛΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΩΝ /ΙΔΕΩΝ ΕΚΘΕΣΗ Β ΚΑΙ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2 Ο ΛΥΚΕΙΟ ΚΑΛΥΜΝΟΥ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΤΥΠΟΥ: «ΤΡΟΠΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ» ΑΤΟΜΟ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΜΕ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΕΤΤ. Η Καινοτομία στο Ευρυζωνικό διαδίκτυο Ο ρόλος της Κοινωνίας των Πολιτών

ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΕΤΤ. Η Καινοτομία στο Ευρυζωνικό διαδίκτυο Ο ρόλος της Κοινωνίας των Πολιτών ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΕΤΤ Η Καινοτομία στο Ευρυζωνικό διαδίκτυο Ο ρόλος της Κοινωνίας των Πολιτών Bασικό συνθετικό στοιχείο και παράλληλα ζητούμενο για τη Δημοκρατία αποτελεί η εμπεδωμένη σχέση, η επικοινωνία και

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1 α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου.

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου. ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΤΙΠΟΡΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΕΔΕ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΣΕ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΣΤΙΣ ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ (Βρυξέλλες 4/12/2013) Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕ ΡΙΟ «ΙΑ ΒΙΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ: ΡΟΛΟΙ ΚΑΙ ΕΥΘΥΝΕΣ»

ΣΥΝΕ ΡΙΟ «ΙΑ ΒΙΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ: ΡΟΛΟΙ ΚΑΙ ΕΥΘΥΝΕΣ» ΣΥΝΕ ΡΙΟ «ΙΑ ΒΙΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ: ΡΟΛΟΙ ΚΑΙ ΕΥΘΥΝΕΣ» ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΙ Α ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΡΟΕ ΡΙΑΣ ΤΗΣ Ε.Ε. Αθήνα, Παρασκευή 23 - Σάββατο 24 Μαΐου 2003 «ΝΕΑ ΓΕΝΙΑ ΖΗΡΙ Η», Χριστούπολη Σπάτα

Διαβάστε περισσότερα

Η ιδέα διεξαγωγής έρευνας με χρήση ερωτηματολογίου δόθηκε από τη δημοσιογραφική ομάδα του Σχολείου μας, η οποία στα πλαίσια έκδοσης της Εφημερίδας

Η ιδέα διεξαγωγής έρευνας με χρήση ερωτηματολογίου δόθηκε από τη δημοσιογραφική ομάδα του Σχολείου μας, η οποία στα πλαίσια έκδοσης της Εφημερίδας 1 2 Η ιδέα διεξαγωγής έρευνας με χρήση ερωτηματολογίου δόθηκε από τη δημοσιογραφική ομάδα του Σχολείου μας, η οποία στα πλαίσια έκδοσης της Εφημερίδας μας, διεξήγαγε έρευνα ανάμεσα στους συμμαθητές μας.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 6: Η κουλτούρα στην κοινωνιολογική θεωρία Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Η θέση της Πανελλήνιας Ένωσης Καθηγητών Πληροφορικής Επιμέλεια κειμένου: Δ.Σ. ΠΕΚαΠ κατόπιν δημόσιας διαβούλευσης των μελών της Ένωσης από 20/07/2010. Τελική έκδοση κειμένου:

Διαβάστε περισσότερα

14475/16 ΜΜ/ριτ/ΕΠ 1 DG B 1C

14475/16 ΜΜ/ριτ/ΕΠ 1 DG B 1C Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 24 Νοεμβρίου 2016 (OR. en) 14475/16 SOC 712 EMPL 486 ECOFIN 1052 ΣΗΜΕΙΩΜΑ Αποστολέας: Αποδέκτης: Θέμα: Προεδρία Επιτροπή των Μονίμων Αντιπροσώπων / Συμβούλιο

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ: Προσθέτει χρόνια στη ζωή αλλά και ζωή στα χρόνια»

«ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ: Προσθέτει χρόνια στη ζωή αλλά και ζωή στα χρόνια» «ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ: Προσθέτει χρόνια στη ζωή αλλά και ζωή στα χρόνια» 1 ο Γενικό Λύκειο Πάτρας Ερευνητική Εργασία Β Τάξης Σχολικού έτους 2012-2013 Ομάδα Ε Ας φανταστούμε μία στιγμή το σχολείο των ονείρων μας.

Διαβάστε περισσότερα

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή.

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή. Ομιλία Αντιπεριφερειάρχη Δυτικής Αττικής κ. Γ. Βασιλείου στην ανοικτή σύσκεψη-παρουσίαση του στρατηγικού σχεδίου ΔΥΤΙΚΗ ΑΤΤΙΚΗ 2020+ Πνευματικό Κέντρο Ασπροπύργου 25-5-2015 Σας καλωσορίζουμε σε μια ιδιαίτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Δημόσια Διαβούλευση για το έργο Εκσυγχρονισμός Συστήματος Φωτεινής Σηματοδότησης στην Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδος

ΘΕΜΑ: Δημόσια Διαβούλευση για το έργο Εκσυγχρονισμός Συστήματος Φωτεινής Σηματοδότησης στην Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδος ECO PHOS Γεώργιος Καλογιάννης Συστήματα Φωτεινής Σηματοδότησης και φωτισμού με LED. Κοιμ. Θεοτόκου 1, Άλιμος, 17455, Αθήνα Προς : Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδος Γενική Δ/νση Αναπτυξιακού προγραμματισμού, περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΛΩΣΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΙΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΚΡΙΣΗ

ΔΗΛΩΣΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΙΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΤΡΙΜΕΡΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟΣ ΚΟΡΥΦΗΣ 16 ΜΑΡΤΙΟΥ 2016 ΔΗΛΩΣΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΙΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΚΡΙΣΗ 1. Από την έναρξη της προσφυγικής κρίσης το 2013, τα κράτη μέλη της ΕΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΜΕΡΟΣ 1ο ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Οργάνωση Εργασία - Τεχνολογία. Εισαγωγή του συγγραφέα... 21

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΜΕΡΟΣ 1ο ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Οργάνωση Εργασία - Τεχνολογία. Εισαγωγή του συγγραφέα... 21 Βιομηχανική Κοινωνιολογία και Βιομηχανικές Σχέσεις 9 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ 1ο ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Οργάνωση Εργασία - Τεχνολογία Πρόλογος Καθηγητή Βασίλη Φίλια... 17 Εισαγωγή του συγγραφέα... 21 1. Η

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΣ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ

ΔΗΜΟΣ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΔΗΜΟΣ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Η ΗΑΒΙΤΑΤ AGENDA ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τον Ιούνιο του 1996, στη Δεύτερη Παγκόσμια Συνδιάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για τους Ανθρώπινους Οικισμούς (HABITAT II) που πραγματοποιήθηκε στην

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη χρήση των ΤΠΕ στην Ελληνική Εκπαίδευση

Σχετικά με τη χρήση των ΤΠΕ στην Ελληνική Εκπαίδευση Σχετικά με τη χρήση των ΤΠΕ στην Ελληνική Εκπαίδευση Τα σημαντικότερα ζητήματα Γιώργος Κομίνης 2010 Ένταξη των ΤΠΕ στην εκπαίδευση σύμφωνα με τα διεθνή δεδομένα σημαίνει. 1) Ανάπτυξη δεξιοτήτων σε εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Θέση ΣΕΒ: Ευρωπαϊκές προτεραιότητες της Ελληνικής Προεδρίας

Θέση ΣΕΒ: Ευρωπαϊκές προτεραιότητες της Ελληνικής Προεδρίας Θέση ΣΕΒ: Ευρωπαϊκές προτεραιότητες της Ελληνικής Προεδρίας Στόχος της Προεδρίας πρέπει να είναι η προώθηση µιας ενωµένης και παραγωγικής Ευρώπης ικανής να ανταποκριθεί στις προσδοκίες που έχουν απ αυτήν

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ. Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014

Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ. Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014 Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014 Τι ήταν ο Πόππερ Φιλελεύθερος; Σοσιαλδημοκράτης; Συντηρητικός; Ήταν ο Πόππερ φιλελεύθερος;

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 20-05-2004 Α. Σύμφωνα με ξένο συγγραφέα παρατηρεί ο Παπανούτσοςο βασικός λόγος που ο άσκαλος επαναπαύεται στις πνευματικές του κατακτήσεις είναι ότι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ κ. ΦΑΝΗΣ ΠΑΛΛΗ ΠΕΤΡΑΛΙΑ ΣΤΗΝ ΗΜΕΡΙ Α ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΣΥΜΠΡΑΞΗΣ

ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ κ. ΦΑΝΗΣ ΠΑΛΛΗ ΠΕΤΡΑΛΙΑ ΣΤΗΝ ΗΜΕΡΙ Α ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΣΥΜΠΡΑΞΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ κ. ΦΑΝΗΣ ΠΑΛΛΗ ΠΕΤΡΑΛΙΑ ΣΤΗΝ ΗΜΕΡΙ Α ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΣΥΜΠΡΑΞΗΣ «e-πιμενω» Θέµα ηµερίδας:

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΣΦΑΛΙΣΕΩΝ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΣΦΑΛΙΣΕΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΣΦΑΛΙΣΕΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «Το Μέλλον της Εργασίας Βασικές προκλήσεις της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής της Απασχόλησης» Οµιλία κ. Ν. Αναλυτή Αντιπροέδρου της Επιτροπής

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία είναι η περίοδος της μετάβασης από την παιδική στην ώριμη ηλικία κι έχει για κέντρο της την ήβη.

Εφηβεία είναι η περίοδος της μετάβασης από την παιδική στην ώριμη ηλικία κι έχει για κέντρο της την ήβη. Ονοματεπώνυμο: Ημερομηνία: ΟΡΙΣΜΟΣ Έκφραση Έκθεση Α Λυκείου Θέμα: «Εφηβεία» Εφηβεία είναι η περίοδος της μετάβασης από την παιδική στην ώριμη ηλικία κι έχει για κέντρο της την ήβη. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η κοινωνία μας περνά ένα στάδιο ταχύτατων μεταλλαγών και ανακατατάξεων, όπου αμφισβητούνται αξίες και θεσμοί. Σήμερα οι θεσμοί έχουν γίνει πολύμορφοι και σύνθετοι, ενώ ταυτόχρονα όσοι άντεξαν

Διαβάστε περισσότερα

08/07/2015. Ονοματεπώνυμο: ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΚΟΥΤΡΑΣ. Ιδιότητα: ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Β ΙΕΠ. (Υπογραφή)

08/07/2015. Ονοματεπώνυμο: ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΚΟΥΤΡΑΣ. Ιδιότητα: ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Β ΙΕΠ. (Υπογραφή) Πράξη: «Ανάπτυξη μεθοδολογίας και ψηφιακών διδακτικών σεναρίων για τα γνωστικά αντικείμενα της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Γενικής και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης» Άξονες Προτεραιότητας 1-2-3 Οριζόντια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΓΕΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΑΙΤΙΑ

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΓΕΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΑΙΤΙΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΓΕΝΙΚΑ Η παγκοσμιοποίηση έχει διαταράξει την παραδοσιακή διεθνή κατάσταση. Σαρωτικές αλλαγές, οικονομικές και κοινωνικές συντελούνται ήδη, η ροή των γεγονότων έχει επιταχυνθεί και η πολυπλοκότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 22-3-2011 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 1. Εισαγωγή 2. Η Πρώτη Συνάντηση της Ομάδας Μαθητών. 3. Η Δεύτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΔΑ ΚΑΙ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ ΈΝΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ

ΜΟΔΑ ΚΑΙ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ ΈΝΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΜΟΔΑ ΚΑΙ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ ΈΝΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ -Τι είναι Μόδα...σελ.3 -Ποιος ο ρόλος της Μόδας στη ζωή των ανθρώπων... σελ.4 -Ο αόρατος ρατσισμός της Μόδας. Αίτια..... σελ.5 -Η επίδραση της Μόδας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ jordan@uom.gr Κτήριο Η- Θ γραφείο 402 Τηλ. 2310-891-591 DAN BORGE «Η διαχείριση του κινδύνου είναι δυνατό να μας βοηθήσει να αρπάξουμε μια ευκαιρία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 4: Ιατρική ηθική. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 4: Ιατρική ηθική. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 4: Ιατρική ηθική Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1.Υποβοηθούμενη αυτοκτονία 2. Ευθανασία 3.Αρχή της αυτονομίας 4. Αρχή του αληθούς συμφέροντος 5.Αρχή της ιερότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κυρίες και κύριοι, Αγαπητοί γονείς, συνάδελφοι και απόφοιτοι πια των Εκπαιδευτηρίων Δούκα,

Κυρίες και κύριοι, Αγαπητοί γονείς, συνάδελφοι και απόφοιτοι πια των Εκπαιδευτηρίων Δούκα, Κυρίες και κύριοι, Αγαπητοί γονείς, συνάδελφοι και απόφοιτοι πια των Εκπαιδευτηρίων Δούκα, Η σημερινή τελετή του τέλους της σχολικής σας διαδρομής είναι ταυτόχρονα και η αρχή ενός νέου ελπιδοφόρου δρόμου

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Oι πολυάριθμοι φορείς της κοινωνικής οικονομίας και επιχειρηματικότητας που συμμετείχαν και συνεργάστηκαν στο Φόρουμ Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας, 20-21 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία Δημάρχου Αμαρουσίου Γιώργου Πατούλη Έναρξη λειτουργίας Γραφείου Ενημέρωσης ΑΜΕΑ

Ομιλία Δημάρχου Αμαρουσίου Γιώργου Πατούλη Έναρξη λειτουργίας Γραφείου Ενημέρωσης ΑΜΕΑ Ομιλία Δημάρχου Αμαρουσίου Γιώργου Πατούλη Έναρξη λειτουργίας Γραφείου Ενημέρωσης ΑΜΕΑ Κυρίες και κύριοι Αγαπητοί εργαζόμενοι Φίλες και φίλοι Θέλω να σας ευχαριστήσω για την παρουσία σας σήμερα εδώ, στο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ κ. ΔΗΜΗΤΡΗ ΧΡΙΣΤΟΦΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΛΕΤΗ ΕΝΑΡΞΗΣ ΤΩΝ «ΕΥΡΩΠΑΙΚΩΝ ΗΜΕΡΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ 2012», Βρυξέλλες 16 Οκτωβρίου 2012

ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ κ. ΔΗΜΗΤΡΗ ΧΡΙΣΤΟΦΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΛΕΤΗ ΕΝΑΡΞΗΣ ΤΩΝ «ΕΥΡΩΠΑΙΚΩΝ ΗΜΕΡΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ 2012», Βρυξέλλες 16 Οκτωβρίου 2012 ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ κ. ΔΗΜΗΤΡΗ ΧΡΙΣΤΟΦΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΛΕΤΗ ΕΝΑΡΞΗΣ ΤΩΝ «ΕΥΡΩΠΑΙΚΩΝ ΗΜΕΡΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ 2012», Βρυξέλλες 16 Οκτωβρίου 2012 Κύριοι Πρόεδροι, Κύριε Πρόεδρε της Ευρωπαϊκής Επιτροπής,

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της Εισαγωγή Tο βιβλίο αυτό θα μπορούσε να τιτλοφορείται διαφορετικά. Αν θέλαμε να ακολουθήσουμε το ρεύμα των αλλαγών στο χώρο των διεθνών οργανισμών, ο τίτλος του θα ήταν «Εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη».

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 5: Η κοινωνική διάσταση της καινοτομίας ως μοχλός της αειφορίας Αφροδίτη Παπαδάκη-Κλαυδιανού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Α. Ο συγγραφέας, ξεκινώντας από τη διαπίστωση ότι ο σύγχρονος δημοσιογραφικός

Α. Ο συγγραφέας, ξεκινώντας από τη διαπίστωση ότι ο σύγχρονος δημοσιογραφικός Νεοελληνική Γλώσσα γενιικής παιιδείίας Α. Ο συγγραφέας, ξεκινώντας από τη διαπίστωση ότι ο σύγχρονος δημοσιογραφικός πολιτισμός διαδέχτηκε το νεοελληνικό πολιτισμό, επιχειρεί μια αξιολόγησή του. Με δεδομένο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση, κοινωνικός σχεδιασμός. Ρέμος Αρμάος MSc PhD, Υπεύθυνος εκπαίδευσης στελεχών ΚΕΘΕΑ

Εκπαίδευση, κοινωνικός σχεδιασμός. Ρέμος Αρμάος MSc PhD, Υπεύθυνος εκπαίδευσης στελεχών ΚΕΘΕΑ Εκπαίδευση, κοινωνικός σχεδιασμός Ρέμος Αρμάος MSc PhD, Υπεύθυνος εκπαίδευσης στελεχών ΚΕΘΕΑ armaos@kethea.gr Προτεραιότητες & βασικά μεγέθη εκπαίδευσης 2 Η ΔΒΜ αποτελεί προτεραιότητα σε διεθνές επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 5 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 5 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Γεωργική Εκπαίδευση Θεματική ενότητα 5 1/2 Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Οι φοιτητές/τριες πρέπει να είναι ικανοί/ες: α) να ορίζουν την

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ «ΕΥΤΥΧΙΑ & ΝΟΗΜΑ ΖΩΗΣ»?

ΤΙ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ «ΕΥΤΥΧΙΑ & ΝΟΗΜΑ ΖΩΗΣ»? ΤΙ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ «ΕΥΤΥΧΙΑ & ΝΟΗΜΑ ΖΩΗΣ»? Της Τζινας Γ. ΘΑΝΟΠΟΥΛΟΥ, ED. M, MA HARVARD UNIVERSITY, ΨΥΧΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ, ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Ειδίκευση σε Παιδιά, Εφήβους, Οικογένειες, Ζευγάρια, Γυναικεία

Διαβάστε περισσότερα

Ευρώπη 2020 Αναπτυξιακός προγραμματισμός περιόδου 2014-2020 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012

Ευρώπη 2020 Αναπτυξιακός προγραμματισμός περιόδου 2014-2020 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012 ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ & ΘΡΑΚΗΣ Ενδιάμεση Διαχειριστική Αρχή Ευρώπη 2020 Αναπτυξιακός προγραμματισμός περιόδου 2014-2020 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012 Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Μακεδονία Θράκη»

Διαβάστε περισσότερα

Τάσεις, χαρακτηριστικά, προοπτικές και υποδοχή από την εκπαιδευτική κοινότητα ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ 5 ο Συνέδριο EduPolicies Αθήνα, Σεπτέμβριος 2014

Τάσεις, χαρακτηριστικά, προοπτικές και υποδοχή από την εκπαιδευτική κοινότητα ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ 5 ο Συνέδριο EduPolicies Αθήνα, Σεπτέμβριος 2014 Τάσεις, χαρακτηριστικά, προοπτικές και υποδοχή από την εκπαιδευτική κοινότητα ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ 5 ο Συνέδριο EduPolicies Αθήνα, Σεπτέμβριος 2014 Η διεθνής βιβλιογραφία διαπιστώνει την αντιπαράθεση μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση ιεθνούς Συνάντησης AGE/inc, Κολόνια, Γερµανία 16-17 Μαΐου 2006 Στα πλαίσια ενός υπερεθνικού προγράµµατος ανταλλαγής µε χρηµατοδότηση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, συναντήθηκαν εκπρόσωποι συνδέσµων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο. Ενότητα Αγροτική κοινωνία. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο. Ενότητα Αγροτική κοινωνία. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο Ενότητα 2.1.1 Αγροτική κοινωνία 2.1.1 ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1/5 Αγροτικές κοινωνίες Αυτές που ζουν από την καλλιέργεια της γης 2 2.1.1 ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 2/5 Μόνιμη εγκατάσταση Στοιχειώδες εμπόριο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝEΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Κοινωνίες αγροτικού τύπου (παραδοσιακές, στατικές κοινωνίες)

ΓΕΝEΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Κοινωνίες αγροτικού τύπου (παραδοσιακές, στατικές κοινωνίες) ΓΕΝEΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Κοινωνίες αγροτικού τύπου (παραδοσιακές, στατικές κοινωνίες) Αξίες αδιαµφισβήτητες από γενιά σε γενιά Οι σχέσεις καθορισµένες από ήθη και έθιµα Εξωτερική ηθική Κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου

Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου 1 1. Η αναγκαιότητα για Έρευνα Δράσης και οι επιστημολογικές της καταβολές 2. Οι στόχοι, η μεθοδολογία και τα χαρακτηριστικά της Έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α

ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Όλγα Ιακωβίδου, Καθηγήτρια ΑΠΘ Τµήµα Γεωπονίας, Τοµέας Αγροτικής Οικονοµίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης e-mail:olg@agro.auth.gr Ο αγροτουρισµός,

Διαβάστε περισσότερα

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ ΑΝΤΡΕΑ ΞΑΝΘΟΥ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΥΓΕΙΑΣ, ΕΛΛΑΔΑ TO THE 20 th ROUNDTABLE WITH THE GOVERNMENT OF GREECE EUROPE: SHAKEN AND STIRRED? GREECE: A SKILFUL ACORBAT? ΤΕΤΑΡΤΗ 22 ΙΟΥΝΙΟΥ 2016 THE ECONOMIST

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Η κατάσταση έλλειψης εργασίας, κατά την οποία υπάρχει δυσαρμονία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, προσφέρονται λίγες θέσεις εργασίας, ενώ υπάρχουν πάρα πολλοί ενδ9ιαφερόμενοι. Είναι έννοια

Διαβάστε περισσότερα

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για ένα τόσο εξαιρετικά σημαντικό θέμα που αγγίζει και αφορά

Διαβάστε περισσότερα