ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ. Βοηθητικές Σημειώσεις

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ. Βοηθητικές Σημειώσεις"

Transcript

1 ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΣΤΗ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΥΛΙΚΩΝ Βοηθητικές Σημειώσεις Μηχανισμοί κινητικότητας ρύπων (μετάλλων) Δρ. Εμμανουέλλα Ρεμουντάκη Επίκουρη Καθηγήτρια Αθήνα 2012

2

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΚΟΠΟΣ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ...1 Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΥΠΩΝ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ 1. ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΣ ΣΩΜΑΤΙΔΙΑΚΟΣ ΦΟΡΤΟΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣ ΤΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΑΕΡΟΛΥΜΑΤΩΝ ΣΤΟΥΣ ΒΙΟ-ΓΕΩΧΗΜΙΚΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ ΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΑΕΡΟΛΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΡΟΠΟΙ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΤΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΠΗΓΕΣ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΓΕΝΕΣΗΣ ΑΕΡΟΛΥΜΑΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΤΡΟΠΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΣΥΣΤΑΣΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΑΠΟΧΩΡΙΣΜΟΣ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΞΗΡΗ ΚΑΙ ΥΓΡΗ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΥΓΡΩΝ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΕΩΝ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ-ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΑΕΡΙΟΙ ΡΥΠΟΙ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΡΟΠΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ-ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΥΠΩΝ ΣΤΑ ΥΔΑΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 3. ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΩΝ ΑΝΘΡΑΚΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΚΑΤΑΒΥΘΙΣΗ ΜΕΤΑΛΛΙΚΩΝ ΕΙΔΩΝ ΣΥΜΠΛΟΚΟΠΟΙΗΣΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΕΡΙΑ ΣΤΗΝ ΥΔΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ ΟΞΥΤΗΤΑ ΝΕΡΟΥ ΚΑΙ ΔΙΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ ΣΤΗΝ ΥΔΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ ΑΛΚΑΛΙΚΟΤΗΤΑ ΑΣΒΕΣΤΙΟ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΜΕΤΑΛΛΑ ΣΤΗΝ ΥΔΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ ΣΥΜΠΛΟΚΟΠΟΙΗΣΗ ΔΕΣΜΟΙ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΣΥΜΠΛΟΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΩΝ ΕΙΔΩΝ ΣΥΜΠΛΟΚΟΠΟΙΗΣΗ ΑΠΟ ΑΠΟΠΡΩΤΟΝΙΩΜΕΝΟΥΣ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΟΠΟΙΗΣΗ ΑΠΟ ΠΡΩΤΟΝΙΩΜΕΝΟΥΣ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΕΣ ΔΙΑΛΥΤΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΝΤΑ ΠΟΛΥΦΩΣΦΟΡΙΚΑ ΙΟΝΤΑ ΣΤΗΝ ΥΔΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ ΣΥΜΠΛΟΚΟΠΟΙΗΣΗ ΑΠΟ ΧΟΥΜΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ i

4 4. ΟΞΕΙΔΩΣΗ-ΑΝΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΩΝ ΚΑΙ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΗΣ ΕΝΕΡΓΟΤΗΤΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΩΝ ΚΑΙ pe ΕΞΙΣΩΣΗ NERNST ΤΑΣΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ: ΠΛΗΡΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΗΜΙΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Η ΕΞΙΣΩΣΗ NERNST ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΣΧΕΣΗ pε ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΙΣΟΣΤΑΘΜΙΣΗ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΩΝ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΟΥ pe ΣΤΗΝ ΥΔΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΙΜΕΣ pe ΣΤΑ ΦΥΣΙΚΑ ΥΔΑΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ pe-ph ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΣΤΗΝ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΥΠΩΝ (ΜΕΤΑΛΛΩΝ) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΑΞΕΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΤΑ ΒΑΚΤΗΡΙΑ O ΒΑΚΤΗΡΙΑΚΟΣ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ-ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΒΙΟΕΚΧΥΛΙΣΗ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ-ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΣΤΗ ΦΥΣΗ ΑΠΟΜΑΚΡΥΝΣΗ ΔΙΑΛΥΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΚΑΙ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΑΠΟ ΥΓΡΑ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΑ ΑΠΟΒΛΗΤΑ ΜΕ ΒΙΟΚΑΤΑΒΥΘΙΣΗ ΑΠΟ ΘΕΙΟΑΝΑΓΩΓΙΚΑ ΒΑΚΤΗΡΙΑ. ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΦΑΣΕΩΝ ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΜΕΤΑΞΥ ΣΤΕΡΕΩΝ, ΑΕΡΙΩΝ ΚΑΙ ΝΕΡΟΥ ΣΗΜΑΣΙΑ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΙΖΗΜΑΤΩΝ ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΕΣ ΚΟΛΛΟΕΙΔΗ ΣΩΜΑΤΙΔΙΑ ΟΙ ΑΡΓΙΛΟΙ ΣΥΣΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΡΟΦΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΤΩΝ ΣΤΕΡΕΩΝ ΙΟΝΤΟΕΝΑΛΛΑΓΗ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ii

5 ΣΚΟΠΟΣ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η κινητικότητα των ρύπων στα φυσικά συστήματα εξαρτάται από φυσικο-χημικές και βιολογικές διεργασίες. Το μάθημα αυτό έχει σαν στόχους να παρουσιάσει τις σημαντικότερες φυσικοχημικές και βιολογικές διεργασίες οι οποίες επηρεάζουν και καθορίζουν την κινητικότητα και την ακινητοποίηση των ρύπων στα φυσικά συστήματα. Το μάθημα εστιάζει στις κυριότερες διεργασίες οι οποίες επηρεάζουν και καθορίζουν την κινητικότητα και την ακινητοποίηση των μετάλλων στα φυσικά συστήματα. Η κινητικότητα-ακινητοποίηση των μετάλλων, στα πλαίσια αυτού του μαθήματος, εξετάζεται κυρίως στην ατμόσφαιρα και στα υδατικά συστήματα. Ο ατμοσφαιρικός αέρας είναι το ρευστό μέσα στο οποίο η ρύπανση μπορεί να διαδοθεί σε αποστάσεις χιλιάδων χιλιομέτρων και αποτελεί το κύριο μέσο διάδοσης της διασυνοριακής ρύπανσης. Η ατμόσφαιρα συμμετέχει, μέσω του υδρολογικού κύκλου, σημαντικά στους βιογεωχημικούς κύκλους των στοιχείων στη φύση. Οι εκπομπές στην ατμόσφαιρα είναι υπεύθυνες για αλλαγές που έχουν πλέον εκδηλωθεί σε πλανητική κλίμακα με σοβαρές συνέπειες τόσο στα χερσαία όσο και στα υδάτινα οικοσυστήματα. Η κινητικότητα των ρύπων-μετάλλων στην ατμόσφαιρα εξετάζεται από τη άποψη των κύριων χαρακτηριστικών των ρύπων και του ρευστού. Παρουσιάζονται δύο κύριες κατηγορίες ρύπων οι σωματιδιακοί και οι αέριοι. Το ρευστό παρουσιάζεται από την άποψη του κύριου χαρακτηριστικού του που είναι η αφθονία του οξυγόνου και άρα οι οξειδωτικές συνθήκες που επικρατούν. Τα υδατικά συστήματα έχουν ιδιαίτερη σπουδαιότητα στον καθορισμό της τελικής «τύχης» των ρύπων για τρεις κύριους λόγους: (1) αποτελούν μέσο διάδοσης της ρύπανσης σε σημαντικές αποστάσεις από το σημείο εκπομπής της, (2) αποτελούν το μέσο ανάπτυξης και διαβίωσης μεγάλου πλήθους οργανισμών οι οποίοι καλύπτουν όλους τους κρίκους της τροφικής αλυσίδας και επομένως το πέρασμα των ρύπων σε αυτούς διευκολύνεται τόσο από την αύξηση της κινητικότητας όσο και από την άποψη της διαλυτότητας-βιοπροσληψιμότητας και (3) είναι αυτά με τα οποία αλληλεπιδρούν στερεά απόβλητα και εδάφη και στα οποία τελικά καταλήγει και η ρύπανση των εδαφών μέσω πχ της απόπλυσής τους ή απλά της επαφής τους με επιφανειακά νερά ή της τελικής κατάληξης της ρύπανσης εδαφών στα υπόγεια νερά. Όλες οι διεργασίες που αφορούν την κινητικότητα-ακινητοποίηση των ρύπων και ειδικότερα των μετάλλων επηρεάζονται από κύριες φυσικο-χημικές και βιολογικές παραμέτρους: το ph την παρουσία συμπλοκοποιητικών μέσων και την αλληλεπίδραση των μετάλλων με αυτά το δυναμικό οξειδο-αναγωγής την παρουσία μικροοργανισμών και την αλληλεπίδραση των μετάλλων με αυτούς Στο μάθημα αυτό, γίνεται προσπάθεια να παρουσιαστεί ο ρόλος καθεμιάς από τις παραπάνω παραμέτρους εισάγοντάς τες στο υπό μελέτη σύστημα με σειρά αυξανόμενης πολυπλοκότητας. 1

6 Ξεκινάμε από τη θεώρηση του ph σαν τη βασική παράμετρο που επηρεάζει την κατανομή των ειδών ενός στοιχείου και τη διαλυτότητα των ανόργανων ενώσεών του, θεωρώντας κατ αρχήν ένα απλό υδατικό ανόργανο περιβάλλον που συνήθως χαρακτηρίζεται από την παρουσία του συστήματος των ανθρακικών. Η παρουσία συμπλοκοποιητικών μέσων αλλάζει εντελώς την εικόνα της κινητικότητας των μετάλλων σ ένα υδατικό σύστημα και εξετάζεται με τη θεώρηση κλασικών συμπλοκοποιητών που χρησιμοποιούνται στη βιομηχανία αλλά και φυσικών συμπλοκοποιητών. Στη συνέχεια προστίθεται άλλη μια σημαντική παράμετρος για τα φυσικά συστήματα που είναι η παρουσία-απουσία του οξυγόνου που καθορίζει τις οξειδο-αναγωγικές συνθήκες του συστήματος. Το δυναμικό οξειδο-αναγωγής σε συνάρτηση με το ph παίζουν σημαντικό ρόλο στην κατανομή των μεταλλικών ειδών και άρα και στην κινητικότητα-ακινητοποίησή τους. Η παρουσία των μονοκύτταρων οργανισμών, που αφθονούν σε όλα τα φυσικά συστήματα μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την κινητικότητα των μετάλλων μιας και στο μικροπεριβάλλον των κυττάρων τα μέταλλα που αλληλεπιδρούν με αυτό μπορούν να συμμετάσχουν σε ένα πλήθος βιο-χημικών αντιδράσεων οι οποίες αλλάζουν την κινητικότητά τους. Δίνονται χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων αλληλεπιδράσεων. Τέλος, συζητούνται ειδικά θέματα σχηματισμού ιζημάτων-διαλυτότητας και κολλοειδών που σχετίζονται με τις μεσεπιφάνειες υδάτων και στερεών στις οποίες μπορούν να δεσμευτούν και να ακινητοποιηθούν με διάφορους τρόπους τα μέταλλα. Οι γνώσεις που προσφέρονται από το παρόν μάθημα δεν αφορούν μόνο την συμπεριφορά και την «τελική τύχη» των ρύπων-μετάλλων στα φυσικά συστήματα. Οι γνώσεις αυτές είναι απαραίτητες και για την κατανόηση των τεχνολογιών αντιρρύπανσης που βασίζονται στην ακινητοποίηση των ρύπων-μετάλλων στις πηγές εκπομπής τους, μιας και οι ίδιοι μηχανισμοί που λαμβάνουν χώρα στα φυσικά συστήματα αξιοποιούνται πολύ συχνά σαν βασικοί μηχανισμοί στους οποίους στηρίζονται διάφορες τεχνολογίες που έχουν σαν στόχους την ακινητοποίηση των ρύπων-μετάλλων, την απομάκρυνσή τους από ρευστά (όπως τα υδατικά ρεύματα και ο αέρας) και, πολλές φορές, την ανάκτησή τους με στόχο την αξιοποίησή τους (π.χ. πολύτιμα μέταλλα, σπάνιες γαίες). Για την ανάπτυξη των κεφαλαίων χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία από τα βιβλία: ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΡΥΠΑΝΣΗ. ΤΟΜΟΣ Γ. Η ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΩΣ ΑΠΟΔΕΚΤΗΣ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ, Ε. Ρεμουντάκη, Κεφάλαια 3 και 4, Εκδότης ΕΑΠ, Πάτρα, ENVIRONMENTAL CHEMISTRY, S.E. Manahan, 6 th Edition, METAL IONS IN BIOLOGICAL SYSTEMS (VOL.44), Biogeochemistry, Availability and Transport of Metals in the Environment, A. Sigel, H. Sigel, R.K.O. Sigel, Taylor and Francis, AQUATIC CHEMISTRY, Chemical Equilibria and rates in Natural Waters, W. Stumm, J.J. Morgan, Third Edition,

7 ΥΔΑΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ, Ν. Π. Νικολαΐδης, Εκδόσεις Ζήτη, Για τα διαγράμματα των παραδειγμάτων και των ασκήσεων του μαθήματος, χρησιμοποιήθηκαν τα λογισμικά Visual MINTEQ και Hydra-Medusa. Τέλος, οφείλω τις θερμές μου ευχαριστίες στην κ. Παυλίνα Κούση, Μεταλλουργό Μηχανικό, Υ.Δ. Ε.Μ.Π. και στον κ. Αρτίν Χατζηκιοσεγιάν, Χημικό Μηχανικό, Διδάκτορα Ε.Μ.Π., για τη βοήθειά τους στις ασκήσεις του μαθήματος και στην επιμέλεια των σημειώσεων. Εμμανουέλλα Ρεμουντάκη 3

8 4

9 Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΥΠΩΝ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ 1. ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΣ ΣΩΜΑΤΙΔΙΑΚΟΣ ΦΟΡΤΟΣ Η κινητικότητα των ρύπων στην ατμόσφαιρα διέπεται από μηχανισμούς που εξαρτώνται από: τις πηγές εκπομπής τους-τα είδη των εκπομπών και τον τρόπο αποχωρισμού των ρύπων από την ατμόσφαιρα. Οι ρύποι στο διάστημα που μεσολαβεί μεταξύ της εκπομπής τους στην ατμόσφαιρα και του αποχωρισμού τους από αυτήν, μπορούν να μεταφέρονται μέσω του ρευστού τόσο οριζόντια όσο και κατακόρυφα. Η αλληλουχία των διαδοχικών σταδίων της εκπομπής-μεταφοράς και αποχωρισμού των ρύπων από την ατμόσφαιρα καθορίζει το χρόνο παραμονής τους. Επί πλέον, κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στον ατμοσφαιρικό αέρα, οι ρύποι μπορεί να υποστούν διάφορες φυσικο-χημικές μετατροπές οι οποίες μπορούν να συμβούν σε χρονική κλίμακα συγκρίσιμη ή μικρότερη από το χρόνο παραμονής τους. Τέλος, θα πρέπει να διακρίνουμε τους ατμοσφαιρικούς ρύπους σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τους αέριους και τους σωματιδιακούς. Η πολυπλοκότητα όλων των παραπάνω, μας οδηγεί στο να θεωρήσουμε τα κυριότερα θέματα κινητικότητας των ρύπων στην ατμόσφαιρα με την παρακάτω δομή: 1. Παρουσίαση των κύριων παραμέτρων που ελέγχουν την κινητικότητα των ατμοσφαιρικών σωματιδίων στα οποία περιέχονται κύρια τα μέταλλα που μας ενδιαφέρουν. Έτσι, παρουσιάζεται η σημασία της παρουσίας των σωματιδίων στην ατμόσφαιρα, οι μηχανισμοί γένεσής τους και πως αυτοί επηρεάζουν τα χαρακτηριστικά τους και οι κυριότερες συστάσεις οργανικών και ανόργανων σωματιδίων. 2. Παρουσίαση των μηχανισμών αποχωρισμού των σωματιδίων από την ατμόσφαιρα καθώς και οι συνέπειές τους στη σύσταση των υγρών κατακρημνισμάτων. 3. Παρουσίαση των κύριων μηχανισμών που διέπουν την τελική τύχη των αέριων ρύπων. Αυτοί χαρακτηρίζονται από (α) το ισχυρά οξειδωτικό περιβάλλον που εξασφαλίζει ο ατμοσφαιρικός αέρας λόγω της μεγάλης ποσότητας του διαθέσιμου οξυγόνου και (β) την άφθονη ενέργεια από την ηλιακή ακτινοβολία και ειδικότερα στην περιοχή του υπεριώδους. Θα παρουσιαστούν δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα μηχανισμών: Η οξείδωση των οξειδίων του θείου και οι βασικές αρχές τροποσφαιρικής χημείας που αφορούν το σύστημα οξειδίων του αζώτου-υδρογονανθράκων. 5

10 1.1. ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣ ΤΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Ως σωματιδιακή ύλη στην ατμόσφαιρα ορίζεται ύλη στερεή ή υγρή που βρίσκεται σε διασπορά στον αέρα και αποτελείται από διακριτά σωματίδια με μέγεθος μεγαλύτερο από αυτό των μικρών μορίων δηλαδή διαμέτρου περίπου 0,0002 μm, και μικρότερο από 500 μm. Αερολύματα (aerosols) είναι ο όρος που συνήθως χρησιμοποιείται στις επιστήμες της ατμόσφαιρας για τα αιωρήματα των στερεών ή υγρών σωματιδίων στον ατμοσφαιρικό αέρα. Στον Πίνακα 1 φαίνονται οι κυριότεροι όροι που χρησιμοποιούνται στις επιστήμες της ατμόσφαιρας για την περιγραφή των ατμοσφαιρικών σωματιδίων: Πίνακας 1. Κυριότεροι όροι που περιγράφουν ατμοσφαιρικά σωματίδια. Όρος Αερολύματα (aerosols) Αερολύματα από συμπύκνωση (Condensation aerosols) Αερολύματα από διασπορά (Dispersion aerosols) Ομίχλη (Fog) Αραιά Ομίχλη (Haze) Καπνός (Smoke), Αιθάλη (soot carbon) Έννοια Σωματίδια μικρού μεγέθους στερεά ή σταγονίδια Σωματίδια που σχηματίζονται από συμπύκνωση ατμών ή αντιδράσεις αερίων Σωματίδια που σχηματίζονται από άλεση στερεών ή διασπορά σκόνης Σταγονίδια νερού στην ατμόσφαιρα σε μεγάλη συγκέντρωση Υποδηλώνει μειωμένη ορατότητα οφειλόμενη στην παρουσία σωματιδίων Σωματίδια που προέρχονται από ατελή καύση καυσίμων Ο ρόλος των σωματιδίων και η σημασία της παρουσίας τους στην ατμόσφαιρα μπορεί να παρουσιαστεί από τρείς διαφορετικές απόψεις: 1. Από την άποψη του ρόλου των σωματιδίων στους βιογεωχημικούς κύκλους των στοιχείων στη φύση. 2. Από την άποψη του ρόλου των σωματιδίων στη διαμόρφωση του κλίματος. 3. Από την άποψη των επιπτώσεων των σωματιδίων στην υγεία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΑΕΡΟΛΥΜΑΤΩΝ ΣΤΟΥΣ ΒΙΟ-ΓΕΩΧΗΜΙΚΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ ΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ Τα αερολύματα παίζουν σημαντικότατο ρόλο στην κατανομή της ύλης στο χώρο. Αυτό μπορεί να γίνει κατανοητό αν σκεφθούμε ότι ο ατμοσφαιρικός αέρας είναι το μέσον το οποίο μπορεί να μεταφέρει, μέσω των σωματιδίων, ύλη σε αποστάσεις πολύ μεγαλύτερες από αυτές που θα μπορούσε να διανύσει η ύλη αυτή κινούμενη μέσω των νερών και των εδαφών. Η απομάκρυνση των σωματιδίων από τον αέρα μέσω υγρής και ξηρής κατακρήμνισης, όπως θα δούμε λεπτομερώς σε επόμενη ενότητα, έχει ως αποτέλεσμα την τροφοδοσία χερσαίων και υδάτινων οικοσυστημάτων με τα συστατικά των αερολυμάτων. 6

11 Μεγάλες ποσότητες σωματιδίων στην ατμόσφαιρα προέρχονται από την αιολική διάβρωση των εδαφών. Οι κυριότερες πηγές αυτών των σωματιδίων είναι οι ερημικές περιοχές του πλανήτη. Η διάμετρος των σωματιδίων αυτών κυμαίνεται από 1 μm έως 100 μm περίπου. Τα μεγαλύτερα σωματίδια κατακρημνίζονται σύντομα κοντά στον τόπο παραγωγής τους. Τα μικρότερα, όμως, μπορεί να μεταφερθούν σε αποστάσεις χιλιάδων χιλιομέτρων από τις ερημικές περιοχές. Με τη διεργασία αυτή, η Σαχάρα συμβάλλει σημαντικά στη θαλάσσια ιζηματογένεση της Μεσογείου. Μέταλλα σε ίχνη, όπως ο μόλυβδος (Pb), ο υδράργυρος (Hg), ο χαλκός (Cu), ο κασσίτερος (Sn), το κάδμιο (Cd), περιέχονται σε ατμοσφαιρικά σωματίδια που χαρακτηρίζονται από μικρές διαμέτρους, συνήθως μικρότερες του 1 μm, και μεταφέρονται από τις αέριες μάζες σε μεγάλες αποστάσεις από τις πηγές εκπομπής τους. Στο Σχήμα 1 συσχετίζονται οι ατμοσφαιρικές ροές μολύβδου σε διάφορες θαλάσσιες περιοχές με την κατανομή της συγκέντρωσης του μολύβδου στην υδάτινη στήλη. Από το σχήμα αυτό, παρατηρούμε ότι οι κατανομές της συγκέντρωσης του μολύβδου παρουσιάζουν μέγιστες τιμές στο επιφανειακό στρώμα της υδάτινης στήλης (0-500 m). Αυτό είναι αποτέλεσμα της τροφοδοσίας της υδάτινης στήλης με συστατικά από την ατμόσφαιρα. Επί πλέον, τα νερά της Δυτικής Μεσογείου στην ανοιχτή θάλασσα, μακριά από τις παράκτιες ζώνες, φαίνεται να έχουν επηρεαστεί εντονότερα απ ο,τι τα νερά του Ατλαντικού και του Ειρηνικού. Αυτό εξηγείται εύκολα, αν σκεφθεί κανείς ότι η Δυτική Μεσόγειος είναι κλειστή θάλασσα, περιβάλλεται από τις βιομηχανικά ανεπτυγμένες χώρες της Ευρώπης και οι αποστάσεις της ξηράς από την ανοικτή θάλασσα είναι πολύ μικρότερες από αυτές που αντιστοιχούν στους δύο ωκεανούς. Από το Σχήμα 1 φαίνεται επίσης ότι τα νερά του επιφανειακού στρώματος του Ατλαντικού, στις περιοχές μακριά από τις ακτές, είναι εντονότερα επηρεασμένα από τις ατμοσφαιρικές ροές του μολύβδου σε σύγκριση με τον Ειρηνικό, επειδή ο Ατλαντικός περιβάλλεται από τις ανεπτυγμένες βιομηχανικά χώρες. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 1, η χημική σύσταση της επιφανειακής στοιβάδας της στήλης του θαλασσινού νερού, σε μεγάλες αποστάσεις από τις ακτές, επηρεάζεται κυρίως από την ατμόσφαιρα. Είναι, επομένως, αναμενόμενη η επίδραση της διαβίωσης των υδρόβιων οργανισμών να επηρεάζεται άμεσα από την τροφοδοσία της στοιβάδας αυτής μέσω της ατμόσφαιρας με διάφορα στοιχεία και χημικές ενώσεις. Μπορούμε να φανταστούμε ότι θα έχουμε θετικές επιδράσεις σε περίπτωση που αυτά αποτελούν θρεπτικά στοιχεία για τους οργανισμούς όπως π.χ. ο φώσφορος σε μία ολιγότροφη (πτωχή σε θρεπτικά συστατικά) θαλάσσια περιοχή. Αντίθετα, αν τα στοιχεία ή οι χημικές ενώσεις είναι τοξικά για τους οργανισμούς, όπως π.χ. ορισμένα βαρέα μέταλλα, τότε θα έχουμε αρνητικές επιπτώσεις σ αυτούς. Από τα παραπάνω παραδείγματα, φαίνεται ο τρόπος με τον οποίο τα αερολύματα επηρεάζουν τη χωρική κατανομή στοιχείων και χημικών ενώσεων με διαφορετικούς περιβαλλοντικούς ρόλους. 7

12 Σχήμα 1. Συσχέτιση των ατμοσφαιρικών ροών μολύβδου με την αύξηση της συγκέντρωσής του στα πρώτα μέτρα της υδάτινης στήλης του θαλασσινού νερού σε διάφορες θαλάσσιες περιοχές Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΑΕΡΟΛΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ Τα αερολύματα στο κατώτερο στρώμα της ατμόσφαιρας, την τροπόσφαιρα, επηρεάζουν το κλίμα με δύο τρόπους : άμεσα μέσω της ανάκλασης και της απορρόφησης ηλιακής ακτινοβολίας, έμμεσα μεταβάλλοντας τη διάρκεια ζωής και τις οπτικές ιδιότητες των νεφών. Ορισμένα αερολύματα ανακλούν μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας. Με τον τρόπο αυτό, αυξάνεται το ποσοστό της ηλιακής ακτινοβολίας το οποίο επιστρέφει στο διάστημα από το σύστημα πλανήτης-ατμόσφαιρα (λευκαύγεια albedo). Άρα, όταν υπάρχουν στην ατμόσφαιρα τέτοια σωματίδια σε μεγάλες συγκεντρώσεις, φθάνει στην επιφάνεια της γης λιγότερη ακτινοβολία και επομένως, αναμένονται μικρότερες θερμοκρασίες στην ατμόσφαιρα. Αυτός είναι ο άμεσος τρόπος με τον οποίο τα σωματίδια μπορούν να επηρεάσουν το κλίμα. Τα σωματίδια, ιδιαίτερα αυτά που είναι υγροσκοπικά και έχουν αυξημένη διαλυτότητα στο νερό, όπως για παράδειγμα αυτά που περιέχουν ανόργανα άλατα όπως χλωριούχο νάτριο, θειικό 8

13 νάτριο, χλωριούχο μαγνήσιο κλπ, χρησιμεύουν σαν πυρήνες συμπύκνωσης στη δημιουργία των νεφών (Cloud Condensation Nuclei, CCN). Αυξημένες συγκεντρώσεις τέτοιων αερολυμάτων στην ατμόσφαιρα οδηγούν σε αυξημένη νεφοκάλυψη. Η αυξημένη συγκέντρωση πυρήνων συμπύκνωσης σημαίνει αυξημένο αριθμό σταγονιδίων στα νέφη με αποτέλεσμα, το μέγεθος των σταγονιδίων να μειώνεται και επομένως να καθυστερεί η εκδήλωση βροχόπτωσης και να παρατείνεται ο χρόνος ζωής των νεφών στην ατμόσφαιρα. Τα νέφη ανακλούν μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας (αυξημένη λευκαύγεια (albedo)) συνεισφέροντας και αυτά σε μείωση της θερμοκρασίας της ατμόσφαιρας. Αυτός είναι ο έμμεσος τρόπος με τον οποίο τα αερολύματα είναι δυνατόν να επηρεάσουν το κλίμα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μπορεί να επηρεάσουν τα αερολύματα το κλίμα αποτελούν αυτά που περιέχουν θειικά ιόντα. Τα θειικά αερολύματα είναι δυνατόν να συναντώνται σε μεγάλες συγκεντρώσεις στην ατμόσφαιρα. Προέρχονται από τα αέρια οξείδια του θείου τα οποία αντιδρούν με τους υδρατμούς στην ατμόσφαιρα και παράγουν θειικά ιόντα με αποτέλεσμα είτε να συναντώνται με τη μορφή σταγονιδίων θειικού οξέος είτε με τη μορφή σωματιδίων που περιέχουν θειικά ιόντα. Τα σωματίδια αυτά χαρακτηρίζονται από πολύ μικρά μεγέθη της τάξης του 0,1 μm. Τα οξείδια του θείου στην ατμόσφαιρα εκπέμπονται από δύο κύριες πηγές : τις ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Στο Βόρειο Ημισφαίριο εκτιμάται ότι το 90% των θειικών αερολυμάτων προέρχεται από τη χρήση των ορυκτών καυσίμων, τις ηφαιστειακές εκρήξεις. Σχετικά με τα θειικά αερολύματα που προέρχονται από τις ηφαιστειακές εκρήξεις, αυτά έχουν το χαρακτηριστικό ότι μπορούν να φτάσουν σε μεγάλα ύψη μέσα στην ατμόσφαιρα. Μεγάλες ποσότητες από αυτά μπορεί να φθάσουν στη στρατόσφαιρα. Τα αερολύματα στη στρατόσφαιρα έχουν μεγάλους χρόνους παραμονής. Αυτό ευνοείται από το μικρό μέγεθος των σωματιδίων (περίπου 0,1 μm), τη σταθερότητα της στρατόσφαιρας και την απουσία κατακρημνίσεων. Έτσι, παραμένουν σε αιώρηση στη στρατόσφαιρα επί μήνες ή και χρόνια πριν από την τελική κατακρήμνισή τους στην επιφάνεια της γης. Τα αερολύματα στη στρατόσφαιρα αλληλεπιδρούν με την ηλιακή ακτινοβολία. Ένα μέρος της ακτινοβολίας απορροφάται από τα σωματίδια προκαλώντας αύξηση της θερμοκρασίας στη στρατόσφαιρα και μείωση του ποσού ακτινοβολίας το οποίο είναι διαθέσιμο για την τροπόσφαιρα. Επί πλέον, τα αερολύματα αντανακλούν μέρος της ακτινοβολίας στο διάστημα, συνεισφέροντας στη μείωση της ατμοσφαιρικής θερμοκρασίας. Συνοψίζοντας τα παραπάνω, μπορούμε να πούμε ότι το αποτέλεσμα της παρουσίας των θειικών αερολυμάτων τόσο στην τροπόσφαιρα όσο και στη στρατόσφαιρα είναι η μείωση της θερμοκρασίας του ατμοσφαιρικού αέρα. Θα πρέπει εδώ να τονίσουμε ότι αυτό το αποτέλεσμα είναι αντίθετο από την αύξηση της θερμοκρασίας που προκαλείται από τα αέρια του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα, λόγω απορρόφησης ακτινοβολίας στην περιοχή του υπερύθρου από τα μόριά τους. Ένα επί πλέον συμπέρασμα, απ όσα συζητήσαμε παραπάνω, είναι ότι από πηγές σωματιδίων λιγότερο σημαντικές από μία ηφαιστειακή αναμένουμε σωματίδια στην τροπόσφαιρα με 9

14 μικρότερους χρόνους παραμονής. Τα αποτελέσματα στο κλίμα, στις περιπτώσεις αυτές, εκδηλώνονται σε μικρότερες χωρικές κλίμακες, πχ σε τοπική ή κλίμακα μίας περιοχής και είναι δυσκολότερο να διαφοροποιηθούν από τους άλλους παράγοντες που επηρεάζουν τις μεταβολές της θερμοκρασίας. Για το λόγο αυτό, για εκπομπές θειικών αερολυμάτων μικρότερης κλίμακας από αυτές των ηφαιστειακών εκρήξεων, η μελέτη της επίδρασής τους στο κλίμα μίας περιοχής είναι πολύ πιο δύσκολη. Εξ άλλου, τα αερολύματα μπορούν επίσης να απορροφούν ακτινοβολία σε μεγάλα μήκη κύματος, δηλαδή στην περιοχή του υπερύθρου, όπως γίνεται με τα αέρια του θερμοκηπίου (διοξείδιο του άνθρακα CO 2, μεθάνιο CH 4, όζον Ο 3 ). Επομένως, η παρουσία τέτοιων αερολυμάτων στην ατμόσφαιρα έχει το ίδιο αποτέλεσμα με αυτό της παρουσίας των αερίων του θερμοκηπίου. Πιστεύεται, όμως, ότι η πλειοψηφία των σωματιδίων ανθρωπογενούς προέλευσης οδηγεί στο αντίθετο αποτέλεσμα. Ο ρόλος τους ως προς τη μεταβολή της θερμοκρασίας στον πλανήτη είναι αντίθετος από αυτόν των αερίων του θερμοκηπίου. Η έρευνα στην κατεύθυνση της πλήρους διαλεύκανσης του ρόλου των αερολυμάτων ως προς την αλληλεπίδρασή τους με την ηλιακή ακτινοβολία και της ποσοτικής εκτίμησης των αποτελέσματα από την αλληλεπίδραση αυτή είναι σήμερα σε εξέλιξη. Λόγω της πολυπλοκότητας των φαινομένων και της ταυτόχρονης επίδρασης πολλών και διαφορετικών παραγόντων, δεν είμαστε σε θέση σήμερα να περιγράψουμε με ακρίβεια τις αλληλεπιδράσεις αυτές και να ποσοτικοποιήσουμε τα αποτελέσματά τους. Ας δούμε τώρα ποιοί είναι οι κυριότεροι λόγοι για τους οποίους η εκτίμηση της αλληλεπίδρασης των σωματιδίων με την ηλιακή ακτινοβολία είναι πολύπλοκη: 1. Τόσο ο άμεσος όσο και ο έμμεσος τρόπος με τους οποίους τα αερολύματα μπορεί να επηρεάζουν το κλίμα εξαρτώνται από τη χημική σύσταση και το μέγεθος των σωματιδίων και δεν μπορούν να συσχετιστούν μόνο με τις εκπομπές τους με απλό τρόπο. Αυτό γίνεται κατανοητό αν σκεφθούμε ότι η αλληλεπίδραση της ακτινοβολίας με τα σωματίδια εξαρτάται τόσο από τη χημική τους σύσταση όσο και από το μέγεθός τους. Αναφέραμε προηγουμένως ότι υγροσκοπικά σωματίδια, αποτελούμενα από ευδιάλυτα στο νερό άλατα, χρησιμεύουν σαν πυρήνες συμπύκνωσης στη δημιουργία των νεφών. Από αυτό φαίνεται ότι η χημική σύσταση των σωματιδίων επηρεάζει σημαντικά το ρόλο τους αυτό. Τα σωματίδια τα οποία ευρίσκονται στο ύψος των νεφών και χρησιμεύουν σαν πυρήνες συμπύκνωσης έχουν συνήθως μικρά μεγέθη που τους επιτρέπουν να μείνουν σε αιώρηση στον ατμοσφαιρικό αέρα για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα απ ότι τα μεγαλύτερα σωματίδια. 2. Ο έμμεσος τρόπος εξαρτάται από πολύπλοκες διεργασίες οι οποίες σχετίζονται με τα σωματίδια. Εξαρτάται επίσης από τη διεργασία της συμπύκνωσης των υδρατμών μέσω πυρήνων συμπύκνωσης και τη διεργασία της αύξησης του μεγέθους των σταγόνων της βροχής. 3. Τα αερολύματα στην τροπόσφαιρα έχουν μικρούς χρόνους παραμονής (κατά μέσον όρο μίας εβδομάδας περίπου) και, επομένως, η κατανομή τους στο χώρο είναι ανομοιογενής και απόλυτα εξαρτώμενη από την κατανομή των πηγών τους στο χώρο. 10

15 Για τους παραπάνω λόγους, τόσο η ποσοτική εκτίμηση της επίδρασης των σωματιδίων στις μεταβολές του κλίματος σε πλανητική κλίμακα όσο και η εκτίμηση της συνεισφοράς της αύξησης των εκπομπών των σωματιδίων μετά τη Βιομηχανική Επανάσταση στις κλιματικές μεταβολές είναι πιο δύσκολη από αυτήν που αντιστοιχεί στα αέρια συστατικά του ατμοσφαιρικού αέρα πχ τα αέρια του θερμοκηπίου ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Οι επιπτώσεις των αιωρούμενων σωματιδίων στην υγεία αφορούν κυρίως το αναπνευστικό σύστημα. Η ικανότητα του αναπνευστικού συστήματος να προστατεύεται από τη σωματιδιακή ύλη καθορίζεται κυρίως από το μέγεθος των σωματιδίων. Τα μεγαλύτερα σωματίδια που εισέρχονται στο αναπνευστικό σύστημα παγιδεύονται με τη βοήθεια των τριχών και του βλεννογόνου της μύτης. Μπορούν στη συνέχεια να αποβληθούν εύκολα πχ με το βήχα ή το φτέρνισμα. Μικρότερα σωματίδια μπορούν να δεσμευτούν από το βλεννογόνο στην τραχεία και να αποβληθούν από το λαιμό επίσης με βήχα. Τα σωματίδια που είναι μεγαλύτερα από 10 μm αποβάλλονται αρκετά αποτελεσματικά από το ανώτερο μέρος του αναπνευστικού συστήματος. Τα περισσότερα από τα σωματίδια με διαμέτρους μεγαλύτερες από 10 μm και περίπου 60-80% από τα σωματίδια με διάμετρο 5-10 μm παγιδεύονται στην περιοχή της μύτης και του φάρυγγα. Τα μικρότερα σωματίδια, όμως, συχνά έχουν τη δυνατότητα να διασχίσουν το ανώτερο τμήμα του αναπνευστικού, χωρίς να παγιδευτούν από το βλεννογόνο στο τμήμα αυτό του αναπνευστικού συστήματος. Αυτά τα σωματίδια μπορούν να φθάσουν τους πνεύμονες, αλλά και πάλι, ανάλογα με το μέγεθός τους, μπορεί να αποτεθούν ή όχι σ αυτούς. Μερικά από αυτά, είναι τόσο μικρά που τείνουν να ακολουθήσουν τον αέρα που εισέρχεται στους πνεύμονες, αλλά και να αποβληθούν πάλι με την εκπνοή. Τα σωματίδια με μέγεθος μεταξύ 0,5-10 μm μπορεί να είναι αρκετά μικρά ώστε να φθάσουν στους πνεύμονες και αρκετά μεγάλα ώστε να αποτεθούν σε αυτούς. Η απόθεση στους πνεύμονες είναι πολύ αποτελεσματική γι αυτά που έχουν μέγεθος μεταξύ 2 και 4 μm. Στον Πίνακα 1 συνοψίζεται η ικανότητα αναπνευστικής διείσδυσης σε σχέση με το μέγεθος των σωματιδίων. Τα σωματίδια τα οποία είναι μικρότερα από 2,5 μm εισπνέονται και φθάνουν στους πνεύμονες και επομένως είναι αναμενόμενο να είναι πιο επικίνδυνα για την υγεία από μεγαλύτερα σωματίδια. Όπως θα δούμε στη συνέχεια, τα σωματίδια αυτού του μεγέθους περιέχουν στοιχεία ή χημικές ενώσεις, όπως π.χ. βαρέα μέταλλα (Pb, Cd, V, Ni, Cu, Zn) με αυξημένη τοξικότητα και πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες (PAH), που μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές βλάβες στην υγεία. Υψηλές συγκεντρώσεις σωματιδίων στην ατμόσφαιρα σε συνδυασμό με υψηλές συγκεντρώσεις θειικών αερολυμάτων συνδέονται με αύξηση του αριθμού των εισαγομένων στα νοσοκομεία για λοιμώξεις του αναπνευστικού, βρογχίτιδες, άσθμα, πνευμονία κλπ. Στην περίπτωση αυτή, μιλάμε για συνεργιστικό ρόλο των θειικών ιόντων στη βλάβη που ήδη προκαλεί στο αναπνευστικό η εισπνοή πολύ μικρών σωματιδίων. Μηχανισμοί οι οποίοι συνδέουν τη σωματιδιακή ρύπανση της ατμόσφαιρας με τη θνησιμότητα παρουσιάζονται στον Πίνακα 2. 11

16 Πίνακας 1. Ικανότητα αναπνευστικής διείσδυσης σε σχέση με το μέγεθος των σωματιδίων (Emission, Dispersion and Concentration of Particles, J. Spegler and R. Wilson, in Particles in our Air, Concentrations and Health Effects, Harvard School of Public Health, 1996 Harvard University Press). >11 μm : δεν διεισδύουν στο αναπνευστικό σύστημα 7-11 μm : εισχωρούν στη ρινική κοιλότητα 4,7-7 μm : εισχωρούν στο φάρυγγα 3,3-4,7 μm : εισχωρούν στην τραχεία και την αρχή των βρόγχων 2,1-3,3 μm : εισχωρούν στο μέσον των βρόγχων 1,1-2,1 μm : εισχωρούν στα τελευταία τμήματα των βρόγχων 0,65-1,1 μm : εισχωρούν στα βρογχιόλια 0,43-0,65 μm : εισχωρούν στις κυψελίδες των πνευμόνων. Πίνακας 2. Ενδεχόμενοι μηχανισμοί που συνδέουν τη σωματιδιακή ατμοσφαιρική ρύπανση με τη θνησιμότητα (Particles in our air, concentrations and health effects. Edited by R. Wilson and J. Spengler, Harvard University Press, 1996, Harvard School of Public Health. Airborne Particles and Respiratory Disease : Clinical and Pathogenic Considerations, M. Utell and J. Samet, p. 183) Αύξηση ευαισθησίας σε λοιμώξεις λόγω εξασθενημένης άμυνας του οργανισμού. Φλεγμονές των αναπνευστικών οδών οι οποίες οδηγούν σε εξασθενημένη και δυσχερή ανταλλαγή αερίων και υποξαιμία. Πρόκληση φλεγμονών στις κυψελίδες των πνευμόνων από πολύ μικρά σωματίδια με απελευθέρωση ενδιαμέσων ουσιών που επιδεινώνουν υποβόσκουσες ασθένειες των πνευμόνων και αυξάνουν την πηκτικότητα του αίματος. Αυξημένη διαπερατότητα των πνευμόνων που οδηγεί σε πνευμονικό οίδημα. Επίσπευση συγκοπής καρδιάς σε ασθενείς με χρόνια καρδιακά νοσήματα λόγω οξείας βρογχίτιδας ή πνευμονίας που προκλήθηκε από την ατμοσφαιρική ρύπανση ΤΡΟΠΟΙ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΤΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ Έχουμε ήδη εξοικειωθεί με την ιδέα ότι στην ατμόσφαιρα υπάρχει μία τεράστια ποικιλία σωματιδίων τόσο από την άποψη της προέλευσης όσο και από την άποψη των φυσικοχημικών χαρακτηριστικών, με κυριότερους εκπροσώπους τη σύσταση και το μέγεθος. Προκειμένου να μελετηθούν τα ατμοσφαιρικά σωματίδια, είναι απαραίτητο να ταξινομηθούν σε κατηγορίες. Δημιουργήθηκαν έτσι διάφοροι τρόποι ταξινόμησης των σωματιδίων οι κυριότεροι από τους οποίους βασίζονται: 12

17 1. Στην προέλευση: Τα σωματίδια κατατάσσονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες ανάλογα με το αν οι πηγές εκπομπής τους είναι φυσικές (πχ αιολική διάβρωση εδαφών, επίδραση ανέμων στην επιφάνεια των ωκεανών, ηφαιστειακές εκρήξεις κλπ) ή ανθρωπογενείς (διάφορες καύσεις, βιομηχανικές δραστηριότητες κλπ). 2. Στον τρόπο σχηματισμού τους: Τα σωματίδια κατατάσσονται σε πρωτογενή και δευτερογενή. Τα σωματίδια που συναντώνται στην ατμόσφαιρα με την ίδια μορφή που είχαν κατά την εκπομπή τους ονομάζονται πρωτογενή. Τα σωματίδια που σχηματίζονται από διεργασίες που λαμβάνουν χώρα στην ατμόσφαιρα, κυρίως όπως αυτές των μετατροπών αερίων σε σωματίδια, ονομάζονται δευτερογενή. Υπάρχει πιθανότητα, ακόμα και αν έχουμε λάβει όλα τα μέτρα προκειμένου να μην επιβαρύνουμε τον αέρα με σωματίδια, να εμφανιστούν σωματίδια τα οποία προέρχονται από αέριες εκπομπές πχ υδρογονάνθρακες, οξείδια αζώτου και θείου κλπ. 3. Στη σύστασή τους: Τα σωματίδια κατατάσσονται σε ανόργανα και οργανικά. Η διάκριση αυτή σχετίζεται με τα κυριότερα συστατικά των σωματιδίων που υπάρχει περίπτωση να είναι ανόργανα (πχ οξείδια μετάλλων, θειικές ρίζες, νιτρικές ρίζες κλπ) ή οργανικά (πχ διάφοροι υδρογονάνθρακες). Οι δύο αυτές κυριότερες κατηγορίες από πλευράς χημικής σύστασης έχουν βασικές διαφορές ως προς τη φυσικοχημική τους συμπεριφορά, αλλά και τις επιπτώσεις. Είναι όμως πολύ πιθανόν να υπάρχουν και σωματίδια μικτής σύστασης. 4. Στις επιπτώσεις τους στην υγεία: Κατατάσσονται έτσι σε εισπνεύσιμα και μη. Η κατηγοριοποίηση αυτή υπάγεται στην ευρύτερη κατάταξη των σωματιδίων ανάλογα με το μέγεθός τους. Οι διάφορες επιπτώσεις που σχετίζονται με το μέγεθος των σωματιδίων συζητήθηκαν ήδη στην υποενότητα περί επιπτώσεων στην υγεία. Όπως θα δούμε αναλυτικά στην συνέχεια, το μέγεθος αλλά και η σύσταση των σωματιδίων σχετίζονται άμεσα με την προέλευση και ειδικότερα με το μηχανισμό γένεσής τους. Επομένως, οι διάφοροι τρόποι ταξινόμησης, πολύ συχνά υπονοούν ή και εμπεριέχουν άλλους τρόπους ή κατηγορίες. Για παράδειγμα, ορισμένα σωματίδια ανθρωπογενούς προέλευσης προέρχονται κυρίως από διάφορες διαδικασίες καύσης είναι συχνά δευτερογενή, χαρακτηρίζονται από πολύ μικρό μέγεθος (<1μm) και είναι εισπνεύσιμα ΠΗΓΕΣ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Οι κυριότερες φυσικές και ανθρωπογενείς πηγές αερολυμάτων παρουσιάζονται στον Πίνακα 3. Πίνακας 3. Οι κυριότερες πηγές αερολυμάτων. Φυσικές Πηγές Κατηγορίες Εκπομπών 1. Επιφάνεια ωκεανών. Σταγονίδια που περιέχουν διάφορα άλατα από την επίδραση του ανέμου στην επιφάνεια της θάλασσας. 2. Επιφάνεια εδαφών : σκόνη. 13

18 3. Ηφαιστειακές εκρήξεις (περιλαμβάνονται πρωτογενή και δευτερογενή αερολύματα). 4. Βιογενής ύλη (περιλαμβάνονται πρωτογενή σωματίδια και δευτερογενή από συμπύκνωση οργανικών ενώσεων που εκπέμπονται από φυτά). 5. Καύση βιογενούς ύλης : αιθάλη. 6. Προϊόντα φυσικής μετατροπής αερίου σε σωματίδιο (πχ θειικά από ενώσεις του θείου που εκπέμπονται από την επιφάνεια των ωκεανών). Ανθρωπογενείς Πηγές Κατηγορίες Εκπομπών 1. Εκπομπές πρωτογενούς σωματιδιακής ύλης από ανθρώπινες δραστηριότητες (αιθάλη, σκόνη). 2. Δευτερογενή αερολύματα τα οποία είναι προϊόντα αέριων ανθρωπογενών 2- - εκπομπών από καύσεις ορυκτών καυσίμων (πχ θειικά SO 4 και νιτρικά NO 3 από την οξείδωση αερίων SO 2, NO 2 αντίστοιχα). Οι εκτιμώμενες ετήσιες εκπομπές αερολυμάτων στην τροπόσφαιρα και τη στρατόσφαιρα από τις κυριότερες πηγές εκπομπής τους συνοψίζονται στον Πίνακα 4. Είναι εύκολα κατανοητό ότι η γεωγραφική κατανομή των εκπομπών είναι αρκετά ανομοιογενής, αν σκεφθούμε ότι αφ ενός η γεωγραφική κατανομή των πηγών παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις και αφ ετέρου ο χρόνος παραμονής των αερολυμάτων στην ατμόσφαιρα παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις. Κατά συνέπεια, η σχετική σπουδαιότητα της συνεισφοράς των πηγών, που φαίνεται στον Πίνακα 4, παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις στα διάφορα σημεία του πλανήτη. Για παράδειγμα, στις βιομηχανικές περιοχές της Ευρώπης και της Β. Αμερικής οι βιομηχανικές εκπομπές γίνονται πολύ σημαντικές πηγές αιωρουμένων σωματιδίων. Παρά τις αβεβαιότητες που αναφέραμε, από τον Πίνακα 5, φαίνεται ότι οι ανθρώπινες δραστηριότητες συνεισφέρουν σημαντικά στη συνολική ποσότητα αιωρουμένων σωματιδίων που συναντώνται στην ατμόσφαιρα. 14

19 Πίνακας 4. Εκτιμήσεις συνολικών εκπομπών αερολυμάτων τη δεκαετία του Υποτίθεται ότι τα θειικά και νιτρικά συναντώνται σαν αμμωνιακά άλατα. Μονάδες : Tg/yr (=10 12 g/yr) (P. R. Jonas, R. J. Charlson, H. Rodhe, CLIMATE CHANGE 1994, IPCC, Cambridge University Press, 1995). Πηγές Εκτιμώμενη ροή Κατηγορία μεγέθους σωματιδίων Χαμηλή Υψηλή Καλύτερη Μεγάλα > 1μm Μικρά < 1μm Φυσικές Πρωτογενή αερολύματα Σκόνη εδαφών κυρίως μεγάλα Θαλάσσια άλατα μεγάλα Ηφαιστ. σκόνη μεγάλα Πρωτογενή οργανικά μεγάλα Δευτερογενή αερολύματα Θειικά από βιογενή αέρια μικρά Θειικά από ηφαιστ. SO μικρά Οργ. Υλη από βιογ. VOC μικρά Νιτρικά από NO x κυρίως μεγάλα Σύνολο Φυσικών Πηγών Ανθρωπογενείς Πηγές Πρωτογενή αερολύματα Βιομηχανική σκόνη μεγάλα μικρά Αιθάλη μικρά Καύση βιομάζας + (πλην αιθ.) μικρά Δευτερογενή αερολύματα Θειικά από SO μικρά Nιτρικά από NO x κυρίως μεγάλα Οργ. ύλη από βιογενή VOC * μικρά Σύνολο Ανθρωπογενών Πηγών ώ ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ * VOC Volatile Organic Compounds + Σχηματίζει επίσης δευτερογενή σωματίδια. ++ Βιογενή αέρια : εκπέμπονται από φυτική βιομάζα. 15

20 Άλλο κύριο συμπέρασμα που εξάγουμε από τον Πίνακα 4 είναι ότι σχεδόν το σύνολο των δευτερογενώς παραγομένων σωματιδίων τόσο από φυσικές όσο και από ανθρωπογενείς πηγές ανήκουν κυρίως στην κατηγορία των μικρών σωματιδίων. Αντίθετα, τα πρωτογενώς παραγόμενα σωματίδια από φυσικές πηγές και κυρίως αυτά που παράγονται με μηχανικό τρόπο, ανήκουν στην κατηγορία των μεγάλων σωματιδίων. Οι εκπομπές ανόργανης σκόνης από τα εδάφη συγκαταλέγονται στις φυσικές πηγές παρ ότι στις εκπομπές αυτές υπάρχει η επίδραση από ανθρώπινες δραστηριότητες όπως είναι για παράδειγμα οι αγροτικές. Η καύση επίσης της φυτικής βιομάζας δεν μπορεί να θεωρηθεί σαν αμιγής ανθρωπογενής πηγή ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΓΕΝΕΣΗΣ ΑΕΡΟΛΥΜΑΤΩΝ Φυσικές διεργασίες σχηματισμού σωματιδίων Όπως ήδη αναφέραμε, στην προηγούμενη παράγραφο, τα αιωρούμενα ανόργανα σωματίδια της σκόνης προέρχονται κυρίως από μηχανισμούς θραύσης μεγαλύτερων σωματιδίων, φυσικής και χημικής αποσάθρωσης των πετρωμάτων και από την επίδραση των ανέμων στην επιφάνεια της γης. Τα παραπάνω είναι τυπικά παραδείγματα φυσικών διεργασιών σχηματισμού αερολυμάτων. Επί πλέον, μεγάλο φάσμα ανθρώπινων δραστηριοτήτων περιλαμβάνουν τη θραύση υλικών η οποία συνεπάγεται απελευθέρωση σωματιδίων στην ατμόσφαιρα. Τέτοια δραστηριότητα είναι, για παράδειγμα, η εξόρυξη και θραύση υλικών σε λατομεία. Η εντατική αγροτική δραστηριότητα αποτελεί επίσης μία έμμεση πηγή εκπομπής σωματιδίων από τα εδάφη τα οποία γίνονται πιο ευαίσθητα στην αιολική διάβρωση. Τα σωματίδια που προκύπτουν μέσω των φυσικών διεργασιών έχουν μεγέθη συνήθως μεγαλύτερα του 1μm. Χημικές διεργασίες σχηματισμού σωματιδίων Οι περισσότερες χημικές διεργασίες σχηματισμού σωματιδίων προέρχονται από διεργασίες καύσης. Σε αυτές περιλαμβάνονται σταθμοί παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας οι οποίοι χρησιμοποιούν ορυκτά καύσιμα, οικιακές καύσεις (συστήματα κεντρικής θέρμανσης), βιομηχανικές καύσεις, καύσεις φυτικής βιομάζας, ηφαιστειακές εκπομπές. Τα σωματίδια που προκύπτουν από πηγές καύσεων έχουν μεγέθη μικρότερα του 1 μm. Όπως είδαμε σε προηγούμενη παράγραφο, αυτά τα σωματίδια αποτελούν απειλή για την υγεία διότι μεταφέρονται εύκολα στις πνευμονικές κυψελίδες. Τα σωματίδια αυτά μπορεί επίσης να είναι εμπλουτισμένα σε επικίνδυνα τοξικά συστατικά, όπως βαρέα μέταλλα και μεταλλοειδή πχ αρσενικό. Από τα παραπάνω, μπορούμε εύκολα να συμπεράνουμε ότι οι φυσικές μηχανικές διεργασίες οδηγούν σε σχηματισμό σωματιδίων μεγέθους μεγαλύτερου του 1 μm, ενώ οι χημικές διεργασίες οδηγούν σε σχηματισμό σωματιδίων μεγέθους μικρότερου του 1 μm. Αυτό εξηγείται εύκολα αν κανείς σκεφθεί ότι η ενέργεια που απαιτείται για τη θραύση ενός υλικού σε πολύ μικρά σωματίδια είναι πολύ μεγαλύτερη από την ενέργεια που απαιτείται (ή και εκλύεται) κατά τον σχηματισμό ενός σωματιδίου μέσω χημικής σύνθεσης ή συσσωμάτωσης μικρότερων σωματιδίων. Άρα, τα 16

21 σωματίδια που προκύπτουν από φυσικές μηχανικές διεργασίες έχουν κατά κανόνα μεγαλύτερο μέγεθος από αυτά που προκύπτουν μέσω χημικών διεργασιών ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΤΡΟΠΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Οι κυριότερες διεργασίες στις οποίες εμπλέκονται τα σωματίδια στην ατμόσφαιρα παρουσιάζονται στο Σχήμα 2. Στο κάτω μέρος του Σχήματος συσχετίζεται ο μηχανισμός γένεσης των σωματιδίων με την μέση διάμετρό τους. Στο δεξιό τμήμα του Σχήματος, παρουσιάζονται κυρίως πρωτογενώς εκπεμπόμενα σωματίδια τα οποία σχηματίστηκαν με μηχανικό τρόπο και αντιστοιχούν κυρίως σε φυσικές πηγές εκπομπής. Παρατηρούμε ότι τα σωματίδια αυτά ανήκουν σε κατανομές μεγέθους με μέση διάμετρο 10 μm. Το πάνω αριστερά τμήμα του Σχήματος αναφέρεται στο μηχανισμό που οδηγεί σε σχηματισμό σωματιδίων στην ατμόσφαιρα από τη συμπύκνωση θερμών απαερίων. Τα απαέρια που προκύπτουν από διεργασίες σε υψηλή θερμοκρασία (π.χ. μεταλλουργικές ή καύσεις καυσίμων), ψύχονται στη θερμοκρασία του ατμοσφαιρικού αέρα. Στην περίπτωση αυτή είτε έχουμε διεργασία μετατροπής αερίου σε σωματίδιο είτε συμπύκνωση των ατμών πάνω σε ήδη υπάρχοντα σωματίδια στην ατμόσφαιρα. Στο μεσαίο τμήμα του Σχήματος παρουσιάζεται μία κατηγορία σωματιδίων που προκύπτουν από χημική μετατροπή αερίων σε ατμούς χαμηλής πτητικότητας. Κύριοι εκπρόσωποι τέτοιων σωματιδίων προκύπτουν από διαδικασίες οξείδωσης αερίων στην ατμόσφαιρα είτε φυσικής είτε ανθρωπογενούς προέλευσης. Διεργασίες οξείδωσης αερίων μπορεί να λάβουν χώρα είτε στην αέρια φάση είτε στην υγρή φάση, δηλαδή σε ατμοσφαιρικά σταγονίδια. Στην αέρια φάση οι διεργασίες οξείδωσης αρχίζουν από ρίζες υδροξυλίου ή άλλες ελεύθερες ρίζες. Τα προϊόντα της οξείδωσης είναι συνήθως ενώσεις χαμηλής πτητικότητας οι οποίες είτε συμπυκνώνονται πάνω σε ήδη υπάρχοντα σωματίδια ή σταγονίδια είτε σχηματίζουν νέα σωματίδια. Τα σωματίδια που προκύπτουν με αυτό τον τρόπο είναι συνήθως πολύ μικρού μεγέθους (μέσης διαμέτρου 0,01 μm). Θα δώσουμε παρακάτω δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα χημικής μετατροπής αερίων σε σωματίδια μέσω οξείδωσης στην αέρια φάση. 17

22 Σχήμα 2. Σχηματική παράσταση σχηματισμού, συσσωμάτωσης και τρόπων απόθεσης ατμοσφαιρικών σωματιδίων συσχετισμός με το μέγεθός τους Παράδειγμα 1. Η οξείδωση του αέριου διοξειδίου του θείου στην ατμόσφαιρα. Το προϊόν που προκύπτει είναι θειικό οξύ το οποίο είναι υγροσκοπικό και συσσωρεύει υδρατμούς από την ατμόσφαιρα. Αποτέλεσμα αυτού του μηχανισμού είναι ο σχηματισμός σταγονιδίων θειικού οξέος. Αυτή η διεργασία περιγράφεται από την αντίδραση (1) : 2SO 2 + O 2 + 2H 2 O 2H 2 SO 4 (1) Η οξείδωση του διοξειδίου του θείου στην ατμόσφαιρα γίνεται επίσης και μέσω ελευθέρων ριζών. Για παράδειγμα, οι ελεύθερες ρίζες που παράγονται από τη φωτοχημική οξείδωση των υδρογονανθράκων στην ατμόσφαιρα αντιδρούν με το διοξείδιο του θείου στην αέρια φάση (βλ. επόμενη ενότητα). Ελεύθερες ρίζες όπως OH και HO 2 οξειδώνουν το διοξείδιο του θείου προς δραστικά ενδιάμεσα προϊόντα όπως το τριοξείδιο του θείου (SO 3 ). Αυτά τα ενδιάμεσα προϊόντα 18

23 συνδέονται γρήγορα με τους υδρατμούς στην ατμόσφαιρα με τελικό προϊόν αερολύματα θειικού οξέος. Σε αστικές περιοχές με προβλήματα εμφάνισης φωτοχημικής ρύπανσης, η οξείδωση του διοξειδίου του θείου στην αέρια φάση από ελεύθερες ρίζες υπερισχύει κατά τη διάρκεια της ημέρας. Όταν ο ατμοσφαιρικός αέρας περιέχει αλκαλικά συστατικά όπως αμμωνία ή οξείδιο του ασβεστίου, το θειικό οξύ αντιδρά με αυτά και δίνει άλατα σύμφωνα με τις αντιδράσεις (2) και (3): H 2 SO 4 (σταγονίδιο)+ 2NH 3 ( αέριο) (NH 4 ) 2 SO 4 (σταγονίδιο) (2) H 2 SO 4 (σταγονίδιο) + CaO (στερεό) CaSO 4 (σταγονίδιο)+ H 2 O (3) Όταν στην ατμόσφαιρα η υγρασία είναι χαμηλή, το νερό εξατμίζεται από αυτά τα σταγονίδια και απομένει ένα αερόλυμα στερεών σωματιδίων. Παράδειγμα 2. Αντιδράσεις φωτοχημικής οξείδωσης πτητικών οργανικών ενώσεων στην ατμόσφαιρα (Volatile Organic Compounds, VOC) οι οποίες οδηγούν στο σχηματισμό δευτερογενών αερολυμάτων. Η ατμοσφαιρική οξείδωση των οργανικών αυτών μορίων, τα οποία βρίσκονται σε αέρια μορφή, από ελεύθερες ρίζες και άλλα μόρια, όπως OH και O 3 αντίστοιχα, παράγουν προϊόντα χαμηλής τάσης ατμών τα οποία μπορεί να συμπυκνωθούν στον αέρα και να δώσουν αερολύματα. Οι μηχανισμοί που περιγράφουν αυτές τις μετατροπές με τη βοήθεια ελευθέρων ριζών είναι πολύπλοκοι. Η πλειοψηφία των οργανικών ενώσεων μικρού μοριακού βάρους δεν παράγει συμπυκνώσιμα προϊόντα φωτοχημικής οξείδωσης. Φυσικοί υδρογονάνθρακες και κυρίως τα τερπένια παράγουν μεγάλες ποσότητες αερολυμάτων μέσω αντιδράσεων φωτοχημικής οξείδωσης με O 3, NO 3 και OH. Τέτοιας βιογενούς προέλευσης αερολύματα κυριαρχούν σε περιοχές με μεγάλη φυτοκάλυψη. Από το Σχήμα 2 παρατηρούμε ότι τόσο τα σωματίδια που προέρχονται από συμπύκνωση ατμών όσο και αυτά που προέρχονται από χημική μετατροπή αερίων σε ατμούς χαμηλής πτητικότητας ανήκουν στην κατανομή μεγεθών με μέση διάμετρο μεταξύ 0,01 και 0,1 μm. Τα συσσωματώματα αυτών των σωματιδίων οδηγούν σε νέα σωματίδια των οποίων η διάμετρος δεν ξεπερνά το 1 μm. Τα σωματίδια των αερολυμάτων μπορούν να διακριθούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες ως προς τη σύστασή τους: σε ανόργανα και σε οργανικά. Αυτός ο διαχωρισμός εξυπηρετεί και διευκολύνει κυρίως τη μελέτη των ιδιοτήτων τους διότι, σε πολλές περιπτώσεις, συναντώνται σωματίδια μικτής σύστασης τα οποία περιλαμβάνουν ένα ανόργανο μέρος και ένα οργανικό. 19

24 1.9. ΣΥΣΤΑΣΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ Σύσταση ανόργανων σωματιδίων Η χημική σύσταση της σωματιδιακής ύλης στην ατμόσφαιρα παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία. Συναντώνται άλατα, οξείδια, ενώσεις του αζώτου και του θείου, διάφορα μέταλλα καθώς και ραδιενεργά ισότοπα στοιχείων. Η στοιχειακή σύσταση των σωματιδίων αντανακλά την πηγή προέλευσής τους. Για παράδειγμα, υψηλές συγκεντρώσεις αργιλίου, πυριτίου και ασβεστίου ανιχνεύονται σε δείγματα αερολυμάτων όταν οι αέριες μάζες στην ατμόσφαιρα της Μεσογείου προέρχονται από τις ερημικές περιοχές της Β. Αφρικής, δηλαδή, τη Σαχάρα. Ενώ όταν οι αέριες μάζες που φθάνουν στη Μεσόγειο προέρχονται από τις βιομηχανικές περιοχές της Δυτικής Ευρώπης τα αερολύματα είναι εμπλουτισμένα σε θείο και βαρέα μέταλλα, όπως πχ μόλυβδο, ψευδάργυρο κλπ. Μία σημαντική κατηγορία ανόργανων σωματιδίων είναι αυτά που περιέχουν μεταλλικά οξείδια και σχηματίζονται κατά την καύση καυσίμων που περιέχουν μέταλλα. Για παράδειγμα, το οξείδιο του σιδήρου σχηματίζεται σε σωματιδιακή μορφή όταν καίγονται γαιάνθρακες που περιέχουν πυρίτες σύμφωνα με την αντίδραση (4) : 3FeS 2 + 8O 2 Fe 3 O 4 + 6SO 2 (4) Στην προηγούμενη παράγραφο δώσαμε ήδη το παράδειγμα οξείδωσης του διοξειδίου του θείου με τελικό σχηματισμό θειικών αερολυμάτων. Οργανικές ενώσεις του βαναδίου σε υγρά καύσιμα μετατρέπονται κατά την καύση σε οξείδιο του βαναδίου το οποίο είναι σε στερεή σωματιδιακή μορφή. Σωματιδιακός άνθρακας με τη μορφή αιθάλης (soot carbon), προέρχεται από καυσαέρια των οχημάτων, εστίες θέρμανσης, σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και αποτελεί έναν από τους ορατούς σωματιδιακούς ρύπους στην ατμόσφαιρα. Ο άνθρακας έχει ισχυρή ροφητική ικανότητα και έτσι μπορεί να αποτελέσει υπόστρωμα μεταφοράς αέριων και σωματιδιακών ρύπων. Ο σωματιδιακός άνθρακας μπορεί να χρησιμεύσει και ως καταλύτης σε ετερογενείς ατμοσφαιρικές αντιδράσεις όπως είναι το παράδειγμα που ήδη δώσαμε της μετατροπής του αέριου διοξειδίου του θείου σε θειικά. Μία σημαντική κατηγορία ανόργανων αερολυμάτων αποτελούν οι ιπτάμενες τέφρες που προέρχονται από την καύση ορυκτών καυσίμων. Τέτοιο παράδειγμα είναι οι λιγνίτες οι οποίοι χρησιμοποιούνται στην χώρα μας ως το κύριο καύσιμο για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Τα μεγαλύτερα ποσοστά της ιπτάμενης τέφρας δεσμεύονται από ειδικά συστήματα αντιρρύπανσης (ηλεκτροστατικά φίλτρα). Παρ όλα αυτά, ένα ποσοστό ιπτάμενης τέφρας διαφεύγει από τις καμινάδες στην ατμόσφαιρα. Η σύσταση της ιπτάμενης τέφρας ποικίλλει ανάλογα με το καύσιμο. Τα κυριότερα συστατικά είναι οξείδια του αργιλίου, ασβεστίου, σιδήρου και πυριτίου. Αλλά στοιχεία είναι το μαγνήσιο, το θείο, το τιτάνιο, ο φώσφορος, το κάλιο και το νάτριο. Σημαντικό συστατικό των ιπτάμενων τεφρών είναι και ο στοιχειακός άνθρακας. 20

25 Σημαντικό μέρος του ανόργανου κλάσματος των ατμοσφαιρικών σωματιδίων αποτελεί το ιοντικό κλάσμα δηλαδή το άθροισμα των διαλυτών στο νερό ανιόντων και κατιόντων. Από αυτά, το σπουδαιότερο είναι το ανόργανο δευτερογενώς παραγόμενο αερόλυμα (Secondary Inorganic Aerosol, SIA) το οποίο αποτελείται από το άθροισμα: SIA = SO NO NH 4 και είναι ένας δείκτης της επιβάρυνσης των σωματιδίων από πηγές ανθρωπογενών εκπομπών καθώς και δείκτης της οξύτητας των σωματιδίων επειδή περιλαμβάνει τα θειικά και νιτρικά ιόντα, υπεύθυνα για την οξύτητα των σωματιδίων αλλά και των όξινων κατακρημνισμάτων πχ βροχών. Οι ίνες αμιάντου (asbestos) θεωρούνται τέλος, σημαντική κατηγορία ανόργανων αερολυμάτων με σύσταση που δίνεται κατά προσέγγιση από τον τύπο Mg 3 P(Si 2 O 5 )(OH) 4. Ο αμίαντος χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα διεθνώς σε οικοδομικά υλικά, κατασκευή σωληνώσεων, ως μονωτικό υλικό κλπ λόγω κάποιων εξαιρετικών ιδιοτήτων του, όπως πχ η μηχανική αντοχή, η ελαστικότητα και η μη αναφλεξιμότητά του. Η χρήση του τείνει όμως να καταργηθεί διεθνώς διότι οι ίνες του εισπνεόμενες προκαλούν αποδεδειγμένα καρκίνο των πνευμόνων. Ας σημειώσουμε εδώ, για μία ακόμη φορά, τη διαφοροποίηση μεταξύ πρωτογενώς παραγόμενου ανόργανου αερολύματος με μηχανικό τρόπο, όπως αυτά που προκύπτουν από την αιολική διάβρωση των εδαφών, με χαρακτηριστικό το μεγάλο σχετικά μέγεθος των σωματιδίων, και δευτερογενώς παραγόμενου αερολύματος μέσω χημικών αντιδράσεων (θειικά αερολύματα), με χαρακτηριστικό το μικρό μέγεθος των σωματιδίων. Οι εικόνες που ακολουθούν είναι από ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης και έχουν ληφθεί από δείγματα ατμοσφαιρικών σωματιδίων στην ατμόσφαιρα της Αθήνας. Στην πρώτη εικόνα φαίνεται μια άποψη του φίλτρου το οποίο δείχνει ότι τα ατμοσφαιρικά σωματίδια έχουν μεγέθη περίπου 10 μm, πολλά από αυτά είναι πολύ μικρότερα και παρουσιάζουν διάφορα σχήματα και συσσωματώματα. Εικόνα 1. Εικόνα από ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης που δείχνει ότι τα ατμοσφαιρικά σωματίδια ποικίλουν σε σχήμα και μέγεθος και είναι κατά πλειοψηφία <1μm και έως 10 1μm. 21

26 Στην επόμενη εικόνα (2) φαίνεται ένα πλήθος σωματιδίων σε μεγέθη <1μm. Η στοιχειακή ανάλυση των μεγαλύτερων σωματιδίων που παρουσιάζεται δίπλα στην εικόνα δείχνει ότι αυτά περιέχουν Al, Si, Mg, K, Ca, Ti, Fe και αυτή είναι χαρακτηριστική σύσταση ιλλίτη. Το δείγμα έχει ληφθεί κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου μεταφοράς σκόνης από τη Σαχάρα πάνω από την πόλη των Αθηνών. Εικόνα 2. Σωματίδια με μεγέθη <<1 μm και σωματίδια με χαρακτηριστική σύσταση ιλλίτη. Στην επόμενη εικόνα (3) φαίνονται πάλι πολύ μικρά σωματίδια <1μm καθώς και ένα σωματίδιο πλούσιο σε Ca και Mg, χαρακτηριστικής σύστασης των δολομίτη. Εικόνα 3. Ατμοσφαιρικό σωματίδιο με σύσταση δολομίτη. 22

27 Στην Εικόνα 4 φαίνονται σωματίδια με μορφή σφουγγαριού τα οποία είναι πλούσια σε άνθρακα (οργανικά σωματίδια) με μεγέθη σαφώς μικρότερα του 1 μm. Εικόνα 4. Οργανικά σωματίδια με μορφή σφουγγαριού και μεγέθη < 1 μm. Στην τελευταία εικόνα (Εικόνα 5) φαίνεται σφαιρικό σωματίδιο ιπτάμενης τέφρας με μέγεθος <1 μm. Εικόνα 5. Σφαιρικό σωματίδιο ιπτάμενης τέφρας. 23

28 Σύσταση οργανικών σωματιδίων Σωματίδια στην ατμόσφαιρα που περιέχουν άνθρακα μπορεί να είναι πρωτογενή ή δευτερογενή, και αυτό, όπως είδαμε στις προηγούμενες ενότητες, εξαρτάται από τις πηγές τους και τους μηχανισμούς σχηματισμού τους. Πρωτογενώς παραγόμενα σωματίδια που περιέχουν άνθρακα προέρχονται από τις καύσεις και είναι γνωστά υπό τον γενικό όρο αιθάλη (soot carbon). Η αιθάλη ως προς τη σύστασή της, αποτελείται από δύο τμήματα: Ένα τμήμα το οποίο είναι αδιάλυτο στους οργανικούς διαλύτες και αντιστέκεται στην οξείδωση σε θερμοκρασίες κάτω από τους 400 C. Αυτό το τμήμα λέγεται «στοιχειακός», ή «μαύρος» άνθρακας ή γραφίτης και αποτελεί το ανόργανο τμήμα της αιθάλης. Ο όρος γραφίτης επισημαίνει την παρουσία μικροκρυσταλλικών δομών που μοιάζουν με αυτές του γραφίτη, όπως έχει διαπιστωθεί από φασματοσκοπικές μεθόδους (φασματοσκοπία Raman). Ο όρος μαύρος άνθρακας χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει ότι αυτό το τμήμα της αιθάλης είναι υπεύθυνο για την απορρόφηση ακτινοβολίας στην περιοχή του ορατού. Ένα οργανικό τμήμα το οποίο συνίσταται από ένα μεγάλο αριθμό οργανικών ενώσεων. Οι περισσότερες από τις ενώσεις αυτές είναι διαλυτές στους οργανικούς διαλύτες. Η οργανική ύλη στα ατμοσφαιρικά αερολύματα, εκτός από το πρωτογενώς παραγόμενο αυτό τμήμα, συνίσταται από ένα δευτερογενώς παραγόμενο τμήμα μέσω διεργασιών μετατροπής αερίου σε σωματίδιο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα σχηματισμού οργανικών ενώσεων σωματιδιακής φάσης είναι τα δευτερογενή αερολύματα που σχηματίζονται στην ατμόσφαιρα μέσω φωτοχημικής οξείδωσης πτητικών υδρογονανθράκων. Συνοψίζοντας αυτά που ήδη συναντήσαμε παραπάνω, μπορούμε να πούμε ότι οι κυριότερες ανθρωπογενείς πηγές οργανικής ύλης (και μαύρου άνθρακα) είναι οι ατελείς καύσεις ορυκτών καυσίμων και βιομάζας. Οι κυριότερες φυσικές πηγές οργανικής ύλης είναι οι εκπομπές από τη βλάστηση (οργανικός άνθρακας) και οι φυσικές πυρκαγιές (οργανικός και μαύρος άνθρακας). Οι διεργασίες σχηματισμού των οργανικών ενώσεων κατά τη διαδικασία της καύσης είναι πολύπλοκες και οδηγούν σε σχηματισμό οξειδωμένων πολυμερών υδρογονανθράκων καθώς και σε οργανικές ενώσεις αζώτου. Μιλάμε εδώ για μία μεγάλη ποικιλία ενώσεων η οποία αντιπροσωπεύεται από πολλές τάξεις οργανικών ενώσεων όπως είναι τα κανονικά αλκάνια, τα μη αρωματικά οξέα, οι βενζαλδεΰδες, τα αρωματικά οξέα, οι πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρονονάνθρακες, οι οξυγονωμένοι αρωματικοί υδρογονάνθρακες, τα τριτερπάνια, τα στεράνια (οι δύο τελευταίες τάξεις ενώσεων είναι πολυκυκλικές ενώσεις που υπάρχουν στο πετρέλαιο και εισέρχονται στα καυσαέρια από τα λιπαντικά λάδια). Κύριοι εκπρόσωποι των οργανικών σωματιδίων θεωρούνται οι Πολυκυκλικοί Αρωματικοί Υδρογονάνθρακες ΠΑΥ (Polycyclic Aromatic Hydrocarbons, PAH). Το συνηθέστερα αναφερόμενο παράδειγμα πολυκυκλικού αρωματικού υδρογονάνθρακα είναι το βενζο(α)πυρένιο. Η ένωση αυτή μεταβολίζεται από τον ανθρώπινο οργανισμό και θεωρείται καρκινογόνος: 24

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

Το φαινόμενου του θερμοκηπίου. 3/12/2009 Δρ. Ελένη Γουμενάκη

Το φαινόμενου του θερμοκηπίου. 3/12/2009 Δρ. Ελένη Γουμενάκη Το φαινόμενου του θερμοκηπίου Μέση θερμοκρασία σε παγκόσμια κλίμακα Ατμόσφαιρα ονομάζεται το αέριο τμήμα του πλανήτη, το οποίο τον περιβάλλει και τον ακολουθεί στο σύνολο των κινήσεών του Τα αέρια της

Διαβάστε περισσότερα

η βελτίωση της ποιότητας του αέρα στα κράτη µέλη της ΕΕ και, ως εκ τούτου, η ενεργός προστασία των πολιτών έναντι των κινδύνων για την υγεία που

η βελτίωση της ποιότητας του αέρα στα κράτη µέλη της ΕΕ και, ως εκ τούτου, η ενεργός προστασία των πολιτών έναντι των κινδύνων για την υγεία που Τεχνολογίες ελέγχου των εκποµπών των Συµβατικών Ατµοηλεκτρικών Σταθµών (ΣΑΗΣ) µε καύσιµο άνθρακα ρ. Αντώνιος Τουρλιδάκης Τµ. Μηχανολόγων Μηχανικών, Πανεπιστήµιο υτικής Μακεδονίας Τύποι εκποµπών που εκλύονται

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 2 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Environmental Μεγάλης κλίμακας περιβαλλοντικά προβλήματα Παγκόσμια κλιματική αλλαγή Όξινη βροχή Μείωση στρατοσφαιρικού

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης.

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης. Ατμόσφαιρα Η γη, όπως και ολόκληρο το ηλιακό μας σύστημα, αναπτύχθηκε μέσα από ένα τεράστιο σύννεφο σκόνης και αερίων, πριν από 4,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Τότε η γη, περικλειόταν από ένα αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων. Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων. Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα Ο όρος βαρέα μέταλλα (heavy metals, trace metals, toxic metals, trace elements) χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει τη παρουσία

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

Αθανάσιος Κωστούλας Πνευμονολόγος-Φυματιολόγος

Αθανάσιος Κωστούλας Πνευμονολόγος-Φυματιολόγος Αθανάσιος Κωστούλας Πνευμονολόγος-Φυματιολόγος Η παρουσία στην ατμόσφαιρα αερίων ή σωματιδίων σε συγκεντρώσεις οι οποίες προξενούν βλάβες τόσο στο φυσικό περιβάλλον όσο και στους ζωντανούς οργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1. ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Ατμόσφαιρα είναι το αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Ν + O ΝO+N Μηχανισµός Zel'dovich Ν + O ΝO+O ΝO+H N + OH 4CO + 2ΗΟ + 4ΝΟ 5Ο 6ΗΟ + 4ΝΟ 4HCN + 7ΗΟ 4ΝΗ + CN + H O HCN + OH

Ν + O ΝO+N Μηχανισµός Zel'dovich Ν + O ΝO+O ΝO+H N + OH 4CO + 2ΗΟ + 4ΝΟ 5Ο 6ΗΟ + 4ΝΟ 4HCN + 7ΗΟ 4ΝΗ + CN + H O HCN + OH Τεχνολογίες ελέγχου των εκποµπών των Συµβατικών Ατµοηλεκτρικών Σταθµών (ΣΑΗΣ) µε καύσιµο άνθρακα ρ. Ανανίας Τοµπουλίδης Τµ. Μηχανολόγων Μηχανικών, Πανεπιστήµιο υτικής Μακεδονίας Εκποµπές NO Χ που παράγονται

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου»

Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου» Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου» Επιβλέπουσα καθηγήτρια: κ.τρισεύγενη Γιαννακοπούλου Ονοματεπώνυμο: Πάσχος Απόστολος Α.Μ.: 7515 Εξάμηνο: 1 ο Το φαινόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Aτµόσφαιρα της Γης Ατµόσφαιρα είναι η αεριώδης µάζα η οποία περιβάλλει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών

Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών Ενότητα 3η: Φυσικοχημικές και μηχανικές ιδιότητες εδαφών Τσικριτζής Λάζαρος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων 1. Τι εννοούμε όταν λέμε «η γλώσσα της Χημείας»; Η χημεία είναι μια συμβολική

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διεύθυνση Ενεργειακών, Βιομηχανικών και Χημικών Προϊόντων ΓΧΚ Δρ. Χ. Νακοπούλου Βιογεωχημικοί κύκλοι

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα ακτινοβολίας Εργαλείο κατανόησης κλιματικής αλλαγής

Μοντέλα ακτινοβολίας Εργαλείο κατανόησης κλιματικής αλλαγής Κύκλος διαλέξεων στις επιστήμες του περιβάλλοντος Μοντέλα ακτινοβολίας Εργαλείο κατανόησης κλιματικής αλλαγής Χρήστος Ματσούκας Τμήμα Περιβάλλοντος Τι σχέση έχει η ακτινοβολία με το κλίμα; Ο Ήλιος μας

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Απαρχές Σύμπαντος Ύλη - Ενέργεια E = mc 2 Θεμελιώδεις καταστάσεις ύλης Στερεά Υγρή Αέριος Χημικές μορφές ύλης Χημικά στοιχεία Χημικές ενώσεις Χημικά στοιχεία 92 στη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογία-Κλιματολογία. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογία-Κλιματολογία. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 7. ΤΟ ΝΕΡΟ ΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογία-Κλιματολογία. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1 7. ΤΟ ΝΕΡΟ ΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πιλοτική Μελέτη. Ατμοσφαιρικής. Ρύπανσης στον Δήμο της Ελευσίνας. Εργαστήριο Μελέτης. Ατμοσφαιρικής. Ρύπανσης

Πιλοτική Μελέτη. Ατμοσφαιρικής. Ρύπανσης στον Δήμο της Ελευσίνας. Εργαστήριο Μελέτης. Ατμοσφαιρικής. Ρύπανσης Πιλοτική Μελέτη Εργαστήριο Μελέτης Ατμοσφαιρικής Ρύπανσης Ατμοσφαιρικής Ρύπανσης στον Δήμο της Ελευσίνας Πανδής Σπύρος Καλτσονούδης Χρήστος Φλώρου Καλλιόπη Σταθμοί Μετρήσεων Δημοτικό parking 2012-2013

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη µεταλλικών ιχνηθετών στα αιωρούµενα σωµατίδια για την εκτίµηση των πηγών ατµοσφαιρικής ρύπανσης

Μελέτη µεταλλικών ιχνηθετών στα αιωρούµενα σωµατίδια για την εκτίµηση των πηγών ατµοσφαιρικής ρύπανσης Μελέτη µεταλλικών ιχνηθετών στα αιωρούµενα σωµατίδια για την εκτίµηση των πηγών ατµοσφαιρικής ρύπανσης Αγγελική Καρανάσιου Χηµικός Τριµελής Επιτροπή Π.Α. Σίσκος: Καθηγητής Τµήµατος Χηµείας Μ. Σκούλλος:

Διαβάστε περισσότερα

Ατμοσφαιρική Ρύπανση

Ατμοσφαιρική Ρύπανση Ατμοσφαιρική Ρύπανση Τι είναι ατμοσφαιρική ρύπανση; Ατμοσφαιρική ρύπανση είναι η εισαγωγή στον αέρα χημικών, αιωρούμενων στερεών ή οργανισμών που προκαλούν προβλήματα υγείας στους ανθρώπους ή σε άλλους

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Διαπνοή είναι η: Α.

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην αεριοποίηση βιομάζας

Εισαγωγή στην αεριοποίηση βιομάζας ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΧΗΜΙΚΩΝ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ & ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΟΡΩΝ Κεντρικό: 6 ο χλμ. oδού Χαριλάου-Θέρμης Τ.Θ. 60361 570 01 Θέρμη, Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-498100 Fax: 2310-498180

Διαβάστε περισσότερα

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΛΠΟ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ. Μ.Δασενάκης ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΛΠΟ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ. Μ.Δασενάκης ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ, ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΗΜΕΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΛΠΟ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ Μ.Δασενάκης ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ Ο ΣΑΡΩΝΙΚΟΣ ΚΟΛΠΟΣ Επιφάνεια: 2600 km 2 Μέγιστο βάθος: 450 m

Διαβάστε περισσότερα

1. Σύντοµα Ιστορικά Στοιχεία

1. Σύντοµα Ιστορικά Στοιχεία ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ ηµήτρη Μελά Τµήµα Φυσικής Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης 1. Σύντοµα Ιστορικά Στοιχεία Η περιβαλλοντική ρύπανση δεν είναι νέο φαινόµενο. Ένας από τους λόγους που ανάγκαζαν τις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ενότητα 12: Βιομηχανική ρύπανση- Υγρά βιομηχανικά απόβλητα και διάθεση αυτών (Μέρος 1 ο ) Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Τι ορίζουμε ως «βιομάζα» Ως βιομάζα ορίζεται η ύλη που έχει βιολογική (οργανική) προέλευση. Πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Σοφοκλής Λογιάδης Τι ειναι ρυπανση του νερου -ορισμος Το νερό είναι η πηγή ζωής στον πλανήτη μας. Περίπου το 70% της επιφάνειας του σκεπάζεται με νερό. Από το συνολικό διαθέσιμο νερό

Διαβάστε περισσότερα

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Α) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΑΛΛΑ Στοιχείο Σύμβολο Σθένος Νάτριο Να 1 Κάλιο Κ 1 Μαγνήσιο Mg 2 Ασβέστιο Ca 2 Σίδηρος Fe 2 ή 3 Χαλκός Cu 2 Ψευδάργυρος Zn 2 Λίθιο Li 1 Άργυρος

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα καυσίμου σελ.1

Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Περιγραφές της σύστασης καύσιμης βιομάζας Η βιομάζα που χρησιμοποιείται σε ενεργειακές εφαρμογές μπορεί να προέρχεται εν γένει από δέντρα ή θάμνους (ξυλώδης ή λιγνο-κυτταρινούχος

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Α.1 Το φαινόµενο του θερµοκηπίου. του (Agriculture and climate, Eurostat).

Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Α.1 Το φαινόµενο του θερµοκηπίου. του (Agriculture and climate, Eurostat). Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Α.1 Το φαινόµενο του θερµοκηπίου Ένα από τα µεγαλύτερα περιβαλλοντικά προβλήµατα που αντιµετωπίζει η ανθρωπότητα και για το οποίο γίνεται προσπάθεια επίλυσης είναι το φαινόµενο του θερµοκηπίου.

Διαβάστε περισσότερα

Η θερμική υπέρυθρη εκπομπή της Γης

Η θερμική υπέρυθρη εκπομπή της Γης Η θερμική υπέρυθρη εκπομπή της Γης Δορυφορικές μετρήσεις στο IR. Θεωρητική θεώρηση της τηλεπισκόπισης της εκπομπήςτηςγήινηςακτινοβολίαςαπό δορυφορικές πλατφόρμες. Μοντέλα διάδοσης της υπέρυθρης ακτινοβολίας

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΑΕΡΑ ΣΕ ΚΤΗΡΙΑ

ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΑΕΡΑ ΣΕ ΚΤΗΡΙΑ ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΑΕΡΑ ΣΕ ΚΤΗΡΙΑ Έλεγχος Ποιότητας Υλικών ΛΕΙΒΑΔΑΡΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΡΑΓΚΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΑΘΗΝΑ 2007 ΕΙΣΑΓΩΓΗ O σύγχρονος τρόπος ζωής επιβάλλει σε πολλούς ανθρώπους να περνούν τουλάχιστον

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση των μηχανισμών των οξειδοαναγωγικών δράσεων. Θεωρητικό Μέρος Οξείδωση ονομάζεται κάθε αντίδραση κατά την οποία συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Αποβλήτων

Διαχείριση Αποβλήτων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Διαχείριση Αποβλήτων Ενότητα 11 : Βιομηχανικά Στερεά και Υγρά Απόβλητα Δρ. Σταυρούλα Τσιτσιφλή Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗΣ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ. Δεκέμβριος 2012

ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗΣ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ. Δεκέμβριος 2012 Σελίδα1 ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗΣ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Δεκέμβριος 2012 Τα τελευταία δύο χρόνια οι επιστήμονες παρατηρούν στα μεγάλα αστικά κέντρα ότι η στροφή στη φθηνότερη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΙΔΗΡΟΥΧΑ & ΚΛΑΣΤΙΚΑ ΙΖΗΜΑΤΟΓΕΝΗ ΙΖΗΜΑΤΑ. Αριάδνη Αργυράκη

ΣΙΔΗΡΟΥΧΑ & ΚΛΑΣΤΙΚΑ ΙΖΗΜΑΤΟΓΕΝΗ ΙΖΗΜΑΤΑ. Αριάδνη Αργυράκη 1 ΣΙΔΗΡΟΥΧΑ & ΚΛΑΣΤΙΚΑ ΙΖΗΜΑΤΟΓΕΝΗ ΙΖΗΜΑΤΑ Αριάδνη Αργυράκη Περιεχόμενα 2 Χαρακτηριστικά και ορυκτολογία σιδηρούχων ιζημάτων Διεργασίες FeR και SR Ταινιωτοί σιδηρούχοι σχηματισμοί (BIF) Λεπτόκοκκα κλαστικά

Διαβάστε περισσότερα

Συνοπτική Θεωρία Χημείας Α Λυκείου. Χημικές αντιδράσεις. Πολύπλοκες

Συνοπτική Θεωρία Χημείας Α Λυκείου. Χημικές αντιδράσεις. Πολύπλοκες 1 Web page: www.ma8eno.gr e-mail: vrentzou@ma8eno.gr Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno.gr Συνοπτική Θεωρία Χημείας Α Λυκείου Χημικές Αντιδράσεις Χημικές αντιδράσεις Οξειδοαναγωγικές

Διαβάστε περισσότερα

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης ΡΥΠΑΝΣΗ 91 είναι η άμεση ή έμμεση διοχέτευση από τον άνθρωπο στο υδάτινο περιβάλλον ύλης ή ενέργειας με επιβλαβή αποτελέσματα για τους οργανισμούς ( ο ορισμός της ρύπανσης από τον ΟΗΕ ) Ρύποι Φυσικοί (εκρήξεις

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

2.7 Χημική αντίδραση

2.7 Χημική αντίδραση 1 2.7 Χημική αντίδραση Ερωτήσεις θεωρίας με απάντηση 7-1. Τι ονομάζουμε φαινόμενο στη Φυσική και στη Χημεία; Φαινόμενο είναι η μεταβολή 7-2. Τι ονομάζουμε φυσικά φαινόμενα ή φυσικές μεταβολές; Είναι οι

Διαβάστε περισσότερα

Ηόξινη βροχή και οι επιπτώσεις της στον άνθρωπο και στο οικοσύστημα

Ηόξινη βροχή και οι επιπτώσεις της στον άνθρωπο και στο οικοσύστημα Ηόξινη βροχή και οι επιπτώσεις της στον άνθρωπο και στο οικοσύστημα Χαλβατζής Σταμάτιος Α.Μ. 7387 Μάθημα Οικολογίας 1 ο εξάμηνο Ορισμός H όρος όξινη βροχή αναφέρεταιστηνπαρουσίασεαυτήνόξινωνδιαλυμένων

Διαβάστε περισσότερα

Κων/νος Ι. Δελήμπασης, Χημικός Μηχανικός

Κων/νος Ι. Δελήμπασης, Χημικός Μηχανικός Αέρια ρύπανση: Θεσμικό πλαίσιο, πηγές & υφιστάμενη κατάσταση στην ευρύτερη περιοχή της Λάρισας Κων/νος Ι. Δελήμπασης, Χημικός Μηχανικός ΤΕΕ τμ. Κεντρ. & Δυτ. Θεσσαλίας, Μ.Ε. Περιβάλλοντος & Αειφορίας ΙΟΥΝΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί ρύποι H χλωρίδα της γης (µεγαλύτερη φυσική πηγή εκποµπής αερίων ρύπων ) Τα δέντρα και τα φυτά µέσω της φωτοσύνθεσης Ανθρώπινες ραστηριότητες

Φυσικοί ρύποι H χλωρίδα της γης (µεγαλύτερη φυσική πηγή εκποµπής αερίων ρύπων ) Τα δέντρα και τα φυτά µέσω της φωτοσύνθεσης Ανθρώπινες ραστηριότητες Ατµοσφαιρική ρύπανση Μαρή Νεαμονίτης Παλαιολόγου Παπαβασιλείου Ορισµός Ανεπιθύµητη αλλαγή στα φυσικά, χηµικά και βιολογικά χαρακτηριστικά του αέρα ζηµιογόνος για όλους τους οργανισµούς Πώς προκαλείται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α.1 έως Α.5 να γράψετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση δίπλα στον αριθμό της ερώτησης.

Διαβάστε περισσότερα

Επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία λόγω της καύσης των καλαμιών. Σταυρούλα Μπουσμουκίλια Δ/ντρια Β Πνευμονολογικής κλινικής Γ.Ν.

Επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία λόγω της καύσης των καλαμιών. Σταυρούλα Μπουσμουκίλια Δ/ντρια Β Πνευμονολογικής κλινικής Γ.Ν. Επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία λόγω της καύσης των καλαμιών Σταυρούλα Μπουσμουκίλια Δ/ντρια Β Πνευμονολογικής κλινικής Γ.Ν.Καβάλας Τι είναι η καύση Καύση είναι η αντίδραση ενός ατόμου ή μορίου με

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ 1. Εισαγωγή. Η ενέργεια, όπως είναι γνωστό από τη φυσική, διαδίδεται με τρεις τρόπους: Α) δι' αγωγής Β) δια μεταφοράς Γ) δι'ακτινοβολίας Ο τελευταίος τρόπος διάδοσης

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγητής: Αλέξανδρος Παπαγιάννης Αναπληρωτής Καθηγητής ΕΜΠ Εργαστήριο Τηλεπισκόπησης Laser apdlidar@central.ntua.gr

Εισηγητής: Αλέξανδρος Παπαγιάννης Αναπληρωτής Καθηγητής ΕΜΠ Εργαστήριο Τηλεπισκόπησης Laser apdlidar@central.ntua.gr Η Ατμοσφαιρική Ρύπανση στο Λεκανοπέδιο Αθηνών Εισηγητής: Αλέξανδρος Παπαγιάννης Αναπληρωτής Καθηγητής ΕΜΠ Εργαστήριο Τηλεπισκόπησης Laser apdlidar@central.ntua.gr Περιεχόμενα Βασικοί αέριοι ρύποι Ανθρώπινη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Εξοικονομήσεις Κόστους με τη χρήση της Γκάμας AddHX Προσθέτων Καυσίμων Βαρέως Μαζούτ

ΤΕΧΝΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Εξοικονομήσεις Κόστους με τη χρήση της Γκάμας AddHX Προσθέτων Καυσίμων Βαρέως Μαζούτ ΤΕΧΝΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ Εξοικονομήσεις Κόστους με τη χρήση της Γκάμας AddHX Προσθέτων Καυσίμων Βαρέως Μαζούτ Κατά τη λειτουργία ενός καυστήρα, υπάρχουν πολλές δαπάνες. Κάποιες από αυτές τις δαπάνες θα μπορούσαν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Α1. Το

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία Σκοποί ενότητας Κατανόηση του φαινομένου της ιοντικής ανταλλαγής Περιεχόμενα ενότητας 1) Ρόφηση 2) Απορρόφηση

Διαβάστε περισσότερα

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών 30-12-2014 EVA PAPASTERGIADOU Ανακύκλωση των Θρεπτικών είναι η χρησιμοποίηση, ο μετασχηματισμός, η διακίνηση & η επαναχρησιμοποίηση των θρεπτικών στοιχείων στα οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα Αιωρήματα & Γαλακτώματα Εαρινό εξάμηνο Ακ. Έτους 2014-15 Μάθημα 2ο 25 February 2015 Αιωρήματα Γαλακτώματα 1 Παρασκευή αιωρημάτων Οι μέθοδοι παρασκευής αιωρημάτων κατατάσσονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ 1 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 Εισαγωγή Πλαίσιο Περιβαλλοντικής Γεωχημείας Στοιχεία βιογεωχημείας Μονάδες σύστασης διαλυμάτων/ μετατροπές ΠΛΑΙΣΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2.ΣΤΟΙΧΕΙΑΡΥΠΑΝΣΗΣ 2.1 ΠΑΘΟΦΟΝΟΙ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ 2.1.1 ΒΑΚΤΗΡΙΑ 2.1.2 ΙΟΙ 2.1.3 ΠΡΩΤΟΖΩΑ 2.2 ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΔΙΑΛΥΤΕΣ ΣΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε.

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Η ένταση της Θερμικής νησίδας στον κόσμο είναι πολύ υψηλή Ένταση της θερμικής νησίδας κυμαίνεται μεταξύ 1-10 o

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση αποµάκρυνσης ρύπων

Αξιολόγηση αποµάκρυνσης ρύπων Αξιολόγηση αποµάκρυνσης ρύπων ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Columbia Water Purification System (διπλό σύστηµα) Στους παρακάτω πίνακες δίνονται τα αποτελέσµατα των δοκιµών αποµάκρυνσης ρύπων: Columbia Water

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να επισημαίνουμε τη θέση των μετάλλων στον περιοδικό πίνακα των στοιχείων. Να αναφέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ. Αριάδνη Αργυράκη

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ. Αριάδνη Αργυράκη 1 ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ Αριάδνη Αργυράκη Περιεχόμενα 2 1. Σύσταση του θαλάσσιου νερού και παράγοντες ελέγχου συγκέντρωσης στοιχείων 2. Συντηρητικά, ανακυκλώσιμα (θρεπτικά), προσροφημένα

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση ανακλασιμότητας φίλτρων αιωρουμένων σωματιδίων (PM 10 /PM 2,5 ) στην ατμόσφαιρα της Αθήνας

Μέτρηση ανακλασιμότητας φίλτρων αιωρουμένων σωματιδίων (PM 10 /PM 2,5 ) στην ατμόσφαιρα της Αθήνας ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Δ.Π.Μ.Σ. «ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ» Μέτρηση ανακλασιμότητας

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 1 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Οι στόχοι του μαθήματος Η συνειδητοποίηση των περιβαλλοντικών προοπτικών για την τεχνολογική δραστηριότητα Ευαισθητοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 ΘΕΜΑ 1 Ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1) Το άτοµο του καλίου (Κ) έχει µαζικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ είναι οι παραγωγικές δυνάμεις ή το αποτέλεσμα των παραγωγικών δυνάμεων που υπάρχουν και δρουν στο φυσικό περιβάλλον και που για τον σημερινό άνθρωπο μπορούν,

Διαβάστε περισσότερα

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου)

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 8 Η ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ 1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 2. Καταστάσεις του νερού : το νερό είναι η μοναδική ουσία στη γη που βρίσκεται στη φύση και με τις τρεις μορφές τις (υγρή στερεά

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Χημική αποσάθρωση Διάσπαση και εξαλλοίωση υλικών κοντά στην επιφάνεια της γης Σχηματισμός προϊόντων κοντά σε κατάσταση χημικής ισορροπίας με την ατμόσφαιρα,

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος ΠΡΑΞΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ «Πρόγραμμα Ανάπτυξης Βιομηχανικής Έρευνας και Τεχνολογίας (ΠΑΒΕΤ) 2013» Δευτέρα 25 Μαΐου, 2015 Ημερίδα - Κ.Ε.Δ.Ε.Α. Θεσσαλονίκη Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου;

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Δημ. Αλιφραγκής Καθηγητής Εργαστήριο Δασικής Εδαφολογίας ΑΠΘ Αύξηση του ρυθμού δέσμευσης του διοξειδίου του άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το

Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το κρεας, γίνεται και χρήση άλλων αλατων όπως νιτρικών και νιτρωδών.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΧΕΙΜΕΡΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΧΕΙΜΕΡΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΧΕΙΜΕΡΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ Κ. Φλώρου, Χ. Καλτσονούδης, Δ. Παπαναστασίου, Ε. Λούβαρης, Σ.Ν. Πανδής Τμήμα Χημικών Μηχανικών, Πανεπιστήμιο Πατρών, 26504,

Διαβάστε περισσότερα

Συγκριτική ανάλυση ατμοσφαιρικής ρύπανσης σε αστικές περιοχές Διαχρονική εξέλιξη

Συγκριτική ανάλυση ατμοσφαιρικής ρύπανσης σε αστικές περιοχές Διαχρονική εξέλιξη 1η Ημερίδα Εταιρείας Δημόσιας και Περιβαλλοντικής Υγιεινής 11 Ιουνίου 2010, Λάρισα Συγκριτική ανάλυση ατμοσφαιρικής ρύπανσης σε αστικές περιοχές Διαχρονική εξέλιξη Τσιρόπουλος Νικ. Αναπληρωτής Καθηγητής,

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΤΟΥ ΓΥΑΛΙΟΥ Eνδογενείς και εξωγενείς. Eνδογενείς: Η σύσταση του γυαλιού. Υλικά που σχηµατίζουν το δίκτυο του γυάλινου υλικού. ιοξείδιο του πυριτίου

Διαβάστε περισσότερα

Είναι μια καταγραφή/υπολογισμός των ποσοτήτων

Είναι μια καταγραφή/υπολογισμός των ποσοτήτων Απογραφές Εκπομπών: α) Γενικά, β) Ειδικά για τις ανάγκες απογραφής CO 2 σε αστική περιοχή Θεόδωρος Ζαχαριάδης Τμήμα Επιστήμης & Τεχνολογίας Περιβάλλοντος Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου τηλ. 25 002304,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 o ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΚΥΡΙΩΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΩΝ ΡΥΠΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 o ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΚΥΡΙΩΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΩΝ ΡΥΠΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 o ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΚΥΡΙΩΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΩΝ ΡΥΠΩΝ Εισαγωγή Σε αυτό το κεφάλαιο γίνεται παρουσίαση των δεδοµένων που χρησιµοποιήθηκαν στην εργασία καθώς και των κύριων ποιοτικών χαρακτηριστικών των

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Ταξινόμηση της ύλης

1.5 Ταξινόμηση της ύλης 1.5 Ταξινόμηση της ύλης Θεωρία 5.1. Πως ταξινομείται η ύλη; Η ύλη ταξινομείται σε καθαρές ή καθορισμένες ουσίες και μίγματα. Τα μίγματα ταξινομούνται σε ομογενή και ετερογενή. Οι καθορισμένες ουσίες ταξινομούνται

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων

Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Β. ΜΕΤΑΘΕΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Στις αντιδράσεις αυτές οι αριθμοί οξείδωσης όλων των στοιχείων που μετέχουν στην αντίδραση παραμένουν σταθεροί. Τέτοιες αντιδράσεις είναι οι: 1.

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΣΥΣΤΑΣΗ ΞΥΛΟΥ ΣΕ ΔΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος...17 Εισαγωγή...19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Προσπάθεια Ανάπτυξης με Σεβασμό στο Περιβάλλον 1.1 Εισαγωγή...29 1.2 Μηδενική Ανάπτυξη ή Βιομηχανία της Αντιρρύπανσης;...30 1.3 Η Σημερινή Κατάσταση...32

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ο. Εντεροκοκκοι Pseudomonas aeruginosa Αριθμός αποικιών σε 37 C. Πίνακας 1:Μικροβιολογικές παράμετροι. Ακρυλαμίδιο Αντιμώνιο

Κεφάλαιο 1 ο. Εντεροκοκκοι Pseudomonas aeruginosa Αριθμός αποικιών σε 37 C. Πίνακας 1:Μικροβιολογικές παράμετροι. Ακρυλαμίδιο Αντιμώνιο Κεφάλαιο 1 ο 1.Τεχνολογία-2.Πόσιμο νερό Πόσιμο νερό ορίζεται το νερό που προορίζεται για ανθρώπινη κατανάλωση.αυτό μπορεί να είναι στην φυσική του κατάσταση είτε να προέρχεται από επεξεργασία ανεξάρτητα

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα