Προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου"

Transcript

1 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου Βλαχογιάννη Αγγελική 1, Αγγελή Κατερίνα 1 1 Ινστιτούτο Έρευνας Θεραπείας Συμπεριφοράς, Αλληλογραφία: Αγγελική Βλαχογιάννη, Ινστιτούτο Έρευνας Θεραπείας Συμπεριφοράς, Γλάδστωνος 10, Αθήνα, Τηλέφωνο: Περίληψη Η συμπεριφορά των γονέων κατά την παιδική ηλικία διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην εμφάνιση προβλημάτων συμπεριφοράς και συναισθηματικών δυσκολιών στην ενήλικη ζωή. Το αίσθημα της αυτεπάρκειας αλλά και το στρες των γονέων, που προκύπτει από τις πεποιθήσεις που έχουν για τις δυσκολίες του ρόλου τους και την προσωπική τους επάρκεια σε αυτόν, επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους κατά την αλληλεπίδραση με τα παιδιά τους. Τα προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου αναδεικνύονται ως σημαντικό μέσο πρόληψης για την ψυχική υγεία και την ομαλή ανάπτυξη. Πολλές έρευνες αναφέρουν μείωση των επιπέδων άγχους των γονέων και των δυσλειτουργικών πρακτικών που υιοθετούν κατά την τέλεση του γονεϊκού τους ρόλου μετά την παρακολούθηση σχετικών προγραμμάτων, αύξηση του βαθμού επάρκειας που αισθάνονται ως προς το γονεϊκό τους ρόλο, βελτίωση της συναισθηματικής τους κατάστασης, του τρόπου σκέψης και συμπεριφοράς τους, καθώς επίσης και μείωση των προβλημάτων συμπεριφοράς των παιδιών. Στο παρόν άρθρο γίνεται ανασκόπηση των βιβλιογραφικών δεδομένων που σχετίζονται με τα προγράμματα ενίσχυσης του γονεϊκού ρόλου, ειδικότερα με τις διαστάσεις της συμπεριφοράς των γονέων στις οποίες αυτά τα προγράμματα απευθύνονται και την επίπτωσή τους στην ανάπτυξη των παιδιών, καθώς και την αποτελεσματικότητά τους, τόσο όσον αφορά την ψυχική υγεία των γονέων, όσο και την εκδήλωση εσωτερικευμένων και εξωτερικευμένων προβλημάτων στα παιδιά. Λέξεις κλειδιά: παιδική συμπεριφορά, γονεϊκά προγράμματα, γονεϊκή αυτεπάρκεια, γονεϊκό άγχος Εισαγωγή Τα μοτίβα γονεϊκής συμπεριφοράς, όπως αναφέρει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη συναισθηματική, κοινωνική και γνωστική ανάπτυξη των παιδιών και έχουν καθοριστική σημασία για την ανάπτυξη ψυχικών διαταραχών τόσο στην παιδική ηλικία όσο και στην ενήλικη ζωή, την εμφάνιση παραβατικής συμπεριφοράς και ακαδημαϊκής αποτυχίας. 1,2 Η μελέτη και η κατανόηση της συσχέτισης της γονεϊκής συμπεριφοράς και της συμπεριφοράς των παιδιών συνιστούν θεμελιώδεις προϋποθέσεις για το σχεδιασμό αποτελεσματικών προγραμμάτων γονεϊκής ενίσχυσης 3. Η συμμετοχή σε γονεϊκά προγράμματα έχει βρεθεί ότι επιδρά σημαντικά σε διαστάσεις της γονεϊκής συμπεριφοράς, όπως η ελαστικότητα (ανεκτική, ασυνεπής πειθαρχία) η υπεραντιδραστικότητα (σκληρή και σωματική τιμωρία) και οι λεκτικές επιπλήξεις, αλλάζοντας το μοτίβο συμπεριφοράς των γονέων κατά την αλληλεπίδρασης του με το παιδί 4. Πολλές έρευνες καταλήγουν στη θετική επίδραση των προγραμμάτων αυτών στην αίσθηση αυτεπάρκειας των γονέων, η οποία φαίνεται να διατηρείται στο χρόνο, 2.5 καθώς και τη ψυχική τους υγεία, όπως αναφέρουν οι Barlow & Stewart-Brown. 6 Στη συνέχεια γίνεται αναφορά στην έννοια της γονεϊκής επάρκειας, τις παραμέτους της γονεϊκής συμπεριφοράς που έχουν συσχετισθεί με τη συμπεριφορά και την ανάπτυξη των παιδιών, καθώς επίσης και σε θεωρητικές προσεγγίσεις του γονεϊκού ρόλου. Ορισμός της Γονεϊκής Επάρκειας Η έλλειψη ενός εμπειρικά και ερευνητικά βασισμένου ορισμού για την γονική επάρκεια αποδεικνύει τη δυσκολία καθορισμού των ελάχιστων απαιτήσεων για την επαρκή ανταπόκριση στο γονεϊκό ρόλο 7. Η βιβλιογραφία προσφέρει κάποιες κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τα χαρακτηριστικά της αποδεκτής γονεϊκής συμπεριφοράς, όπως είναι η παροχή βασικής φροντίδας, η ασφάλεια, η θετική συναισθηματική έκφραση και ζεστασιά, η παροχή κατάλληλων ερεθισμάτων, η σταθερότητα και η προβλεψιμότητα, η καθοδήγηση και η οριοθέτηση 8,9. Αυτοί οι παράγοντες είναι χρήσιμοι αλλά αποδεικνύονται ελλιπείς, όπως προκύπτει από περιπτώσεις αξιολόγησης της γονικής επάρκειας σε νομικές υποθέσεις επιμέλειας παιδιού ή σε διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια 10. Διάφοροι παρά- 41

2 Προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου Βλαχογιάννη και Αγγελή γοντες μπορεί να λειτουργούν προστατευτικά στη σχέση ανάμεσα στους γονείς και το παιδί 11. Για παράδειγμα, η διαθεσιμότητα ενός άλλου ενήλικα στο σπίτι για την ανάληψη της ευθύνης της φροντίδας, συγγενείς οι οποίοι μπορούν να παρέχουν ένα ασφαλές καταφύγιο για το παιδί, καθώς και η ύπαρξη φίλων που υποστηρίζουν τα μεγαλύτερα παιδιά, μπορούν να αμβλύνουν τις αρνητικές συνέπειες 12. Αυτή η προοπτική ορισμού της γονεϊκής επάρκειας καθιστά αναγκαίο και σημαντικό τον σχεδιασμό προγραμμάτων και υποστηρικτικών υπηρεσιών που να ανταποκρίνονται στο πολιτισμικό και οικογενειακό πλαίσιο των γονέων παιδιών. Παράμετροι της γονεϊκής συμπεριφοράς Η αίσθηση αυτεπάρκειας των γονέων, η ικανοποίηση που αποκομίζουν από το γονεϊκό ρόλο, η κόπωση και το άγχος, έχει βρεθεί ότι επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους και συνδέονται έμμεσα με την συμπεριφορά των παιδιών, τόσο κατά την παιδική ηλικία όσο και στην ενήλικη ζωή. Ο όρος αυτεπάρκεια κατέχει κεντρική θέση στην κοινωνικογνωστική θεωρία του Bandura 13 και περιλαμβάνει τις κρίσεις που διατυπώνουν οι άνθρωποι σχετικά με τις δυνατότητές τους να εκτελέσουν επιτυχώς μια συμπεριφορά σε συγκεκριμένες περιστάσεις. Οι πεποιθήσεις αυτές επηρεάζουν τη συναισθηματική τους κατάσταση, τον τρόπο σκέψης τους, τα κίνητρα και τη συμπεριφορά τους και αποτελούν βασικό στοιχείο της ικανότητάς τους να επιτύχουν τα εκάστοτε επιθυμητά αποτελέσματα, καθώς σχετίζονται με την προσπάθεια που καταναλώνουν, την επιμονή και τη στάση τους απέναντι στις αντιξοότητες 13. Η γονεϊκή αυτεπάρκεια αναφέρεται στην πεποίθηση που έχει ο γονέας σχετικά με την ικανότητά του να ανταποκριθεί επαρκώς στο γονεϊκό του ρόλο 14. Η έννοια της αυτεπάρκειας παίζει καθοριστικό ρόλο στη συμπεριφορά που επιδεικνύουν οι γονείς κατά την αλληλεπίδραση με τα παιδιά τους και συνδέεται στενά με την ανάπτυξη των παιδιών και την ψυχοκοινωνική τους προσαρμογή 15. Φαίνεται ότι γονείς με υψηλή αυτεπάρκεια ανταποκρίνονται στις ανάγκες των παιδιών τους, παρέχουν ερεθίσματα και δεν είναι τιμωρητικοί,16 ενώ η χαμηλή αυτεπάρκεια συνδέεται με επιθετική γονεϊκή συμπεριφορά 17. Μία έννοια στενά συνδεδεμένη με την γονεϊκή αυτεπάρκεια είναι η γονεϊκή ικανοποίηση, η οποία αναφέρεται στην ευχαρίστηση και το αίσθημα ικανοποίησης από το γονεϊκό ρόλο και πιο συγκεκριμένα από την ολοκλήρωση καθημερινών καθηκόντων που σχετίζονται με τη φροντίδα του παιδιού, αλλά και την επίτευξη των προσδοκιών από τον εαυτό του γονέα σε αυτό το ρόλο 18. Γονείς με χαμηλή αυτεπάρκεια είναι λιγότερο πιθανό να εισπράττουν ευχαρίστηση από το γονεϊκό τους ρόλο 16. Η χαμηλή ικανοποίηση από το γονεϊκό ρόλο έχει συνδεθεί με αυξημένες βαθμολογίες άγχους και κατάθλιψης των γονέων, δυσλειτουργικές γονεϊκές πρακτικές, όπως η ελαστικότητα (laxness), η υπερ-αντιδραστικότητα (over-reactivity) και οι λεκτικές επιπλήξεις (verbosity), καθώς επίσης και με την εμφάνιση προβλημάτων συμπεριφοράς στο παιδί 19. Η κατάθλιψη και το άγχος, όπως είχαν επισημάνει οι Coleman & Karraker, 16 αλλά και η κόπωση, όπως έδειξε πρόσφατη έρευνα των Cooklin, Giallo & Rose 20 συσχετίζονται με χαμηλή αυτεπάρκεια και χαμηλή ικανοποίηση στο γονεϊκό ρόλο. Με τον όρο κόπωση (fatigue) περιγράφεται η διαρκής και πολύ πιεστική αίσθηση εξάντλησης και απώλειας ενέργειας, η οποία δεν ανακουφίζεται εύκολα με τη ξεκούραση 21. Οι απαιτήσεις του γονεϊκού ρόλου, η έλλειψη συμπεριφορών αυτοφροντίδας και η αποτυχία αυτορρύθμισης και τροποποίησης της συμπεριφοράς ως απάντηση στις απαιτήσεις του γονεϊκού ρόλου εξηγούν την κόπωση των γονέων 21,22,23. Αυτή η αίσθηση εξάντλησης έχει βρεθεί ότι μειώνει την υπομονή και την ικανότητά αντιμετώπισης των δύσκολων καταστάσεων, ενώ αυξάνει την ευερεθιστότητα και την απογοήτευση τους 24. Το γονεϊκό στρες (parenting stress) αναφέρεται στις δυσκολίες και απαιτήσεις του γονεϊκού ρόλου, όπως η διαχείριση της συμπεριφοράς των παιδιών, η καθιέρωση του οικογενειακού προγράμματος και οι καθημερινές υποχρεώσεις. Σημαντικός παράγοντας που καθορίζει το στρες των γονέων είναι οι πεποιθήσεις που έχουν για τις δυσκολίες του ρόλου τους και την προσωπική τους επάρκεια σε αυτόν, καθώς και για τη συμπεριφορά των παιδιών τους 2. Οι γονείς που θεωρούν ότι τα παιδιά τους είναι απαιτητικά, με ευμετάβλητη διάθεση και αξιολογούν τη μεταξύ τους επικοινωνία ως δύσκολη, αναφέρουν υψηλότερο στρες κατά την εκπλήρωση του γονεϊκού τους ρόλου 25. Πρόσφατη έρευνα των Cooklin et al. 20 αναφέρει ότι η κόπωση, όπως περιγράφηκε προηγουμένως, συνδέεται με αυξημένο γονεϊκό στρες, το οποίο κατ επέκταση επιδρά αρνητικά στην αίσθηση επάρκειας και ικανοποίησης των γονέων. Όπως αναφέρουν οι Cambpell et al. 26 μεγάλος αριθμός ερευνών έχει καταδείξει τη σύνδεση του γονεϊκού στρες με την αίσθηση αυτεπάρκειας και τη δυσλειτουργική συμπεριφορά των γονέων, καθώς και με τα εξωτερικευμένα προβλήματα του παιδιού, όπως υπερκινητικότητα και επιθετικότητα. Θεωρητικές Προσεγγίσεις του Γονεϊκού Ρόλου Η παρατήρηση και η κατανόηση της σχέσης γονέα παιδιού έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον διαφόρων θεωρητικών σχολών, προσφέροντας διαφορετικά μοντέλα μέσα από τα οποία μπορεί κανείς να μελετήσει το γονεϊκό ρόλο και να αντιμετωπίσει ζητήματα σχετικά με την ανατροφή των παιδιών 27. Η Θεωρία της Προσκόλλησης. Στον τομέα των σχέσεων μητέρας-παιδιού σημαντικό ρόλο κατέχουν οι μελέτες του Βρετανού ψυχιάτρου και ψυχαναλυτή J. Bowlby, ο οποίος ανέπτυξε τη θεωρία της προσκόλλησης, σύμφωνα με την 42

3 οποία βασικό κίνητρο της συμπεριφοράς των βρεφών είναι η αναζήτηση εγγύτητας με το πρόσωπο φροντίδας (συνήθως τη μητέρα) και η ασφάλεια που προκύπτει από αυτή 28. Στις μελέτες του ενσωμάτωσε ανθρωπολογικές και εθολογικές επιρροές, ιδιαίτερα δε επηρεάστηκε από την εργασία του εθολόγου Konrad Lorentz για την εγχάραξη. Σύμφωνα με τη θεωρία της προσκόλλησης, όταν η μητέρα ανταποκρίνεται και προσπαθεί να καθησυχάσει το παιδί με σταθερό κι ευαίσθητο τρόπο, καλλιεργείται στο παιδί η εμπιστοσύνη ότι μπορεί να βρει φροντίδα και προστασία όταν χρειαστεί κι έτσι δημιουργείται μία ασφαλής βάση, η οποία αποτελεί βασικό στοιχείο της υγιούς κοινωνικής και συναισθηματικής ανάπτυξης 29,30. Οι εμπειρίες του βρέφους με το πρόσωπο φροντίδας κτίζουν εσωτερικές αναπαραστάσεις του εαυτού, των άλλων και των σχέσεων, στις οποίες βασίζονται οι στάσεις και οι προσδοκίες για τις μελλοντικές σχέσεις: αν οι άλλοι θα είναι διαθέσιμοι να το φροντίσουν και να καλύψουν τις ανάγκες του, αν θα είναι στοργικοί ή ψυχροί και απορριπτικοί αν το ίδιο αξίζει αγάπη και φροντίδα αν οι σχέσεις είναι πηγή ευχαρίστησης ή πόνου και δυστυχίας 30. Ανάλογα με την ανταπόκριση της μητέρα στις ανάγκες του βρέφους, δημιουργούνται οι «τύποι προσκόλλησης», οι οποίοι αποτελούν αντιδράσεις προσαρμογής στη συμπεριφορά της μητέρα 31. Έχουν προταθεί τέσσερις τύποι προσκόλλησης: ο ασφαλής, ο αποφευκτικός, ο αμφιθυμικός και ο αποδιοργανωμένος 32. Τα άτομα με ασφαλή τύπο προσκόλλησης βλέπουν τους άλλους ως άξιους εμπιστοσύνης και καλοπροαίρετους και μπορούν να σχηματίσουν σχέσεις υγιούς αλληλεξάρτησης, ενώ έχουν αυξημένη αυτοεκτίμηση και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στον εαυτό τους σε κοινωνικές καταστάσεις, αισθάνονται ότι έχουν τον έλεγχο στην πορεία της ζωής τους και είναι πιο διεκδικητικά 33. Η Προσέγγιση της Θεραπείας Σχημάτων. Οι αναπαραστάσεις που διαμορφώνει το παιδί για τον εαυτό του, τους άλλους και τις σχέσεις σύμφωνα με τις γονεϊκές συμπεριφορές κατέχουν κεντρικό ρόλο και στην θεωρία του Young για τα Πρώιμα Δυσλειτουργικά Σχήματα. Σύμφωνα με το J. Young 34, «τα Πρώιμα Δυσλειτουργικά Σχήματα είναι αυτοκαταστροφικές συναισθηματικές και γνωστικές δομές που σχηματίζονται νωρίς κατά την ανάπτυξή μας και επαναλαμβάνονται σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας» 35. Κατά την παιδική ηλικία, τα ΠΔΣ αποτελούν για το παιδί ένα τρόπο για να κατανοήσει και να διαχειριστεί το περιβάλλον του. Στην ενήλικη ζωή, όταν ενεργοποιηθεί ένα σχήμα από ένα γεγονός που σχετίζεται με το περιεχόμενό του- προκαλεί στο άτομο έντονα βιώματα, παρόμοια με αυτά της παιδικής ηλικίας που το δημιούργησαν 36. Τα ΠΔΣ σύμφωνα με τη θεωρία του Young παίζουν κυρίαρχο ρόλο στον τρόπο με τον οποίο σκεπτόμαστε, αισθανόμαστε, αντιδρούμε και σχετιζόμαστε με τους άλλους και επηρεάζουν τις επιλογές μας με την τάση να αναδημιουργούμε και να αναβιώνουμε καταστάσεις παρόμοιες με τις οδυνηρές καταστάσεις της παιδικής μας ηλικίας 35. Σύμφωνα με ανασκόπηση της βιβλιογραφίας των Αγγελή και Καλαντζή-Αζίζι 37 (αδημοσίευτα δεδομένα), αναφορικά με τη σχέση παραμέτρων της γονεϊκής συμπεριφοράς με γνωσιακές μεταβλητές (συγκεκριμένα τα Πρώιμα Δυσλειτουργικά Σχήματα κατά Young), η συναισθηματική κακομεταχείριση, η επικοινωνία, η ζεστασιά και η φροντίδα, η επιτρεπτικότητα, ο αυταρχισμός, ο ψυχολογικός έλεγχος και η γονεοποίηση έχουν συσχετισθεί με τα Πρώιμα Δυσλειτουργικά Σχήματα 35. Σε ανασκόπηση της βιβλιογραφίας αναφορικά με τη σχέση παραμέτρων της γονεϊκής συμπεριφοράς με την ψυχολογική λειτουργικότητα και την ψυχοπαθολογία 38 (αδημοσίευτα δεδομένα) εντοπίστηκαν πολλές έρευνες που συσχετίζουν παραμέτρους της γονεικής συμπεριφοράς όπως τα ρεαλιστικά όρια, η επίβλεψη, ο χρόνος με το παιδί, η ζεστασιά και η διαθεσιμότητα, η απόρριψη, η υπερπροστασία και οι συγκρούσεις με την ψυχολογική λειτουργικότητα (άγχος, κατάθλιψη, επιθετικότητα, διαπροσωπικές σχέσεις, παραβατικότητα). Η Συστημική Προσέγγιση. Από την πλευρά της συστημικής προσέγγισης η λειτουργία της οικογένειας περιγράφεται ως ένα δυναμικό όλο-σύστημα και διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς των μελών της 39. Η οικογένεια αποτελείται από τις βασικές ενότητες, που συνιστά κάθε μέλος χωριστά, αλλά και από ομάδες μελών υποσυστήματα, όπως είναι το υποσύστημα των γονέων και το υποσύστημα των παιδιών-αδελφών 39. Μέσα στην οικογένεια, όπως και σε κάθε σύστημα, υπάρχουν συνεχείς αλληλεπιδράσεις μεταξύ όλων των ενοτήτων του συστήματος και κατ επέκταση η συμπεριφορά και η στάση της κάθε ενότητας ή του κάθε υποσυστήματος καθορίζει τη συμπεριφορά και τη στάση των άλλων ενοτήτων ή υποσυστημάτων. Έτσι η συμπεριφορά των παιδιών σχετίζεται άμεσα με σχέση των γονέων ως σύντροφοι, όπως και με τη στάση και τη συμπεριφορά τους προς το παιδί. Η συμπεριφορά των παιδιών είναι ως ένα βαθμό αποτέλεσμα του ρόλου που τους δίνει η ίδια η οικογένεια τους 39. Μέσα στο σύστημα της οικογένειας οι γονείς βρίσκονται στη κορυφή της ιεραρχικής πυραμίδας και ασκούν περισσότερο έλεγχο στη λειτουργία της οικογένειας, μέχρις ότου τα παιδιά ενηλικιωθούν. Σε περιπτώσεις όπου οι γονείς χάνουν τη δυνατότητα να ασκήσουν έλεγχο, το οικογενειακό σύστημα δυσλειτουργεί και τα παιδιά διατρέχουν κίνδυνο να υιοθετήσουν προβληματικούς ρόλους και να αναπτύξουν προβληματικές συμπεριφορές 39. Ο ρόλος των γονέων, ως βασικών οργανωτών του οικογενειακού συστήματος, αναλύεται σε δύο διαστάσεις: η μία ορίζεται κυρίως από τη συναισθηματική στάση προς το παιδί (η οποία κινείται ανάμεσα στο δίπολο αποδοχή-απόρριψη) και η άλλη από την άσκηση πειθαρχίας (η οποία σχετίζεται με τη θέσπιση σταθερών ορίων) 40. Οι γονείς οι οποίοι ικανοποιούν τις βασικές ανάγκες του παιδιού για αγάπη, ασφάλεια, εκπαίδευση, 43

4 Προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου Βλαχογιάννη και Αγγελή συναισθηματική υποστήριξη, αλλά και όρια, έχουν το δικαίωμα να του ζητούν να συμμορφώνεται σε ορισμένους κανόνες και λογικές απαιτήσεις. Η υποστήριξη που παρέχουν οι γονείς αποτελεί την κύρια διεργασία για να θέλουν τα παιδιά να ανταποκριθούν στους στόχους και τους κανόνες της οικογένειας. Ο γονέας προσαρμόζεται στις ανάγκες του παιδιού σύμφωνα με το στάδιο ανάπτυξης, καθώς επίσης και στην εικόνα που το παιδί σχηματίζει για το γονέα σε κάθε στάδιο 40. Η Τυπολογία της Baumrind. Σε παρόμοιους άξονες βασίστηκε και η τυπολογία της Baumrind 41 σχετικά με τους τύπους άσκησης του γονεϊκού ρόλου. Η Baumrind 41 βασίστηκε σε δύο διαστάσεις της γονεϊκής συμπεριφοράς: τον έλεγχο και την υποστήριξη. Η υποστήριξη συνοψίζει χαρακτηριστικά, όπως η ζεστασιά, η αποδοχή, η στοργή και η ανταπόκριση, ενώ ο έλεγχος αναφέρεται στην τιμωρητικότητα, την αυστηρότητα και την απαιτητικότητα για συμμόρφωση 42. Έτσι πρότεινε τρείς γονεϊκούς τύπους: τον ανεκτικό τύπο, τον δημοκρατικό τύπο και τον αυταρχικό τύπο. Αργότερα οι Maccoby & Martin 42 πρότειναν και τον αδιάφορο τύπο. Ο ανεκτικός γονέας παρέχει υψηλού βαθμού υποστήριξη, αλλά χαμηλό έλεγχο. Συμπεριφέρεται με μη τιμωρητικό τρόπο, αποδέχεται και ανταποκρίνεται θετικά στις επιθυμίες και τις ενέργειες του παιδιού. Δίνει εξηγήσεις για τους κανόνες της οικογένειας, αλλά δεν ενθαρρύνει το παιδί να υπακούσει σε αυτά τα πρότυπα. Παιδιά με ανεκτικούς γονείς μαθαίνουν ότι υπάρχουν πολύ λίγα όρια και κανόνες και ότι οι συνέπειες των πράξεών τους δεν είναι πιθανό να είναι πολύ σοβαρές. Ως αποτέλεσμα, τα παιδιά μεγαλώνοντας ίσως έχουν εγωκεντρική συμπεριφορά και δυσκολία με την άσκηση αυτοελέγχου, χαρακτηριστικά που μπορεί να επηρεάσουν τη σωστή ανάπτυξη σχέσεων με τους συνομηλίκους τους 43,44. Ο δημοκρατικός τύπος γονέα παρέχει υψηλού βαθμού υποστήριξη και έλεγχο. Κατευθύνει τη συμπεριφορά του παιδιού, εξηγώντας τους οικογενειακούς κανόνες, δίνοντας ανατροφοδότηση και ενθαρρύνοντας την έκφραση αντιρρήσεων. Τα παιδιά των δημοκρατικών γονέων μαθαίνουν πώς να διαπραγματεύονται και να συμμετάσχουν σε συζητήσεις. Καταλαβαίνουν ότι αποτιμώνται οι απόψεις τους και ως εκ τούτου, είναι πιο πιθανό να είναι κοινωνικά υπεύθυνοι και αυτόνομοι 43,44. Ο αυταρχικός τύπος γονέα παρέχει υψηλού βαθμού έλεγχο αλλά χαμηλού βαθμού υποστήριξη. Δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην υπακοή και τη συμμόρφωση, καθώς θεωρείται πρόσωπο εξουσίας. Προσπαθεί να ελέγξει τη συμπεριφορά του παιδιού με αυστηρό και τιμωρητικό τρόπο, αποθαρρύνει την αυτενέργεια και την αυτονομία του, χωρίς όμως να εξηγεί τους κανόνες, και καταστέλλει κάθε σκέψη και συμπεριφορά, που εκείνος θεωρεί ότι δεν είναι σωστή. Παιδιά αυταρχικών γονέων μαθαίνουν ότι το να ακολουθείς τους κανόνες και να τηρείς αυστηρή πειθαρχία αποτιμάται περισσότερο από την ανεξάρτητη συμπεριφορά. Ως αποτέλεσμα, τα παιδιά μεγαλώνοντας έχουν χαμηλή αυτοπεποίθηση και φτωχές κοινωνικές δεξιότητες 43,44. Τέλος ο αδιάφορος τύπος γονέα χαρακτηρίζεται από χαμηλού βαθμού υποστήριξη αλλά και έλεγχο. Ο γονέας δεν εμπλέκεται στη ζωή του παιδιού και δεν αλληλεπιδρά μαζί του. Δεν θέτει όρια και δεν παρέχει στοργή. Είναι συναισθηματικά απόμακρος και αφοσιωμένος στις δικές του δυσκολίες. Τα παιδιά μαθαίνουν ότι οι γονείς ενδιαφέρονται για τη δική τους ζωή και επενδύουν πολύ λίγο χρόνο στην ανατροφή των παιδιών. Ως αποτέλεσμα εμφανίζουν παρόμοια πρότυπα συμπεριφοράς ή παρορμητικές συμπεριφορές και αδυναμία αυτορρύθμισης 43,44. Αυτά τα μοτίβα γονεϊκής συμπεριφοράς διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη συναισθηματική, κοινωνική και γνωστική ανάπτυξη των παιδιών, και έχουν καθοριστική σημασία για την ανάπτυξη ψυχικών διαταραχών τόσο στην παιδική ηλικία όσο και στην ενήλικη ζωή, την εμφάνιση παραβατικής συμπεριφοράς και ακαδημαϊκής αποτυχίας, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. 1,2 Το Γνωσιακό- Συμπεριφοριστικό Μοντέλο. Στο Γνωσιακό/Συμπεριφοριστικό μοντέλο σχετικά με τις γονεϊκές συμπεριφορές οι Azar & Weinzierl 45 περιέγραψαν τις δεξιότητες που απαιτούνται για την επαρκή κάλυψη του γονεϊκού ρόλου: Ο γονεϊκός ρόλος απαιτεί ακριβείς και καλά συντονισμένες δομές γονεϊκής γνώσης (σχήματα) που αφορούν το τι προσδοκούν ως κατάλληλη συμπεριφορά από το παιδί και το γονεϊκό τους ρόλο στην κοινωνικοποίησή του (...), καλή εκτελεστική λειτουργία (π.χ. επίλυση προβλημάτων, διεξαγωγή διαλόγου, δεξιότητες λήψης αποφάσεων, γνωστική ευελιξία) για το συντονισμό και την αξιολόγηση αντιδράσεων και προσαρμοστικές εκτιμήσεις που απορρέουν από τους δύο παραπάνω παράγοντες (...) και που επιτρέπουν την κατάλληλη επιλογή αντιδράσεων 45 (σελ600). Όταν οι δεξιότητες των γονέων δεν επαρκούν ή/και το παιδί είναι δύσκολο ή/και το περιβάλλον είναι χαοτικό, ο κίνδυνος αυξάνεται, τόσο για τους γονείς, όσο και για το παιδί 45. Οι Azar & Weinzierl 67 στο μοντέλο που προτείνουν σχετικά με τις γονεϊκές συμπεριφορές περιλαμβάνουν την έννοια των «γονεϊκών σχημάτων», ως δυσλειτουργικές δομές γνώσης που περιλαμβάνουν μη ρεαλιστικές προσδοκίες και αντιλήψεις ελέγχου, τις δυσκολίες στην εκτελεστική λειτουργία (επίλυση προβλημάτων, γνωστική περιπλοκότητα, ικανότητα αλλαγής), τις αρνητικές δυσλειτουργικές εκτιμήσεις της συμπεριφοράς του παιδιού (ως απόρροια των δυσπροσαρμοστικών σχημάτων και της ανεπαρκούς εκτελεστικής λειτουργίας), την επεξεργασία πληροφοριών και τις δυσλειτουργικές γονεϊκές συμπεριφορές και το πλαίσιο (αλληλεπίδραση της επεξεργασίας πληροφοριών με το στρες και την κοινωνική απομόνωση)

5 Πίνακας Ι. Τυπολογία μορφών άσκησης γονεϊκού ρόλου σύμφωνα με την Baumrind 41 και τους Maccoby & Martin 42 Τα Προγράμματα Ενίσχυσης Γονεϊκού Ρόλου Τα προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου πραγματοποιούνται σε ατομική ή ομαδική βάση. Σύμφωνα με τους Chadwick et al., 46 τα ατομικά προγράμματα έχουν το πλεονέκτημα του εξατομικευμένου σχεδιασμού και της ακριβέστερης ανάλυσης της συμπεριφοράς του παιδιού. Από την άλλη πλευρά, οι Cunningham et al. 47 υποστηρίζουν ότι το ομαδικό πλαίσιο δίνει τη δυνατότητα να ακουστούν διάφορες οπτικές γωνίες και τεχνικές διαχείρισης της παιδικής συμπεριφοράς, και ενισχύει τη δέσμευση και τη συμμόρφωση των γονέων. Τα προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου εφαρμόζονται τόσο σε προληπτικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο παρέμβασης και η βελτίωση στη συμπεριφορά των παιδιών φαίνεται να διατηρείται και μετά το τέλος της παρέμβασης 48. Πολλές μελέτες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η συμμετοχή και των δύο γονέων αυξάνει την αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων 49. Οι Tempel et al. παραθέτοντας την άποψη των Kaminski, Valle, Filene, & Boyle 50 αναφορικά με τα χαρακτηριστικά των αποτελεσματικών προγραμμάτων, αναφέρουν ότι στα προγράμματα αυτά δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην ενίσχυση της θετικής αλληλεπίδρασης και επικοινωνίας γονέα-παιδιού, στις εργασίες για το σπίτι, στη χρήση ήπιων τεχνικών αρνητικών συνεπειών, όπως η παύση θετικών ενισχύσεων, η αφαίρεση προνομίων και οι λογικές συνέπειες. Ακόμη τα παιχνίδια ρόλων και η εκμάθηση δεξιοτήτων, όπως η έκφραση επαίνου, η ενεργητική ακρόαση, η παράφραση των δηλώσεων του παιδιού, η αποφυγή επικριτικών δηλώσεων, η επίλυση προβλημάτων αποτελούν βασικούς άξονες και εργαλεία των γονεϊκών παρεμβάσεων 3,50. Μέθοδος Διεξήχθη αναζήτηση σε διάφορες βάσεις δεδομένων σχετικά με εμπειρικά τεκμηριωμένα προγράμματα που σχετίζονται με την ενδυνάμωση του γονεϊκού ρόλου. Επιλέχθηκαν προγράμματα που περιγράφεται αναλυτικά η δομή και το σκεπτικό τους, αλλά και των οποίων η αποτελεσματικότητα ως προς διάφορες παραμέτρους που σχετίζονται με τους γονείς και/ή το παιδί έχει ελεγχθεί. Ο στό- 45

6 Προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου Βλαχογιάννη και Αγγελή χος της συγκεκριμένης μεθοδολογίας ήταν ο προσδιορισμός των στοιχείων και του σκεπτικού των συγκεκριμένων προγραμμάτων και της αποτελεσματικότητάς τους. Ευρήματα Η διεθνής βιβλιογραφία αναφέρει πολλά προγράμματα γονεϊκής παρέμβασης με τεκμηριωμένη αντιμετώπιση των προβλημάτων επιθετικής συμπεριφοράς των παιδιών προσχολικής ή σχολικής ηλικίας, όπως το Helping the Noncompliant child, των Forehan, & McMahon, το Incredible Years, των Webster-Stratton, & Reid, το Parent- Child Interactiοn Therapy Model, των Brinkmeyer & Eyberg, το Parent Management Training Oregon Model, των Patterson, Reid, Jones, & Conger, και το Triple P: Positive Parenting Program, του Sanders Τα βασικά χαρακτηριστικά των προγραμμάτων αυτών καθώς και η αποτελεσματικότητά τους συνοψίζονται στον πίνακα II. Πιο αναλυτικά, το Parent Management Training Oregon Model (PMTO) αποτελεί μια σειρά παρεμβάσεων εκπαίδευσης γονέων που προέρχονται από τη θεωρητική εργασία και έρευνα του Gerald Patterson και των συνεργατών του στο Κοινωνικό Κέντρο Μάθησης Oregon. Το πρόγραμμα απευθύνεται σε γονείς παιδιών 2 έως 18 ετών με διαταραχές συμπεριφοράς, προκλητική και αντικοινωνική συμπεριφορά και εφαρμόζεται σε ομάδες γονέων. Οι στόχοι του PMTO είναι η βελτίωση των πρακτικών ανατροφής των παιδιών, η μείωση του εξαναγκασμού μέσα στην οικογένεια, η μείωση και η πρόληψη των εσωτερικευμένων και εξωτερικευμένων προβλημάτων, της χρήσης και κατάχρησης ουσιών, της παραβατικής συμπεριφοράς και της αποκλίνουσας συναναστροφής με τους συνομηλίκους, η βελτίωση των ακαδημαϊκών επιδόσεων, των κοινωνικών δεξιοτήτων και των διαπροσωπικών σχέσεων 50. Το Triple P- Positive Parenting Program είναι ένα από τα πιο αποτελεσματικά προγράμματα στον κόσμο και υποστηρίζεται από 30 και πλέον χρόνια συνεχούς έρευνας. To Triple P, δημιουργήθηκε από τον Matthew R. Sanders και τους συνεργάτες του στο Πανεπιστήμιο του Κουίνσλαντ στην Αυστραλία, αρχικά ως κατ οίκον πρόγραμμα ατομικής κατάρτισης για τους γονείς παιδιών προσχολικής ηλικίας με προβλήματα συμπεριφοράς και στη συνέχεια εξελίχτηκε σε ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα προληπτικής παρέμβασης. Το Triple P διδάσκει τους γονείς απλές πρακτικές για να τους βοηθήσει να διαχειριστούν με αυτοπεποίθηση τη συμπεριφορά των παιδιών τους, να αντιμετωπίσουν προβλήματα ανάπτυξης και να οικοδομήσουν ισχυρές και υγιείς σχέσεις. Το Triple P απευθύνεται σε γονείς από τη στιγμή της γέννησης έως την ηλικία των 16 ετών. Περιλαμβάνει προγεννητικό και μεταγεννητικό πρόγραμμα προετοιμασίας γονέων για το δύσκολο πρώτο έτος άσκησης του γονικού ρόλου. Επίσης περιλαμβάνει εξειδικευμένα προγράμματα - συμπεριλαμβανομένων των προγραμμάτων για τους γονείς των παιδιών με αναπηρίες, των παιδιών με προβλήματα υγείας ή παχυσαρκίας, καθώς και για περιπτώσεις διαζυγίων. Το πρόγραμμα εφαρμόζεται σε ατομικές ή ομαδικές συνεδρίες, με τη μορφή διαδικτυακών ή ανοικτών σεμιναρίων 55. Το πρόγραμμα Helping the Noncompliant Child51 είναι ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης δεξιοτήτων για γονείς παιδιών ηλικίας 3 έως 8 ετών. Ο στόχος είναι η μείωση των προβλημάτων συμπεριφοράς και η πρόληψη της παραβατικότητας των ανηλίκων και άλλων προβληματικών συμπεριφορών. Το πρόγραμμα βασίζεται στη θεωρητική υπόθεση ότι η μη συμμόρφωση των παιδιών αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο για την ανάπτυξη προβλημάτων συμπεριφοράς, και η ελαττωματική αλληλεπίδραση γονέα-παιδιού παίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και τη διατήρηση αυτών των προβλημάτων. Οι γονείς παρακολουθούν συνεδρίες μαζί με τα παιδιά τους, όπου οι εκπαιδευτές διδάσκουν βασικές δεξιότητες στους γονείς, που είναι απαραίτητες για την επίτευξη της υπακοής και της συμμόρφωσης των παιδιών τους. Το πρόγραμμα διεξάγεται κυρίως σε οικογενειακές συνεδρίες, και όχι σε ομάδες γονέων. Ο μέσος αριθμός των συνεδριών είναι 8-10, αλλά η διάρκεια του προγράμματος καθορίζεται από την επίτευξη των στόχων για κάθε δεξιότητα. Επίσης έχει αναπτυχθεί μια συμπληρωματική ενότητα με στόχο την ανάπτυξη κατάλληλων προσδοκιών για το παιδί, τη διευθέτηση προσωπικών ζητημάτων προσαρμογής της μητέρας, τη θετική επικοινωνία μεταξύ των γονέων, αλλά και τη βελτίωση των σχέσεων με ανθρώπους εκτός της οικογένειας 51. Το πρόγραμμα Incredible Years 52 αναπτύχθηκε από την Webster Stratton 74 και αποτελείται από 3 επιμέρους αλληλένδετα προγράμματα κατάρτισης για γονείς, παιδιά και εκπαιδευτικούς. Το πρόγραμμα γονέων απευθύνεται σε γονείς παιδιών 0-12 ετών, ενώ το πρόγραμμα των εκπαιδευτικών για εκπαιδευτικούς παιδιών 3-8 ετών. Στόχοι του προγράμματος είναι η θεραπεία της επιθετικής συμπεριφοράς και της ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας, η πρόληψη της παραβατικής συμπεριφοράς και της χρήσης ουσιών, η ενίσχυση των κοινωνικών δεξιοτήτων, της συναισθηματικής ρύθμισης και της ακαδημαϊκής ετοιμότητας, η εκμάθηση δεξιοτήτων επίλυσης προβλημάτων, η βελτίωση της σχέσης γονέα-παιδιού και της γονεϊκής συμπεριφοράς, καθώς και η ανάπτυξη δεξιοτήτων διαχείρισης καταστάσεων μέσα στην τάξη από την πλευρά των εκπαιδευτικών αλλά και συνεργασίας γονέα και εκπαιδευτικού 52. Η βασική εκπαίδευση των γονέων περιλαμβάνει 4 στάδια: Πρόγραμμα βρεφών (8-9 συνεδρίες), Πρόγραμμα νηπίων (12 συνεδρίες), Πρόγραμμα Προσχολική Ηλικίας (18-20 συνεδρίες), Πρόγραμμα σχολικής ή προεφηβικής ηλικίας (12-16 συνεδρίες). Επίσης υπάρχει η δυνατότητα παρακολούθησης ειδικού προγράμματος (9-12 συνεδρίες) με έμφαση στις διαπροσωπικές δεξιότητες, τη διαχείριση θυμού, την κατάθλιψη και την επίλυση προβλημάτων για πληθυσμούς υψηλού κινδύ- 46

7 νου και για τις οικογένειες παιδιών που έχουν λάβει διάγνωση διαταραχών συμπεριφοράς. Κάθε συνεδρία της ομάδας γονέων διαρκεί 2 έως 2,5 ώρες και διεξάγεται σε εβδομαδιαία βάση. Για κάθε ομάδα ορίζονται 2 συντονιστές και συμμετέχοντες. Το πρόγραμμα των εκπαιδευτικών αποτελείται από έξι εργαστήρια που περιλαμβάνουν στρατηγικές πρόληψης, δεξιότητες οικοδόμηση θετικών σχέσεων με τους μαθητές και τις οικογένειες τους, δεξιότητες επαίνου και ενθάρρυνσης, σωστές μεθόδους πειθαρχίας και διδασκαλίας συναισθηματικών και κοινωνικών δεξιοτήτων 52. Τέλος το πρόγραμμα Parent-Child Interaction Therapy Model 50,56 είναι ένα συμπεριφορικό πρόγραμμα εκπαίδευσης γονέων που αναπτύχθηκε από την Dr Eyberg για παιδιά ηλικίας 2-7 ετών και τους γονείς τους. Είναι μια τεκμηριωμένη θεραπεία για παιδιά με συναισθηματικές διαταραχές και διαταραχές συμπεριφοράς. Το PCIT χωρίζεται σε δύο στάδια, την ανάπτυξη σχέσεων και την εκπαίδευση στην πειθαρχία. Οι γονείς διδάσκονται μια λίστα με «Πρέπει» και «Δεν πρέπει» κατά την αλληλεπίδραση με το παιδί τους. Οι δεξιότητες συνοψίζονται στο αρκτικόλεξο PRIDE: P Praise Επαινώ, R Reflect Αντανακλώ, Ι Imitate-Μιμούμαι, D Describe-Περιγράφω, E Enjoyment Ευχαρίστηση. Το ακρωνύμιο λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι οι γονείς πρέπει να περιγράφουν τις ενέργειες του παιδιού τους, να αντανακλούν το τι λέει το παιδί τους, να μιμούνται το παιχνίδι του παιδιού τους, να επαινούν τις θετικές δράσεις του παιδιού τους, και να προσπαθήσουν να απολαμβάνουν ιδιαίτερες στιγμές μαζί τους 53,54,56. Η Αποτελέσματικότητα των Προγραμμάτων Ενίσχυσης Γονεϊκού Ρόλου Τα προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου αποτελούν αποτελεσματική παρέμβαση σε εύρος προβλημάτων της παιδικής ηλικίας, όπως αποδεικνύει μεγάλος αριθμός ερευνητικών μελετών. Πρόσφατη έρευνα 51 σε 137 οικογένειες έδειξε ότι η ομαδική παρέμβαση βασισμένη στο Parent Management Training Oregon Model (PMTO) είχε θετική επίδραση στις αναφορές των γονέων σχετικά με τα εξωτερικευμένα προβλήματα των παιδιών και την κοινωνική τους επάρκεια, τη δική τους ψυχική υγεία και τη συμπεριφορά τους κατά την άσκηση του γονεϊκού ρόλου, τόσο κατά το τέλος της παρέμβασης όσο και 6 μήνες μετά τα λήξη του προγράμματος 51. Σε θετικά αποτελέσματα κατέληξε και η έρευνα των Stewart-Brown et al.49 από την εφαρμογή του προγράμματος Incredible Years για ένα χρόνο. Βελτίωση παρουσιάστηκε στις διαστάσεις της ψυχικής υγείας τόσο του παιδιού όσο και του γονέα, αποτελέσματα που διατηρήθηκαν και ένα χρόνο μετά τη λήξη του προγράμματος. Οι γονείς που συμμετείχαν στο πρόγραμμα ανέφεραν ότι βελτιώθηκε η διάθεση τους, ένιωθαν πιο επαρκείς στο ρόλο τους, λιγότερο αγχωμένοι, και περισσότερο ικανοί στο χειρισμό δύσκολων καταστάσεων. Ακόμη αξιολόγησαν πιο θετικά τη σχέση τους με το παιδί και τη δική τους συμπεριφορά κατά την αλληλεπίδρασή μαζί του, καθώς και τις αλλαγές στα προβλήματα συμπεριφοράς των παιδιών τους 49. Μετα-ανάλυση που διεξήχθη για να εκτιμηθεί η αποτελεσματικότητα του προγράμματος Triple P σε προβλήματα συμπεριφοράς και συναισθηματικά προβλήματα των παιδιών έδειξε ότι οι παρεμβάσεις οδήγησαν σε βελτίωση της συμπεριφοράς του παιδιού, σύμφωνα με τις αναφορές των γονέων, η οποία διατηρήθηκε μακροπρόθεσμα 57. Τα αποτελέσματα αυτής της μελέτης φαίνεται να υποστηρίζουν την ευρεία εφαρμογή του προγράμματος σε γονείς και παιδιά από διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα σε όλο τον κόσμο 57. Η αποτελεσματικότητα του προγράμματος μελετήθηκε και σε δείγμα οικογενειών στην Ιαπωνία. Σκοπός της έρευνας ήταν η επίδραση του προγράμματος στα προβλήματα συμπεριφοράς των παιδιών αλλά και τις δυσλειτουργικές πρακτικές των γονέων. Η ομάδα παρέμβασης μετά τη λήξη του προγράμματος παρουσίασε σημαντική μείωση στην κλίμακα των προβλημάτων συμπεριφοράς των παιδιών. Επίσης σημειώθηκε σημαντική μείωση στην κλίμακα της κατάθλιψης αλλά και τις διαστάσεις που σχετίζονται με τη γονεϊκή συμπεριφορά, την ελαστικότητα (ανεκτική, ασυνεπής πειθαρχία) την υπεραντιδραστικότητα (σκληρή και σωματική τιμωρία) και τις λεκτικές επιπλήξεις. Η εμπιστοσύνη των γονέων στην επάρκεια τους στο γονεϊκό ρόλο αυξήθηκε σημαντικά στην ομάδα παρέμβασης, ενώ μειωθήκαν οι αντιλαμβανόμενες δυσκολίες κατά την ανατροφή των παιδιών τους 4. Η τροποποιημένη έκδοση του προγράμματος «123Magic», ένα πρόγραμμα ευρέως διαδεδομένο και με τεκμηριωμένη αποτελεσματικότητα στη γονεϊκή αυτεπάρκεια, το οποίο συνδυάζει στοιχεία της συστημικης θεραπείας οικογένειας και της γνωσιακής-συμπεριφοριστικής θεραπείας, εφαρμόστηκε σε 67 γονείς παιδιών ηλικίας 6 μηνών έως 10 ετών 58. Στόχος ήταν η μείωση των συγκρουσιακών αλληλεπιδράσεων γονέα και παιδιού, η αντικατάσταση αρνητικών γονεϊκών συμπεριφορών, όπως η επίκριση, οι καυγάδες και η σωματική βία, από θετικές συμπεριφορές. Τα αποτελέσματα έδειξαν σημαντική διαφορά στο γονεϊκό στρες και τη γονεϊκή αυτεπάρκεια μετά την παρακολούθηση του προγράμματος γονεϊκής ενίσχυσης. Κατά την αρχική αξιολόγηση οι γονείς ανέφεραν σημαντικά υψηλά επίπεδα άγχους, ενώ κατά την επαναληπτική μέτρηση το άγχος κυμαινόταν σε φυσιολογικά επίπεδα 2. Η αποτελεσματικότητα του προγράμματος Parent-Child Interaction Therapy Model έχει καταδειχθεί σε μεγάλο αριθμό ερευνών, καθιστώντας το συγκεκριμένο πρόγραμμα ως ένα από τα πλέον ελπιδοφόρα προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου, καθώς μπορεί εύκολα να προσαρμοστεί σε διάφορα πολιτισμικά περιβάλλοντα 59. Η συμμετοχή των γονέων στο πρόγραμμα έχει βρεθεί ότι μειώνει τον κίνδυνο παιδικής κακοποίησης 53 και βελτιώ- 47

8 Προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου Βλαχογιάννη και Αγγελή Πίνακας ΙΙ. Βασικά χαρακτηριστικά προγραμμάτων γονεϊκής ενίσχυσης και αποτελεσματικότητά τους Helping the Noncompliant Child 51 Γονείς παιδιών ηλικίας 3-8 ετών, 10 συνεδρίες λεπτών Βασικές συνιστώσες Θεραπευτικές στρατηγικές Αποτελεσματικότητα Θετική προσοχή στην κατάλληλη συμπεριφορά, Απόσβεση στις ακατάλληλες μικρής κλίμακας συμπεριφορές, Σαφείς οδηγίες Χρήση κατάλληλων συνεπειών Παιχνίδι Παιχνίδι ρόλων Χρήση θετικής ενίσχυσης και κατάλληλων συνεπειών Βελτίωση συμπεριφοράς παιδιών με διαταραχή διαγωγής και εναντιωματική-προκλητική συμπεριφορά και δεξιοτήτων των γονέων 61 The Incredible Years 52 Γονείς παιδιών 0-12 ετών, διάρκεια ανάλογα με την ηλικία του παιδιού Βασικές συνιστώσες Θεραπευτικές στρατηγικές Αποτελεσματικότητα Γνωστική θεωρία κοινωνικής μάθησης του Patterson Αυτοαποτελεσματικότητα της θεωρίας του Bandura Στάδια της γνωστικής ανάπτυξης του Piaget. Επίλυση προβλήματος, Γνωσιακή αναδόμηση, Παιχνίδια ρόλων Εκπαιδευτικές βινιέτες σε DVD Συμπεριφορική πρόβα, Ασκήσεις για το σπίτι Βελτίωση διάθεσης και αίσθησης αυτεπάρκειας γονέων Μείωση γονεϊκού στρες Βελτίωση της σχέσης γονέωνπαιδιού Βελτίωση της σχέσης μεταξύ των γονέων Μείωση προβλημάτων συμπεριφοράς των παιδιών 49 Parent-Child Interaction Therapy Model 53,54 Γονείς παιδιών ηλικίας 2-7 ετών, συνεδρίες διάρκειας λεπτών Βασικές συνιστώσες Θεραπευτικές στρατηγικές Αποτελεσματικότητα Βελτίωση σχέσης γονέα- παιδιού Αλλαγή προτύπων αλληλεπίδρασης Κατάλληλη γονεϊκή πειθαρχία Συμπεριφορικές τεχνικές, Παιχνίδι, Εκπαίδευση γονέων Μείωση κινδύνου παιδικής κακοποίησης 53 Βελτίωση δεξιοτήτων γονέων 60 Βελτίωση συμπεριφοράς παιδιών 54 Parent Management Training Oregon Model 50 Γονείς παιδιών 2-18 ετών, 20 συνεδρίες 60 ή 120 λεπτών Βασικές συνιστώσες Θεραπευτικές στρατηγικές Αποτελεσματικότητα Ενθάρρυνση της θετικής συμπεριφοράς Ρύθμιση των συναισθημάτων Συστηματική χρήση ήπιων συνεπειών Παρατήρηση και η καταγραφή της συμπεριφοράς Επίλυση προβλημάτων Προώθηση της επικοινωνίας μέσω της συνεργασίας Υποστήριξη και ανάπτυξη γονεϊκών δεξιοτήτων Δημιουργία θεραπευτικής συμμαχίας Εκπαίδευση μέσω της μίμησης προτύπου και παιχνιδιών ρόλων και βιωματικών ασκήσεων Μείωση των προβλημάτων εξωτερίκευσης των παιδιών Βελτίωση της κοινωνική επάρκειας των παιδιών Βελτίωση ψυχικής υγείας των γονέων Βελτίωση της συμπεριφοράς τους κατά την άσκηση του γονεϊκού ρόλου 70 48

9 Triple P 55 Γονείς παιδιών ηλικίας 0-16 ετών, διάρκεια ανάλογα με τη βαρύτητα των προβλημάτων Βασικές συνιστώσες Θεραπευτικές στρατηγικές Αποτελεσματικότητα Δημιουργία ενός θετικού περιβάλλοντος για τα παιδιά Θετική και εποικοδομητική ανταπόκριση στα προβλήματα των παιδιών Αντικατάσταση της καταναγκαστικής πειθαρχίας με αποτελεσματικές στρατηγικές Διαμόρφωση ρεαλιστικών προσδοκιών για τη συμπεριφορά του παιδιού Αυτοφροντίδα των γονέων Συμπεριφοριστικές τεχνικές, όπως παύση θετικής ενίσχυσης, συμπεριφοριστική πρόβα, λογικές συνέπειες, θετική ενίσχυση, χρήση βιντεοταινιών, τηλεφωνική γραμμή επικοινωνίας, κατ οίκον επισκέψεις Διδασκαλία πρακτικών δεξιοτήτων στους γονείς Βελτίωση της συμπεριφοράς του παιδιού 57 Μείωση στην κλίμακα της κατάθλιψης των γονέων Βελτίωση των διαστάσεων της γονεϊκής συμπεριφοράς (ελαστικότητα, υπεραντιδραστικότητα, βερμπαλισμός) Άυξηση της γονεϊκής αυτεπάρκειας 4 123Magic 2,58 Γονείς παιδιών 6-12 ετών, 6 συνεδρίες διάρκειας 120 λεπτών Βασικές συνιστώσες Θεραπευτικές στρατηγικές Αποτελεσματικότητα Μείωση των συγκρουσιακών αλληλεπιδράσεων γονέα-παιδιού Αντικατάσταση αρνητικών γονεϊκών συμπεριφορών Συνδυασμός συστημικης θεραπείας οικογένειας και γνωσιακής/συμπεριφοριστικής θεραπείας Μείωση γονεϊκού άγχους Βελτίωση γονεϊκής αυτεπάρκειας 2 νει τη συμπεριφορά τόσο των γονέων όσο και των παιδιών 54,60. Πιο συγκεκριμένα οι γονείς μετά το τέλος της παρέμβασης φαίνεται ότι αποκτούν δεξιότητες ανακλαστικής ακρόασης, περιορίζουν τη χρήση σαρκαστικών και επικριτικών σχολίων απέναντι στα παιδιά, προωθούν την εγγύτητα και υιοθετούν πιο θετική στάση. Τα παιδιά εμφανίζουν μικρότερης έντασης και συχνότητας συμπεριφορικά προβλήματα, όπως αναφέρουν τόσο οι ίδιοι οι γονείς όσο και οι εκπαιδευτικοί, είναι περισσότερο υπάκουα, λιγότερο απρόσεκτα και υπερκινητικά, και περιορίζουν τις αρνητικές συμπεριφορές, όπως κλαψούρισμα και φωνές 54,60. Βελτίωση στη συμπεριφορά τόσο των παιδιών όσο και των γονέων βρέθηκε και σε έρευνες αναφορικά με την αποτελεσματικότητα του προγράμματος Help the Noncompliant Child. Οι μετρήσεις των γονέων που αξιολογούσαν τη δική τους συμπεριφορά αλλά και των παιδιών τους έδειξαν σημαντική βελτίωση τόσο στη συχνότητα όσο και την ένταση των προβληματικών συμπεριφορών 61. Οι γονείς έχουν τη δυνατότητα να αναπτύξουν την αίσθηση αυτεπάρκειας μέσω της μάθησης και της επίτευξης θετικών και επιθυμητών συμπεριφορών, της επιτυχίας των άλλων γονέων που συμμετέχουν στο πρόγραμμα αλλά και της ενθάρρυνσης των συντονιστών και των συμμετεχόντων 5. Η ομάδα παρέμβασης δίνει τη δυνατότητα στους γονείς να λάβουν την αποδοχή και την υποστήριξη από τους άλλους γονείς και να συνδεθούν μαζί τους, καθώς βλέπουν τις δικές τους ανησυχίες να αντικατοπτρίζονται στα λόγια των υπολοίπων. Ακόμη η συμμετοχή στο πρόγραμμα τους βοηθά να μειώσουν το συναίσθημα της ενοχής και να προσδιορίσουν τις ανάγκες τους, πέρα από το γονεϊκό τους ρόλο 6. Μετά τη συμμετοχή τους σε προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου, οι γονείς αναφέρουν ότι νιώθουν περισσότερο επαρκείς στο ρόλο τους, και έχουν θετικές προσδοκίες για την επίδραση της παρέμβασης στη συμπεριφορά των παιδιών 2,60 καθώς κατανοούν καλύτερα και ταυτίζονται περισσότερο με τις ανάγκες των παιδιών τους 6. Οι τεχνικές και η εκμάθηση δεξιοτήτων τους βοηθά να διακόψουν τη χρήση αναποτελεσματικών πρακτικών, όπως οι διαπληκτισμοί, οι απειλές και η χειροδικία6 και να αυξήσουν τη χρήση θετικών στρατηγικών 48. Η συμμετοχή τους στο πρόγραμμα τους βοηθά να αναγνωρίσουν τις αιτίες της συμπεριφοράς των παιδιών τους καθώς και τις δυσκολίες της δικής τους παιδικής ηλικίας, που παρεμβαίνουν στην τωρινή τους ζωή και στο ρόλο τους ως γονείς 6. Οι αλλαγές στον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς των γονέων συνοδεύονται από μειωμένη παιδική αποκλίνουσα συμπεριφορά καθώς και μειωμένο γονεϊκό άγχος 48. Συζήτηση Ποικίλες διαστάσεις της γονεϊκής συμπεριφοράς έχουν ορισθεί θεωρητικά και έχουν μελετηθεί ερευνητικά. Έχει υποστηριχθεί από θεωρητικούς της παιδικής κακομετα- 49

10 Προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου Βλαχογιάννη και Αγγελή χείρισης ότι οι γονεϊκές συμπεριφορές κατατάσσονται σε ένα συνεχές, στη μία άκρη του οποίου βρίσκονται οι επιβλαβείς για την ανάπτυξη του παιδιού συμπεριφορές (π.χ. παραμέλησης και κακοποίησης) και στο άλλο οι συμπεριφορές που διευκολύνουν την ανάπτυξή του 45,62. Για παράδειγμα, η τεχνική της παύσης των θετικών ενισχύσεων (time-out) είναι μία αποδεκτή τεχνική για την εφαρμογή της πειθαρχίας. Ωστόσο, αν η τεχνική αυτή εφαρμόζεται για μεγάλα χρονικά διαστήματα, με βίαιο τρόπο και χωρίς να δίνεται στο παιδί η ευκαιρία να επανορθώσει, μπορεί να θεωρηθεί κακοποίηση 63. Τα μοντέλα που πρότειναν οι διάφορες σχολές της ψυχολογίας για τη μελέτη και την κατανόηση της γονεϊκής συμπεριφοράς παρουσιάζουν, παρά τις διαφορές, κοινά χαρακτηριστικά και αναλύουν το γονεϊκό ρόλο βάσει κυρίως δυο διαστάσεων: τη συναισθηματική στάση προς το παιδί και την άσκηση ελέγχου και πειθαρχίας. Ορισμένες από τις παραμέτρους της γονεϊκής συμπεριφοράς που έχουν συσχετισθεί με αρνητικές επιπτώσεις στο παιδί είναι ο αρνητισμός, τα ελλιπή όρια και οι σκληρές ή αναποτελεσματικές μέθοδοι πειθαρχίας 64. Η μειωμένη γονεϊκή ζεστασιά, η αδιαφορία και η απουσία καθοδήγησης συνδέονται με παιδική επιθετικότητα και εξωτερικευμένα προβλήματα, σύμφωνα με έρευνα των Siqueland, Kendall & Steinberg 65. Από την άλλη πλευρά ο δημοκρατικός γονεϊκός τύπος φαίνεται να σχετίζεται με θετικά αποτελέσματα στη συμπεριφορά των παιδιών, με υψηλότερη αυτοεκτίμηση, χαμηλά επίπεδα επιθετικότητας και εσωτερικευμένων προβλημάτων, προβλημάτων δηλαδή που επηρεάζουν την ψυχολογική κατάσταση του παιδιού και όχι το εξωτερικό περιβάλλον, όπως απόσυρση, ανησυχία, συναισθηματική αναστολή και κατάθλιψη 26. Μεγάλος αριθμός ερευνών καταλήγει ότι οι γονείς που επιβλέπουν και ελέγχουν τα παιδιά με κατάλληλους τρόπους βάσει της ηλικίας τους, τα ενθαρρύνουν και τα αποδέχονται, χρησιμοποιούν θετική πειθαρχία, είναι συνεπείς, επικοινωνούν με σαφήνεια, ζεστασιά και συναισθηματική κατανόηση, επιδρούν θετικά στην ψυχοκοινωνική υγεία των παιδιών 41. Άλλες παράμετροι που επιδρούν στη γονεϊκή συμπεριφορά και συνδέονται έμμεσα με τη συμπεριφορά των παιδιών είναι η αίσθηση αυτεπάρκειας των γονέων και η ικανοποίηση που αποκομίζουν από το ρόλο τους. Οι πεποιθήσεις που έχουν οι γονείς για τις δυσκολίες του ρόλου τους και την προσωπική τους επάρκεια σε αυτόν καθορίζουν το στρες που νιώθουν 2. Όσο περισσότερες δυσκολίες αντιλαμβάνονται στο ρόλο τους, τόσο υψηλότερα είναι τα επίπεδα στρες που αναφέρουν. Η αύξηση της αίσθησης επάρκειας στο γονεϊκό ρόλο συνοδεύεται από μείωση του γονεϊκού στρες ενώ επιδρά σημαντικά και στη δυσλειτουργική συμπεριφορά που υιοθετούν 26. Ακόμη, μεγάλος αριθμός ερευνών έχει καταδείξει τη σύνδεση του άγχους και της αίσθησης αυτεπάρκειας με την προβληματική συμπεριφορά των παιδιών προς το εξωτερικό περιβάλλον, όπως υπερκινητικότητα και επιθετικότητα 19,26. Βελτίωση στα επίπεδα του άγχους των γονέων μετά την παρακολούθηση ενός γονεϊκού προγράμματος αναφέρεται σε πολλές έρευνες, αποτέλεσμα που φαίνεται να διατηρείται στο χρόνο. Οι γονείς μετά τη συμμετοχή τους στο πρόγραμμα νιώθουν περισσότερο επαρκείς στο ρόλο τους μέσω της μάθησης και της επίτευξης θετικών και επιθυμητών συμπεριφορών 5,54 κι έχουν θετικές προσδοκίες για την επίδραση της παρέμβασης στη συμπεριφορά των παιδιών τους 2. Οι πεποιθήσεις αυτές επηρεάζουν τη συναισθηματική τους κατάσταση, τον τρόπο σκέψης και τη συμπεριφορά τους 7,8. Πράγματι οι γονείς με υψηλή αυτεπάρκεια ανταποκρίνονται στις ανάγκες των παιδιών τους, παρέχουν ερεθίσματα και δεν είναι τιμωρητικοί16, ενώ οι γονείς με χαμηλή αυτεπάρκεια παρουσιάζουν επιθετική συμπεριφορά 17 και είναι λιγότερο πιθανόν να νιώσουν ευχαρίστηση από τον γονεϊκό τους ρόλο, παράγοντας που έχει συνδεθεί με δυσλειτουργικές γονεϊκές πρακτικές 19. Είναι ευρέως εμπεριστατωμένο ότι τα προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου εφαρμόζονται τόσο σε προληπτικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο παρέμβασης και η βελτίωση στη συμπεριφορά των παιδιών φαίνεται να διατηρείται και μετά το τέλος της παρέμβασης 48. Ωστόσο υπήρχαν έρευνες που δεν κατέδειξαν ισχυρή συσχέτιση μεταξύ της γονεϊκής αυτεπάρκειας και της συμπεριφοράς των παιδιών, υπογραμμίζοντας ότι η «δύσκολη» συμπεριφορά των παιδιών δεν αποτελεί προβλεπτικό δείκτη της γονεϊκής αυτεπάρκειας 2,67. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι τα αποτελέσματα στις κλίμακες αξιολόγησης των γονέων αποτελούν πιο αξιόπιστους δείκτες αποτελεσματικότητας των προγραμμάτων γονεϊκής ενίσχυσης, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, συγκριτικά με τις κλίμακες που αξιολογούν διαστάσεις της παιδικής συμπεριφοράς. Βασικός σκοπός των γονεϊκών προγραμμάτων είναι η παροχή ευκαιριών στους γονείς για ενίσχυση των πεποιθήσεων τους σχετικά με την ικανότητα τους να αντιμετωπίσουν τη δύσκολη συμπεριφορά των παιδιών τους. Οι γονείς μετά τη συμμετοχή τους στο πρόγραμμα κατανοούν καλύτερα και ταυτίζονται περισσότερο με τις ανάγκες των παιδιών τους 6, παύουν να χρησιμοποιούν μη βοηθητικές πρακτικές 6 και αυξάνουν τη χρήση θετικών στρατηγικών 48. Αυτές οι δεξιότητες των γονέων έχουν βρεθεί ότι σχετίζονται με μειωμένες αναφορές άγχους εκ μέρους τους και μειωμένες αναφορές για αποκλίνουσα συμπεριφορά των παιδιών τους 46. Οι αυτοαναφορές των γονέων μετά τη λήξη του προγράμματος παρουσιάζουν σημαντική μείωση όχι μόνο στην κλίμακα των προβλημάτων συμπεριφοράς των παιδιών αλλά και στην κλίμακα της κατάθλιψης των ίδιων 4. Η αυξημένη γονεϊκή αυτεπάρκεια και το μειωμένο άγχος ίσως αποτελούν απαραίτητες προϋποθέσεις για τη θετική αλλαγή στη παιδική συμπεριφορά. Οι γονείς μέσω του προγράμματος συνειδητοποιούν ότι είναι αναγκαίο πρώτα να αλλάξουν οι ίδιοι τη συμπεριφορά και τη στάση τους απέναντι στα παιδιά τους, ώστε 50

11 να μπορεί μετά να αλλάξει και η συμπεριφορά των παιδιών. Οι αλλαγές στη συμπεριφορά των παιδιών ίσως επιτυγχάνονται μετά την παρέλευση μακράς περιόδου, κατά την οποία γονέας και παιδί προσαρμόζονται στις νέες τεχνικές του γονέα και αναπτύσσουν νέους τρόπους αλληλεπίδρασης. Όλα τα προγράμματα που αναπτύχθηκαν παραπάνω στηρίζονται εμπειρικά από μεγάλο αριθμό ερευνών, ωστόσο μικρό είναι το ερευνητικό ενδιαφέρον για την ανάλυση των διαφορών μεταξύ των προγραμμάτων, όπως τα συστατικά της παρέμβασης, η δομή, και η εφαρμογή τους. Η συμπεριφορική εκπαίδευση των γονέων είναι η πιο ευρέως μελετημένη παρέμβαση για τα προβλήματα συμπεριφοράς των παιδιών και η αποτελεσματικότητά της είναι βασισμένη εμπειρικά. Σε γενικές γραμμές, τα προγράμματα έχουν κοινά στοιχεία και εκπαιδεύουν τους γονείς σε κοινές δεξιότητες, όπως η τεχνική time-out και ο έπαινος. Όλα τα προγράμματα που προέρχονται από το μοντέλο των δύο σταδίων του Hanf περιλαμβάνουν ένα στάδιο που έχει ως στόχο τη βελτίωση της σχέσης γονέα-παιδιού και ένα στάδιο που έχει ως στόχο την αποτελεσματική διαχείριση της συμπεριφοράς 50. Τέτοια προγράμματα είναι το Parent Child Interaction Therapy Model, το πρόγραμμα Incredible Years και το Help The Non-Compliant Child. Πιο ειδικά χαρακτηριστικά με ιδιαίτερη έμφαση στις θετικές αλληλεπιδράσεις γονέα-παιδιού και την επικοινωνία, τη συνεπή πειθαρχία και την πρακτική άσκηση με το παιδί κατά τη διάρκεια της συνεδρίας, συνδέονται με μεγαλύτερα θεραπευτικά οφέλη σε όλα τα προγράμματα. Τα περισσότερα προγράμματα τεκμηριωμένης αποτελεσματικότητας απαιτούν τη συμμετοχή των γονέων σε περισσότερες από 8 με 12 συνεδρίες 50. Οι γονείς μαθαίνουν απλές πρακτικές για να διαχειριστούν με αυτοπεποίθηση τη συμπεριφορά των παιδιών τους, να αντιμετωπίσουν προβλήματα ανάπτυξης και να οικοδομήσουν ισχυρές και υγιείς σχέσεις 55. Ακόμη μαθαίνουν να δείχνουν θετική προσοχή στο παιδί, να παρέχουν σαφείς οδηγίες και να διαμορφώνουν ρεαλιστικές προσδοκίες για τη συμπεριφορά του παιδιού 55. Οι στόχοι όμως τέτοιων προγραμμάτων δεν προσανατολίζονται μόνο στη συμπεριφορά των παιδιών, αλλά εστιάζουν και στους γονείς. Οι γονείς εκπαιδεύονται στη διευθέτηση προσωπικών ζητημάτων 51 και σε πρακτικές δεξιότητες, έτσι ώστε να διατηρούν την αυτοφροντίδα τους, την ευημερία και την αίσθηση της αυτοεκτίμησης τους 55 αλλά και να προσδιορίσουν τις ανάγκες τους, πέρα από το γονεϊκό τους ρόλο 6. Η υιοθέτηση συμπεριφορών αυτοφροντίδας και η επιτυχής αυτορρύθμιση και τροποποίηση της συμπεριφοράς τους ως απάντηση στις απαιτήσεις του γονεϊκού ρόλου 23 προλαμβάνει την αρνητική επίδραση στην κόπωση που μπορεί να νιώσουν 22, παράγοντας που μειώνει την υπομονή και την ικανότητά αντιμετώπισης των δύσκολων καταστάσεων, ενώ αυξάνει την ευερεθιστότητα και την απογοήτευση τους 24. Το αυξημένο γονεϊκό άγχος, που παρατηρείται σε αυτές τις περιπτώσεις οδηγεί σε σημαντική μείωση της αίσθησης επάρκειας και ικανοποίησης των γονέων, διατηρώντας τον φαύλο κύκλο και οδηγώντας σε δυσλειτουργική γονεϊκή συμπεριφορά και προβλήματα συμπεριφοράς των παιδιών. Δεδομένου αφενός ότι τα ερευνητικά δεδομένα από την εφαρμογή προγραμμάτων ενίσχυσης του γονεϊκού ρόλου καταδεικνύουν την αποτελεσματικότητά τους, τόσο σε επίπεδο πρόληψης, όσο και θεραπευτικής παρέμβασης και αφετέρου ότι η σύγχρονη ερευνητική δραστηριότητα αναφορικά με τους γνωσιακούς παράγοντες που σχετίζονται με την ψυχοπαθολογία στρέφεται ιδιαιτέρως στο ρόλο της συναισθηματικής κακομεταχείρισης κατά την παιδική ηλικία στη δημιουργία των Πρώιμων Δυσλειτουργικών Σχημάτων 69, ο τομέας της ανάπτυξης σχετικών προγραμμάτων και η εμπειρική τους τεκμηρίωση, αποτελεί πρόκληση και μελλοντικό στόχο. Parenting Programs Vlachogianni A. 1, Aggeli K. 1 1 Institute of Behavior Research and Therapy, Athens, Correspondence: Aggeliki Vlachogianni, Institute of Behavior Research and Therapy, Gladstonos 10, Athens, , Greece Tel: Summary Parental behavior plays a key role in the development of behavioral problems and emotional difficulties of children into adulthood. Beliefs about difficulties of parenting and the personal competence in parental role influence parenting self-efficacy and stress, as well as parenting behavior during the interaction with children. Parenting programs emerged as effective intervention in prevention of children s mental health and their normal development. This article presents a review of the literature relating to parenting programs, particularly the dimensions of parenting behaviors that these programs are aimed, and their impact on children's development. To conduct the present research selecting well-described parenting programs from several databases. Evidence-based and empirically validated parenting programs are included. Parenting programs are suggested as effective intervention in a range of problems in childhood according to a large number of research studies. Parents after participating in the program feel more competent in their roles, factor which affects their emotional state, thinking and behavior and reduces 51

12 Προγράμματα ενίσχυσης γονεϊκού ρόλου Βλαχογιάννη και Αγγελή dysfunctional practices in parenting. Learning techniques and skills help parents to discontinue the use of inefficient practices and increase the use of positive strategies. The modification in parental thinking and behavior patterns is correlated with reduced level of deviant behavior in childhood. Many studies report improvement in parental stress levels after attending a parenting program. Therefore parenting programs have emerged as an effective intervention for both parent and child. Additionally the psychological models for understanding parenting provide theoretical research on various dimensions of parental role. The key dimensions of parenting role are the emotional attitude towards the child and control/discipline. Parent s negativism, poor limits-setting and harsh or ineffective discipline are associated with adverse effects on the child's psychosocial development. Lack of parental warmth, empathy and guidance are associated with aggression and externalized problems into childhood. On the other hand the democratic parental type is associated with positive effects on children's behavior, higher self-esteem, low levels of aggression and internalized problems. Large number of studies conclude that appropriate supervision and control behalf on parents, acceptance, positive reinforcement and discipline, consistency, articulate communication, warmth and empathy, have positive impact on psychosocial health of children. It is well established that programs which support parents in their role are effective both as preventive and therapeutic intervention. Key words: child s behavior, parenting programs, parenting selfefficacy, parenting stress Βιβλιογραφίαµµµµµµµµµµµµ 1.Stewart-Brown S. Improving parenting: the why and the how. Arch Dis Child Educ. 2008; 93: Bloomfield L, Kendall S. Parenting self-efficacy, parenting stress and child behaviour before and after a parenting programme. Prim Health Care Res Dev. 2012; 13: Barth RP. Preventing child abuse and neglect with parent training: evidence and opportunities. Future Child. 2009; 19(2): Fuziwara T, Kato ΤN, Sanders M. Effectiveness of Group Positive Parenting Program (Triple P) in Changing Child Behavior, Parenting Style, and Parental Adjustment: An Intervention Study in Japan. J Child Fam Stud. 2011; 20(6): Bloomfield L, Kendall S. Testing a parenting programme evaluation tool as a pre- and post-course measure of parenting self-efficacy. J Adv Nurs. 2007; 60: Barlow J, Stewart-Brown S. Understanding parenting programmes: parents views. Prim Health Care Res Dev. 2001; 2: Budd K, Felix E, Sweet S, Saul, A, Carleton R. Evaluating parents in child protection decisions: An innovative court-based clinic model. Prof Psycho-Res Pr. 2006; 37: Hurley DJ, Chiodo D, Leschied A, Whitehead P. Correlates of a measure of parenting capacity with parent and child characteristics in a child welfare sample. Research Project Report. Canada: University of Western Ontario; 2003 Oκτ. 9.Jones DPH. Assessment of parenting. Ιn: Horwath J, editor. The Child s World: The Comprehensive Guide to Assessing Children in Need. London: Jessica Kingsley Publishers; Choate P. Parenting capacity assessments in child protection cases. The Forensic Examiner. 2009; 18(1): Bromfield L, Lamont A, Parker R, Horsfall B. Issues for the safety and wellbeing of children in families with multiple and complex problems. The co-occurrence of domestic violence, parental, substance misuse, and mental health problems. Australia: National Child Protection Clearinghouse; p. Report No.: 33es 12.Cleaver H, Unell I, Aldgate J. Children s Needs parenting capacity. 2nd ed. London: The Stationery Office; 2011 [Παράθεση 2014 Ιαν 17]. Διαθέσιμο από: https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/182095/dfe childrens_needs_parenting_capacity.pdf 13.Bandura A. Perceived self-efficacy in cognitive development and functioning. Educ Psychol. 1993; 28(2): Johnston C, Mash EJ. A measure of parenting satisfaction and efficacy. J Clin Child Psychol. 1989; 18(2): Jones T, Prinz R. Potential roles of parental self-efficacy in parent and child adjustment: a review. Clin Psychol Rev. 2005; 25: Coleman PK, Karraker KH. Self-efficacy and parenting quality: Findings and future applications. Devl Rev. 1997;18: Zubrick S, Smith GJ, Nicholson JM, Sanson AV, Jackiewicz TA, LSAC Research Consortium. Parenting and families in Australia. Canberra: Australian Government Department of Families, Housing, Community Services and Indigenous Affairs; P Report No.:34 18.Pridham KF, Chang AS. What being a parent of a new baby is liked: revision of an instrument. Res Nurs Health. 1989; 12: Ohan JL, Leung DW, Johnston C. The parenting sense of competence scale: evidence of a stable factor structure and validity. Can J Behav Sci. 2000;32: Cooklin AR, Giallo R, Rose N. Parental fatigue and parenting practices during early childhood: An Australian community survey. Child Care Hlth Dev. 2011;38(5): North American Nursing Diagnosis Association. Νursing diagnosis: Definitions and classification. Philadelphia: NANDA International; Giallo R, Rose N, Vittorino R. Fatigue, well-being and parenting in others of infants and toddlers with sleep problems. J Reprod Infant Psychol. 2011:29(3): Baumeister RF, Vohs KD. Self-regulation, ego depletion, and motivation. Soc Personal Psychol Compass. 2007;1(1): Nash C, Morris J, Goodman B. A. study describing mothers opinions of the crying behaviour of infants under one year of age. Child Abuse Rev. 2008: Ostberg M, Hagekull B. A structural modeling approach to the understanding of parenting stress. J Clin Child Psychol, 2000; 29: Cambpell SB, Shaw DS, Gilliom M. Early externalizing behavior problems:toddlers and preschoolers at risk for later maladjustment. Dev Psychopathol. 2000;12: Holden GW. Parenting: A dynamic perspective. USA;SAGE Publications; Vicedo M. The social nature of the mother s tie to her child: John Bowlby s theory of attachment in post-war America. BJHS. 2011;44(3): Bowlby J. Attachment and loss. Vol. II. Separation: Anxiety and Anger. New York: Basic Books; Bowlby J. Attachment and Loss. Vol. III. Loss. New York: Basic Books; Ainsworth MDS, Blehar MC, Waters E, Wall SN. Patterns of Attachment: A Psychological Study of the Strange Situation. Hillsdale,NJ: Erlbaum; Baker E, Beech AR. Dissociation and Variability of Adult Attachment Dimensions and Early Maladaptive Schemas in Sexual and Violent Offenders. J Ιnterpers Violence, 2004;19(10): Plats H, Tyson M, Mason O. Adult attachment style and core beliefs: Are they linked? Clinic Psychol Psychother. 2002;9: Young JE. Cognitive therapy for personality disorders: A schema-focused approach. rev. ed. Sarasota, FL: Professional Resources Press;

13 35.Young JE, Klosko JS, Weishar ME. Schema Therapy: A practitioner s guide. New York: Guilford Press; Schmidt NB, Joiner TE. Global Maladaptive Schemas, Negative Life Events, and Psychological Distress. J Psychopath Behav Assess. 2004;26(1): Αγγελή Κ, Καλαντζή-Αζίζι Α. Παράμετροι της γονεϊκής συμπεριφοράς σε σχέση με την εμφάνιση Πρώιμων Δυσλειτουργικών Σχημάτων στην ενήλικη ζωή. Υπό δημοσίευση. 38.Αγγελή Κ, Καλαντζή-Αζίζι Α. Παράμετροι της γονεϊκής συμπεριφοράς σε σχέση με την ψυχολογική λειτουργικότητα στην ενήλικη ζωή. Υπό δημοσίευση. 39.Παπαδιώτη-Αθανασίου Β. Οικογένεια και Όρια. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα; Παπαδιώτη-Αθανασίου Β, Σοφτά-Nall Λ. Οικογενειακή - συστημική θεραπεία. Βασικές προσεγγίσεις, θεωρητικές θέσεις και πρακτική εφαρμογή. Αθήνα:Ελληνικά Γράμματα; Baumrind D. Child care practices anteceding three patterns of preschool behavior. Gen Psychol Monogr. 1967; 75(1): Maccoby EE, Martin JA. Socialization in the context of the family: Parent child interaction. In: Mussen P H, Hetherington EM, editors. Handbook of child psychology: Socialization, personality, and social development (4th ed.). New York: Wiley;1983. P (Socialization, personality, and social development; vol. 4). 43.Baumrind D. The influence of parenting style on adolescent competence and substance use. J Early Adolesc. 1991;11(1): Maccoby EE. The role of parents in the socialization of children: An historical overview. J Early Adolesc. 1992;28: Azar ST, Weinzierl KM. Child maltreatment and childhood injury research: A cognitive-behavioral Approach. J Pediatr Psychol. 2005;30(7): Chadwick O, Momcilovic N, Rossiter R, Stumbles E. A randomized trial of brief individual versus group parent training for behaviour problems in children with severe learning disabilities. Behav Cogn Psychoth. 2001;29: Cunningham CE, Bremner R, Boyle M. Large group communitybased parenting programs for families of preschoolers at risk for disruptive behavior disorders - utilization, cost-effectiveness, and outcome. J Child Psychol Psychiatry. 1995; 36: Bywater T, Hutchings J, Daley K, Whitaker C, Tien Yeo S, Jones K, Eames C, Edwards RT. Long-term effectiveness of a parenting intervention for childrenat risk of developing conduct disorder. Br J Psychiatry. 2009; 195: Stewart-Brown S, Paterson J, Mockford C, Barlow J, Klimes I, Pyper C. Impact of a general practice based group parenting programme: quantitative and qualitative results from a controlled trial at 12 months. Arch Dis Child. 2004; 89: Tempel AB, Wagner SM, McNeil CB. Behavioral Parent Training Skills and Child Behavior: The Utility of Behavioral Descriptions and Reflections, Child Fam Behav Ther. 2013; 35: McMahon RJ, Forehand R. Helping the noncompliant child: Family-based treatment for oppositional behavior. New York: Guilford Press; The Incredible Years: An Overview. [Διαδίκτυο] [Παράθεση 2013 Μαρ 10]. Διάθεσιμο στο 53.Chaffin M, Funderburk B, Bard D, Valle LA, Gurwitch R. A combined motivation and parent-child interaction therapy package reduces child welfare recidivism in a randomized dismantling field trial. J Consult Clin Psychol. 2011; 79: Gallagher N. Effects of parent-child interaction therapy on young children with disruptive behavior disorders. Bridges [Διαδίκτυο] 2003 [Παράθεση 2013 Μαρ 10]; 1(4):1-17. Διαθέσιμο στο: 55.Sanders MR. Triple P-Positive Parenting Program as a public health approach to strengthening parenting. J Fam Psychol. 2008; 22(3): Parent Child Interaction Therapy international [Διαδίκτυο] [Παράθεση 2013 Μαρ 10]. Διαθέσιμο στο htpp://www.pcit.org/ 57.Graaf Ι, Speetjens P, Smit F, Wolff M, Tavecchio L. Effectiveness of The Triple P Positive Parenting Program on Behavioral Problems in Children. A Meta-Analysis, Behav Modif. 2008; 32(5): Bradley S, Jadaa D, Brody J, Landy S, Tallet S, Watson W, Shea B, Stephens D. Brief psychoeducational parenting program: An evaluation and 1-year follow-up. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2009; 42(10): McCabe KM. The GANA program: A tailoring approach to adapting parent-child interaction therapy for Mexican Americans. Educ Treat Children. 2005;28(1): McNeil C, Hembree-Kigin T. Parent-child interaction therapy. 2nd ed. New York: Springer; Conners NA, Edwards MC, Grant AS. An evaluation of a parenting class curriculum for parents of young children: Parenting the strong willed child. J Child Fam Stud. 2007;16: Messman-Moore TL, Coates AA. The impact of childhood psychological abuse on adult interpersonal conflict: the role of early maladaptive schemas and patterns of interpersonal behavior. J Emot Abuse. 2007;7(2): Straus MA, Field CJ. Psychological aggression by American parents: Data on prevalence, chronicity and severity. J Μarriage Fam. 2003;65: Berg-Nielsen TS, Vikan A, Dahl AA. Parenting related to child and parental psychopathology: a descriptive review. Clin Child Psychol Psychiatry. 2002;7: Siqueland L, Kendall PC, Steinberg L. Anxiety in children: perceived family environments and observed family interaction. J Clin Child Psychol. 1996;25: Kaufmann D, Gesten E, Santa Lucia RC, Salcedo O, Rendina-Gobioff G, Gadd R. The relationship between parenting style and children s adjustment: The parents perspective. JChildFam Stud. 2000;9: Janicke DM, Finney JW. Children s primary health care services: social-cognitive factors related to utilization. J Pediatr Psychol. 2003;28: Kaminski JW, Valle LA, Filene JH, Boyle CL. A meta-analytic review of components associated with parent training program effectiveness. J Abnorm Child Psychol. 2008;36(4): McCarthy MC, Lumley MN. Sources of Emotional Maltreatment and the Differential Development of unconditional and Conditional Schemas. Cogn Behav Ther doi: / Klobli J, Hukkelberg S, Ogden TA. A randomized trial of group parent training: Reducing child conduct problems in real world settings. Behav Res Ther. 2013; 51: κατατεθηκε 19/1/2014 EΓινε αποδεκτh: 26/5/

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ Η οικογένεια αποτελεί τεράστια μορφοποιό δύναμη για την ανάπτυξη του παιδιού, γιατί το άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Προγράμματα ψυχοεκπαίδευσης σε γονείς παιδιών με ΔΕΠΥ

Προγράμματα ψυχοεκπαίδευσης σε γονείς παιδιών με ΔΕΠΥ Προγράμματα ψυχοεκπαίδευσης σε γονείς παιδιών με ΔΕΠΥ Τζίλα Ευθαλία Ειδικευόμενη παιδοψυχίατρος, MSc, Συστημική ψυχοθεραπεύτρια Δράμα 5 Απριλίου 2014 Το παιδί με ΔΕΠΥ ΕΠΙΤΕΛΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Οι όροι «εκφοβισµός» (bullying) και «θυµατοποίηση» (victimization)

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα 22 Μαρτίου 2014 Ανδρέας Ευαγόρου Ψυχολόγος Εφηβεία Ψυχική και σωματική ανάπτυξη Πέρασμα από την παιδική στην ενήλικη ζωή Ενδοψυχικές αναδομήσεις Ανάγκη αυτονομίας

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45 ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007 ώρα 9.30-14.45 Αμφιθέατρο «Ι. Δρακόπουλος» Κεντρικό κτήριο Πανεπιστημίου Αθηνών (Πανεπιστημίου 30) ΟΡΓΑΝΩΣΗ Συμβουλευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγήτρια: Ασπασία Τασίου και Τίνα Γκουντή

Εισηγήτρια: Ασπασία Τασίου και Τίνα Γκουντή Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συµπεριφοράς ΤΜΗΜΑ Παιδιών και Εφήβων του ΙΕΘΣ Γλάδστωνος 10, (5 ος ορ.), Πλ. Κάνιγγος, 106 77 Αθήνα Τηλ. 210 3840129 Fax 210 3840803 http://www.ibrt.gr, e-mail: ibrt@ibrt.gr

Διαβάστε περισσότερα

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης Προαγωγή Υγείας Προγράμματα άσκησης Σύσταση 13: Συστήνεται οι Γενικοί Ιατροί, άλλοι Ιατροί, καθώς και επαγγελματίες υγείας της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας να ενθαρρύνουν τους ασθενείς με κατάθλιψη (κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία.

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Α. Ξεκαλάκη Παιδίατρος Δ/νση Κοινωνικής και Αναπτυξιακής Παιδιατρικής Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού Προαγωγή της υγείας Αρχικός ορισμός: Οι

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο για επαγγελματίες που εργάζονται σε φορείς που εξυπηρετούν ανθρώπους με αναπηρία

Ερωτηματολόγιο για επαγγελματίες που εργάζονται σε φορείς που εξυπηρετούν ανθρώπους με αναπηρία Partnership: AIAS Bol1gna onlus (I) Εισαγωγή Το ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ σε συνεργασία με ευρωπαϊκούς φορείς συμμετέχει σε ένα πρόγραμμα για την υποστήριξη δημιουργίας θετικού οικογενειακού κλίματος σε οικογένειες

Διαβάστε περισσότερα

επιστημονική ημερίδα: εγκαταστάσεις New York College 9 Μαΐου 2009 - ΑΘΗΝΑ

επιστημονική ημερίδα: εγκαταστάσεις New York College 9 Μαΐου 2009 - ΑΘΗΝΑ επιστημονική ημερίδα: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ εγκαταστάσεις New York College 9 Μαΐου 2009 - ΑΘΗΝΑ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΗΜΕΡΙΔΑΣ Επιστημονική Επιμέλεια: Δρ Εμμανουηλίδου

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Ηβραχείαςµορφής Συµβουλευτική διαδικασία Η εφαρµογή του Γνωσιακού-Συµπερι φοριστικού µοντέλου ψυχοθεραπείας στη διακοπή του καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Το διαθεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo. Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.gr Διαχείριση κρίσεων: Ψυχο-κοινωνικές «Ακόμα και οι χώρες που είναι εξοπλισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο γονέων παιδιών με αναπηρία

Ερωτηματολόγιο γονέων παιδιών με αναπηρία Εισαγωγή Το ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ σε συνεργασία με ευρωπαϊκούς φορείς συμμετέχει σε ένα πρόγραμμα για την υποστήριξη δημιουργίας θετικού οικογενειακού κλίματος σε οικογένειες με παιδιά με και ευνοϊκών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Χαρακτηριστικά Αυτισμού Καλής Λειτουργικότητας ( ομιλία, κινητικός συντονισμός,

Διαβάστε περισσότερα

Πειθαρχία Xωρίς Aνταμοιβή & Tιμωρία

Πειθαρχία Xωρίς Aνταμοιβή & Tιμωρία Πειθαρχία Xωρίς Aνταμοιβή & Tιμωρία Kωνσταντίνος Κώστας & Βένια Δεληκατερίνη. (Συνέντευξη στην Μυρτώ Αντωνοπούλου και το περιοδικό Vita.gr, Νοέμβριος 2014) Μπορούμε να βάλουμε όρια στα παιδιά μας, χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Αγγελή, Κ., Ευθυµίου, Κ., Χαρίλα,, Ν., Καλπάκογλου,, Θ., Βλάχου, Μ., & Καλαντζή

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος ομιλίας: «Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Όπως όλοι γνωρίζουμε η εφηβεία είναι η περίοδος μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Γίνονται γρήγορες αλλαγές στο σώμα και στο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ)

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ) Κατερίνα Μάσχα Λέκτορας Αναπτυξιακής Ψυχολογίας Τμήμα Ψυχολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης kmascha@psy.soc.uoc.gr ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 Τμήμα Διατροφής και Διαιτολογίας Σελίδα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: 1. Αξιολόγηση της προσωπικής

Διαβάστε περισσότερα

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Αρετή Ευθυμίου Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Ποιος είναι ο Φροντιστής Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει το δίκτυο EUROCARERS (www.eurocarers.org), φροντιστής

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 ΕΞΥΠΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ/ΜΟΝΤΕΛΟ ΕΥΦΥΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Η «ΔΟΜΗΣΗ» ΤΗΣ ΟΙ 5 ΠΕΙΘΑΡΧΙΕΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ/ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΕΜΠΟΔΙΑ/ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ι. Τσιάντης MD, DPM, FRC Psych. Αν. Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Επιστημονικός Υπεύθυνος ΕΨΥΠΕ Ψυχαναλυτικός Ψυχοθεραπευτής Πρόεδρος Ιατρικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΣΩΜΑΤΩΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΔΟΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΕΝΣΩΜΑΤΩΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΔΟΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΝΣΩΜΑΤΩΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΔΟΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΣυμπεριφορικήΥγεία» Θέματα Κλινικής Ψυχολογίας αλλά και Ψυχολογίας της Υγείας Απομάκρυνση από το κλασικό πρότυπο παροχής υπηρεσιών ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής 1. Το ερευνητικό αντικείμενο της αθλητικής ψυχολογίας έχει (α) ψυχοφυσιολογική κατεύθυνση (β) γνωστικο-συμπεριφορική κατεύθυνση (γ) κοινωνικο-ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα ΥΠΑΙΘΠΑ / ΙΕΠ ΕΡΓΟ : Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου της σχολικής μονάδας: Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης (ΑΕΕ) Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα Ιανουάριος

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ Βρυξελλες, 12-13 ιουνιου 2008 Slovensko predsedstvo EU 2008 Slovenian Presidency

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο;

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο; Εισαγωγή Τι είναι ''social media''; Ως μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) ορίζονται τα μέσα, τα οποία αλληλεπιδρούν μεταξύ ομάδων ανθρώπων μέσω των διαδικτυακών κοινοτήτων. Υπάρχουν διάφορες μορφές

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ

ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ Υπουργείο Υγείας- Διοίκηση 1 ης ΥΠΕ Αττικής Γενικό Νοσοκομείο Αττικής ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ- ΑΜΑΛΙΑ ΦΛΕΜΙΝΓΚ Ν.Π.Δ.Δ. Μπαρδάνη Ειρήνη, Ψυχίατρος Παιδιών και Εφήβων, Σ. Δ/ντρια Μαυραντώνη

Διαβάστε περισσότερα

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΜΕΡΟΣ Α Οι προτεραιότητες στα Νέα Αναλυτικά Προγράμματα Λειτουργική Ανάλυση (copyright: Μαίρη

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης

Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης Έκθεση Έρευνας μεταξύ Στελεχών Οργανισμών της Περιφέρειας Ελλάδα 2015 Αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου

Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου 80% των ατόμων με ADHD έχουν και δεύτερη διαταραχή και 60% αυτών έχουν δύο ή περισσότερες Σύμφωνα με το DSM-IV-TR: Στο 50 % των ατόμων

Διαβάστε περισσότερα

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Κωνσταντίνος Ευθυµίου Εισήγηση για την ιηµερίδα: "Εκπαίδευση στην Γνωσιακή - Συµπεριφοριστική Ψυχοθεραπεία" Αθήνα, Αula Φιλοσοφικής Σχολής Εθνικού

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΥΓΙΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ

Η ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΥΓΙΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Η ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΥΓΙΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Οφελη στη σωματικη & Ψυχικη υγεια ΤΡΟΠΟΙ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ ΤΗΣ ΓΟΝΕϊΚΗΣ ΕΜΠΛΟΚΗΣ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ MSc Συμβουλευτικής Ψυχολογίας Αξίες Αθλητισμού

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης.

οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης. ΤσαφάρηΠαρασκευή, ΛογοθεραπεύτριαΤ.Ε. Ιατρική Εταιρία Ελλογον Τι είναι το πραγματολογικό προφίλ; οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης.

Διαβάστε περισσότερα

Καζαμπάκα 8 - ΚΑΡΔΙΤΣΑ Τηλ. 24410-21130 - Fax 24410-73999 info@e-sl.gr ΓΕΝΙΚΑ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ

Καζαμπάκα 8 - ΚΑΡΔΙΤΣΑ Τηλ. 24410-21130 - Fax 24410-73999 info@e-sl.gr ΓΕΝΙΚΑ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΓΕΝΙΚΑ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ 1. Μερικοί μαθητές στην τάξη σας αποστρέφονται και περιθωριοποιούν έναν αλλοδαπό συμμαθητή. Ποιά από τις παρακάτω ενέργειες επιλέγετε προκειμένου να βοηθήσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Νικόλαος Τσιγγίλης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής

Δρ. Νικόλαος Τσιγγίλης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής Δρ. Νικόλαος Τσιγγίλης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής γής Τρέξτε τώρα που μπορείτε για να μην. «τρέχετε» όταν δεν μπορείτε Ποια είναι η κατάσταση στη χώρα μας; Αριθμός σταδίων (μέση τιμή)

Διαβάστε περισσότερα

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Tony Attwood Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Το παιδί με σύνδρομο Asperger δεν παρουσιάζει το ίδιο προφίλ συμπεριφοράς και μαθησιακών ικανοτήτων με το παιδί που εμφανίζει

Διαβάστε περισσότερα

ιαχρονική παρακολούθηση της υγείας των Ελληνοπαίδων από τη γέννηση ως τα 18 χρόνια Χρύσα Μπακούλα Καθηγήτρια Παιδιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών

ιαχρονική παρακολούθηση της υγείας των Ελληνοπαίδων από τη γέννηση ως τα 18 χρόνια Χρύσα Μπακούλα Καθηγήτρια Παιδιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών ιαχρονική παρακολούθηση της υγείας των Ελληνοπαίδων από τη γέννηση ως τα 18 χρόνια Χρύσα Μπακούλα Καθηγήτρια Παιδιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών Η εκκίνηση... Α Πανελλήνια Περιγεννητική Έρευνα όλοι ανεξαιρέτως

Διαβάστε περισσότερα

Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης

Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης Για να επιτευχθεί το μεγαλύτερο ποσοστό αποτελεσματικής μάθησης (επιτυχία) απαιτείται και αποτελεσματική διαχείριση της τάξης. Συχνά σχετίζεταιωςπρόβληματουδασκάλουκαιμάλιστα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 ΟΔΗΓΟΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 ΟΔΗΓΟΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 10-2011 ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Το Ανοικτό Ίδρυμα Εκπαίδευσης είναι ένα σύγχρονο εκπαιδευτήριο προσανατολισμένο στην

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ. Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ

ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ. Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ Ο ρόλος της άσκησης για όλους Η άσκηση με την συστηματική καθοδήγηση αποτελεί ουσιαστική κοινωνική επένδυση γιατί

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΟΥ BURN OUT

ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΟΥ BURN OUT ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΟΥ BURN OUT ΥΠΕΡΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΣΠΟΥΔΑΣΤΡΙΕΣ : ΣΚΛΑΒΟΥ ΜΕΛΑΧΡΙΝΗ ΣΚΟΤΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΛΑΡΙΣΑ 2011 Σύμφωνα με

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΣΕ ΤΑΞΕΙΣ ΜΕ ΠΟΛΥΜΟΡΦΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ Η υφιστάμενη κατάσταση καταπίεση από τον κοινωνικό τους περίγυρο απαιτήσεις του σχολικού περιβάλλοντος Όλο και περισσότεροι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 Οι εισηγήσεις, που παρουσιάζονται πιο κάτω είναι ενδεικτικές και δεν

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT MANAGEMENT ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΣΩΣΤΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΤΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΕΚΤΕΛΟΥΝΤΑΙ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΛΛΗΛΟΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT 1.ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ)

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΕΠΥ; Αποτελεί μια ομάδα διαταραχών όπου τα συμπτώματα εμφανίζονται πριν από την ηλικία των 12 ετών. Τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000.

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Το σύστημα ISO9000 Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Με τις αλλαγές δόθηκε έμφαση στην εφαρμογή της πολιτικής της ποιότητας και σε πιο πλήρεις διορθωτικές ενέργειες. Σε όλο τον κόσμο,

Διαβάστε περισσότερα

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας;

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή ΔΕΠΥ όπως είναι γνωστή από τα ακρωνύμια, αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ. Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ

ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ. Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ Ο ρόλος της άσκησης για όλους Η άσκηση με την συστηματική καθοδήγηση αποτελεί ουσιαστική κοινωνική επένδυση γιατί

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τα πάντα αλλάζουν γύρω μας Εμείς τι κάνουμε ; 20/11/2013 18:00 22:00 (4 ώρες)

Τα πάντα αλλάζουν γύρω μας Εμείς τι κάνουμε ; 20/11/2013 18:00 22:00 (4 ώρες) Οι Θεματικές ενότητες του diploma Ψ works for you : Τα πάντα αλλάζουν γύρω μας Εμείς τι κάνουμε ; 20/11/2013 18:00 22:00 (4 ώρες) Σκοπός της πρώτης ενότητας του προγράμματος είναι να μάθουν οι συμμετέχοντες

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση

ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ E-learning Εκπαίδευση ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 2009-2010 ΤΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Το Ανοικτό Ίδρυμα Εκπαίδευσης είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

Εξάρτηση από το διαδίκτυο

Εξάρτηση από το διαδίκτυο Εξάρτηση από το διαδίκτυο Συμπτώματα Εξάρτησης i. Παραμονή on-line για περισσότερη ώρα από όση υπολόγιζε αρχικά ο έφηβος, ώστε να πετύχει το αίσθημα της ικανοποίησης, διαφορετικά η συνέχιση ίδιου χρόνου

Διαβάστε περισσότερα