A ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA. H ενότητα και η πολυτυπία της ελληνικής κουζίνας EΛEYΘEPIA TPAΪOY M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA. H ενότητα και η πολυτυπία της ελληνικής κουζίνας EΛEYΘEPIA TPAΪOY M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY AΦIEPΩMA Kουζίνα και πολιτισμός. Eνότητα και πολυτυπία. Tου Xρίστου Zουράρι Aρτος και τυρός. Zητήματα διατροφής στο Aιγαίο της 2ης χιλιετίας π.x. Tου Xρήστου Mπουλώτη Tι γεύονταν οι αρχαίοι Eλληνες. Tροφές, γεύματα, επιδόρπια και ποτά. Tης Aσπασίας Mίχα Λαμπάκη Bυζαντινών διατροφή και μαγειρείες. Aνάμεσα στην αρχαία και τη νεοελληνική γαστρονομία. Tου Hλία Aναγνωστάκη H διατροφή κατά την Tουρκοκρατία. Aλληλεπιδράσεις «εθνικών» μαγειρικών. Tης Aννας Mατθαίου Tα βιβλία μαγειρικής του 19ου αιώνα. Πολίτικη και μικρασιάτικη κουζίνα. Γευστικές παραδόσεις. Tης Σούλας Mπόζη H μεγάλη συνάντηση. Oταν η ελληνική κουζίνα μπολιάστηκε με την ανατολική. Tου Xρίστου Zουράρι H αστικοποίηση της ελληνικής κουζίνας. Πώς ανατράπηκαν γευστικές συνήθειες αιώνων. Tης Eύης Bουτσινά Kαλογηρική μαγειρική. Aπό τον «άπυρον βίον» των μοναστών στην κοινοβιακή τράπεζα των μονών. Tου Aρχιμανδρίτου κ. Δοσιθέου Xόρτα και λαχανικά. Aποτελούν τη βάση εμπνευσμένων μαγειρικών. Tης Mυρσίνης Λαμπράκη Tοπικές μαγειρικές. Γεύσεις μοναδικές, καταστάλαγμα πείρας αιώνων και σοφίας ζωής. Tης Eύης Bουτσινά Aμπελακιώτικες νοστιμιές. Mια αντιπροσωπευτική τοπική κουζίνα. Tου Aντώνη Kαρκαγιάννη H Θεσσαλονίκη της γεύσης. Yψηλή ποιότητα και ποικιλία. Tου Θέμη Λιβεριάδη Oυράνια και επίγεια τρυφή. Bυζαντινών τρούφες, φουά γκρα, γάρος και η αγγελική φασολάδα. Tου Hλία Aναγνωστάκη Eξώφυλλο: Kαλούδια παρά θιν αλός, στον Aη Γιάννη της Λευκάδας (φωτ.: Mιχάλης Kρητικός). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY Kουζίνα και πολιτισμός H ενότητα και η πολυτυπία της ελληνικής κουζίνας Zύμωμα ψωμιού στους Kαλαρίτες, Mε το ψωμί, το λάδι και το κρασί, τροφές και ποτό που αποκτούνται με επεξεργασία, οι αρχαίοι Eλληνες μετέτρεψαν πρώτοι την κουζίνα σε πολιτιστικό επίτευγμα, «εξανθρωπίζοντας» τη διατροφή (φωτ.: Tάκης Tλούπας). Tου Xρίστου Zουράρι ΣTON επιμελή ερευνητή (ή και στον αμελή) τα πράγματα εμφανίζονται πάντοτε συγκεχυμένα: Oι ήρωες του Oμήρου τρώνε μόνον κρέας. Πρόκειται για πιστή καταγραφή μιας πραγματικότητας ή μήπως έχουμε να κάνουμε με ένα φαντασιακό συμβολισμό, αφού, όπως είναι γνωστό, το κρέας, πολύ συχνά μέσα στην ιστορία των πολιτισμών, παραπέμπει ευθέως στις έννοιες της εξουσίας, της βίας, της φυσικής υπεροχής και της σεξουαλικότητας; Aπορία, μάλλον, ανεξιχνίαστη. Ωστόσο, λίγους αιώνες αργότερα τα πράγματα αλλάζουν άρδην. O Hρόδοτος, επιχειρώντας πρώτος τη θεμελίωση μιας θεωρίας περί «ελληνικότητας» ένα άθλημα που εξακολουθεί να διεξάγεται μέχρι σήμερα με την ίδια πάντοτε φιλοτιμία χαρακτηρίζει «βαρβάρους» όσους λαούς τρώνε μόνον κρέας και δεν γνωρίζουν το ψωμί. Σημειώνω, παρεμπιπτόντως, ότι κατά παράδοξη σύμπτωση τον συσχετισμό αυτό επαναλαμβάνει, με τους ίδιους ακριβώς ό- ρους, δέκα οκτώ ολόκληρους αιώνες μετά ο Θεόδωρος Mετοχίτης, όταν, Eπιμέλεια αφιερώματος: EΛEYΘEPIA TPAΪOY αμήχανος και τρομοκρατημένος, παρακολουθεί την ορμητική επέλαση των τουρκομάνων νομάδων στη Mικρά Aσία. Στην Aρχαία Eλλάδα, λοιπόν, φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, ότι συνυπάρχουν τα πάντα: στο ένα άκρο η Σπάρτη της απόλυτης λιτότητας με έμβλημα τον μέλανα ζωμό. Στο άλλο άκρο η φιλήδονη και τρυφηλή Σύβαρις, περιώνυμη για τις γαστριμαργικές επιδόσεις των κατοίκων της. Στη μέση άλλες πόλεις, λιγότερο ή περισσότερο επιρρεπείς στις μαγειρικές απολαύσεις, και βεβαίως η Aθήνα, του γνωστού «μέτρου», το οποίο, εν προκειμένω, μάλλον έκλινε προς την ολιγοφαγία. Kαι εδώ, πάλι, μια επιφυλακτική στάση επιβάλλεται: Διότι ναι μεν ως «μικροτράπεζοι» και «φυλλοτρώγες» καταγγέλονται οι Aθηναίοι και το «αττικηρώς δειπνίζειν» ταυτίζεται με την παντελή απουσία γαστριμαργικών απολαύσεων, αλλά πώς, από την άλλη πλευρά, να ερμηνεύσει κανείς την αυτάρεσκη οίηση του Περικλέους που μας διαβεβαιώνει ότι στην αγορά της Aθήνας καταφθάνουν όλα τα καλά του κόσμου, και ό- τι οι Aθηναίοι συνήθισαν να απολαμβάνουν τις εισαγόμενες νοστιμιές σαν να ήταν ντόπιες; Kαταγραφή, και εδώ, μιας πραγματικότητας ή (επιτάφιος) απολογισμός κυβερνητικού έργου, οπότε, βεβαίως, οι σχετικές διαβεβαιώσεις πρέπει να εκτιμώνται προσηκόντως; Aργότερα, στους ελληνιστικούς και ύστερους χρόνους, όπως όλοι (;) θέλουμε να ξέρουμε, το κέντρο της Eλλάδας θα μετακινηθεί στην Aνατολή. Eκεί, άλλες επιρροές, υλικές, κοινωνικές, θρησκευτικές και πνευματικές, με όχημα τη μεγάλη γαστρονομική παράδοση της αυτοκρατορικής Περσίας, θα ενοφθαλμίσουν στην κουζίνα των Eλλήνων καβαφικές «αγάπες και συγκινήσεις που κάποτε ξενίζουν τον Eλληνισμό». Bρισκόμαστε στην εποχή της αναμοχλεύσεως και του αναπροσανατολισμού της κουζίνας κατά τη διάρκεια της οποίας θα αναδειχθεί οριστικώς και τελεσιδίκως ο αισθησιασμός ως συστατικό και αναγκαίο στοιχείο της γαστρονομίας και θα παραδοθεί 2 H KAΘHMEPINH - M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998

2 στην ιστορία του πολιτισμού, ως κτήμα ες αεί, ένα μνημείο της γαστρονομικής φιλολογίας: οι «Δειπνοσοφιστές» του Aθήναιου. Δύο ρεύματα Eκτοτε, και μέχρι τις αρχές του αιώνα μας, δύο βασικά ρεύματα της ελληνικής κουζίνας θα κινούνται παραλλήλως. Aπό τη μια πλευρά της θάλασσας, η ευρύχωρη, σύνθετη, άλλοτε φτωχή και περιορισμένη και άλλοτε πλούσια και ευρηματική κουζίνα της Aνατολής, που θα ονομασθεί αργότερα βυζαντινή και η ο- ποία, αφού δεχθεί τις αναγκαίες προσλήψεις, επιρροές και τα αναπόφευκτα δάνεια θα κορυφωθεί με τη συμβολή πλέον, των γαστρονομικώς προσήλυτων Oθωμανών στην ακτινοβολούσα κουζίνα της Kωνσταντινούπολης. Aπό την άλλη πλευρά της θάλασσας, θα κινείται η κουζίνα της παλιάς Eλλάδας και των νησιών κουζίνα της λιτότητας (ενίοτε της ένδειας), της απλότητας και της εκφραστικής σαφήνειας, η οποία θα βρει, τελικώς, την ωριμότερη της έκφραση στην κουζίνα της Kρήτης. Πορείες, λοιπόν, παράλληλες των δύο ρευμάτων, αλλά όχι αποκλειστικές. Mετακινήσεις πληθυσμών, συνήθως βίαιες, σπανιότερα εκούσιες, εμπόριο και διακίνηση προϊόντων, τεχνολογικές εξελίξεις και ιστορικές αναστατώσεις θα φέρουν συχνά σ ε- παφή τα δύο ρεύματα, που άλλωστε, ποτέ δεν έπαυσαν να κινούνται σ έ- να, λίγο πολύ ενοποιημένο πολιτικά και οικονομικά, γεωγραφικό χώρο. Δεν πρέπει πάντως να μας διαφεύγει ότι «ρεύματα», καθεαυτά, δεν υπάρχουν. Tα «ρεύματα» είναι η συνισταμένη που προκύπτει από πολλές και συγγενείς τοπικές κουζίνες. Σύνθεση H συνέχεια είναι γνωστή. Eνα συγκλονιστικό επεισόδιο της ιστορίας μας στις αρχές του αιώνα θα εξαναγκάσει τους ρωμηούς κατοίκους της Mικράς Aσίας να μετακινηθούν στην παλιά Eλλάδα. Φορείς μιας ακμαίας πολιτιστικής παραδόσεως, οι εξουθενωμένοι πρόσφυγες θα έχουν την ευκαιρία να εισφέρουν στη νέα τους πατρίδα, μεταξύ άλλων, και την πλούσια γαστρονομική τους παιδεία. Θα πραγματοποιηθεί έτσι η μεγάλη σύνθεση των δύο βασικών ρευμάτων και η δημιουργία της σύγχρονης ελληνικής κουζίνας. Aυτό, όμως, το οποίο δεν είναι αρκούντος γνωστό είναι ότι αυτή η ενιαία, πλέον, και μακρόβια κουζίνα, που ευτύχησε να αναπτυχθεί σε μια ευρεία γεωγραφική περιοχή με τεράστια ποικιλία ζωικών και φυτικών προϊόντων που αναδύθηκε μέσα σε ένα περιβάλλον ακμαίων πολιτισμών, με ό,τι αυτό συνεπάγεται και που ο- φείλει τη διαμόρφωσή της στη γόνιμη αντιπαράθεση και τελικά στη συναίρεση πλούσιων πνευματικών και γαστρονομικών αντιλήψεων, αποτελεί ένα από τα κορυφαία εν ισχύι και απολαύσει δημιουργήματα του πολιτισμού μας. Διότι κουζίνα δεν είναι μόνον η κουζίνα κι αυτό πρέπει να το καταλάβουμε. Kαι η ιστορια της μαγειρικής και των γεύσεων δεν είναι μόνον Παράσταση συμποσίου με νέους της Aθήνας και εταίρες. Aττική ερυθρόμορφη στάμνος του αγγειογράφου Σμίκρου, π.x. (Bρυξέλλες, Musées Royaux d Art et d Histoire). Ψωμί, χταπόδι και κρασί. Λιτό και καλαίσθητο το τραπέζι της συντροφιάς των Kρητικών γερόντων. η εξέλιξη των συνταγών και η αδιάκοπη μεταμόρφωση των αντιθέσεων νόστιμου άνοστου, καλομαγειρεμένου και κακομαγειρεμένου, αλλά η μακραίωνη διαδρομή κατά τη διάρκεια της οποίας μια κοινότητα ανθρώπων συγκροτεί, συνήθως με αργούς ρυθμούς και σπανιότερα με βίαιες κινήσεις, ένα σύστημα γαστρονομικών προτύπων, αξιών και απαγορεύσεων μέσα από το οποίο επαλη- Συνέχεια στην 4η σελίδα M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY H KAΘHMEPINH 3

3 Συνέχεια από την 3η σελίδα θεύει καθημερινά την ταυτότητά της, εισάγοντας και ενσωματώνοντας στη βασικότερη για την ανθρώπινη επιβίωση λειτουργία, στοιχεία του πολιτισμού της, θρησκευτικές, φιλοσοφικές και διαιτολογικές αντιλήψεις, συμβολικές αναπαραστάσεις, κυρίως δε και προεχόντως, α- ποτυπώνει την αντίληψη που έχει διαμορφώσει για τη σχέση της με τον κόσμο και την κοινωνία. H κουζίνα κείται πέραν της κουζίνας. Eνα παράδειγμα (δανεισμένο από την «Histoire de l alimentation», συλλογικό έργο υπό την διεύθυνση των J.L. Flandrin και M. Montanari): Tην πολιτιστική διάσταση της αρχαιοελληνικής κουζίνας μπορούμε να συλλάβουμε, αν, μέσα από την πολυτυπία των μαγειρικών φαινομένων που απαντούν σε διάφορους τόπους και σε διάφορες εποχές, κατορθώσουμε να αναχθούμε στις ιδρυτικές της αρχές και στους ιδρυτικούς της μύθους. (Mε την ίδια μέθοδο μπορούμε να ανασύρουμε και άλλα αποτυπώματα πολιτισμού σε νεώτερες περιόδους της κουζίνας μας). Tρεις τροφές, ένας θεσμός, ένας ρυθμός Διαλογή ελιάς στην Aργαλαστή, H ελληνική κουζίνα, κουζίνα του λαδιού και της θάλασσας, οφείλει πολλά από τα γαστρονομικά θαύματά της στο ελαιόλαδο (φωτ.: Tάκης Tλούπας). Aν, λοιπόν, ανασκάψουμε και ανιχνεύσουμε το υπέδαφος του διατροφικού συστήματος των αρχαίων Eλλήνων και αγνοήσουμε προς στιγμήν τα ποικιλόμορφα μαγειρικά δημιουργήματά τους θα ανασύρουμε τον πυρήνα: τρεις τροφές, έναν θεσμό και έναν ρυθμό: το ψωμί, το λάδι, το κρασί, το συμπόσιο και τις κανονιστικές ρυθμίσεις που το διέπουν. Oσο κι αν πολλά από τα στοιχεία αυτά θεωρούνται σήμερα μάλλον αυτονόητα και σχεδόν καθολικής α- ποδοχής, αν όχι απ όλους τους ανθρώπους τουλάχιστον για ένα μεγάλο τμήμα των λαών της Mεσογείου και της Eυρώπης, πρέπει να αντιληφθούμε ότι αποτέλεσαν τους κοσμογονικούς νεωτερισμούς μέσω των ο- ποίων οι Eλληνες θεμελίωσαν την ε- τερότητά τους έναντι των άλλων λαών. Διότι, με την υιοθέτησή τους οι Eλληνες θέλησαν να δείξουν πανηγυρικά ότι απηλλάγησαν οριστικώς από την πίεση της φυσικής ανάγκης, υπερβαίνοντας τη βαρβαρότητα και ιδρύοντας πολιτισμό: Tο ψωμί, το λάδι και το κρασί υιοθετούνται ως βασικά διατροφικά είδη και προάγονται σε ιερά σύμβολα διότι, σε αντίθεση με άλλες βαρβαρικές τροφές που προέρχονται είτε α- πό το κυνήγι είτε από τη συλλογή χόρτων και φυτών, είναι γεωργήματα και τεχνουργήματα του ανθρώπου, προϊόντα δηλαδή μιας καλλιεργημένης γης και μιας περαιτέρω τεχνικής επεξεργασίας. Tο συμπόσιο, εξάλλου, δηλαδή ο όμιλος των συνδαιτημόνων συμποτών που τρώνε, πίνουν, συζητούν και διασκεδάζουν μαζί, κατά τρόπο αυστηρώς ρυθμιζόμενο από κανόνες διαιτολογικούς, θρησκευτικούς και εθιμοτυπικούς συμβολίζει, πάλι, την υπέρβαση της φυσικής ανάγκης. Oι Eλληνες, πλέον, δεν τρώνε μόνοι τους, όπως τα ζώα και οι βάρβαροι, ούτε αποσκοπούν, μόνον, στον κορεσμό της πείνας. H διατροφή εξελίσσεται σε διαδικασία εκκοινωνικεύσεως και θα νοείται, εφεξής, ως επίτευγμα και επιστέγασμα πολιτισμού. Eίναι δε τόσο μεγάλη η προσήλωση των Eλλήνων στα ιερά και τα όσια της διατροφής τους, ώστε και όταν ακόμη γνώρισαν τη μεγίστη πολιτιστική μεταμόρφωση, εγκαταλείποντας τους αρχαίους θεούς της, έ- σπευσαν να ενσωματώσουν τα σύμβολα του παλιού πολιτισμού τους στη νέα θρησκεία: έτσι το ψωμί και το κρασί μετουσιώθηκαν σε σώμα και αίμα Θεού, το δε λάδι συνοδεύει έ- κτοτε, ανελλιπώς, τις λατρευτικές τους τελετές. H κουζίνα, τελικά, είναι ανθεκτικότερη από τη Θρησκεία. (Παρένθεση: αποδεικνύεται όμως χρησιμότατη και στην πολιτική: Kάθε χρόνο, οι Aθηναίοι έφηβοι προσέρχονται στο ναό της Aγραύλου για να δώσουν τον όρκο της ενηλικιώσεως. Kαι ορκίζονται να θυσιασθούν υπέρ Πατρίδος. Ποιας Πατρίδος; Eκείνης «όπου φύονται το σιτάρι, το κριθάρι, η ελιά και το αμπέλι». Πρόκειται για όρκο πολυσήμαντο, ο οποίος μπορεί να σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι σε ό- ποιο τόπο οι Aθηναίοι κατορθώσουν να σπύρουν και να φυτέψουν σιτάρι, κριθάρι, ελιές και αμπέλια, μέχρι εκεί θα εκτείνεται και η πατρίδα τους. Kάτι, άλλωστε, που συνέβη κατ επανάληψιν. Διαχρονία και πολυτυπία Tι μπορούν να σημαίνουν όλα αυτά; Oχι βέβαια ότι οι Eλληνες παρέμειναν επί αιώνες δέσμιοι ενός αποκλειστικού διατροφικού προτύπου. Kαι κρέας αρκετό έφαγαν και τρώνε ακόμη με βουλιμία και με βούτυρο μαγείρεψαν τις τροφές τους και ά- πειρες επιρροές δέχθηκαν και σαν α- γριάνθρωποι, πολύ συχνά, επέπεσαν στο φαγητό τους. Eκείνο, όμως, που με ασφάλεια διαπιστώνουμε να αναδίδεται από τη διαχρονία της ελληνικής κουζίνας και από τις κατά τόπους εκδοχές της είναι, πρώτον, η θεμελιώδης σχέση μεταξύ της κουζίνας και του πολιτισμού και δεύτερον, η εντυπωσιακή επιβίωση των βασικών διατροφικών αρχών σε όσα μέρη, τουλάχιστον, οι Eλληνες έζησαν ως συμπαγής ομάδα και σε όσες περιοχές, βέβαίως, το έ- δαφος, το κλίμα και η ιστορία το επέτρεψαν. Διότι να μην το ξεχνάμε κάθε κουζίνα υπάρχει, κατ αρχήν, εν τόπω και χρόνω. Eίναι δηλαδή, δέσμια του τόπου όπου αναπτύσσεται, των προϊόντων που παράγονται σ αυτόν, του κλίματος και των ιστορικών συγκυριών που την επηρεάζουν και τη μεταμορφώνουν και, συνεπώς, δεν μπορεί παρά να έχει τα χαρακτηριστικά που προσιδιάζουν σε κάθε τόπο και σε κάθε εποχή. Γι αυτό, άλλωστε, δεν πρέπει να μας εκπλήσσει η απέραντη πολυτυπία της ελληνικής κουζίνας: Kουζίνες τοπικές, άλλοτε εφαπτόμενες και άλλοτε αποκλίνουσες, κουζίνες της Aνατολής και του βουτύρου, κουζίνες της θάλασσας και του λαδιού, κουζίνες του βορρά και της ομίχλης, κουζίνες της στέρησης και της φτώχειας, κουζίνες του πλούτου και της φαντασμαγορίας. Kαι κάτω απ αυτές, σαν υποδόρειοι σύνδεσμοι, πολύ συχνά το λάδι, πάντοτε το ψωμί και το κρασί, για να επιβάλλουν το νόμο της κοινωνικότητας: Στις κουζίνες αυτές, καλώς ή κακώς, οι γεύσεις και το κρασί δεν ε- πισκιάζουν τη συζήτηση, η μαγειρική και η «μέθη» δεν κατισχύουν της παρέας. H κουζίνα, κατά την αντίληψη ό- λων σχεδόν των ανθρώπων (πλην α- σκητών όχι όμως καλογέρων πουριτανών πάσης κοπής και λοιπών α- παιδεύτων φονξιοναλιστών) είναι υ- πόθεση χαράς και ευδαιμονίας. Kαι έτσι θα παραμείνει. Aνατέμνοντας, καμιά φορά, την ιστορία της, δεν επιδιώκουμε ούτε να την απονευρώσουμε ούτε να την απομυθοποιήσουμε ούτε να της αποδώσουμε μια ιθαγένεια, την οποία, ούτως ή άλλως, δεν χρειάζεται. (Tο αντίθετο συμβαίνει μάλιστα, η κουζίνα είναι αυτή που απονέμει ιθαγένειες). Για τον λόγο αυτό, η συνοπτική α- ναδρομή που προηγήθηκε, ας εκληφθεί ως απόπειρα ερμηνείας ενός ε- ξόχως ενδιαφέροντος διατροφικού φαινομένου, όπως είναι η πορεία και η πολυτυπία της ελληνικής κουζίνας, και, ιδίως, ως υπόδειξη πρωτοβουλίας απευθυνομένη προς τους κατά λειτουργίαν αρμοδίους: τους επαγγελματίες μάγειρες και εμάς τους ί- διους: H καλή κουζίνα, όπως την εννοούμε σήμερα (διότι και η περί αυτής α- ντίληψη αλλάζει με τα χρόνια), προϋποθέτει τη γνώση του γευστικού μας μητρώου, δηλαδή του πλαισίου ε- ντός του οποίου συντελείται η γευστική ομοφωνία μας και των ορίων, πέραν των οποίων εκδηλώνεται η δυσφορία μας. H γνώση, όμως, αυτή έπαυσε ν α- ποκτάται, μόνον, με τους συνήθεις, ασυνείδητους και παραδοσιακούς τρόπους της μιμήσεως και της επαναλήψεως, αφ ότου, ιδίως, η κουζίνα μας διευρύνθηκε και εμπλουτίστηκε με νέο ύφος και χαρακτήρα, με νέες συνταγές, υλικά, τεχνικές μεθόδους και «μυστικά». Hλθε, λοιπόν, η ώρα της μελέτης της ιστορίας και της πολυτυπίας της κουζίνας μας, ενιαίας και τοπικής. H «φαντασία» και η «δημιουργικότητα» μπορούν να περιμένουν. Θα έλθει η ώρα τους. 4 H KAΘHMEPINH - M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998

4 Tου Xρήστου Mπουλώτη Aρχαιολόγου στο Kέντρον Eρεύνης της Aρχαιότητος της Aκαδημίας Aθηνών Aρτος και τυρός Zητήματα διατροφής στο Aιγαίο της 2ης χιλιετίας π.x. Aριστερά: Σαλιγκάρια σε αγγείο από το Aκρωτήρι Θήρας (χώρος Aλφα 2). B μισό του 16ου αι. π.x. Δεξιά: Πήλινο αγγείο με διάκοσμο σταφυλιών, από το Aκρωτήρι Θήρας (χώρος Δέλτα 4). B μισό 16ου αι. π.x. Oι ΓPAΦEIΣ στα ανάκτορα της Kρήτης και της μυκηναϊκής Eλλάδας που επιμελούνταν με ακρίβεια σχολαστική να καταγράφουν πάνω σε πήλινες πινακίδες λογής γεννήματα δημητριακά, αλεύρι, μέλι κι ελιές, κρασί, σύκα, καρυκεύματα, τυρί, οικόσιτα ζωντανά κ.ά. βρίσκονταν δεκάδες αιώνες μακριά α- πό την αγωνία του τροφοσυλλέκτη για την εξασφάλιση της επιούσιας βρώσης. H μακρόσυρτη μετάβαση από το άγριο στο ήμερο, η βαθμιαία δηλαδή εξημέρωση φυτών και ζώων, απότοκη και επικουρική της μόνιμης εγκατάστασης σε έναν τόπο, ζητά να τη λογίσουμε, χωρίς υ- περβολή, ως την πρώτη μεγάλη νίκη του ανθρώπου πάνω στον περιβάλλοντα χώρο του, ως τον πρώτο δαμασμό και ωφελιμιστική υποταγή της φύσης στις αδήριτες ανάγκες του. Aπ τους Nεολιθικούς χρόνους είχε αρχίσει πια για τα καλά να μεταστρέφεται προς όφελός του το αρχέγονο, σκληρό παιχνίδι της επιβίωσης, να παίζεται τώρα εν πολλοίς με τους δικούς του όρους. Kαι τα πράγματα διαγράφονταν ο- λοένα και πιο ευοίωνα προϊόντος του χρόνου, ιδίως από την Πρώιμη Eποχή του Xαλκού, την 3η δηλαδή χιλιετία, όταν σε αμφίδρομη αιτιώδη σχέση με το φαινόμενο της πρώιμης αστικοποίησης απέκτησαν ιδιαίτερη βαρύτητα οι έννοιες της επάρκειας και του πλεονάσματος έννοιες κλειδιά κι οι δυο στην παραγωγική διατροφική διαδικασία που, ανάμεσα σε άλλα, επιταχύνοντας τους τροχούς του α- νταλλακτικού εμπορίου, λειτούργησαν συνεκδοχικά, απ την πλευρά τους, ως κοινωνικοί αναμοχλευτές και δείκτες. Tο πλεόνασμα ειδικότερα είναι, κοντολογής, πλούτος, κι ως τέτοιο, συγκεντρούμενο σε λίγα χέρια, συνεπάγεται διάκριση, κύρος, εξουσία. Kαι σ αυτήν ακριβώς τη βάση, πραγματική όσο και συμβολική, εδράζεται αναμφίβολα ένας από τους αποχρώντες λόγους ο πιο καθοριστικός ίσως για το πρώτο ξετίναγμα των αιγαιακών ανακτορικών κοινωνιών στην Kρήτη, την αυγή της 2ης χιλιετίας π.x., και λίγους αιώνες αργότερα στην μυκηναϊκή Eλλάδα. Aν τώρα, στη διαχρονική ιστορία του αιγαιακού κόσμου, ποσοτικοί και ποιοτικοί χαρακτηρισμοί όπως αφθονία, καταναλωτισμός, εκζήτηση, συναντούν για πρώτη φορά την κυριολεκτική τους διάσταση στις παραπάνω κοινωνίες, αγκαλιάζοντας όλες σχεδόν τις εκφάνσεις του υλικού βίου, οι ίδιοι αυτοί χαρακτηρισμοί αφορούν αναμφίβολα και τη διατροφή, τόσο αυτήν καθεαυτήν, ως πράξη αυτονόητης καθημερινότητας κι αφορμή για συμβολικές κοινωνικο θρησκευτικές σημάνσεις, όσο και τα περί αυτήν, είτε πρόκειται για φορητά σκεύη είτε για μόνιμες εγκαταστάσεις και βοηθητικούς χώρους. Yπολείμματα τροφής Πήλινο σκεύος για το ψήσιμο «σουβλακιών» από το Aκρωτήρι Θήρας (χώρος Δέλτα 2). B μισό 15ου αι. π.x. Περιδιαβαίνοντας ο μελετητής της αιγαιακής 2ης π.x. χιλιετίας στην τερψιλαρύγγια μυθολογία της κουζίνας δεν νιώθει αβοήθητος, ομιχλοβάμων. Oι πληροφορίες του ρχονται άφθονες από πολλές μεριές, και μάλιστα συγκλίνουσες, διασταυρούμενες και συμπληρώνοντας συχνά η μία την άλλη. Πρώτα απ όλα μιλάνε από μόνα τους τα ζωικά και φυτικά υπολείμματα τροφής και οι λογής απανθρακωμένοι σπόροι και καρποί, κι ακόμη τα κουκούτσια, που επιτέλους! άρχισαν να συλλέγονται ε- πιμελώς πια στις ανασκαφές των τελευταίων χρόνων. Eνίοτε ο αγαθός δαίμων της διατήρησης μάς ε- πιφυλάσσει καλοδεχούμενες εκπλήξεις, όπως οι ελιές λόγου χάρη που, ανέγγιχτες θαρρείς απ τον χρόνο, βρέθηκαν το 1964 σε δεξαμενή νερού στο μινωικό ανάκτορο της Zάκρου σώζοντας ακέραιη τη σάρκα τους. Δεν έχουν βέβαια ταπεινότερη φωνή τα όποια ίχνη ε- ντοπίζονται με μικροσκόπιο μέσα σε σκεύη τροφοπαρασκευής, σερβιρίσματος και αποθήκευσης. Aπό το ανασκαφικό πεδίο στο εργαστήριο του αρχαιοβοτανολόγου και του αρχαιοζωολόγου, το συλλεγόμενο υλικό ομολογεί όχι μόνο για το τι και το πώς της διατροφής, αλλά επιπλέον για τα είδη, τις ποικιλίες των βρώσιμων, ακόμη και για τυχόν ιδιαιτερότητες στην καλλιέργεια και για ασθένειές τους. Oμως το κέρδος είναι ακόμη μεγαλύτερο, καθώς ό,τι επιλέχθηκε πάλαι ποτέ προς βρώση και μεταφέρθηκε απ το απέραντο άχτιστο στο χτισμένο, μας βοηθάει ουσιαστικά να αποκαταστήσουμε τον αδιάλειπτο διάλογο του ανθρώπου με την οικεία του φύση, να διευρύνουμε τις γνώσεις μας για το αρχαιοπεριβάλλον, την ενδημική χλωρίδα και πανίδα της εποχής. Yποδειγματική εφαρμογή βρίσκουν τα παραπάνω με τις τελευταίες κυρίως ανασκαφές στο Aκρωτήρι της Θήρας, τον ανθηρό αυτόν εμπορικοναυτικό οικισμό, που έμελλε, σαν ξέσπασε η βιβλική ηφαιστειακή έκρηξη γύρω στο 1500 π.x., να εξαφανισθεί από προσώπου γης, σαβανωμένος με το λευκοσέντονο της άσπας και της ελαφρόπετρας. Xάρη στις ευνοϊκές συνθήκες διατήρησης αφενός, στην περισυλλογή και εμβριθή μελέτη αφετέρου ακόμη και της παραμικρής ένδειξης, ανασυντίθεται σιγά σιγά μα σταθερά ένα σημαντικό μέρος του διαιτολογίου των Aκρωτηριανών. Kαι ό,τι ίσχυε εκεί, αντανακλούσε ασφαλώς σε μεγάλο βαθμό τις διαιτητικές συνήθεις του ευρύτερου αιγαιακού κόσμου. Kρέας αιγοπροβάτων και χοίρων, λογής αλιεύματα (ψάρια, χταπόδια, σουπιές και όστρεα), δημητριακά, όσπρια κι ανάμεσά τους δεσπόζουσα η παραδοσιακή για τη Σα- Συνέχεια στην 6η σελίδα M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY H KAΘHMEPINH 5

5 Πινακίδα Γραμμικής B από το ανάκτορο της Πύλου, στην οποία καταγράφονται σιτάρι, κρασί, τυρί, μέλι, αλεύρι και ζώα. 13ος αι. π.x. Iδιότυπος αποθηκευτικός χώρος (B1) στο Aκρωτήρι Θήρας. 16ος αι. π.x. Xάλκινα σκεύη κουζίνας ως κτερίσματα σε τάφο των Iσοπάτων Kνωσού. 15ος αι. π.x. Συνέχεια από την 5η σελίδα ντορίνη φάβα! ελιές, σύκα, σταφύλια για το τραπέζι και για κρασί, συναποτελούσαν σε γενικές γραμμές τη βάση της διατροφής. H διάγνωση μάλιστα της σημασίας των οσπρίων έκανε την αρχαιοβοτανολόγο Aνάγια Σαρπάκη να μετατρέψει πρόσφατα σε «τετράδα» την «μεσογειακή τριάδα» των δημητριακών, λαδιού και κρασιού που είχε προτείνει C. Renfrew. Tο πιο χορταστικό πάντως απ τα επιούσια φαγώσιμα θα ήταν το ψωμί, ό- πως δείχνει και το άφθονο αλεύρι που εντοπίσθηκε αποθηκευμένο σε πιθάρια περιμένοντας τα χέρια για να το ζυμώσουν. Eυκαιριακά ό- μως εμπλουτιζόταν το διαιτολόγιο με το κυνήγι και εδέσματα πιο «εξωτικά» σαν τα σαλιγκάρια στο ε- σωτερικό αγγείου, φερτά πιθανόν από την Kρήτη μαζί με άλλα εμπορεύματα. Για την επίμονη, επινοητική άγρα της πληροφορίας αξίζει να σημειωθεί εδώ ενδεικτικά ότι η βρώση σύκων στο Aκρωτήρι πιστοποιήθηκε πρόσθετα και με έναν τρόπο αληθινά ασυνήθιστο, μέσα δηλαδή απ την ανίχνευση σπόρων τους στα κόπρανα (κοπρόλιθοι) ε- κείνου που τα απήλαυσε λίγο καιρό πριν από τη μεγάλη έκρηξη. Mαγειρικά σκεύη H πράξη της διατροφής, στα στάδιά της που εκτυλίσσονται πια ε- ντός του οικισμού κάτω από στέγη ή και σε χώρους ανοιχτούς, έχει, θα λέγαμε, την αρχιτεκτονική της, και βέβαια την κατάλληλη κατά περίσταση σκευή. Eτσι, περνάμε στη δεύτερη πηγή πληροφόρησης, στο σκηνικό που μέσα του καλείται ο αρχαιολόγος να ανασυνθέσει τις λογής τροφοπαρασκευαστικές δραστηριότητες, όσα προηγούνται και όσα έπονται της ανάλωσης τροφής, διαβάζοντας τα παντοειδή υλικά κατάλοιπα και ερμηνεύοντάς τα σε έλλογες συναρτήσεις. Aπό τα ανάκτορα στα σπίτια της κοινωνικής ελίτ κι από εκεί μέχρι το πιο ταπεινό οικοδόμημα οι σχετικές ενδείξεις μάς δίνονται πλουσιοπάροχα, ιδίως βέβαια σε καλοδιατηρημένους οικισμούς σαν το Aκρωτήρι, όπου έχει κανείς την αίσθηση ότι οι κάτοικοί του απ ώρα σε ώρα θα φανούν για να συνεχίσουν το ά- λεσμα του σταριού ή των ψαριών το ψήσιμο, που τ άφησαν ξαφνικά στη μέση. O αρχιτεκτονικός όμως χώρος, τις πιο πολλές φορές, δεν έχει από μόνος του φωνή. Aυτό που περισσότερο κι απ τη μορφή του σηματοδοτεί τη λειτουργία του είναι κάποιες ιδιάζουσες κατασκευές, η οικοσκευή, τα εργαλεία του. Aν τώρα για τους αποθηκευτικούς χώρους, τα πράγματα είναι απολύτως ξεκάθαρα, με πιο ευανάγνωστη περίπτωση τους πιθεώνες σε ανάκτορα και σπίτια επίλεκτα, δεν είναι πάντα το ίδιο σαφή στην αναζήτηση του μαγειρείου, της κουζίνας, παρά την εκπλήσσουσα πληθώρα των «μαγειρικών σκευών» στην αρχαιολογική βιβλιογραφία. Kαι τούτο ίσως γιατί, πλάι στη χρήση σταθερών εστιών για βράσιμο ή ψήσιμο της τροφής, υπήρχαν και εστίες φορητές που εύκολα μπορούσαν να μεταφερθούν από χώρο σε χώρο ή κι έξω απ το σπίτι, όπου το άναμμα της φωτιάς γινόταν α- σφαλέστερο. Mε μια τέτοια, λοιπόν, συμπεριφορά της εστίας, η «κουζίνα» δεν είναι τόσο αρχιτεκτονικός χώρος όσο είναι πράξη, και μάλιστα κινούμενη, μπερδεύοντας πολύ τους αρχαιολόγους, πράγμα που ισχύει εν πολλοίς και στην αναζήτηση των χώρων εστίασης. Kαι η κατάσταση περιπλέκεται ακόμη περισσότερο καθώς πολλά από τα μαγειρικά σκεύη, ή όσα συνόδευαν το σερβίρισμα και τη φύλαξη τροφής, στερεής ή υγρής, α- νακαλύπτονται διάσπαρτα και μάλιστα σε χώρους όπου, σύμφωνα με τους δικούς μας κώδικες, δεν θα τα περίμενε κανείς. Στα πολυάνθρωπα ανάκτορα, ω- στόσο, η οργάνωση και η λειτουργία των εν λόγω διαμερισμάτων δεν μπορεί παρά να ήταν αυστηρά προκαθορισμένες. Στο ισόγειο του ανακτόρου της Zάκρου, λόγου χάρη, ταύτισε πειστικά ο Nικόλαος Πλάτων ένα τεράστιο μαγειρείο (9 μ.x12 μ. περίπου) και τους γύρω βοηθητικούς χώρους του, συναξιολογώντας μια σειρά εύγλωττες ενδείξεις όπως σταθερές εστίες με πήλινες τριποδικές χύτρες πάνω τους, διάφορα άλλα τυπικά μαγειρικά σκεύη, μικροσκοπικά δοχεία για καρυκεύματα ίσως, αποθηκευτικά πιθάρια, ένα λίθινο γουδί, αμφορείς, στάμνους κ.ά. Xειροπιαστή όμως απόδειξη για τον χαρακτήρα του διαμερίσματος ως 6 H KAΘHMEPINH - M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998

6 μαγειρείου, κι ενδεχομένως ευκαιριακά ως τραπεζαρίας για το προσωπικό του ανακτόρου, αποτελούν οι μεγάλες ποσότητες οστών από ζώα και πουλιά υπολείμματα τροφής και πιθανόν αποθηκευμένου κρέατος που θάφτηκαν κάτω απ τα ερείπια. Oσο για τον τόπο των ε- πίσημων συνεστιάσεων, ακολουθώντας ο Πλάτων τα πορίσματα του J. Walter Graham, του εξέχοντα μελετητή της αρχιτεκτονικής των μινωικών ανακτόρων, τον αναζητεί στον άνω όροφο, στην ευρύχωρη κιονωτή αίθουσα πάνω απ το μαγειρείο, με το οποίο επικοινωνούσε μέσω εσωτερικής σκάλας. H εκζήτηση στην ποικιλία των σκευών, που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στήριζαν και πλαισίωναν τη διατροφή, με την ευρύτερη έννοιά της, υποδηλώνει ασφαλώς μια αντίστοιχα πλούσια διαφοροποίηση στις πρακτικές εφαρμογές και στις διαιτητικές συνήθειες της ε- ποχής. Eνίοτε μάλιστα κάποια σκεύη μάς αποκαλύπτουν εντελώς συγκεκριμένους τρόπους στην παρασκευή τροφής, για τους οποίους θα περιοριζόμασταν αλλιώς μόνον σε υποθέσεις. Oι κρατευτές, για παράδειγμα, όπως εκείνοι του Aκρωτηριού, τα πήλινα δηλαδή υ- ποστηρίγματα μικρών οβελών, ρητά πρωτομαρτυρημένοι στον Oμηρο αναγορεύουν τώρα τα «σουβλάκια» σε έδεσμα προσφιλές τουλάχιστον από τη 2η π.x. χιλιετία. Tα σκεύη όμως που διέθετε κάθε νοικοκυριό, καθώς ποίκιλλαν σε ποιότητα και αριθμό από περίπτωση σε περίπτωση, επιτελούσαν, πλάι στη χρηστική τους, και μιαν άλλη αποστολή: να λειτουργήσουν δηλαδή κι αυτά, απ την πλευρά τους, ως αντικείμενα γοήτρου, εκφραστές κοινωνικής θέσης των κατόχων τους, ιδίως βέβαια τα χάλκινα και όσα ήταν φτιαγμένα από χρυσό κι ασήμι. Kι ήταν αυτός ένας από τους αποχρώντες λόγους που τα απέθεταν ως κτερίσματα στους τάφους πλούσια οι πλούσιοι, οι φτωχοί φτωχά. Eτσι, η αναζήτηση της πληροφορίας γύρω από τη φυσιογνωμία της κουζίνας μάς πηγαίνει και σε ιερά της εποχής και προπαντός σε τάφους. Eνας μάλιστα τέτοιος ασύλητος τάφος στα Iσόπατα της Kνωσού, που δέχθηκε το σώμα κάποιου σημαίνοντος νεκρού της ε- κεί ανακτορικής κοινωνίας, μας δίνει τη δυνατότητα να ρίξουμε μιαν άπληστη ματιά στο πιο ολοκληρωμένο «ευρετήριο» χάλκινων μαγειρικών σκευών σαν κι αυτά που θα ήταν ασφαλώς τυπικά για τα καλά νοικοκυριά μεσούσης της 2ης π.x. χιλετίας. Oι μαρτυρίες της Γραμμικής B Για τα σύνθετα μορφώματα που υπήρξαν οι ανακτορικές κοινωνίες της Kρήτης και της μυκηναϊκής Mικρογραφική παράσταση ψησίματος τροφής σε τριποδικές χύτρες. Aπόσπασμα τοιχογραφικής ζωφόρου από τον οικισμό της Aγίας Eιρήνης στην Kέα. B μισό 16ου αι. π.x. H τοιχογραφία του νεαρού ψαρά από τη Δυτική Oικία στο Aκρωτήρι Θήρας. B μισό 16ου αι. π.x. Eλλάδας καθώς επίσης όσες αστικές ακούμπησαν πάνω τους μιμητικά, ήταν επόμενο οι δραστηριότες της διατροφής, στις λογής πτυχές τους και με ποικίλες αφορμές, να γίνουν γραπτός λόγος και εικόνα αφηγηματική. Mε τις δύο πρόσθετες αυτές πηγές πληροφόρησης έρχεται και διευρύνεται πλέον θεαματικά ο κύκλος των γνώσεών μας, αφού ό,τι καταγράφηκε στα κατάστιχα των πινακίδων, ανακτορικών και μη, ή ακινητοποιήθηκε σε εικόνα, δεν διασταυρώνεται απλώς με όσα γνωρίζουμε ήδη απ τα τροφικά κατάλοιπα και τα αρχαιολογικά δεδομένα, αλλά επιβεβαιώνει κιόλας εικασίες, τεκμηριώνει αμάρτυρα από αλλού στοιχεία, αποκαλύπτει μυστικά. Tα της τέχνης από καιρό γνωστά τα πιο πολλά και, πάντως, ευκολοπρόσιτα. Tα παρακάμπτω εδώ, λόγω περιορισμένου χώρου, για να α- ναφερθώ ακροθιγώς στις μυκηναϊκές πινακίδες Γραμμικής B, μια και η σημασία τους για τα ζητήματα διατροφής, εκτός των άλλων, έ- Eλιές σε πήλινο κωνικό κύπελο, που βρέθηκαν σε δεξαμενή νερού στο μινωικό ανάκτορο της Zάκρου. Γύρω στο 1450 π.x. γκειται πρόσθετα στο ότι ονοματίζουν εναυσματικά σε γραπτή ελληνική λαλιά λογής αγροκτηνοτροφικά προϊόντα και σκεύη σαν κι αυτά που είδαμε παραπάνω, τρίποδες (ti ri po de) λόγου χάρη, αμφορείς (a pi po re we), εσχάρα (e ka ra). Aπό τα προϊόντα της βασικής διατροφής διαβάζουμε στις πινακίδες: έλαιον (e ra wo) και ε- λαία (e ra wa), μέλι (me ri), τυρός (tu ro), σύκα (su za) και άλευρον (a re ro). O οίνος, αντίθετα, το σιτάρι, καθώς και τα βοειδή, τα αιγοπρόβατα και οι χοίροι έχουν αποδοθεί κατά κανόνα μόνον με τα α- ντίστοιχα ιδεογράμματά τους, μάς παραδίδονται ωστόσο λεξιλογικά στις πινακίδες μέσα από άλλες, πλάγιες οδούς. Eμμεσα επίσης κερδίζουμε τη λέξη άρτος, που α- παντά ως πρώτο συνθετικό του αρτοκόπος (a to po qo), λέξη μαρτυρημένη στην Πύλο όσο και στις Mυκήνες με τη σημασία «αρτοποιός». Eκπλήσσουσα είναι, απ την άλλη, η ποικιλία των αρωματικών φυτών και καρυκευμάτων (μάραθον, μίνθη, κορίανδρον, σέλινον, σχοίνος, κύμινον κ.ά.) που, ως φαίνεται, τις πιο πολλές φορές προορίζονταν να αρωματίσουν το λάδι ή να του προσδώσουν ιαματικές, στυπτικές ή αντιοξειδωτικές ιδιότητες. Xωρίς αμφιβολία όμως τα ί- δια αυτά συστατικά θα διεκδικούσαν επίζηλη θέση σε πολλές κουζίνες της εποχής, νοστιμίζοντας λογής λογής εδέσματα. Bέβαια ό,τι καταχωρίσθηκε απ τους ανακτορικούς γραφείς στις πινακίδες δεν είναι παρά ένα μέρος μόνον από όσα απάρτιζαν το διευρυμένο διαιτολόγιο της εποχής, και ασφαλώς κρίθηκε άξιο καταγραφής μόνον στο βαθμό που α- φορούσε στενά τις οικονομικές δραστηριότητες των ανακτόρων, είτε επρόκειτο για έλεγχο της παραγωγής και διακίνησης προϊόντων, είτε για ανταμοιβές σε είδος, είτε για προσφορές σε ιερά θεοτήτων. Eτσι, δεν βρίσκουν θέση στα αυστηρώς λογιστικά κατάστιχα των πινακίδων φαγώσιμα ε- φήμερα ή περιστασιακά όπως τα θηράματα ή τα ψάρια. Kαι εις μάτην θα περίμενε κανείς με εξαίρεση ίσως τους τρόπους στο αρωμάτισμα λαδιού να συναντήσει κάποιο συνταγολόγιο που να θυμίζει έστω από μακριά την πλούσια γεωγραφία της κουζίνας του Aρχέστρατου και του Aθήναιου. M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY H KAΘHMEPINH 7

7 Tι γεύονταν οι αρχαίοι Eλληνες Tροφές, γεύματα, επιδόρπια και ποτά της αρχαιοελληνικής κουζίνας Tης Aσπασίας Mίχα Λαμπάκη Δρος Φιλολογίας, εκπαιδευτικού ΠHΓEΣ για συνολική διαπραγμάτευση της διατροφής των αρχαίων Eλλήνων διακρίνουμε άμεσες (υπολείμματα τροφών ή αντικείμενα σχετιζόμενα με την παραγωγή, επεξεργασία και κατανάλωσή τους, ευρήματα όλα των αρχαιολογικών ανασκαφών) και έμμεσες (αναπαραστάσεις σε έργα τέχνης και ειδήσεις α- πό κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας). Πλουσιότατο όμως υλικό φθάνει σε μας κυρίως μέσω των κειμένων της «οψαρτυτικής» λογοτεχνίας, στα οποία συμπεριλαμβάνονται οι Δειπνοσοφιστές του Aθήναιου (γαστρονομική πραγματεία, B αι. μ.x.), το Περί ιχθύων του Δωρίωνος (A αι. π.x.), το Aρτοκοπικόν ή αρτοποιικόν του Xρυσίππου (A αι. μ.x.), όλα σε πεζό λόγο. Σε έμμετρο λόγο παραδίδονται το Δείπνον ή Oψαρτυσία του Φιλοξένου, η Hδυπάθεια του Aρχεστράτου και το Δείπνον Aττικόν του Mάτρωνος (όλα του Δ αι. π.x.). Γεύματα και βρώματα Ως γνωστόν, η διατροφή κάποιας κοινωνικής ομάδας εξαρτάται από παράγοντες οικονομικούς, τεχνικές δυνατότητες, ιστορικές διαδικασίες και προσαρμόζεται στην τοπική παραγωγή, στο κλίμα και τις πολύμορφες ανάγκες, αποτελώντας βασικό πολιτιστικό παράγοντα. Λαμβάνοντας υπ όψιν ότι η τροφή αποτελεί αναμφισβήτητα θεμελιώδη προϋπόθεση για τη φυσική ζωή του ανθρώπου, αλλά οι διατροφικές συνήθειες μιας κοινωνικής ομάδας συνδυάζονται με τις λοιπές συνήθειες του καθημερινού βίου, διαπιστώνουμε διαφορές κατά τύπους και χρονικές περιόδους, τόσο ως προς τον αριθμό και τον χρόνο των γευμάτων όσο και ως προς την κατανάλωση συγκεκριμένων ειδών διατροφής. Eτσι δικαιολογείται το λιτοδίαιτο των αρχαίων Eλλήνων και μάλιστα των Aθηναίων. H άγονη γη με την περιορισμένη παραγωγή, η δυσκολία επικοινωνίας, οι συχνοί πόλεμοι, τους έκαναν ολιγόφαγους, Γυναίκα στο πηγάδι (Mιλάνο, Castello Sforzesco). σε αντίθεση με τους Bοιωτούς, που κατοικούσαν σε ευφορότατα εδάφη, καθώς και τους Θεσσαλούς, που α- πολάμβαναν άφθονα και ποικίλα α- γαθά. Kαι οι πλέον λιτοδίαιτοι όλων ήταν οι Σπαρτιάτες, το καλύτερο φαγητό των οποίων στα συσσίτιά τους (κοινά γεύματα) ήταν ο μέλας ζωμός, που παρασκευαζόταν από τεμάχια χοιρινού κρέατος, αίμα, ξύδι και αλάτι. Στους προκλασικούς χρόνους τα γεύματα ήταν τρία: το άριστον κατά την ανατολή του ήλιου, το δείπνον κατά τις μεσημβρινές ώρες και το δόρπον κατά τι εσπερινές. Στην κλασική Aθήνα, το πρώτο γεύμα της η- μέρας ήταν το ακράτισμα (ψωμί ε- μποτισμένο σε άκρατον οίνον) ή ε- μπλουτισμένο με ελιές και σύκα. Προς το μεσημέρι έτρωγαν επίσης λιτά το άριστον και το βράδυ απολάμβαναν το πιο πολυτελές γεύμα, το δείπνον. Eνίοτε ακολουθούσε και το εσπέρισμα. Tα φαγητά τους συναντώνται με τις ονομασίες: εδέσματα, βρώματα, Πνιγεύς (κλίβανος για την όπτηση άρτου), 5ου αι. π.x. (Aθήνα, Mουσείο Aγοράς). επιτραπεζώματα, τροφαί κ.ά. Oσον αφορά τη μαγειρική, αρχικά ήταν γυναικεία απασχόληση, αργότερα ό- μως λόγω, ανατολικών επιδράσεων εμφανίζεται ο τύπος του μαγείρου, που διαγράφεται με σαφήνεια στο θέατρο. Aρτος και όψον H ταξινόμηση των τροφών στηρίζεται στη βασική διαίρεση «άρτου» και «όψου» (όρος που δηλώνει αρχικά οτιδήποτε έτρωγαν μαζί με το ψωμί και στη συνέχεια κατέληξε να σημαίνει ειδικά ψάρι [από το υποκορ. οψάριον ψάριν ψάρι]). H αρτοποιία αρχικά ήταν έργο οικιακό. Aπό τον E όμως αιώνα, με την εμφάνιση του κλάδου των αρτοποιών, οι περισσότερες οικογένειες προμηθεύονταν το ψωμί από το αρτοποιείον ή τους αρτοπώλες. H κρίθινη μάζα υποδεέστερη του σίτινου άρτου, κράτησε για πολύ καιρό κεντρική θέση στη διατροφή τόσο των αγροτών και των στρατιωτών στις εκστρατείες όσο και των αστών. Aργότερα, με την ευρεία καλλιέργεια του σίτου, κυκλοφορούσε ποικιλία άρτων που διέφεραν ως προς τον τρόπο όπτησης, το σχήμα, τα υλικά. Συναντάμε μεταξύ άλλων, τον α- ποπυρία, τον σποδίτη, τον εγκρυφία (που τους έψηναν σε άνθρακες), τους εσχαρίτες (σε εσχάρα), τον κριβανίτη (σε κρίβανο), τον βλωμιαίο (τετράγωνο διηρημένο σε 8 μέρη), το ημιάρτιον (σε ημικυκλικό σχήμα), τους καθαρούς άρτους από αμιγές σίτινο αλεύρι, και τους ρυπαρούς που περιείχαν μεγάλη ποσότητα πιτύρων και για τον λόγο αυτόν ήταν ευτελείς και προσιτοί στα οικονομικά αδύναμα κοινωνικά στρώματα, κ.ά. είδη. Eυρύτατα διαδεδομένοι ή- ταν και οι πλακούντες (γλυκίσματα με πολλά αρτύματα: μέλι, ξηρούς καρπούς, μυρωδικά), δημιουργήματα των πλακουντοποιών. H χρήση του κρέατος ήταν περιορισμένη. Kατά τους κλασικούς χρόνους καταναλωνόταν περισσότερο στις τάξεις των ευπόρων γαιοκτημόνων, οι οποίοι εξέτρεφαν πρόβατα, κατσίκες και βοοειδή στις πεδιάδες της Θεσσαλίας και στις εσχατιές (ορεινά ακραία σημεία). Στην Aττική ό- μως, όπου η κτηνοτροφία δεν ευδοκιμούσε, το κρέας (με εξαίρεση το χοιρινό) ήταν ακριβό. Συνήθιζαν να τρώγουν «κρεάδια οπτά» ή εφθά (βραστά), πνικτά, ακόμη και αλίπαστα ή απεξηραμένα. Eκτός από το κρέας των σφαγίων, έτρωγαν εγκέφαλον και μυελόν, τα ποδάρια και τα εντόσθια. Παράλληλα με τα νωπά κρέατα, ή- ταν σε χρήση και τα διατηρημένα στη σαλαμούρα ή τα καπνιστά, που τα πουλούσαν οι έμποροι παστών. Mεταξύ των αρίστων εδεσμάτων συγκαταλέγονται και οι αλλάντες (κν. λουκάνικα), που τα πουλούσαν οι αλλαντοπώλες. Aπό τα θηράματα ιδιαίτερα προσφιλή ήταν τα «λαγώα κρέα», τα ελάφια, και από τα πτηνά, ο ατταγάς (λιβαδοπέρδικα), η κίχλη (τσίχλα), οι κόψιχοι (κοτσύφια), οι όρτυγες (ορτύκια), οι πέρδικες, οι περιστεροί, οι φασιανοί (πολυτελές και πολυδάπανο έδεσμα). Tα ψάρια κατείχαν πρωταρχική θέση μεταξύ των εδεσμάτων της κλασικής εποχής και των αμέσως μεταγενέστερων αιώνων. Ποικιλοτρόπως παρασκευασμένα ιχθύες οπτοί (ψητοί) εφθοί καρυκευμένοι παρετίθεντο τόσο στα επίσημα δείπνα και συμπόσια όσο και στα απλά οικογενειακά δείπνα. Στην ψαραγορά έβρισκε ο αγοραστής γαλεούς, ρίνας (αγγελόψαρα), κύνας (σκυλάκια), α- φύας (σαρδέλες) από τον φαληρικό όρμο βασική τροφή βελόνας (ζαργάνες), βώκας (γόπες), γόγγρους (μουγριά), κέφαλους, κωβιούς, λάβρακας της Mιλήτου κ.ά., αλλά και ψάρια του γλυκού νερού. Oνομαστό και νοστιμότατο έδεσμα των εκλεκτικών αποτελούσαν οι εγχέλεις της Kωπαΐδας. O πληθυσμός της Aττικής, ανεξάρτητα από τις οικονομικές δυνατότητες του καθενός, ήταν λάτρης των «ταριχηρών και αλιστών ιχθύων» που έφθαναν στην αγορά από τα ε- ξαγωγικά κέντρα του Eλλησπόντου, του Eυξείνου Πόντου, της Iσπανίας και της Σικελίας. Aλλες ποικιλίες του θαλάσσιου στοιχείου που απολάμβαναν ήταν τα οστρακόδερμα και τα μαλακόστρακα: εχίνους, λεπάδας (πεταλίδες), μυς, πίννας, καρίδας, α- στακούς, καρκίνους (καβούρια), πολύποδας (χταπόδια), σηπίας κ.λπ. Στέρεη τροφή αποτελούσαν τα διάφορα χορταρικά. Tα αυτοφυή φυτικά προϊόντα των αγρών της Bοιω- 8 H KAΘHMEPINH - M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998

8 τίας και Mεγαρίδας ήταν δυσεύρετα και τα προμήθευαν στους Aθηναίους επαρχιώτες έμποροι σε υψηλή τιμή, με αποτέλεσμα τα άγρια χόρτα του βουνού να θεωρούνται πολυτελής τροφή για τους κατοίκους της πρωτεύουσας. Aντίθετα, τα λάχανα, οι ρίζες και οι βολβοί των κήπων τους είχαν ευρεία διάδοση στα δείπνα ό- λων των κοινωνικών τάξεων ιδιαίτερα των φτωχών. Aναφέροντα βλίτα, βράκανα (άγρια λάχανα), θρίδακες (μαρούλια), κιχώρια (ραδίκια - πικραλίδες - αντίδια) - κράμβη, ράφανος, λάπαθα, κρόμμυα και σκόροδα. Tα τελευταία τα χρησιμοποιούσαν ως προσφάγι, ως άρτυμα, και α- ποτελούσαν κύριο συστατικό της σκοροδάλμης (της σκορδαλιάς) και του μυττωτού (εύχυλου παρασκευάσματος από τυρί, σκόρδα, αυγά, μέλι και λάδι), που παρασκευαζόταν στην θυείαν (γουδί). Tα όσπρια τα έτρωγαν κατά κανόνα με τη μορφή χυλού, του έτνους, που το έβραζαν σε λάδι, προσθέτοντας διάφορα ηδύσματα, κρόκους αυγών, μέλι, γάρο, κρασί και ξύδι, και το πρόσφεραν συνήθως θερμό, αμέσως μετά την έψησιν. Γίνεται μνεία ερεβίνθων, κυάμων, λαθύρων πίσων (μπιζέλια) φακής και φασήλων. Tυρός ηδύσματα επιδόρπια οίνος Προσφιλέστατο ήταν και το τυρί (τυρός Kύθνιος, χερρονησίτικος, χλωρός, οζερίας [τυρός σικελικός]). Eίναι γνωστό πως η Σικελία κατείχε τα πρωτεία στην παραγωγή τυριών και την ακολουθούσε η Bοιωτία. Aναγκαίο συμπλήρωμα της διατροφής, που χρησιμοποιούσαν ευρύτατα οι μάγειροι της αρχαιότητας, α- ποτελούσαν τα διάφορα αρτύματα ή καταχυσμάτια, που απαιτούσαν τις βασικές τους τροφές τα δημητριακά και τα κάθε είδους λαχανικά για να γίνουν εύγευστα. Eυρέως χρησιμοποιούμενα αρτύματα ήταν το λάδι, το αλάτι, το πιπέρι και το ξύδι. Eξαίρεται από τους κωμικούς ποιητές η ποιότητα του σαμακιού, του καρικού και του ελαίου των Θουρίων. Tο αλάτι το εξασφάλιζαν οι αλυκές της Bραυρώνας, του Φαλήρου, της Aναβύσσου, των Mεγάρων. Ως φυτικά η- δύσματα καταγράφονται το άνηθον, τα σισύμβρια (αγριόβρουβα), ο η- δύοσμος, η θύμβρα (θρούμπι), ο θύμος (θυμάρι), η κάπαρις, το κορίαννον (κόλιαντρο), το κύμινο, το μάραθον, το ορίγανον, το σέλινο, το σίλφιο, το σίναπι κ.ά. Mετά το κύριο γεύμα «δεύτεραι αύται τράπεζαι εφοπλίζοντο γέμουσαι», στις οποίες παρέθεταν καρπούς και γλυκίσματα, γνωστά ως τραγήματα, επιδορπίσματα, νωγαλεύματα. Mεταξύ των συνήθων ξηρών καρπών συγκαταλέγονται οι ασταφίδες, τα αμύγδαλα, οι πεφρυγμένοι ερέβινθοι, τα κάστανα και τα κάρυα. Tα οπωρικά που κατά κανόνα απολάμβαναν ήταν αι άπιοι (αχλάδια), οι αχράδες (καρποί της άγριας απιδιάς), τα βρεκόκια (βερύκοκα), οι βότρυες (σταφύλια), τα κίτρα, τα κοκκύμηλα (κορόμηλα), τα μήλα, οι καρποί ροιάς (ρόδι), τα σύκα. Συνόδευαν το φαγητό τους με Φούρνισμα. Πήλινο ειδώλιο κλασικής εποχής (Bερολίνο). Kρεάγρα ορειχάλκινη (άγκριστρο, ό- που κρέμαγαν το καυτό κρέας). Aντρική φιγούρα δοκιμάζει τη θερμοκρασία μιας εσχάρας. Πήλινο ειδώλιο 5ου αι. π.x. από τη Bοιωτία (Bερολίνο, Staatliche Museem). Mητέρα και κόρη που μαγειρεύουν. Tο μαγειρικό σκεύος στηρίζεται σε τριποδική βάση. Πήλινο ειδώλιο 5ου αι. π.x. από τη Bοιωτία (Bοστώνη, Mουσείο Kαλών Tεχνών). κρασί που παρασκεύαζαν κυρίως α- πό σταφύλια και σπανιότερα από φοίνικες, μήλα, απίδια, κυδώνια, σύκα, ρόδια. Oνομαστά ήταν τα κρασιά της Λέσβου, Xίου, Θάσου, Kω, Pόδου, Σμύρνης, Iκαρίας, Nάξου κ.ά. Oίνων υπήρχε μεγάλη ποικιλία, με κριτήρια το χρώμα, την ηλικία, τη γεύση: οίνος λευκός, μέλας, κιρρός, ερυθρός, παλαιός, νέος, γλυκύς, αυστηρός, λεπτός, παχύς. Συνήθιζαν να πίνουν οίνον κεκραμένον. H κράση καθοριζόταν ανάλογα με τις προτιμήσεις των συμποσιαστών. Πολύ εκφραστική εικόνα της αρχαιοελληνικής κουζίνας δίνουν οι στίχοι του Aριστοφάνη, με μια σύνθετη λέξη που δεν χρειάζεται σχολιασμό: λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεο κρανιολειψανοδριμυποτριμματο σιλφιοτυρομελιτοκατακεχυμενο κιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστερα λεκτρυονοπτεκεφαλλιοκιγκλοπε λειολαγωοσιραιοβαφητραγα νοπτερυγών (Aριστοφάνη, Eκκλησιάζουσαι, ). Πηγές: Aθήναιος, «Δειπνοσοφισταί», εκδ. G. Kaibel, τόμ. 1 3, Leipzig Aποσπάσματα κωμωδιογράφων, εκδ. Th. Kock, Comicorum Atticorum Fragmenta, τόμ. 1 3, Leipzig Aριστοφάνης, «Kωμωδίες», εκδ. F. W. Hall W. M. Geldart, Oxford Aρχέστρατος, «Hδυπαθείας τα σωζόμενα», εκδ. O. Montanari, Bologna Mάτρων ο Πιτανεύς, «Δείπνον Aττικόν», εκδ. P. Brandt, Corpusculum poesis epicae graecae, Leipzig Θ. Bενιζέλος, «Περί του ιδιωτικού βίου των αρχαίων Eλλήνων», Aθήνα I. Eυαγγελίδης, «Πραγματεία περί σίτου και όψου, ήτοι περί τροφής παρά τοις αρχαίοις Eλλησι», Erlangen G. Berthiaume, «Les rôles du Mageiros Étude sur la boucherie, la cuisine, et le sacrifice dans la Grece ancienne», Leiden D. and P. Brothwell, «Food in Antiquity. A Survey of the Diet of Early Peoples», London R. Flacelière, «La vie quotidienne en Grèce au siècle de Periclès», Paris 1959 (= O δημόσιος και ιδιωτικός βίος των αρχαίων Eλλήνων, μετ. Γ. Δ. Bανδώρου, Aθήνα 1974). A. Mίχα Λαμπάκη, «H διατροφή των Aρχαίων Eλλήνων κατά τους αρχαίους κωμωδιογράφους», Διδακτορική Διατριβή, Aθήνα M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY H KAΘHMEPINH 9

9 Bυζαντινών διατροφή και μαγειρείες Tο εύνοστον Bυζάντιον: ανάμεσα στην αρχαία και στη νεοελληνική γαστρονομία Πάνω: O βυζαντινός διοικητής της Oσροηνής (11ος αι.) συντρώγει με Aραβες (Xφ. Σκυλίτζη 13ος αι.). H συνεστίαση των Bυζαντινών με Aραβες, Σλάβους, Bαράγγους, Tατάρους ήταν ευκαιρία εντυπωσιασμού και επίδειξης γαστρονομικής τρυφής και πλούτου. Oμως, τη στάση του απλού βυζαντινού μαρτυρεί παράσταση μουσουλμάνου σε πινάκιο από την Kόρινθο (12ου αι.) με την ειρωνική επιγραφή ΠOΛA TA ETH TON KEPATAΔON (αριστερά). Συμπόσιο αρχόντων, αρχές 14ου αι. (λεπτομέρεια από τον Eξωνάρθηκα του Kαθολικού της Mονής Bατοπαιδίου, Aγιον Oρος). Στα κομνήνεια και παλαιολόγεια χρόνια αναφέρονται και εικονίζονται με περισσότερες λεπτομέρειες τα τραπεζώματα: περιγραφές βρωμάτων, σκευών, έμφαση στην οινοποσία, στη χαλάρωση και τη γαστρονομική ηδονή. H παραπάνω παράσταση με συνδαιτυμόνες Bαράγγους, Tατάρτους και Bυζαντινούς εικονίζεται σε εξωνάρθηκα ως καταδικαστέα και προς αποφυγή συμπεριφορά. Tου Hλία Aναγνωστάκη OΠOIOΣ εγευμάτισε με τον αυτοκράτορα δεν τρέχει ευθύς στο καπηλείο (... ουδέ μετά βασιλέως τις αριστήσας ευθέως τρέχει εις καπηλείον). Παρά την αυτοκρατορική, «καρυκευμένη» δόξα του το Bυζάντιο, είτε στην χλιδάτη του είτε στην παινομένη, ασκητική εκδοχή του δυστυχώς δεν μας επιτρέπει να το γνωρίσομε γαστρονομικώς. H μαγειρική (όχι η διατροφή) των Bυζαντινών μας είναι εν πολλοίς ά- γνωστη με εξαίρεση κάποιες πληροφορίες για τα καπηλεία και τα μοναστήρια. Yπογραμμίζω την διαφορά διατροφής και μαγειρικής: στις ερωτήσεις τί, πού και πόσο τρώγανε οι Bυζαντινοί (διατροφή) μας δίδονται χορταστικές απαντήσεις, ε- νώ στις ερωτήσεις μαγειρικής, πώς παρασκευάζονταν οι τροφές ή πώς και πότε τρώγανε η πληροφόρηση είναι απογοητευτική ή απλώς συνάγεται υποθετικά, ακόμη και για αυτά τα γαστρονομικώς πλούσια κομνήνεια και παλαιολόγεια χρόνια. Aρκεί να ανατρέξει κανείς στο πολύτιμο έργο του Kουκουλέ για να διαπιστώσει την άνιση αυτή πληροφόρηση. Mέσα στο πλήθος των πληροφοριών για τροφές, ελάχιστες είναι οι συνταγές μιας πολύπλοκης μαγειρείας. H βυζαντική μαγειρική παραμένει λοιπόν η μεγάλη άγνωστη και το μόνο αυτοκρατορικό σε πλούτο που διαθέτει είναι το λεξικογραφικό και διατροφικό της εκτόπισμα. Eκτός ελαχίστων εξαιρέσεων μπροστά στους Δειπνοσοφιστές του Aθήναιου και τον Aπίκιο οι πληροφορίες μαγειρικής για την αυλή, την αριστοκρατία, τις πλούσιες μονές, ακόμη και αυτού του Σηθ και των κομνήνειων ή παλαιολόγειων χρόνων μοιάζουν με μαγειρείες ε- νός ταπεινού καπηλείου. Δεν υπάρχει ούτε μία περίπτωση ακόμη και στις περιγραφές του Σηθ, του Πτωχοπρόδρομου και του Eυσταθίου Θεσσαλονίκης που μπορεί να αποκατασταθεί πλήρως μια συνταγή. Eχομε απλώς την απαρίθμηση υλικών και την ρητορική περιγραφή πλούτου και συνθέσεως ενός φαγητού. Eτσι κι αλλιώς για το βυζαντινό λόγιο ή εγγράμματο μοναχό (οι μόνοι που θα μπορούσαν να την καταγράψουν) η μαγειρική υποτάσσεται σε άλλου είδους αναζητήσεις και προτεραιότητες. Oι ιατροφιλόσοφοι και εκκλησιαστικοί συμβουλεύουν, επιτρέπουν, αποκλείουν και καταγράφουν και κυρίως ενδιαφέρονται για την τροφή και την ίαση ψυχών και σωμάτων. Kατά τους πρωτοβυζαντινούς και μεσοβυζαντινούς χρόνους μια οικολογική θεώρηση (αναγκαστικά και φυσικά επιβεβλημένη και όχι μόνο για θρησκευτικούς λόγους) μεταβάλλει τα υστερορωμαϊκά μοντέλα διατροφής και τις αντιλήψεις για την μαγειρική. Για τη σταδιακή αυτή μετατόπιση των αντιλήψεων των Bυζαντινών σε μια μεταφυσική αντιμετώπιση της φύσης, στην ο- ποία περιλαμβάνεται βεβαίως και η διατροφή, καθοριστικό ρόλο έπαιξαν ιστορικοί και κλιματολογικοί λόγοι. Aν και υπάρχουν αλλαγές μακράς διάρκειας που ποικίλλουν κατά περιοχή, προβαίνομε σε μια συνοπτική ανασκόπηση των παραγόντων που συνέβαλαν στην διαμόρφωση των νέων γαστρονομικών αντιλήψεων και πρακτικών μετά τον 6ο αι. Παράγοντες διαμόρφωσης νέων γαστρονομικών πρακτικών Kλίμα, καλλιέργειες και επιπτώσεις στην διατροφή. H σταδιακή ψύχρανση του κλίματος σε μια εποχή μεγάλων επιδρομών είχε επιπτώσεις στις καλλιέργειες, στην διατροφή, στην ένδυση και γενικότερα στις αντιλήψεις του μεσαιωνικού ανθρώπου. Oι άνθρωποι αισθάνονταν ανασφαλείς και κατέφευγαν σε πόλεις κάστρα εγκαταλείποντας τις ανοικτές πεδιάδες και τα παλαιά άστεα. Aπό τον 7ο αιώνα και εξής η κτηνοτροφία αυξήθηκε θεαματικά, γεγονός που οδήγησε στην καταστροφή, μείωση ή και εγκατάλειψη παραδοσιακών καλλιεργειών. Mε την εισβολή της άγριας φύσης τα άγρια χόρτα και λαχανικά, τα ό- σπρια, τα γαλακτοκομικά προϊόντα, το κυνήγι και το κρέας αποκτούν α- κόμη μεγαλύτερη σπουδαιότητα. Eτσι, τα βασικά χαρακτηριστικά της διατροφής του βυζαντινού ανθρώπου, παρά την διεθλασμένη και μονομερή μαρτυρία των τυπικών των μοναστηριών, είναι με σειρά κατανάλωσης: Xόρτα, βολβοί, όσπρια, ο- πωρικά, γαλακτοκομικά, λίπη, κρέατα, κρασί, σιτηρά, λάδι, αυγά, ψάρια, καρυκεύματα. Aν εξαιρέσουμε ελάχιστες περιοχές της αυτοκρατορίας που παρήγαν λάδι, για τους περισσότερους Bυζαντινούς (εκτός των μοναχών) ήταν πολύτιμο είδος σε συνεχή ανεπάρκεια. Στην διατροφή τους κατά περιοχές αντί για λάδι ως αρτύματα κυριαρχούσαν λίπη, ταρίχη, γαλακτοκομικά και κυρίως γάρος. Aξίζει να σημειωθεί μάλιστα ότι κατά τους μέσους χρόνους απουσιάζει η μαρτυρία για ε- λαιοκαλλιέργεια σε όλο τον Bόρειο χώρο (σχεδόν τίποτε στα έγγραφα του Aγίου Oρους) και την μικρασιατική ενδοχώρα, κάτι περίπου λογικό λόγω κλίματος, και δεν μνημονεύεται απολύτως τίποτε στον Γεωργικό Nόμο. Πόσο όμως είναι γνωστό ότι 10 H KAΘHMEPINH - M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998

10 Συμπόσιο αρχόντων (τέλη 14ου, μικρογραφία χφ. Paris, gr. 135, Bibliotheque Nationale). Eνας διαφορετικός, ρεαλιστικός κόσμος εικονίζεται γύρω από το πλούσιο παλαιολόγειο, κοσμικό τραπέζι. Πάντα προβάλλει δεξιά ο οβελίας με το πουλερικό, η πιατέλα με το γουρουνόπουλο στο κέντρο, οι κανάτες και οι κούπες, αλλά κυριαρχεί πλέον η κίνηση και ο θόρυβος, οι γυναίκες που συντρώγουν και συζητούν με τους άντρες, το τεμάχισμα του ψητού και το σκυλί που περιμένει το κόκαλο. Kτηνοτροφία, Kυνήγι, Aλιεία, τρεις τομείς απασχόλησης που προμήθευαν στους Bυζαντινούς τα βασικά είδη διατροφής: λίπη, κρέατα, γαλακτομικά και γάρον (12ος αι., Kώδιξ 6 Mονής Παντελεήμονος, Aγιον Oρος). Προσκεκλημένοι σε τραπέζι βασιλικών γάμων (13ος αι., λεπτομέρεια μικρογραφίας της ευαγγελικής παραβολής των βασιλικών γάμων, κώδιξ 5 Mονής Iβήρων). ακόμη και σε αυτή την Kρήτη το λάδι σπανίζει και η καλλιέργεια της ε- λιάς ξαναεμφανίζεται εντατικότερη τον 14ο αι.; Eπιδρομές και κατακτήσεις Aράβων και Σλάβων. Xάνονται διαπαντός η Aίγυπτος, η Συρία, η Παλαιστίνη και για ένα μεγάλο διάστημα η Kιλικία, η Kύπρος, η Kρήτη. Aπό τον 7ο ώς τον 10ο αι. ο παράλιος χώρος ζει σε συνεχή ανασφάλεια με σημαντικές επιπτώσεις στην αλιευτική, τις καλλιέργειες και την διακίνηση προϊόντων. H απώλεια της Aιγύπτου, του σιτοβολώνα της αυτοκρατορίας, καθιστά τα άλευρα και το ψωμί δυσεύρετα και υποχωρεί η κατανάλωσή τους. Tο ίδιο ι- σχύει για το λάδι με την απώλεια της Συρίας και της Kιλικίας των κατεξοχήν ελαιοπαραγωγών περιοχών κατά τους προβυζαντινούς χρόνους. Tο Bυζάντιο χάνει την ά- μεση πρόσβαση στην Eρυθρά Θάλασσα και στην εμπορία των μπαχαρικών απαραίτητων για τις πλούσιες βυζαντινές σάλτσες και τα αρτύματα (σαβούραι, καρυκείαι) της κουζίνας των πλουσίων, των αρχόντων και της βυζαντινής αυλής, αν και δια μέσου του Kαυκάσου τα πολύτιμα αυτά προϊόντα φθάνουν πάντα στην Tραπεζούντα. Eπίσης, με την παρουσία των Σλάβων στην ελληνική χερσόνησο εμφανίζονται σε κάποιες περιοχές διαφορετικές, αλλά όχι άγνωστες, γαστρονομικές συνήθειες πριν επέλθει η νέα σταδιακή σύνθεση. Π.χ. σε μια κατεξοχήν οινόφιλη χώρα όπως η Πελοπόννησος μαρτυρείται στον 9ο 10ο αι. η κατανάλωση από τους επήλυδες ζύθου από κριθάρι, συνήθεια που σχολιάζεται δυσμενώς από Πλούσια τράπεζα σιτίων: τραπεζομάντηλο, διπλωμένα χειρόμακτρα, διάφορα σκεύη και στο κέντρο είδος αυτοθερμαινόμενου σαλτσαρίου(;) με περίτεχνο καπάκι. Aριστερά, πιθανώς «ο επί της τραπέζης» φέρνει αγριογούρουνο και δεξιά δύο υπηρέτες, ο πρώτος, ευνούχος, φέρνει πινάκιο με φαγητό και ο δεύτερος οβελία με πουλερικό. (Tέλη 9ου αι. Kώδικας 211, Eθνική Bιβλιοθήκη της Eλλάδος). τους Bυζαντινούς καθώς θεωρούν τη μπίρα ποτό των βαρβάρων. Πάντως το κρασί, που στην ευρεία του κατανάλωση είναι όξινον, αποτελεί πάντα τη βάση του βυζαντινού ποτού με φημισμένα τα κρασιά της Bιθυνίας και των νησιών του Aιγαίου. Nέες λέξεις, νέες αντιλήψεις. Σταδιακή καθιέρωση στην δημώδη καθομιλουμένη νέων ονομάτων και νέα νοηματοδότηση λέξεων: ζεστός (=βραστός, αλλά και ζεστός, θερμός), Iχθύς Oψος (=προσφάι).>οψάριον.>ψάρι, άρτος ψωμός>ψωμίον>ψωμί, οίνος κρασίν, αλλά και οινάριν, έλαιον>ελάδιν>λάδι, κύαμοι κοκκία>κουκιά, κόλλυβα (στα αρχαία, μικρά νομίσματα, μικρά στρογγυλά γλυκίσματα και τέλος όπως σήμερα κόλλυβα). Eιδικά στα μαγειρικά σκεύη επικρατεί πλήθος λέξεων υστερορωμαϊκής προελεύσεως. Tέλος εμφανίζονται νέες λέξεις και πιθανώς νέα παρασκευάσματα: παξαμάς=παξιμάδι, χαβιάριον κ.λπ. Mετά το 11ο αι. και πάντως στα υστεροβυζαντινά χρόνια κάνουν πιθανώς την εμφάνισή τους νέα είδη και νέα ονόματα όπως νεράτζια, πορτοκάλια, Συνέχεια στην 12η σελίδα M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY H KAΘHMEPINH 11

11 Συνέχεια από την 11η σελίδα αλλά και μελιτζάνες, ρέγγες κ.α. Θρησκευτικές και πολιτισμικές διαφοροποιήσεις. Xριστιανικές νηστείες, αποχές, απαγορεύσεις, αλλά και η αρνητική αντιμετώπιση του πότου και της τρυφής διαφοροποιούσαν τον βυζαντινό από τον άνθρωπο της ύστερης αρχαιότητας. O τρόπος τραπεζώματος κυρίως της άρχουσας τάξης σταδιακά είχε αλλάξει καθώς επικράτησαν πλέον οι τράπεζες και τα καθίσματα αντί για τα ανάκλιντρα των συμποσίων. Tο είδος και ο τρόπος διατροφής του βυζαντινού ανθρώπου ξεχώριζε αισθητά από αυτόν τον συγχρόνων του Λατίνων, Φράγκων, Σλάβων και (λιγότερο Aράβων) οι οποίοι πολλά από τα παρακάτω (αν και γνωστά ή- δη στην αρχαιότητα) είτε τα αγνοούσαν είτε τους προκαλούσαν έκπληξη: μαχαιροπήρουνα και κουτάλια (κοχλιάρια), τραπεζομάντηλα, πετσέτες (χειρόμακτρα), χερνίβια και χερνιβόξεστα, χρήση παξιμαδιών και μπισκότων (παξαμάτες), ρετσινάτου κρασιού, μπαχαρικών και κυρίως γάρου. Tρόποι παρασκευής και μαγειρείες. Συνήθως τα σκευάζω παρασκευάζω και σκευασία χρησιμοποιούνται στα πρωτοβυζαντινά κείμενα κυρίως για σύνθετα φαγητά. H προετοιμασία και διαδικασία παρασκευής ενός φαγητού καλείται μαγείρευμα και σκευασία, σκευή, σκεύασμα, παρασκευή, παρασκεύασμα. Δεν είναι τυχαίον ότι η μέγιστη παρασκευή ψυχών τε και σωμάτων, πνευματικής και υλικής τροφής, συντελείται την Mεγάλη Παρασκευή με τον Mυστικό Δείπνο. Πάντως πολύ πριν, αλλά μαρτυρημένα από τους μέσους βυζαντινούς χρόνους το μαγείρευμα και η μαγειρεία επικρατούν ορίζοντας την προετοιμασία και διαδικασία της παρασκευής του φαγείν (φαγείον, φαγίν>φαΐ, αλλά και φάγημα, φαγητόν). Hδη στον 8ο 9ο αι. η μαγειρεία σημαίνει το παρασκευασμένο βρώμα, το φαγητό. Mνημονεύονται μάλιστα απλές μοναστικές μαγειρείες, μαγειρεία λάχανον μετά ε- λαίου ή μαγειρεία όσπριον μετά ή άνευ ελαίου, μαγειρεία όσπριον μετά καρύου τριπτού (δηλαδή με τριμμένο μοσχοκάρυδο), μαγειρεία υστάτη (το τελευταίο πιάτο) και μαγειρεία που επερίσσευσεν. Aπό τα κομνήνεια χρόνια και εξής μας έ- χουν παραδοθεί πολύ πιο σύνθετες μαγειρείες όπως ήδιστος, οξύγλυκος ή οξυνόγλυκος, θυννομαγειρεία, παστομαγειρεία, κροκατομαγειρεία ή κροκάτον, χοιρινομαγειρεία (χοιρινομαγερέα), αλλά και λαγομαγείρευμα. Bυζαντινός νόστος Σπάνια πήλινη βυζαντινή εσχάρα από τη Kρήτη, 7ου αι. (Eλεύθερνα, ανασκαφή Πέτρου Θέμελη 1996, αναπαράσταση Gouin και Vogt). H αρχαιότητα και το Bυζάντιο είναι αναγκαστικά οι δύο περίοδοι α- ναφοράς του νέου ελληνισμού όταν ψάχνεται και διερωτάται για την ταυτότητά του. Συνεπώς οι κατά καιρούς προσεγγίσεις του προβλήματος της ελληνικότητος δεν μπορεί παρά να αντανακλούνται και στις θεωρήσεις για τις ρίζες της βυζαντινής κουζίνας. Kαθώς μάλιστα η βυζαντινή κουζίνα αντίθετα με τη διατροφή, παρουσιάζει αρκετά σκοτεινά σημεία και δεν μας προσφέρει ιδιάιτερα πλούσιες πληροφορίες η αρχαία και κυρίως η νεοελληνική γαστρονομία παρουσιάζονται ανέλπιστα ως βοηθοί της για να βοηθηθούν με τη σειρά τους. Δεν γνωρίζουμε απολύτως τίποτε για την παρασκευή, τα υλικά π.χ. της βυζαντινής μουστάρδας, σίνηπις των σφαιρίων (σφαιρία - κεφτέδες και όχι λουκάνικα που θέλει ο Kουκουλές), ούτε για τον τρόπο πάστωσης και συντήρησης των αποκτίων ή της γόνδης (είδος παστουρμά υποθέτει πάλι ο Kουκουλές). Στις περιπτώσεις αυτές προσφιλής μέθοδος (τις περισσότερες φορές επιτυχής) είναι η προσφυγή στη νεοελληνική παραδοσιακή κουζίνα για να ερμηνευθούν ή να ταυτιστούν (τής ετυμολογίας, συνωνυμίας ή της όμοιας προετοιμασίας) απλές λέξεις - πληροφορίες, όπως χορδαί, ή χορδία, πλεκτή, γαρδούμιον (κοκορέτσι, χουρδή, πλεξούδα, γαρδούμπα). Oμως πιο σκανδαλιστική είναι μια αντίστροφη μέθοδος: η α- νίχνευση ενός σημερινού εδέσματος στους παρελθόντες χρόνους, στο Bυζάντιο και στην Aρχαιότητα. H αναζήτηση των αρχαίων ή βυζαντινών προγόνων των ντολμάδων ο- δηγεί στη σύγκρισή τους με όμοιες παρασκευές, αλλά σίγουρα αλλότριου αποτελέσματος, δηλαδή με το αρχαίο θρίον (γεμιστά φύλλα συκιάς!) που συσχετιζόμενο με το βυζαντινό και νεοελληνικό φρύον (= φρύγιον λάχανον) μας σερβίρει τους αμάρτυρους βυζαντινούς λαχανοσαρμάδες. Σε μια πρόσφατη συνοπτική παρουσίαση της βυζαντινής κουζίνας προτείνονται ως παλαιοί γεννήτορες των ντολμάδων και πάλι τα θρία, ενώ οι βυζαντινοί πρόγονοί τους συνάγονται, ούτε λίγο ούτε πολύ, από μια αναφορά κοπής βλαστών αμπέλου στα Γεωπονικά. Aραγε γεωπονικές συμβουλές όπως «τα περίσσια βλαστάρια όταν είναι ακόμα τρυφερά πρέπει να α- φαιρούνται γιατί τούτο επιτρέπει στο αμπέλι να αερίζεται», άραγε τι σχέση μπορεί έχουν με τη μαγειρική και τους ντολμάδες; Kανείς βεβαίως δεν μπορεί να αποκλείσει τα τρυφερά αυτά αμπελόφυλλα να χρησίμευαν στη βυζαντινή κουζίνα, αλλά τέτοια μαρτυρία απουσιάζει και μόνο υποθέσεις μπορεί να γίνουν. Πρόβλημα σε όποιον προσεγγίζει τις βυζαντινές πηγές αποτελεί η αρχαιοπληξία των λογίων του Bυζαντίου, την οποία διαπιστώνουμε και στις μαγειρικές και γαστρονομικές τους αντιλήψεις όταν αυτές καταγράφονται. Eνα απλό παράδειγμα α- πό τη μικρασιατική Γαλατία του 8ου αι. μας οδηγεί στην καρδιά του προβλήματος. Bρισκόμαστε σε μοναστήρι κάπου κοντά στην Aγκυρα και ο ξενοδόχος υποδέχεται κάποιους ταλαιπωρημένους οδοιπόρους και τους οδηγεί στην τράπεζα. Aφού έ- φαγαν, είπαν στον ξενοδόχο δηλώνοντας έτσι υπαινικτικά και την καταγωγή τους «Aλήθεια, φάγαμε σαν Γαλάτες» (επ αληθείας, ως Γαλάται εφάγομεν). Πολλά ελέγοντο και πολλά έχουν γραφεί για τους καλοφαγάδες Γαλάτες, όμως η παραπάνω αναφορά θεωρείται βέβαιο ότι προέρχεται από τις περιγραφές του Διακοσμημένο τσουκάλι με μία λαβή, όχι κανάτα, από Mελένικο, 13ου-14ου αι. (Mπακιρτζής, Tσουκαλολάγηνα). Aθήναιου για τα πλούσια εδέσματα των Γαλατών. Δύσκολα όμως μπορεί να θεωρηθεί, όσο κι αν η ομωνυμία χωρών και κατοίκων το επιτρέπει, ότι η μικρασιατική Γαλατία του 8ου αι. συνεχίζει την παλαιά γαστρονομική της φήμη. Δύσκολα μια τράπεζα και μάλιστα σε ένα μοναστήρι στη Γαλατία του 8ου αι. μπορούσε να συγκριθεί με τον πλούτο των περιγραφών του Aθήναιου. Πρόκειται λοιπόν μετά βεβαιότητος για ένα αρχαιογνωστικό παίγνιο των βυζαντινών Γαλατών οδοιπόρων ή του συγγραφέα. Στο σημείο αυτό αξίζει να σχολιάσομε και κάποιες σύγχρονες αρχαιοπληκτικές θέσεις περί ελληνικότητος φαγητών και γαστρονομικών συμπεριφορών. Στις θέσεις αυτές εμπλέκεται αναγκαστικά και ο βυζαντινός ιστορικός κρίκος σε μια ά- λυσσο της οποίας η ποθούμενη ανέλιξη οδηγεί μέχρι την τράπεζα του Oμήρου. Πρόσφατο παράδειγμα η παρουσίαση στον αθηναϊκό Tύπο συνάντησης για τις ρίζες της ελληνικής γαστρονομίας. Hδη από τους τίτλους του ρεπορτάζ η εντύπωση που αποκομίζει κάποιος είναι ότι στη συνάντηση αυτή κυριάρχησε η γαστρονομική αρχαιοπληξία: «καλοφαγάδες οι αρχαίοι ημών πρόγονοι» ή «ο τσελεμεντές των αρχαίων». Aκριτη και η δημοσιογραφική προβολή της θέσης «όσο για τη μαγιονέζα οι αρχαίοι Eλληνες προηγήθηκαν και πάλι των Γάλλων». Πάντως οι βυζαντινοί οδοιπόροι του 8ου αι. έφαγαν χωρίς πρόβλημα ως Γάλλοι, αν τελικά η περιγραφή του Aθήναιου κατά μια άποψη αναφέρεται στους Kέλτες στους προγόνους των Γάλλων και όχι στους Mικρασιάτες Γαλάτες. Mε τη λογική αυτή τρούφες, φουά γκρα, ακόμη και κινέζικες σάλτσες έχουν τα αρχαία και βυζαντινά προηγούμενά τους. Aναρωτιέμαι επίσης μήπως, ό- πως οι Aιγύπτιοι προηγήθηκαν όλων ως ζυθοπότες και οι Bυζαντινοί προηγήθηκαν στα πρόχειρα και εν περιπάτω hot dogs με μουστάρδα, όταν ο Aνδρέας ο Σαλός περιδιάβαζε τους δρόμους με τα σαλσίκια (λουκάνικα) κρατώντας στο αριστερό του χέρι σίνηπι (μουστάρδα) και ούτως βάπτειν και τρώγειν από πρωί.tέλος, όταν προσφάτως οι δημοσιογράφοι παρουσίασαν τα σε σχήματα καρδιάς τοματάκια ή αγγουράκια που «κατασκεύασαν» Aμερικανοί και Γιαπωνέζοι αν γνώριζαν χωρίο των γεωπονικών περί 12 H KAΘHMEPINH - M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998

12 καλοκυντών και σικύων (... μετασχηματισθήσονται δε εις ό θέλεις σχήμα, εάν ποιήσης οστράκινα αγγεία, και έτι μικροίς ούσι περιθής και δήσης πληρώσουσι γαρ τους τύπους και τους χαρακτήρας), θα μπορούσαν να τιτλοφορήσουν το ρεπορτάζ τους «Oι Bυζαντινοί προηγήθηκαν της αμερικανικής ή γιαπωνέζικης τεχνολογίας!». Oσο και το κατ εξοχήν βυζαντινό άρτυμα το γάρον ή γάρος που τόσο εξέπληξε τον Λιουτπράνδο στην βυζαντινή αυλή τον 10ο αι., οι σημερινοί Eυρωπαίοι απόγονοί του δεν το αποστρέφονται πλέον με την ίδια βδελυγμία ό- ταν στις εξωτικές τους παρεκτροπές δειπνούν στα νοτιοασιατικά ε- στιατόρια. Δυστυχώς, οι Nεοέλληνες δεν έχουν ακόμη εμπλακεί στην αναζήτηση και διεκδίκηση της ελληνικότητάς του ως την μακρινή Tαϋλάνδη καθώς έχει εκλείψει από τις συνήθειές τους, αν και πιστεύω ότι σίγουρα θα το αντιμετώπιζαν με τον τρόπο του Λιουτπράνδου ως εξ ι- χθύων ναυσιωδέστατον υγρόν. Γαστρονομική δυναμική και σύνθεση Eδώ ας πούμε δύο λόγια, για την παρεχόμενη πληροφορία από τον Kουκουλέ καθώς πολλοί από τους α- σχολούμενους με την ελληνική κουζίνα καταφεύγουν στις εργασίες του. Παρά την σπουδαιότητα του έργου, βασικό του μειονέκτημα είναι η διαχρονική, αδιάκριτη συσσώρευση ενός υλικού από τον 3ο μ.x. ως και τα χρόνια της Tουρκοκρατίας. Δημιουργείται η εντύπωση μιας χιλιόχρονης γαστρονομικής α- κινησίας χωρίς δυναμική και με μόνες τις γλωσσικές ή κάποιες θρησκευτικού τύπου διατροφικές διαφοροποιήσεις π.χ. νηστείες, ιδιομορφίες ή από την γόνδην στον παστουρμά, από το έλαιον στο ελάδιον και λάδι. Δύσκολα συνειδητοποιεί κανείς τις μεγάλες αλλαγές που α- κολούθησαν μετά τον 7ο αι. οι οποίες είχαν αρχίσει σταδιακά αιώνες προτύτερα και που ουσιαστικά σημαδεύουν το τέλος του αρχαίου κόσμου. Πληροφορίες για τροφές, ποτά και γεύματα από την πρωτοβυζαντινή Aίγυπτο, Συρία και Παλαιστίνη, Iταλία (το ήμισυ των πληροφοριών) αν και προετοιμάζουν την κυρίως βυζαντινή γαστρονομία, ουσιαστικά ανήκουν στην ύστερη αρχαιότητα. Kαθώς μάλιστα παρατίθενται αδιάκριτα και διαχρονικά μαζί με τη σύνολη βυζαντινή αυτοκρατορική, μοναστική, αγροτική μαγειρική και διατροφή, δύσκολα ξεχωρίζει κανείς την τοπική από την κοινή αστική ή α- γροτική κουζίνα. Aν μάλιστα αναλογισθούμε ότι α- κόμη και στην εποχή μας παρά την καταναλωτική ισοπέδωση των γαστρονομικών συνηθειών η κατά περιοχές ιδιότυπη μαγειρική υπάρχει και αντιστέκεται τότε πόσο μάλλον σε παλαιότερες εποχές οι μαγειρικές ιδιοτυπίες οι τοπικές σπεσιαλιτέ, ήταν ακόμη πιο τονισμένες. Πολλές από αυτές μάλιστα των πρωτοβυζαντινών χρόνων δύσκολα εγγράφονται σε κοινά βυζαντινά διατροφικά μοντέλα, εξαιρουμένου ίσως του μοναστικού μοντέλου διατροφής. Συμπερασματικά πιστεύω λοιπόν, ότι, όπως κατά τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους στις απέραντες αυτοκρατορίες οι λαοί συμβίωναν διατηρώντας τις γαστρονομικές τους ιδιότητες, άλλες δανείζοντάς τις και άλλες δανειζόμενοι, το ίδιο συνέβη και κατά τη βυζαντινή περίοδο και αργότερα την οθωμανική. Eιδικά για τους βυζαντινούς χρόνους και μάλιστα μετά τον 7ο αι., η γαστρονομική προίκα όλων των αρχαίων λαών (Eλλήνων, Pωμαίων, λαών της Bαλκανικής και Mικράς Aσίας, Eβραίων, Περσών, Aιγυπτίων, Σύρων, Kαυκασίων), αλλά και αυτή των νέων κοινωνών του πολιτισμού της χριστιανικής ελληνικής Aνατολής (Σλάβων, Aρμενίων, Aράβων, Φράγκων, Tούρκων), οδηγεί σε μια νέα γαστρονομική δυναμική και σύνθεση. Kατά συνέπεια η αναζήτηση, η α- πόδοση μιας ελληνικότητας στον γαστρονομικό συγκριτισμό των εποχών αυτών μοιάζει με το να αναζητάς από μια πολύπλοκη μαγειρεία που κοχλάζει μέσα σε μια γεμάτη χύτρα, όπως είναι η Aνατολική Mεσόγειος, την καθαρή, «ρατσιστική» συνεισφορά του κάθε λαού χωριστά, εν προκειμένω των Eλλήνων. O ελληνιστικός και βυζαντινός κόσμος υπήρξε ακριβώς αυτή η χύτρα, το καθημάς melting pot. Aραγε τι απαντήσεις θα δοθούν σε ερωτήσεις του είδους: Eίναι ελληνική η σπανακόπιτα, το χαβιάρι, ο ταραμάς, ο τραχανάς, το μακαρόνι, το λαζάνι, ο ντολμάς, το γιαούρτι, το ιμάμ μπαϊλντί και ο ελληνικός βυζαντινός καφές; O βυζαντινός τούρκικος ελληνικός καφές! Oι ερωτήσεις αυτές, όσο κι αν και εκ πρώτης όψεως παρουσιάζονται ευτράπελες, όσο κι αν το ξένο ή αμφιλεγόμενο έτυμο της λέξης αποθαρρύνει την έρευνα, έχουν κατά καιρούς απαντηθεί και δηλώνουν το πρόβλημα και την σπουδαιότητά του. Oλα τα παραπάνω παρά τα ξενικής ή διεκδικούμενης προέλευσης ονόματά τους έχουν κατά καιρούς προσγραφεί ως ελληνικά σε μια απώτερη ή νεότερη γαστρονομική περίοδο της ιστορίας των Eλλήνων. Oμως τα συμπεράσματα από την ετυμολογική προσέγγιση που συνήθως εφαρμόζεται, αλλά και αυτά από την ιστορικοσυγκριτική διερεύνηση προϊόντων, υλικών και φαγητών δημιουργούν μάλλον πλείστα προβλήματα. Mπορεί βεβαίως να φωτίζουν την προέλευση της λέξης ή και του προϊόντος, αλλά η μονομερής απόδοσή τους σε μια πολιτιστική κοινότητα με βάση το ελληνικό ή ξένο έ- τυμον μάλλον συσκοτίζει τη μελέτη για τις αντιλήψεις και τα μοντέλα διατροφής. Kυρίως τα ονόματα των εδεσμάτων, και όχι τα τρόφιμα ή τα υλικά που τα συνθέτουν, αλλάζουν ονόματα μέσα στο χρόνο. Tο έδεσμα, η μαγειρεία, μπορεί να προϋπάρχει με άλλο όνομα. Συνεπώς μια Bυζαντινό πιάτο (πινάκιο) και εσωτερικό κούπας Kωνσταντινούπολης (12ος- 14ος αι., Mουσείο Mπενάκη). Στις βυζαντινές και μεταβυζαντινές εικόνες και τοιχογραφίες δίδονται παραστάσεις τραπεζιών με εδέσματα και σκεύη, όπως στην εικόνα των Προφητών, μέσα 16ου αι. (Aγιος Γεώργιος Bενετίας). νεότερη αλλαγή ονόματος δεν προδικάζει αναγκαστικά την προέλευση. Aυτή είναι η περίπτωση παρασκευασμάτων των οποίων γνωρίζομε το ό- νομα, η δε συνταγή ή η περιγραφή δεν αφήνει αμφιβολίες για την παλαιά καταγωγή τους: π.χ. του τουρκικού γιαουρτιού (του βυζαντινού ο- ξύγαλου), της γαλλικής ομελέτας (του βυζ. σπογγάτου). H περίπτωση του ντολμά και παστουρμά είναι διαφορετική. H σπανακόπιτα π.χ. δεν έ- χει ετυμολογικά τίποτε το ελληνικό και το μόνο που μπορεί να μας προσφέρει είναι ότι το σπανάκι ως είδος κατά μια άποψη φθάνει από την Περσία. Tέλος, δεν γνωρίζομε ακριβώς πότε έφθασαν ή διαδόθηκαν ευρέως στον ελληνικό κόσμο πολλές οπώρες, λαχανικά ή εδώδιμα (μυρεψικά). Π.χ. για τα πορτοκάλια (από το ιταλικό portogallo) οι ερευνητές δεν συμφωνούν πότε εμφανίζονται στο Bυζάντιο, τον 12ο ή τον 15ο αι. Oποτε και από όπου, όμως, κι αν εισήχθησαν, σημασία πλέον έχει για τον ευρύτατο χώρο των ηθών και των αντιλήψεων η υιοθεσία ή θερμή υποδοχή τους, ο εγκλιματισμός ξένων ονομάτων και προϊόντων. Ξέρεις την χώρα που ανθεί φαιδρά πορτοκαλέα και κοκκινίζει η σταφυλή και θάλλει η ελαία; Oσοι α- πό μας έχουν απαγγείλει τους στίχους του ποιητή ποτέ δεν προβληματίστηκαν ως προς την απάντηση. Ω, δεν την αγνοεί κανείς, είναι η γη η Eλληνίς! O,τι αγαπήσαμε, ό,τι γευθήκαμε, ό,τι εκτιμήσαμε και αποδεχθήκαμε είναι και δικό μας, είναι του τόπου μας. Kι ο τόπος μας είτε αρχαίος είτε βυζαντινός, ο κόσμος μας, ο ελληνικός κόσμος έκανε πάντα ελληνικό ό,τι ήταν εύμορφο και εύνοστο. Eπιμένω στη γαστρονομική μου θέση «είναι και ελληνικό ό,τι είναι νόστιμο». O νόστος, η επιστροφή στη γεύση, η νοηματοδότηση του νόστιμου ως εύγευστου είναι κυρίως κατάκτηση της βυζαντινής εποχής. Eύχομαι η επιστροφή μέσα από αυτές τις γραμμές να μην έχει μόνον την νοσταλγία, το άλγος του νόστου, αλλά να είναι πραγματικά νόστιμη. M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY H KAΘHMEPINH 13

13 M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY H KAΘHMEPINH 5

14 H διατροφή κατά την Tουρκοκρατία Διατροφικές συνήθειες στις πόλεις και την ύπαιθρο, και αλληλεπιδράσεις «εθνικών» μαγειρικών Tης Aννας Mατθαίου Iστορικού ΣTHN ΠEPIOΔO την οποία σχηματικά αποκαλούμε τουρκοκρατία (και που στην πραγματικότητα περικλείει και άλλες κυριαρχίες, όπως και πολλαπλές πολιτισμικές διάρκειες) η γραπτή αποτύπωση έντυπη ή χειρόγραφη των καθημερινών συνηθειών των ανθρώπων που ζουν στις πόλεις ή την ύπαιθρο, διέπεται από διαφορετικές προδιαθέσεις και σκοπιμότητες. Mια, αναπόφευκτα ταξινομητική, διάκριση των κειμένων που αναφέρονται στη διατροφή μπορεί να χρησιμοποιήσει ως αφετηρία τη λειτουργικότητά τους: 1) τον κανονιστικό τους ρόλο (περιλαμβάνονται εδώ οι αγορανομικές ρυθμίσεις που αφορούν την κατάσταση των ειδών διατροφής που κυκλοφορούν στις αγορές, οι θρησκευτικοί κανόνες και το κήρυγμα που αναφέρονται κυρίως στα ζητήματα της νηστείας και των αποχών από ορισμένες τροφές, οι ιατρικές διαιτητικές συμβάσεις και τα γιατροσόφια, τα μηνολόγια και οι κύκλοι τροφών που καθορίζουν την κατανάλωση ανάλογα με την εποχικότητα της παραγωγής, καθώς και τα κείμενα με ποικίλες χρήσιμες συμβουλές για την αγροτική οικιακή οικονομία, με ευκρινέστερο εκπρόσωπό τους το Γεωπονικόν του Aγάπιου Λάνδου) 2) τη χωροχρονική τους εμβέλεια, όπως συμβαίνει με τα, συνήθως σύντομα, έμμετρα ή πεζά κείμενα στα οποία οι άνθρωποι της εποχής καταγράφουν τη βιωμένη συγκυρία (τιμές προϊόντων, πείνα, ακρίβεια, λιμό ή πιο σπάνια την α- φθονία, τη φτήνια και ακόμα πιο σπάνια την εμπειρία ενός γεύματος ή μιας γεύσης) 3) την αφηγηματική προοπτική μέσα από το ταξίδι, η ο- ποία, παρ όλες τις διηθήσεις της ε- πισημαίνει, ανάμεσα στα άλλα, τις διαφορές της διατροφικής κουλτούρας των εθνοτήτων που ζουν στο πλαίσιο της οθωμανικής επικράτειας, όπως και τις διαφορές με το δυτικό περιβάλλον από όπου προέρχονται οι συγγραφείς. Mια αναμενόμενη τέταρτη κατηγορία που θα περιελάμβανε τα βιβλία μαγειρικής δεν εκπροσωπείται στην περίοδο που ε- ξετάζουμε η απουσία της συνδέεται με το ότι η διατροφή, ως νοητική κατηγορία και ως αξία, δεν αυτονομείται από άλλες κυρίαρχες κατηγορίες της εποχής (ιατρική, θρησκεία, αμοιβαιότητα κ.λπ.). Πόλεις - ύπαιθρος Eνας κλασικός στην ιστορία της διατροφής διαχωρισμός αφορά τη διάκριση ανάμεσα στα αστικά και τα αγροτικά πρότυπα κατανάλωσης. H διάκριση αυτή στηρίζει ορισμένες υ- ποθέσεις που αναφέρονται στις επιμέρους κοινωνικές, οικονομικές και ψυχολογικές όψεις του διατροφικού φαινομένου. Στις πόλεις, τα αγαθά διατροφής κυκλοφορούν στις αγορές και το παζάρι με μεγαλύτερη ασφάλεια, ποικιλία και ποιοτική (και μαγειρική) εκλέπτυνση. Aυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι η οργάνωση της αστικής αγοράς εξασφαλίζει την απρόσκοπτη κυκλοφορία των αγαθών οι κρίσεις διατροφής στις πόλεις που μαρτυρούνται από την έλλειψη, τη νόθευση ή την ακρίβεια των βασικών ειδών συνιστούν ένα μόνιμο φαινόμενο στις προβιομηχανικές κοινωνίες. Oι αστικοί, ωστόσο, πληθυσμοί, σε αντίθεση με τους αγροτικούς, αναγκάζονται σε μια μόνιμη, καθημερινή επαφή με την αγορά. H έκφραση «μεροδούλι - μεροφάι» υπογραμμίζει μια εξάρτητη και συγχρόνως μια πάγια συνήθεια, ακόμα και για τους φτωχούς των πόλεων. Mια διαταξική ιδιαιτερότητα των Tεϊοπώλης εκ Kωνσταντινουπόλεως, σε χαρακτικό εποχής. αστικών πληθυσμών είναι η δυνατότητα κατανάλωσης έτοιμης μαγειρεμένης τροφής, αγορασμένης από τους πλανόδιους πωλητές και από τα υπαίθρια ή στεγασμένα μαγαζιά κοντά στον χώρο της αγοράς. Tο «έτοιμο φαγητό» ως εκδημοκρατισμένη πρακτική ωθεί στους διατροφικούς και μαγειρικούς συγκρητισμούς των εθνοτικών και κοινωνικών ομάδων που συνυπάρχουν στα αστικά κέντρα της εποχής. Στην Kωνσταντινούπολη, λόγου χάριν, συνυπάρχουν οι φραγμοί αλλά και οι αλληλοδιεισδύσεις στις οθωμανικές και χριστιανικές νόρμες: ψητό κρέας (κεμπάπια) και ψητά κοτόπουλα στα ιχθυοπωλεία στην περιοχή του Πέραν οι (συνήθως χριστιανοί) ψαράδες καθαρίζουν καθημερινά φρέσκα ψάρια, τα οποία μετά τηγανίζουν και πουλούν. Oι Tούρκοι ήδη από τον 15ο αιώνα ενσωματώνουν το ψάρι στη διατροφή τους, όπως τη σάλτσα του γάρου, αλλά παραμένουν αρνητικοί στα ο- στρακοειδή και τα μαλάκια. Yπάρχουν ακόμα μαγαζιά που πουλάνε γλυκίσματα και γαλακτοκομικά είδη, σερμπέτια που σερβίρονται με πάγο ή μια κουταλιά χιόνι, σούπες, όπως και βραστά κεφαλάκια, αρνίσια ποδαράκια και κοιλιές πατσά. Eντελώς διαχωρισμένα είναι τα μαγαζιά που πουλάνε boza (είδος μπύρας που συνηθίζουν οι μουσουλμάνοι), από τις πολυάριθμες ταβέρνες του Γαλατά που σερβίρουν κρασί ή ρακί για τους χριστιανούς. Στον αγροτικό χώρο, αντίθετα, λειτουργούν με μεγαλύτερη ένταση οι αυτοκαταναλωτικές πρακτικές, οι οποίες περιορίζουν την επαφή με την αγορά ειδών διατροφής. H λιτότητα του καθημερινού γεύματος, η οποία αποδίδεται τόσο στους ελληνικούς όσο και στους τουρκικούς ή τους αλβανικούς πληθυσμούς, συνιστά κοινό τόπο των κειμένων που α- ναφέρονται στην καθημερινή δίαιτα Eσωτερικό καλύβας χωρικών. Λιθογραφία 16x22 εκ., σχεδίασε ο Stackelberg, λιθογράφησε ο C.F. Gille (από το έργο «Tόπος και εικόνα», εκδ. OΛKOΣ, Aθήνα 1983). των αγροτικών κοινοτήτων που βρίσκονται εγκατεστημένες στον σημερινό ελλαδικό χώρο. Eνα ζωτικό ε- λάχιστο που συχνά ταυτίζεται με το προσφάι (ένα κομμάτι ψωμί ανάλογα με τα σιτηρά του κάθε τόπου με ένα κρεμμύδι, λίγες ελιές ή ένα κομμάτι τυρί ή παστό κρέας), όσπρια, χόρτα και λίγο κρασί ως συμπλήρωμα των θερμίδων κι αυτό όταν υπάρχει. Aκόμα και στις κτηνοτροφικές κοινωνίες (με εξαίρεση τη μεγάλη διακινούμενη κτηνοτροφία) τα σιτηρά με τη μορφή του πρόχειρου, συχνά χωρίς προζύμι, ψωμιού ή των χυλών, οι οποίοι περιέχυν δημητριακά με λίγο ξινόγαλα, τυρί ή βούτυρο ή ακόμα με νερό, κρεμμύδια και δυο σταγόνες λάδι, αποτελούν τη μόνιμη, βασική τροφή. H αναίρεση του καθημερινού λιτοδίαιτου γίνεται μόνο στις μεγάλες χριστιανικές γιορτές, όπου το ψητό κρέας συνιστά την ι- δανική τροφή. Aποκλίσεις και συγκρητισμοί Kαι στα ταξιδιωτικά και στα θρησκευτικά κείμενα ορισμένα είδη εκφέρονται ως «εθνικά» στερεότυπα, όπως οι σουπιές και το χαβιάρι για παράδειγμα, το οποίο αποκαλείται το «εθνικό ραγού» των Eλλήνων ή το πιλάφι και ο καφές για τους Tούρκους, παρόλο που τα δυο αυτά τελευταία αποτέλεσαν πρότυπα διατροφής και στους ελληνικούς πληθυσμούς, αρχικά στους αστικούς και σιγά σιγά στους αγροτικούς. Παράλληλα, οι θρησκευτικές νηστείες (για τους χριστιανικούς κυρίως πληθυσμούς) και οι μόνιμες διαιτητικές α- ποχές από τις απαγορευμένες «ακάθαρτες» με τη λέξη της εποχής, τροφές (ιδιαίτερα για τους εβραίους και τους μουσουλμάνους και πιο έμμεσα για τους χριστιανούς) αποτελούν έ- να είδος εθνοτικής και πολιτισμικής 14 H KAΘHMEPINH - M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998

15 διάκρισης, κάποτε και αντιπαράθεσης. Πόσο απόλυτα, όμως, ισχύει αυτή η διάκριση; Mήπως, αντίθετα, δεν μαρτυρείται μια ισχύουσα ελαστικότητα ανάμεσα στις διαφορετικές διατροφικές θρησκευτικές ( εθνοτικές) συνήθειες και τους ανθρώπους που τις ασκούν; Kατ αρχάς φαίνεται ότι οι μουσουλμάνοι κάθονται αρκετά στο ίδιο τραπέζι, καλεσμένοι για φαγητό από τους χριστιανούς, υπό την προϋπόθεση, όμως, ότι το γεύμα τους δεν θα περιλαμβάνει χοιρινό, καθώς και τα υπόλοιπα είδη που απεχθάνονται και τα οποία είναι εξίσου απαγορευμένα από τη θρησκεία τους, δηλαδή λαγούς, βατράχια, χελώνες και σαλιγκάρια. Eξάλλου, σύμφωνα με πολλές μαρτυρίες, οι χριστιανοί κοινοτικοί άρχοντες χρησιμοποιούν τη φιλοξενία και τα συμπόσια όχι μόνο προς τους Tούρκους, αλλά προς ό- λες τις εθνότητες με τις οποίες συνδιαλέγονται, μέσα από το πλέγμα της αμοιβαιότητας, η οποία αποτελεί μια από τις πιο διαδεδομένες πρακτικές και αξίες της εποχής. Tέλος, όσον αφορά τις διατροφικές θρησκευτικές απαγορεύσεις των Tούρκων, πέρα από τις δύσκολες περιόδους των ραμαζανιών, το βάρος πέφτει κυρίως στη συνεχή α- παγόρευση του αλκοόλ, η οποία ό- μως αρκετά συχνά παραβιάζεται στα κρυφά, με την ανοχή και τη βοήθεια των χριστιανών. Mαρτυρία των παραβάσεων είναι ο θεσμός του νυχτερινού φύλακα, ο οποίος κυκλοφορεί το βράδυ στις οθωμανικές αγορές ό- χι τόσο για τον κίνδυνο των κλεφτών, αλλά για να εντοπίσει τους μεθυσμένους μουσουλμάνους και να τους τιμωρήσει. Oι οσμώσεις ανάμεσα στην εβραϊκή και την ελληνική και την τουρκική διατροφική κουλτούρα ανιχνεύονται πιο εύκολα στα κείμενα της εποχής μέσα από τις κατασταλτικές παραινέσεις του κηρύγματος. Oι χριστιανοί πρέπει να αποφεύγουν να συντρώγουν με τους Eβραίους ή να α- γοράζουν τα προϊόντα τους που είναι μαγαρισμένα «οψάρια πουλούν εις την πόλιν οι Eβραίοι και ανοίγουν το στόμα του οψαρίου και κατουρούνε μέσα και τότε το πουλούνε εις τους χριστιανούς» 1, υποστηρίζει ο Kοσμάς ο Aιτωλός, ανασύροντας το κοινωνικό πολιτιστικό μοτίβο της α- κάθαρτης τροφής. Oι διατροφικές θρησκευτικές απαγορεύσεις συνιστούν ένα είδος ε- θνοτικής και πολιτισμικής ταυτότητας συγχρόνως όμως συνιστούν ένα μακροχρόνιο πεδίο άσκησης της διαφορετικότητας, των αντιστάσεων και των προσαρμογών στα πολιτισμικά πρότυπα του κυρίαρχου. Σε ένα εξισλαμισμένο χωριό της Πελοποννήσου, όπου ο αρσενικός πληθυσμός ε- ξισλαμίζεται εθελοντικά, ενώ ο γυναικείος παραμένει χριστιανικός, η οικογένεια μαγειρεύει το κρέας της στο κοινό ταψί στη μια μεριά τοποθετούν το χοιρινό κρέας για τις γυναίκες και στην άλλη το πρόβειο για τους άντρες, ενώ ένα κομμάτι ζυμάρι τοποθετείται ανάμεσα στα δύο είδη κρέατος για να συγκρατήσει τα υ- γρά του ψησίματος (προφανώς για να μη μολυνθεί το πρόβειο κρέας α- πό το ζωμό του «ακάθαρτου» χοιρινού)... Oι φανατικοί, λοιπόν, στο ζήτημα του φαγητού δεν φαίνεται να είναι οι μουσουλμάνοι (οι οποίοι όπως δεν ε- πέβαλαν με τη βία τη θρησκεία τους, Tα βιβλία μαγειρικής του 19ου αιώνα Δείπνο στο χωριό Xρισό, στο σπίτι του επισκόπου Aμφισσας. Eγχρωμη χαλκογραφία (ακουατίνα). Σχεδίασε ο Ed. Dodwell, χάραξε και χρωμάτισε ο T. Fielding (Γεννάδειος Bιβλιοθήκη). με τον ίδιο τρόπο απέφυγαν να επιβάλουν και τις διατροφικές τους α- παγορεύσεις), αλλά οι εξισλαμισμένοι χριστιανοί. Στο νησί της Kρήτης, σημειώνει ο Pitton de Tournefort, «ένας γνήσιος Tούρκος δεν λέει κουβέντα όταν βλέπει τους χριστιανούς να τρώνε χοιρινό και να πίνουν κρασί. Oι εξισλαμισμένοι που πίνουν και τρώνε κρυφά χοιρινό τους βρίζουν και τους προπηλακίζουν» 2. Πηγές: 1. I. B. Mενούνος (επιμ.) «Kοσμά του Aιτωλού διδαχές. Φιλολογική μελέτη Kείμενα», Aθήνα, Eκδόσεις «Tήνος» χ.χ. σ Joseph Pitton de Tournefort «Voyade d un botaniste I. L Archipel grec», Introduction, notes et bibliographie de St. Yerasimos, Παρίσι, Fr. Maspero, 1982, σ. 106 (α έκδοση: «Relation d un voyage du Levant», Παρίσι 1717). Tον 19ο αιώνα καλύπτεται δυναμικά το κενό των προηγούμενων αιώνων ό- σον αφορά τα ελληνικά βιβλία μαγειρικής. H πρώτη μαγειρική, μεταφρασμένη από τα ιταλικά από τον γιατρό λόγιο Π. Zωντανό, τυπώθηκε στη Σύρο το Στη φωτογραφία βλέπουμε το εξώφυλλο της ανατύπωσής της (1989 και 1992) από το EΛIA. Δεξιά, μία ακόμα από τις εκδόσεις μαγειρικής του προηγούμενου αιώνα, που περιλαμβάνει, όπως σημειώνεται στο εξώφυλλό της, και τα «menus των βασιλικών γευμάτων». TO KENO των προηγούμενων αιώνων που παρατηρείται ως προς τα ελληνικά βιβλία μαγειρικής έρχεται να καλύψει, αρκετά δυναμικά, η έ- ντυπη παραγωγή του 19ου αιώνα. Tο 1828 μεταφράζεται από τα ιταλικά η πρώτη μαγειρική στη Σύρα και αρκετά αργότερα, το 1860, εκδίδονται στα ελληνικά, στην Aθήνα, Tα μυστήρια της γαλλικής μαγειρικής. Tο 1863 κυκλοφορεί στην Kωνσταντινούπολη η μαγειρική του N. Σαράντη, με συνταγές διεθνείς και λίγες δικές του που επινοήθηκαν για να συνθέσουν το εθνικό προφίλ της λόγιας, «υψηλής», ελληνικής μαγειρικής, εμπνευσμένο από την αρχαία, αλλά και την πρόσφατη ιστορική παράδοση: τη «σούπαν του Aρχεστράτου» ακολουθούν «το ψάρι του αρχιναυάρχου Mιαούλη» και «το σαρλότ το Eλληνικόν»..., «διά να μας αναμιμνήσκουν τας λαμπράς πράξεις των μεγάλων ανδρών». Στην τελευταία δεκαετία του αιώνα οι γνωστές εκδόσεις βιβλίων μαγειρικής πληθαίνουν, η μορφή τους απολήγει στον τύπο του εγχειριδίου και οι συνταγές τους, συγχρόνως με τη διάδοση των δυτικών προτύπων επικαλούνται μια εγχώρια αστική μαγειρική των μεσαίων στρωμάτων, ενσωματώνοντας, όλο και πιο αποενοχοποιημένα, τις γνωστές μέχρι σήμερα τουρκικής προέλευσης παραδοσιακές συνταγές. H μελέτη αυτών των βιβλίων επιτρέπει τη διερεύνηση της καταγραφής, όπως και την πρόληψη της προχρονολόγησης του τίτλου και της διάδοσης ορισμένων συνταγών της α- στικής μαγειρικής. Συμπιληματικής μορφής και με προφανή σκοπό τον εκπολιτισμό, τα βιβλία μαγειρικής διαμορφώνουν εν τέλει ένα (κυρίως γυναικείο) αναγνωστικό κοινό, μεταπλάθοντας την αρχική λόγια μορφή τους είτε προς τις μικρού σχήματος εκλαϊκευτικές μεταφράσεις είτε, αργότερα, προς τη μορφή του εγχειριδίου. Mέσα από ταυτόχρονες οσμώσεις διαπολιτισμικού (δυτικού ελληνικού τουρκικού) και κοινωνικού τύπου (υψηλή μαγειρική μαγειρική του καθημερινού), τα βιβλία μαγειρικής προς τα τέλη του προηγούμενου αιώνα αναπαριστούν τις σταθερές και τις μεταβλητότητες στην υπό διαμόρφωση εθνική ελληνική αστική μαγειρική. A. M. M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY H KAΘHMEPINH 15

16 Πολίτικη και μικρασιατική κουζίνα Γευστικές παραδόσεις της Πόλης, του Πόντου, της Kαππαδοκίας και της Iωνίας Ψαράδες στο Bόσπορο. Γκραβούρα του Fabius Brest, 19ος αι. (αρχείο Σ. Mπόζη). Tης Σούλας Mπόζη Eρευνήτριας του Λαογραφικού Kέντρου Bοσπορίς, συγγραφέως Kαπηλειό στην Πόλη. Γκραβούρα 19ου αιώνα. ΣTH ΔIAMOPΦΩΣH των ελληνικών γευστικών παραδόσεων σημαντική είναι η συμβολή της αστικής πολίτικης κουζίνας μαζί με τις τοπικές κουζίνες της Iωνίας, της Kαππαδοκίας και του Πόντου. Eξετάζοντας τις ιδιαιτερότητές τους θα ξεκινήσουμε από την πολίτικη κουζίνα, η οποία στην πορεία της ιστορικής της εξέλιξης από τον 7ο π.x. αιώνα με την εγκατάσταση των Mεγαριτών εμπλουτίστηκε με τις γνώσεις και πρακτικές του αρχαίου ελληνικού κόσμου: εμπειρίες που περιγράφονται στους «Δειπνοσοφιστές» του Aθήναιου. Aργότερα, ως αποικία της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, η μετέπειτα Nέα Pώμη συμπληρώνει την κουζίνα της με τις γαστρονομικές εμπειρίες των Pωμαίων. Eξελικτικά, ο πλούτος αυτός θα συγκεραστεί με τις απαιτήσεις της χριστιανικής θρησκείας και θα συνθέσει την ταυτότητα της βυζαντινής κουζίνας: από τη μια πολυτελή βασιλικά και πριγκιπικά γεύματα με σπάνιες και εκλεκτές τροφές, μαγειρεμένες με επιτηδευμένους τρόπους από έ- μπειρους μαγείρους και στρατιά βοηθούς, και από την άλλη απλά, λιτά γεύματα και νηστήσιμα των λαϊκών τάξεων και των μοναχών. Mετά την Aλωση, η πολίτικη κουζίνα θα διαμορφωθεί από τις αντιθέσεις μεταξύ των γηγενών και εγκατεστημένων στην Πόλη αστών και τις παραδόσεις επισιτισμού των νομάδων κατακτητών. Tαυτόχρονα οι διάφορες εθνότητες Aρμένιοι, Eβραίοι, Λεβαντίνοι, Kιρκάσιοι, Γεωργιανοί κ.ά. καθώς και οι Eλληνες ετεροδημότες Xιώτες, Aιγαιοπελαγίτες, Hπειρώτες, Πόντιοι, Kαππαδόκες κ.ά. θα την μπολιάσουν με τις δικές τους γευστικές παραδόσεις. H Kωνσταντινούπολη, σταυροδρόμι εμπορικών και πολιτισμικών α- νταλλαγών τριών ηπείρων, κόμβος των δρόμων του μεταξιού και των μπαχαρικών από την Aνατολή προς τη Δύση, ένα από τα σημαντικότερα φυσικά λιμάνια της υφηλίου με αιχμή το διαμετακομιστικό εμπόριο από τον Eύξεινο Πόντο προς τη Mεσόγειο, πρωτεύουσα δύο κραταιών αυτοκρατοριών αδιάλειπτα για περισσότερα από χίλια πεντακόσια χρόνια η μεγαλύτερη πόλη της Eυρώπης έ- ως τον 18ο αιώνα, ήταν η κατ εξοχήν πόλη της κατανάλωσης. Για εκατοντάδες χρόνια τα βοοειδή και τα πρόβατα της Θεσσαλίας, Mακεδονίας και ποντιακής ενδοχώρας, τα βούτυρα της Tραπεζούντας και της Oύρφας, τα άλευρα της Kριμαίας και των παραδουνάβιων περιοχών, το χαβιάρι και τα αλίπαστα της Pωσίας, η ζάχαρη και το ρύζι της Aιγύπτου, ο καφές της Yεμένης, ο παστουρμάς της Kαισάρειας, η μαστίχα της Xίου, το ελαιόλαδο του Aδραμυττίου, της Mυτιλήνης και της Kρήτης, οι χουρμάδες της Bαγδάτης, οι ξηροί καρποί της Aνατολίας, τα σύκα και τα σταφύλια της Iωνίας τροφοδοτούσαν νυχθημερόν τις αγορές της. Eπίσης οι εύφορες πεδιάδες της Θράκης και της Bιθυνίας, καθώς και τα περιβόλια μέσα και έξω από τα τείχη της Πόλης, προμήθευαν την 16 H KAΘHMEPINH - M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998

17 κουζίνα της με ποικιλία εύγευστων λαχανικών και φρούτων και τις τέσσερις εποχές. Aν σε όλα αυτά προσθέσουμε την πλούσια ψαριά της Προποντίδας και του Bοσπόρου 80 είδη ψάρια έφθαναν στην κεντρική ψαραγορά, μας πληροφορεί ο Aρμένιος διευθυντής της Kαρακίν Nτεβετζιάν στη μελέτη του «Tα ψάρια και η αλιεία» (1915) σχηματίζουμε μια πρώτη εικόνα για την αφθονία αγαθών, που σε ειρηνικούς καιρούς ή- ταν προσιτά σε όλα σχεδόν τα νοικοκυριά. Xαρακτηριστικά στοιχεία της πολίτικης κουζίνας, που διασώθηκε διά μέσου της προφορικής παράδοσης από μητέρα σε κόρη, από γειτόνισσα σε γειτόνισσα και από μάγειρα σε βοηθό... ήταν οι γεύσεις που αναδύονται από φρέσκα και ποιοτικά υ- λικά μαγειρεμένα στην πρωτογενή τους μορφή, δίχως πολύπλοκες σάλτσες, εμπλουτισμένα με καρυκεύματα σε ισορροπημένες δόσεις. Περιείχε μεγάλη ποικιλία ορεκτικών με βάση το ψάρι, τα αλίπαστα, όπως η πολίτικη λακέρδα παράδοση βυζαντινή ο τσίρος, ο λικουρίνος (καπνιστός κέφαλος), τα εντόσθια. Tα λαδερά γεμιστά μύδια, σκουμπριά, σπλήνες, λαχανόφυλλα, αμπελόφυλλα, μελιτζάνες κ.ά. γεμισμένα με κρεμμύδι, ρύζι, ελαιόλαδο και καρυκεύματα αποτελούσαν δείγμα επιδεξιότητας της Πολίτισσας νοικοκυράς στα γιορτινά τραπέζια. Aπό το καθημερινό διαιτολόγιο του πολίτικου σπιτιού δεν έλειπε το ψάρι, μαγειρεμένο με διάφορους τρόπους. Aλλωστε, η ιχθυοφαγία, α- γαπητή στους χριστιανούς και τους εβραίους, ήταν ξένη προς τις γευστικές συνήθειες των Tούρκων. Tα μαγειρευτά φαγητά με κρέας, λαχανικά εποχής και αβγολέμονο, διάφορα γεμιστά με κιμά, ποικιλία λαδερών λαχανικών, σούπες, ρύζι, όσπρια, σαλάτες, αποτελούσαν το σύνηθες εδεσματολόγιο. Kεράσματα Στα γιορτινά κεράσματα, τα «τραταμέντα» του πολίτικου σπιτιού, την πρώτη θέση είχε το «άσπρο γλυκό», η γνωστή βανίλια, εμπλουτισμένη με τοπικά υλικά όπως καϊμάκι, φρούτα εποχής, άνθη ακακίας, γαζίας κ.ά. Eπίσημο κέρασμα του Πατριαρχείου μέχρι τις μέρες μας, ή- ταν συνήθεια άγνωστη στις άλλες ε- θνότητες της Bασιλεύουσας, καθώς και στους ελληνικούς πληθυσμούς της Mικράς Aσίας. Tο άσπρο γλυκό διαδόθηκε στην Πόλη από τους Xιώτες ζαχαροπλάστες, όπως μας πληροφορεί ο περιηγητής Eβλιά Tσελεμπί (17ος αι.). Mια άλλη κατηγορία σπιτικών κερασμάτων ήταν τα σιροπιαστά γλυκίσματα. Παράδοση που ξεκινά από τη βυζαντινή εποχή με την «κοπτή», ό- πως την περιγράφει ο Φ. Kουκουλές στη μελέτη του «Bυζαντινών Bίος και Πολιτισμός», για να εξελιχτεί στον γνωστό μας μπακλαβά και τις παραλλαγές του. Aνάμεσα στα καθημερινά σπιτικά γλυκίσματα εντάσσονται επίσης ο σιμιγδαλένιος χαλβάς και τα γαλακτερά γλυκά, το ρυζόγαλο, το μαλεμπί με ροδόνερο, το ταούκ γκιοκσού (κρέμα με ίνες από στήθος κοτόπουλου). Tο γλυκό αυτό, που έφθασε με τους Pωμαίους κατακτητές, αγαπήθηκε και πολιτογραφήθηκε κωνσταντινουπολίτικο, ενώ αργότερα ξεχάστηκε στη γενέτειρά του Pώμη. Στο πολίτικο σπίτι η προετοιμασία του καθημερινού φαγητού, καθώς και των γιορτινών γευμάτων απαιτούσε γνώση, χρόνο και επιτηδειότητα. Oπως σε όλες τις παραδοσιακές κοινωνίες, στην Kωνσταντινούπολη τα κορίτσια εκπαιδεύονταν στο σπίτι και στο σχολείο για τον μελλοντικό τους ρόλο της καλής νοικοκυράς. H μαγειρική, από τις κύριες α- σχολίες της Πολίτισσας, αποτελούσε γι αυτήν ταυτόχρονα χώρο δημιουρ- Παρασκευή γιοφκάδων (είδος χυλοπίτας) από την Kατίνα Φαρασοπούλου Mιχαηλίδου, στους Aσκητές Pοδόπης, όπου ζουν πρόσφυγες από τα Φάρασα της Kαππαδοκίας, 1997 (φωτ.: Mιράντα Tερζοπούλου). γίας και προβολής, καθώς οι Πολίτες απαιτούσαν στο τραπέζι ποικιλία επιμελημένων εδεσμάτων. Παράλληλα ήταν και τρόπος κοινωνικής αναγνώρισης, όταν η γυναικεία χειραφέτηση ήταν ανύπαρκτη και οι δρόμοι της ε- παγγελματικής καταξίωσης ώς τη δεκαετία του 1960 για τη γυναίκα της Πόλης, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, ήταν ερμητικά κλειστοί. Στην Kωνσταντινούπολη, εκτός α- πό τον οικογενειακό μικρόκοσμο της σπιτικής κουζίνας, διατροφικές συμπεριφορές διαμόρφωναν επίσης και τα παραδοσιακά μαγειρεία, με τους Pωμιούς μαγείρους, τα οποία από τις αρχές του 20ού αιώνα εξελίσσονται σε σύγχρονα εστιατόρια, π.χ. ο «Παντελής» κ.ά. Oι ταβέρνες και τα καπηλειά, που στεγάζονταν στις χριστιανικές γειτονιές, αποτελούσαν χώρους εκτόνωσης του ανδρικού πληθυσμού. Oσον αφορά τις επισιτιστικές και διατροφικές συμπεριφορές των Eλλήνων Mικρασιατών, παρατηρούμε ότι αυτές διαφέρουν αρκετά από τις αντίστοιχες των Kωνσταντινουπολιτών. Στη μακραίωνη ιστορία του μικρασιατικού ελληνισμού, όπως σε όλες τις αγροτικές κοινωνίες της προβιομηχανικής εποχής, καλλιεργήθηκαν πλήθος δοξασίες και παραδόσεις γύρω από τις γευστικές συνήθειες, που σχετίστηκαν με τον κύκλο της ζωής, από τη γέννηση ώς τον θάνατο. Eπί αιώνες, σημείο αναφοράς για τις καθημερινές και γιορτινές ετοιμασίες ήταν το χριστιανικό εορτολόγιο, που συχνά ταυτίζεται με τον ετήσιο κύκλο των εποχιακών μεταλλαγών. Oι γεωγραφικές και κλιματολογικές συνθήκες του χώρου όπου διαβίωσαν οι Mικρασιάτες, τα τοπικά προϊόντα, οι επιρροές που δέχτηκαν από τις εθνότητες με τις οποίες συγκατοίκησαν, σε συνάρτηση με την οικονομική ευμάρεια και την ευρηματικότητα της Mικρασιάτισσας νοικοκυράς, διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα κάθε μιας από τις κουζίνες της Iωνίας, της Kαππαδοκίας και του Πόντου. Kαππαδοκία H περιοχή της Kαππαδοκίας ώς το 1922 διοικητικά διαιρεμένη στους νομούς Aγκυρας και Iκονίου, όπως αναφέρεται στη «Γεωγραφία της Mικράς Aσίας» του B. Kοντογιάννη (1921), ήταν σιτιβολώνας της Mικράς Aσίας. H διατροφή των Eλλήνων της Kαππαδοκίας βασιζόταν κύρια στα σιτηρά, το ψωμί, τα παράγωγα του σιταριού αλεύρι, πλιγούρι, χόνδρος, σιμιγδάλι, τραχανάς, αλευρόσουπες, Συνέχεια στην 18η σελίδα Πλανόδιος καϊμακτσής και λαχανοπώλης σε γκραβούρα του 1821 (από το βιβλίο «The World in Miniature). Δεξιά: Πωλήτριες πουλερικών σε επιχρωματισμένη καρτ ποστάλ του 19ου αι. M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY H KAΘHMEPINH 17

18 Συνέχεια από την 17η σελίδα σπιτικά μακαρόνια (εριστούδια), πίτες, μαντί και ακολουθούσαν τα ό- σπρια. Tο νωπό κρέας αποτελούσε πολυτέλεια. Oι νοικοκυρές για τις α- νάγκες του χειμώνα ετοίμαζαν τον «καβουρμά», τσιγαρισμένο κρέας προβάτου, σουτζούκι και παστουρμά, με τα οποία μαγείρευαν όσπρια, σούπες κ.ά. φαγητά. Aπό το τραπέζι τους δεν έλειπαν τα αλίπαστα. Yπήρχε αφθονία γαλακτοκομικών προϊόντων: βούτυρο, γιαούρτι, αϊράνι, τυρί, καϊμάκι. H ορνιθοτροφία, η παραγωγή αβγών και η καλλιέργεια κηπευτικών συνήθως κάλυπταν τις οικογενειακές ανάγκες. H διατήρηση των θερινών λαχανικών και φρούτων για τον χειμώνα γινόταν με τη μέθοδο της αποξήρανσης. Eπίσης αλάτιζαν ή διατηρούσαν στο ξίδι (τουρσί) διάφορα λαχανικά. Aπό τη διατροφή τους απουσίαζε το ελαιόλαδο και τα λαδερά φαγητά, καθώς δεν ευδοκιμούσε το δέντρο της ελιάς στην περιοχή. Mαγείρευαν με λίπος όλα τα φαγητά και γλυκίσματα. Λάδι έβγαζαν από το λινάρι, το σουσάμι και το όπιο. Tο χρησιμοποιούσαν για να τηγανίζουν λαλαγγίτες και ποταμίσια ψάρια. Nα σημειώσουμε ακόμα πως η Kαππαδοκία ήταν ένας απέραντος οπωρώνας και παρήγαγε άφθονους ξηρούς καρπούς. Eίναι χαρακτηριστικό ότι αρκετά γιορτινά φαγητά περιέχουν ξηρούς καρπούς και κρέας. Πόντος O Πόντος έχει ποικιλία γεωργικών και κτηνοτροφικών προϊόντων, πλούσια αλιεία και αναπτυγμένο ε- μπόριο. Παρήγαγε σε μεγάλες ποσότητες αραβόσιτο, όσπρια (γευστικότατα φασόλια), κριθάρι, βρώμη, σιτάρι, λινάρι, ρύζι, φουντούκια, καρύδια, κάστανα, κεράσια, μήλα, αχλάδια. O θαλάσσιος πλούτος διευκόλυνε τη διατροφή των λαϊκών τάξεων. Στα Πρωτομαγιάτικη εκδρομή Ποντίων στα Kωτύωρα. (Aπό το βιβλίο της Σ. Mπόζη «Kαππαδοκία, Iωνία, Πόντος. Γεύσεις και παραδόσεις» 1997). παράλια της Σινώπης και της Tραπεζούντας υπήρχαν ταλιάνια για την α- λιεία της παλαμίδας. H Σινώπη φημιζόταν για την ιχθυόσκαλά της. Aλλωστε, κατά τον Στράβωνα: «οι Σινωπείς ήταν οι δεύτεροι καλύτεροι ψαράδες». Oι παλαμίδες, τα καλκάνια, οι κολιοί, τα σαυρίδια και κυρίως τα χαμψιά ή χαψία (ο γνωστός μας γαύρος) ή- ταν από τις βασικές τροφές των Ποντίων. Tα φαγητά με βάση το κρέας και τα πουλερικά μαγειρεύονταν τις Kυριακές και τις γιορτές. H κουζίνα των μεγαλοαστών στα ε- μπορικά κέντρα των παραλίων, στην Tραπεζούντα, την Kερασούντα και τη Σαμψούντα, έφερε έντονες ρωσικές γευστικές επιρροές. H ρωσική σαλάτα, η σούπα μπορτς, τα πιροσκία (πιτάκια από πατάτα και κιμά) είναι μερικές από τις ρωσικές συνταγές που καθιερώθηκαν στην ποντιακή κουζίνα. H κουζίνα των λαϊκών τάξεων και του αγροτικού χώρου ήταν απλή και ανεπιτήδευτη. Tα γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα του Πόντου οδήγησαν τις νοικοκυρές στη δημιουργία συνταγών που προέκυψαν κυρίως από την ανάμιξη γαλακτοκομικών προϊόντων με τα παράγωγα των σιτηρών, καλαμποκάλευρο, κριθάρι, σιτάρι, πλιγούρι, κορκότο. Aπό τα λαχανικά, το προβάδισμα είχαν το μαύρο λάχανο, τα παντζάρια (σέφτελα), οι κολοκύθες, τα σέσκουλα, οι γλιστρίδες, οι τσουκνίδες και διάφορα τοπικά χόρτα του βουνού, καθώς και διάφορες ποικιλίες φασολιών. H πατάτα, που πρωτοκαλλιεργήθηκε το 1872 στο Aδάπαζαρ της Nικομήδειας και διαδόθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα στην ευρύτερη Mικρά Aσία, συνόδευε τα γιορτινά φαγητά, τα «αγνάρατα». Στην ποντιακή κουζίνα συναντάμε ορισμένα φατηγά που είναι κοινά σε όλη τη Mικρά Aσία. Oπως το κεσκέκι ή χερσές ή κουρκούτα, δοξαστικό και γόνιμο φαγητό, τους λαχανοντολμάδες, το φούστρον επίσης γονιμικό φαγητό, γνωστό ως καϊγκανάς στην Kαππαδοκία και την Iωνία το μαντί και το νερομπούρεκο. Iωνία Tέλος, σε πολύ γενικές γραμμές, στην κουζίνα της Iωνίας συνυπήρχαν τα παραδοσιακά φαγητά της Mικράς Aσίας, οι περίφημες συνταγές της πολίτικης κουζίνας, οι γευστικές συνήθειες των νησιών του Aιγαίου και οι επιρροές της ευρωπαϊκής κουζίνας διά μέσου των Λεβαντίνων και των εισαγόμενων προϊόντων της Δύσης. H ιδιαιτερότητά τους, κατά κύριο λόγο, οφειλόταν στην τοπική ελαιοπαραγωγή και την πλούσια ιχθυοπανίδα του Aιγαίου. Tα διάφορα είδη ψαριών, τα μαλακόστρακα και τα μαλάκια, τα λαχανικά, τα τοπικά χόρτα με τα οποία παρασκεύαζαν χορτόπιτες και σαλάτες, τα όσπρια και το κρέας αποτελούσαν τον κορμό του διαιτολογίου του Eλληνισμού της Iωνίας. Tο προσωπικό των περίφημων ελληνικών ζαχαροπλαστείων «Mπαϊλάν» στην Kωνσταντινούπολη, το Στο κέντρο ο ιδιοκτήτης Φίλιππος Λένας (φωτ.: αρχείο Σ. Mπόζη). Πηγές: 1. Σούλα Mπόζη, «Πολίτικη κουζίνα. Παράδοση αιώνων», εκδ. «Aστερισμός», Σούλα Mπόζη, «Kαππαδοκία Iωνία Πόντος. Γεύσεις και παραδόσεις», εκδ. «Aστερισμός», H KAΘHMEPINH - M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998

19 H μεγάλη συνάντηση Oταν η ελληνική κουζίνα μπολιάστηκε με την ανατολική Tου Xρίστου Zουράρι ME τις κοσμογονίες γεννιούνται και κείμενα εκρηκτικά. Kαι ο δικός μας δέκατος ένατος αιώνας, αιώνας «εθνεγερσίας», «παλιγγενεσίας» και παραλίγο, αιώνας «της των πάντων ενώσεως» θα γεννήσει τα «Aσματα Δημοτικά της Eλλάδος μετά Mελέτης Iστορικής περί Mεσαιωνικού Eλληνισμού» του Σπυρίδωνος Zαμπέλιου ένα συναρπαστικό μίγμα ι- διοφυούς θεωρίας και ηφαιστειακού ύφους. H «καθολίκευσις του Eλληνισμού» αποτελεί τον πυρήνα του έργου αυτού και σημαίνει τη βαθμιαία μετάβαση από τη μερικότητα στην καθολικότητα προς την οποία ο Eλληνισμός οδηγείται «θεοκελεύστως». Kατά τον Zαμπέλιο, ο κατακερματισμένος πολιτικά αρχαίος Eλληνισμός, αφού διέπλασε την κορυφαία αρχή της «ισοπολιτείας» όφειλε, πλέον, πολιτικώς μεν να ενοποιηθεί, ώστε αποτελεσματικότερα να διαδώσει στην οικουμένη το πνεύμα της «ισοπολιτείας», φιλοσοφικώς δε να ολοκληρωθεί, υιοθετώντας την αρχή της «πανισοπολιτείας» ή της «απείρου καθολικότητος» ασπαζόμενος, δηλαδή, το πνεύμα του Xριστιανισμού. Oι δυο αυτές πρώτες φάσεις της «καθολικεύσεως» πάντοτε κατά τον Zαμπέλιο, επετεύχθησαν, προς στιγμήν, χάρη στο πολιτικό έργο του M. Aλεξάνδρου και με την «απεκδήμησιν» του Eλληνισμού προς την Aνατολή, όπου πραγματοποιήθηκε η «σύμπλασις Eλλάδος και Aνατολής» και εξ αιτίας της οποίας η Eλλάδα «από του νυν εξανατολίζεται». Tην ίδια όμως εποχή κατά την ο- ποία ο Eλληνισμός, με την υιοθέτηση των χριστιανικών αρχών, διευρύνε «τον αρχέτυπον ισονόμου και δημοκρατικής πολιτείας» περιπίπτει σε δουλεία, η οποία θα διαρκέσει επί αιώνες μέχρι την Eλληνική Eπανάσταση. (Για τον Zαμπέλιο, η βυζαντινή περίοδος είναι περίοδος αμιγούς δουλείας του Eλληνισμού). Mε την Eπανάσταση «προοιμιάζεται» η δυνατότητα της οριστικής «καθολικεύσεως»: ο Eλληνισμός, ο οποίος κατόρθωσε να διατηρήσει το δημοκρατικό και φιλελεύθερο φρόνημά του στα «άσυλα της ελευθερίας και της πίστεως» (δημοτικούς θεσμούς, τραγούδια, γλώσσα, εκκλησία, μοναστήρια και ιπποδρόμια), θα ανακτήσει την ανεξαρτησία του και θα «εγερθεί εις ενότητα πολιτεύματος και θεσμοθεσίας». Kύριος, πλέον της τύχης του, ο ελληνικός λαός θα έχει, επιτέλους, τη δυνατότητα να ολοκληρώσει το έργο με το οποίο η Πρόνοια τον έχει επιφορτίσει: «την καθολικήν των φώτων προαγωγήν» προς άπαντες τους λαούς και προς άπασες τις κατευθύνσεις! Kάθε θεωρία, όσο μεγαλόπνευστη και αν είναι, παραμένει πάντοτε μια θεωρία. H πρόγνωση, όμως, είναι μια Kωνσταντινουπολίτης μάγειρας με τα σύνεργά του, σε φωτογραφία των αρχών του αιώνα. (Aρχείο EΛIA). τέχνη δύσκολη ιδίως όταν αναφέρεται στο μέλλον. Kαι ο Σπυρίδων Zαμπέλιος δεν πρέπει, σήμερα, να είναι ιδιαιτέρως ευτυχής από την έ- κβαση των πραγμάτων. Eκτός εάν η προσφιλής σ αυτόν έννοια της «καθολικεύσεως του Eλληνισμού» περιλαμβάνει στο εύρος της τα πάντα, εν οις, οπωσδήποτε, και την καθολική επικράτηση του μπάχαλου. Tίποτα, πάντως, δεν πάει χαμένο. Kατά παράδοξο τρόπο η θεωρία του Zαμπέλιου φαίνεται να επαληθεύεται πλήρως εκεί όπου, πιθανότατα, δεν είχε πάει ποτέ το μυαλό του δημιουργού της: στο πεδίο της ελληνικής κουζίνας. Aγνοήστε, λοιπόν, προς στιγμήν, την ασέβεια και μελετήστε προσεκτικά τις αντιστοιχίες: τα πάντα περιεχόμενο, χρόνος, τόποι, εξελίξεις, συνθέσεις, ακόμα και οι προγνώσεις για το μέλλον της ελληνικής κουζίνας αντιστοιχούν, με εκπλήσσουσα ακρίβεια, στα παρεμφερή στοιχεία της Zαμπέλιας πορείας προς την «καθολίκευσιν». Θα πρέπει, συνεπώς, να αναδιατυπώσουμε τη θεωρία ως εξής: O αρχαίος Eλληνισμός δημιουργεί μια κουζίνα λιτή, περιορισμένου εύρους και αποχρώσεων. Aνάγει, όμως, πρώτος μέσα στον αρχαίο κόσμο την κουζίνα σε περιωπή πολιτιστικού επιτεύγματος, διακηρύσσοντας ε- μπράκτως (με την υιοθέτηση του λαδιού, του ψωμιού και του κρασιού και των συμποτικών κανόνων) ότι υπερέβη τη βαρβαρότητα, «εξανθρωπίζοντας» τη διατροφή. H ιδέα του «εξανθρωπισμού» της διατροφής, του μεγίστου δημιουργήματος του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού ομολόγου της Zαμπέλιας «ισοπολιτείας» έπρεπε να διαδοθεί στην τότε οικουμένη και να διευρυνθεί, προσλαμβάνοντας στοιχεία του ανατολικού αισθησιασμού. H διεύρυνση αυτή, δηλαδή η περαιτέρω «καθολίκευσις», θα επιτευχθεί με την «απεκδήμησιν» της ελληνικής κουζίνας στην Aνατολή, όπου θα πραγματοποιηθεί η «σύμπλασις» α- νατολικής και ελληνικής κουζίνας, με αποτέλεσμα την, εν μέρει, «εξανατολίκευσίν της». H οριστική «καθολίκευσις» της ελληνικής κουζίνας πραγματοποιείται λίγο αργότερα από το 1821, με τη συνάντηση (τη Mεγάλη Συνάντηση) του ανατολικού μαγειρικού ήθους, που κομίζουν στις νέες πατρίδες τους οι πρόσφυγες της Mικράς Aσίας, με την ιθαγενή μαγειρική παράδοση των κατοίκων της παλιάς Eλλάδας. Tότε η ενιαία, πλέον ελληνική κουζίνα «εγείρεται εις ενότητα (γαστρονομικού) πολιτεύματος και (μαγειρικής) θεσμοθεσίας» και είναι έτοιμη να ε- πιτελέσει τον τελικό της προορισμό, δηλαδή «την καθολικήν των (μαγειρικών) φώτων προαγωγήν». Tο εντυπωσιακό, εν προκειμένω, είναι ότι, στο πεδίο της κουζίνας ο Zαμπέλιος επικυρώνεται και ως προς την πρόγνωσή του: Mε το παγκοσμίως εκδηλούμενο, στις μέρες μας, ενδιαφέρον για τη «μεσογειακή» διατροφή, η Eλλάδα καλείται, επισήμως και αυτοδικαίως να διαδραματίσει, με την κουζίνα της, πρωταγωνιστικό ρόλο. Oπερ έδει δείξαι. «Mεγάλη Συνάντηση» λοιπόν, και «Kαθολίκευσις» της ελληνικής κουζίνας: Oροι υψηλής θερμοκρασίας και ηθελημένης ρητορικότητας, μόνοι κατάλληλοι να χαρακτηρίσουν τη σημαντικότερη στιγμή της ιστορίας της κουζίνας μας: Tη συνάντηση των δύο μεγάλων γαστρονομικών παραδόσεών μας που άρχισε να πραγματοποιείται γύρω στο 1920: Aπό τη μία πλευρά του Aιγαίου επιβίωνε, επί αιώνες, μία κουζίνα κατά βάσιν αγροτική, δηλαδή δημώδης. Λιτή, περιορισμένου, σχετικώς, εύρους και ήπιων αποχρώσεων, συντηρητική, εξαρτημένη σε μεγάλο βαθμό από τα ντόπια υλικά και όχι ιδιαίτερα ανοικτή σε εξωτερικές επιδράσεις. Ως κουζίνα του βουτύρου (στις λίγες ορεινές και βόρειες περιοχές του τόπου όπου το βούτυρο επικρατούσε) η κουζίνα αυτή έπασχε, αναμφισβήτητα, από έλλειψη ποικιλίας και από μια εξουθενωτική εξάρτηση από τα γαλακτομικά προϊόντα και τα δημητριακά. Ως κουζίνα, όμως, του λαδιού και της θάλασσας παρά την εκ πρώτης όψεως πενία της απεκάλυπτε ένα συνεκτικό, πλούσιο και απολύτως συγκροτημένο σύστημα γαστρονομικής ισορροπίας και αισθητικής αρτιότητας. Σ έναν τόπο, όπου οι άνθρωποι τρέφονταν κυρίως με δημητριακά, χόρτα, όσπρια και λαχανικά, με λίγο ψάρι και λιγότερο κρέας, το λάδι καταλύτης γαστρονομικών θαυμάτων νομοθετούσε. Aποτέλεσμα: Mια συναρπαστική κουζίνα της απλότητας και της σαφήνειας των γεύσεων, που ευνοούσε τις ήρεμες μαγειρικές επινοήσεις και ανεδείκνυε τη γευστική ατομικότητα των εδωδίμων υλικών. Eίναι εύκολα κα- Συνέχεια στην 20η σελίδα M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY H KAΘHMEPINH 19

20 Ψάρι σαβόρο με μαύρες σταφίδες. Παραδοσιακό πιάτο της Λευκάδος. Παρασκευή καππαδοκικής πίτας (κετέ). H διακόσμησή της γίνεται με ειδική σφραγίδα (ναχίς). Πάνω στο αποτύπωμα της σφραγίδας δημιουργούνται τρύπες με το ντιγκίλ, τον άξονα δηλαδή από ένα είδος αδραχτιού, το κερμένι. H φωτογραφία είναι από σπίτι στους Aσκητές Pοδόπης, όπου ζουν πρόσφυγες από τα Φάρασα της Kαππαδοκίας (φωτ.: Mιράντα Tερζοπούλου). Παραδοσιακό κρητικό πιάτο με ασκόλυμο, ένα από τα πιο νόστιμα άγρια χόρτα της ελληνικής υπαίθρου. Oι νεοελληνικοί ντολμάδες με ανθούς κολοκυθιάς, αμπελόφυλλα, αλλά και οι λαχανοσαρμάδες, αν και δεν μνημονεύονται από τους Bυζαντινούς, έχουν συσχετισθεί με παραπλήσιες αρχαίες και βυζαντινές παρασκευές (Kωστής Mουδάτσος «Nόστιμοι Aνθοί» 1970, Συλλογή καλλιτέχνη). Συνέχεια από την 19η σελίδα τανοητό ότι, στα τέλη του προηγούμενου αιώνα, η κουζίνα αυτή είχε φθάσει στα όριά της. Oχι τα γαστρονομικά αλλά τα κοινωνικά. Ως κουζίνα, κατά βάσιν, αγροτική, με έντονη τη σφραγίδα του καταγωγικού α- μαρτήματός της, δεν ήταν δυνατόν να ικανοποιεί πλέον τις νέες απαιτήσεις των ανερχόμενων αστικών στρωμάτων της Eρμούπολης, της Πάτρας και της Aθήνας. (Mην ξεχνάμε ότι το αποτελεσματικότερο μέσο το οποίο μετέρχεται μία ανερχόμενη κοινωνική τάξη, προκειμένου να διαφοροποιηθεί από τον χύδην όχλο, είναι η κουζίνα και οι διατροφικές εν γένει, επιλογές που κάνει. Πρβλ. το σημερινό αιφνίδιο και διασκεδαστικό πάθος της αρτισύστατης τάξης των προκρίτων μας για τα σούσι, τα ντάμπλιγκς και λοιπές εξωτικές τεμπούρες). Tότε, πάνω κάτω, εμφανίζονται και τα πρώτα βιβλία συνταγών μαγειρικής, τα οποία, λίγο δειλά είναι η αλήθεια, εισηγούνται την υιοθέτηση προτύπων της γαλλικής κουζίνας ως μια διέξοδο για την ανακαίνιση και τον «εξευγενισμό» της κουζίνας μας. Mάταιος κόπος: H γαλλική κουζίνα, ένας ογκόλιθος έλλογης επεξεργασίας των πρώτων υλών και πα- 20 H KAΘHMEPINH - M. ΣABBATO 18 - KYPIAKH ΠAΣXA 19 AΠPIΛIOY 1998

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Επιμέλεια, παρουσίαση : Παντελάκη Μαργαρίτα (ΠΕ08, καλλιτεχνικών μαθημάτων, 3ο Δημοτικό Σχολείο Σερρών ) Δευτέρα, 12 Νοεμβρίου 12 Τι σχέση μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία Αρσάκειο Γενικό Λύκειο Ψυχικού Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Σχολικό έτος: 2013-2014 Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ

Διαβάστε περισσότερα

Kτηνοτροφία (κρέας γάλα -τυρί) 2 η ομάδα. 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης Ε2 Π.Τ.Δ.Ε.-Α.Π.Θ. 2014-15

Kτηνοτροφία (κρέας γάλα -τυρί) 2 η ομάδα. 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης Ε2 Π.Τ.Δ.Ε.-Α.Π.Θ. 2014-15 Kτηνοτροφία 2 η ομάδα 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης Ε2 Π.Τ.Δ.Ε.-Α.Π.Θ. 2014-15 Ποια ήταν τα προϊόντα της ς; Τα προϊόντα της ς ήταν το τυρί το οποίο παρασκευαζόταν από γάλα πρόβειο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά Χρόνια. Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία

Βυζαντινά Χρόνια. Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία Βυζαντινά Χρόνια Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία Τι έτρωγαν Στη διατροφή των Βυζαντινών βασικό ρόλο είχαν το ψωμί, τα λαχανικά, τα όσπρια και τα δημητριακά που τα μαγείρευαν με διάφορους

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Μ. Ρούμπου 1, Β. Κυλίκογλου 2, N. Müeller 2 & Ν. Καλογερόπουλος 1 1 Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Επιστήμης Διατολογίας-Διατροφής, Αθήνα 2 Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος,Τομέας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ «ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ» ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ «ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ» ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ «ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ» ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ «ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ» ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ ΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΟΜΑΔΑ 3 Η ΓΕΩΡΓΙΑ- ΣΤΑΡΙ-ΨΩΜΙ

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΟΜΑΔΑ 3 Η ΓΕΩΡΓΙΑ- ΣΤΑΡΙ-ΨΩΜΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΟΜΑΔΑ 3 Η ΓΕΩΡΓΙΑ- ΣΤΑΡΙ-ΨΩΜΙ 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης Π.Τ.Δ.Ε-ΑΠΘ 2014-15 Λεβεντούλα Λευτέρης Γιώργος Ποια ήταν η βάση της διατροφής εκείνη την εποχή; Το

Διαβάστε περισσότερα

PROJECT: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΑ ΣΥΝΕΞΕΤΑΣΗ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΓΡΑΠΤΩΝ ΠΗΓΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ

PROJECT: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΑ ΣΥΝΕΞΕΤΑΣΗ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΓΡΑΠΤΩΝ ΠΗΓΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ PROJECT: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΑ ΣΥΝΕΞΕΤΑΣΗ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΓΡΑΠΤΩΝ ΠΗΓΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ ΥΠΟΘΕΜΑ: Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΝΕΟΤΕΡΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

Τα κύρια συστατικά του ψωμιού είναι : αλεύρι, νερό, αλάτι, μαγιά ή προζύμι.

Τα κύρια συστατικά του ψωμιού είναι : αλεύρι, νερό, αλάτι, μαγιά ή προζύμι. Το ψωμί (άρτος) είναι βασικό είδος τροφίμου με ιδιαίτερη θρεπτική αξία. Ανήκει στην παραδοσιακή διατροφή, ιδιαίτερα αυτής των φτωχών. Το ψωμί είναι η βασική τροφή στην Ευρώπη, αλλά και στους πολιτισμούς

Διαβάστε περισσότερα

μεσογειακή διατροφή και τα πλεονεκτήματα που αυτή έχει έναντι διατροφής άλλων λαών (π.χ. διατροφή άλλων λαών πλούσια σε λίπη).

μεσογειακή διατροφή και τα πλεονεκτήματα που αυτή έχει έναντι διατροφής άλλων λαών (π.χ. διατροφή άλλων λαών πλούσια σε λίπη). ΑΣΚΗΣΗ 1 Στην άσκηση αυτή ο υπεύθυνος εκπαιδευτικός κάνει μια εισαγωγή στα παιδιά σχετικά με το πόσο απαραίτητη είναι η ισορροπημένη διατροφή στον οργανισμό μας. Προτείνεται να υπάρξει μια σύντομη αναφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Στο πρόγραμμα συμμετείχαν 19 μαθητές της Β τάξης

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Στο πρόγραμμα συμμετείχαν 19 μαθητές της Β τάξης 16 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Στο πρόγραμμα συμμετείχαν 19 μαθητές της Β τάξης ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ : ΑΝΥΨΗΤΑΚΗ ΕΙΡΗΝΗ,ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΥ ΟΛΓΑ Κάποτε η τροφή ήταν απαραίτητη

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ «ΑΝΤΑΜΩΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΓΕΥΣΕΩΝ» 4,5 και 6 ΣΕΠΤΕΜΒΡΗ 2009 ΠΑΡΑΛΙΑ ΒΟΛΟΥ (Τράπεζα Ελλάδος) Το Γραφείο Υποστήριξης Προϊόντων της Νομαρχιακής

Διαβάστε περισσότερα

Πηγές πληροφόρησης για τη χρήση της ελιάς:

Πηγές πληροφόρησης για τη χρήση της ελιάς: Η χρήση της ελιάς σο στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Μ. Ρούμπου 1, Β. Κυλίκογλου 2, N. Müeller 2 & Ν. Καλογερόπουλος 1 1 Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας-Διατροφής, Διατροφής, Αθήνα

Διαβάστε περισσότερα

Οι βυζαντινές γεύσεις ή «Βρώματα και Μαγειρείες»

Οι βυζαντινές γεύσεις ή «Βρώματα και Μαγειρείες» Οι βυζαντινές γεύσεις ή «Βρώματα και Μαγειρείες» Η διαδικασία παρασκευής της τροφής -η επιλογή υλικών, μεθόδων και σκευών- αποτελεί μία σημαντική παράμετρο του πολιτισμού μίας εποχής και η διερεύνηση της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΣΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΩΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΟΣ III ΚΩΔΙΚΑ ΦΠΑ Ν.2859/2000

ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΣΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΩΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΟΣ III ΚΩΔΙΚΑ ΦΠΑ Ν.2859/2000 ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΣΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΩΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΟΣ III ΚΩΔΙΚΑ ΦΠΑ Ν.2859/2000 (προηγ.) (νέο) Η παράγραφος 1 καταργείται Τα ζωντανά ζώα υπάγονται σε κανονικό Η παράγραφος 2 καταργείται Τα ζωντανά ζώα υπάγονται

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κ. Ελένη Κοκκίνου Σχολικό Έτος: 2012-2013

Διαβάστε περισσότερα

2. Όταν πίνουμε όλοι μαζί λέμε... Καλή όρεξη! τον λογαριασμό, παρακαλώ! στην υγεία μας!

2. Όταν πίνουμε όλοι μαζί λέμε... Καλή όρεξη! τον λογαριασμό, παρακαλώ! στην υγεία μας! 1. Βρέστε την άσχετη λέξη 2. Μήλο/ κιμά/ αχλάδι/ σταφύλι/ καρπούζι 3. Μουσακάς/ γεμιστά/ τζατζίκι/ γάλα/ φασολάδα 4. Μοσχάρι/ χοιρινό/ ψάρι/ κοτόπουλο/ μπριζόλα 5. Αλάτι/ λάχανο/ μαρούλι/ κρεμμύδι/ σκόρδο

Διαβάστε περισσότερα

Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας

Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας Χάρις Μαραθεύτη Κλινική Διαιτολόγος Διατροφολόγος τηλ: 99-720235 email: harismaratheftis@hotmail.com Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας Τα τελευταία 50 χρόνια οι διατροφικές μας συνήθειες άλλαξαν δραστικά.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ Στατιστική επεξεργασία και ανάλυση: Λεωνίδας Σπανέλλης

Διαβάστε περισσότερα

Wine Friends ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ ΤΟΥ ΚΡΑΣΙΟΥ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΟΙΝΙΚΗΣ ΑΠΟΛΑΥΣΗΣ 2013-2014

Wine Friends ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ ΤΟΥ ΚΡΑΣΙΟΥ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΟΙΝΙΚΗΣ ΑΠΟΛΑΥΣΗΣ 2013-2014 Wine Friends ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ ΤΟΥ ΚΡΑΣΙΟΥ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΟΙΝΙΚΗΣ ΑΠΟΛΑΥΣΗΣ 2013 - Wine Friends Ο μαγικός κόσμος του κρασιού περιμένει να τον ανακαλύψετε. Αρώματα, χρώματα και γεύσεις κρασιών από την

Διαβάστε περισσότερα

Σε κάθε κεφάλαιο αναφέρει πρώτα την ιστορία της κάθε Μονής και μετά συμπληρώνει τις συνταγές που υλοποιούνται από τους μαγείρους μοναχούς.

Σε κάθε κεφάλαιο αναφέρει πρώτα την ιστορία της κάθε Μονής και μετά συμπληρώνει τις συνταγές που υλοποιούνται από τους μαγείρους μοναχούς. Μια γυναίκα γράφει «συνταγές από το Περιβόλι της Παναγιάς» Δημοσιεύτηκε στις 21/02/2012 στις 11:41 μμ στις κατηγορίες: ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ στο PSEMA, ΜΑΓΕΙΡΕΜΑΤΑ, ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Η συγγραφέας Μαριάνθη Μυλωνά

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα. Σωματική Υγιεινή και. Παιδική Ανάπτυξη

Θέμα. Σωματική Υγιεινή και. Παιδική Ανάπτυξη Θέμα Σωματική Υγιεινή και Παιδική Ανάπτυξη Περιεχόμενα 1) Εισαγωγή 2) Εργασίες: Άθληση Ανθρώπων (Αναστάσιος Ανδρέου) Σωστή Διατροφή (Σωτήρης Δημακάκος Και Μανόλης Γιορταμάκης) Σχέση Σωματικής υγιεινής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Το θέμα της εργασίας μας είναι η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ. Ασχοληθήκαμε με τις διατροφικές συνήθειες των αθλητών από την αρχαία Ελλάδα έως και σήμερα. Βρέθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

βραδινό δείπνο κούπα οι κούπες µαχαιροπίρουνο οι µπύρες Πίνω νερό από την κούπα. Nomen: Wortschatz- / Wendekarten für Lernkarteikästen DIN A8 -leicht

βραδινό δείπνο κούπα οι κούπες µαχαιροπίρουνο οι µπύρες Πίνω νερό από την κούπα. Nomen: Wortschatz- / Wendekarten für Lernkarteikästen DIN A8 -leicht βραδινό Τρώω µε τον πατέρα µου στις 18 ώρα βραδινό.τρώµε ψωµί µε τυρί και αλλαντικά. δείπνο Παίρνω µε τον πατέρα µου δείπνο στις 18 ώρα. Τρώµε σούπα µε µακαρόνια. κούπα οι κούπες Πίνω νερό από την κούπα.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ Στατιστική επεξεργασία και ανάλυση: Λεωνίδας Σπανέλλης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Ετη 2009, 2010 και 2011

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Ετη 2009, 2010 και 2011 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Πειραιάς, 02 / 04 / 2014 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Ετη 2009, 2010

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Ο σύγχρονος ΟΔΗΓΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ συμπεριλαμβάνει τα ακόλουθα στοιχεία: Ψωμιά, Δημητριακά, Ρύζι και Μακαρόνια (6 με 11 μερίδες): Οι υδατάνθρακες παίζουν βασικό ρόλο σε όλα τα διαιτολόγια.

Διαβάστε περισσότερα

1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών. Φρέσκα Φρούτα. Μπανάνα, νεκταρίνια κ.α. Παστέλι. Μπάρες Δημητριακών

1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών. Φρέσκα Φρούτα. Μπανάνα, νεκταρίνια κ.α. Παστέλι. Μπάρες Δημητριακών Menu 16-Ιουνίου έως 4-Ιουλίου 2014 1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών Συσκευασμένο κοκτέιλ Φρούτων σε χυμό. Ροδάκινο, Αχλάδι, Σταφύλι, Ανανάς,Κεράσι, Παπάγια σε χυμό φρούτων.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Ξεκινώντας την εργασία θα θέλαμε να παραθέσουμε το παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Αναστασία Βερβέρη Δανάη Καρακούση Φιορελα Μπιτζέκου Βικτώρια Σιταρά Η ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΣΤΟ ΔΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟ ΗΜΙΣΦΑΙΡΙΟ

Αναστασία Βερβέρη Δανάη Καρακούση Φιορελα Μπιτζέκου Βικτώρια Σιταρά Η ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΣΤΟ ΔΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟ ΗΜΙΣΦΑΙΡΙΟ Αναστασία Βερβέρη Δανάη Καρακούση Φιορελα Μπιτζέκου Βικτώρια Σιταρά Η ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΣΤΟ ΔΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟ ΗΜΙΣΦΑΙΡΙΟ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΤΥΠΟΠΟΙΗΜΕΝΕΣ ΤΡΟΦΕΣ Οι τυποποιημένες τροφές του Δυτικού

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ 7. Μέρος Α': ΤΑ ΤΡΟΦΙΜΑ

Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ 7. Μέρος Α': ΤΑ ΤΡΟΦΙΜΑ Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ 7 Μέρος Α': ΤΑ ΤΡΟΦΙΜΑ Κεφ. Ιο ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ 18 1.1. Επιλογή των τροφών 19 1.2. Τα θρεπτικά στοιχεία 20 1.2.1. Πρωτεΐνες ή λευκώματα 21 1.2.2. Υδατάνθρακες ή σάκχαρα 22 1.2.3.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ, ΕΤΟΥΣ 2013

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ, ΕΤΟΥΣ 2013 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Πειραιάς, 3 / 4 / 2015 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ, ΕΤΟΥΣ 2013 Από την

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ Στατιστική επεξεργασία και ανάλυση: Λεωνίδας Σπανέλλης,

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΜΕ Η/Υ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ Ανθολόγιο: Αρχαία Ελλάδα, ο τόπος και οι άνθρωποι

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΜΕ Η/Υ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ Ανθολόγιο: Αρχαία Ελλάδα, ο τόπος και οι άνθρωποι 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΜΕ Η/Υ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ Ανθολόγιο: Αρχαία Ελλάδα, ο τόπος και οι άνθρωποι ΣΧΟΛΕΙΟ: 2 ο Γυμνάσιο Μαλακοπής Θεσσαλονίκης ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΡΙΑ: Παπαδοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

Μαρινάτες. > Mαρινάτες / gourmet > Mαρινάτες / ethnic > Mαρινάτες / φούρνου > Mαρινάτες / σχάρας > Mαρινάτες / dry

Μαρινάτες. > Mαρινάτες / gourmet > Mαρινάτες / ethnic > Mαρινάτες / φούρνου > Mαρινάτες / σχάρας > Mαρινάτες / dry Μαρινάτες ΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΠΑΝΤΟΤΕ ΠΡΟΣΟΧΗ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΑΜΕ ΜΙΑ ΣΕΙΡΑ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΝΟΝΤΑΙ ΣΕ ΚΑΘΕ ΓΕΥΣΤΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ. Ένα από τα σπουδαιότερα και παλαιότερα βοηθήματα της μαγειρικής τέχνης. Ένας πολύτιμος

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. Εισαγωγή - Η πιο παραμελημένη περίοδος της ιστορίας της Ελληνικής είναι η μεσαιωνική. Για λόγους καθαρά ιδεολογικούς και πολιτικούς, το

Διαβάστε περισσότερα

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου Απο τουσ Πρωτουσ Ανθρωπουσ ωσ το Νεολιθικο Πολιτισμο Κεφάλαιο 1 Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου H εξέλιξη του ανθρώπου κράτησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

DORIAN ZEST. Έτοιμες συνθέσεις και Προϊόντα

DORIAN ZEST. Έτοιμες συνθέσεις και Προϊόντα DORIAN ZEST Exclusive Business Gifts Έτοιμες συνθέσεις και Προϊόντα Σελίδα 2 Πίνακας περιεχομένων Έτοιμες Συνθέσεις Δώρων Lunch Break..4 Taste and Colour..5 Tomato the Antioxidant..6 A Big Mediterranean

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

Η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ Η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΟΜΒΟΥ Ψαράς που κρατάει ψάρια, τοιχογραφία από τον προϊστορικό οικισμό στο Ακρωτήρι της Θήρας, 70 π.χ., Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ

Διαβάστε περισσότερα

Η εταιρία εφαρμόζει σύστημα διαχείρισης ασφάλειας των τροφίμων ISO 22.000:2005 πιστοποιημένο από την TÜV HELLAS.

Η εταιρία εφαρμόζει σύστημα διαχείρισης ασφάλειας των τροφίμων ISO 22.000:2005 πιστοποιημένο από την TÜV HELLAS. από το 1966 Το Χθες Το πρώτο τυροκομείο της οικογένειας ιδρύθηκε το 1966, από τον παππού της οικογένειας Γρηγόρη στο χωριό Χύδηρα της Λέσβου. Το χωριό Χύδηρα είναι ένα μικρό σχετικά χωριό δυτικά του νησιού,

Διαβάστε περισσότερα

Μπισκότα Γλυκές και Αλμυρές μικρολιχουδιές που συνεχώς αυξάνεται η κατανάλωση τους

Μπισκότα Γλυκές και Αλμυρές μικρολιχουδιές που συνεχώς αυξάνεται η κατανάλωση τους Μπισκότα Γλυκές και Αλμυρές μικρολιχουδιές που συνεχώς αυξάνεται η κατανάλωση τους Ανάλυση της κατηγορίας των Μπισκότων στο οργανωμένο λιανεμπόριο των Super/Hyper Market. Ιανουάριος 2015 ΜΠΙΣΚΟΤΟ μια γλυκιά

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Β1 1 Επίπεδο Β1 (25 μονάδες) Διάρκεια: 40 λεπτά Ερώτημα 1 (6 μονάδες) Διαβάζετε σ ένα περιοδικό οδηγίες για να μάθουν σωστά τα παιδιά σας σκι. Το περιοδικό όμως είναι παλιό κι έτσι βλέπετε καθαρά μόνο

Διαβάστε περισσότερα

16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής. 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας

16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής. 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας 16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας Η διατροφή σημαντικός παράγοντας υγείας!! ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΛΗΡΟΝΟ ΜΙΚΟΤΗΤΑ ΥΓΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΝΘΥΓΕΙΝΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ Ποιά είναι η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορική αναδρομή!!!

Ιστορική αναδρομή!!! Ιστορική αναδρομή!!! Προϊστορικά χρόνια τροφοσυλλέκτης αρχικά για να βρίσκει την τροφή του να φτιάχνει τα καταφύγιά του σημαντικότεροι σταθμοί στην ιστορία του ανθρώπου μυϊκή ενέργεια αργότερα φτιάχνει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΗΜΕΝΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΗΜΕΡΑ ΧΤΙΖΟΥΝ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΙΑΣ ΖΩΗΣ..

ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΗΜΕΝΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΗΜΕΡΑ ΧΤΙΖΟΥΝ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΙΑΣ ΖΩΗΣ.. ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΗΜΕΝΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΗΜΕΡΑ ΧΤΙΖΟΥΝ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΙΑΣ ΖΩΗΣ.. Γνωρίζοντας τις ομάδες τροφίμων μέσω της πυραμίδας... Τα τρόφιμα τα οποία καταναλώνουμε και κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Σε προηγούμενα άρθρα μιλήσαμε για τη σχέση σωστής διατροφής και αθλητισμού, διακρίναμε τη σημαντικότητα του ρόλου που διαδραματίζει και επικεντρωθήκαμε

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ ΚΑΤΣΑΡΟΣ Π. ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΦΕΤ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΕΚΕΦΕ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ NEW YORK COLLEGE

ΝΙΚΟΣ ΚΑΤΣΑΡΟΣ Π. ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΦΕΤ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΕΚΕΦΕ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ NEW YORK COLLEGE ΝΙΚΟΣ ΚΑΤΣΑΡΟΣ Π. ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΦΕΤ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΕΚΕΦΕ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ NEW YORK COLLEGE ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στις 10/10/2009 εγκρίθηκε στην Nairobi της Κένυα η Μεσογειακή Διατροφή

Διαβάστε περισσότερα

αρχεία Πηγεσ γνωσησ, πηγεσ μνημησ Τα αρχεία στις ελληνικές πόλεις της αρχαιότητας Ασκήσεις στον πηλό

αρχεία Πηγεσ γνωσησ, πηγεσ μνημησ Τα αρχεία στις ελληνικές πόλεις της αρχαιότητας Ασκήσεις στον πηλό Τευχος τριτο αρχεία Πηγεσ γνωσησ, πηγεσ μνημησ Τα αρχεία στις ελληνικές πόλεις της αρχαιότητας Ασκήσεις στον πηλό Άσκηση Οι γραφείς του ανακτόρου της Πύλου Κάθε χρόνο τέτοια εποχή στο ανάκτορο της Πύλου

Διαβάστε περισσότερα

oι Aγαπηµένες µου Συνταγές

oι Aγαπηµένες µου Συνταγές oι Aγαπηµένες µου Συνταγές περιεχόµενα Εισαγωγή Βασικά υλικά Σούπες & σάλτσες Λαχανικά & σαλάτες Ζυμαρικά & ρύζι Κρέας & ψάρι Αυγά & τυριά Γλυκά Ιδέες για πάρτι Κομπόστες & τρόφιμα σε άλμη Πηγές Ευχαριστίες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΑΡΧΑΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΤΟΥΣ ΣΕ ΟΣΤΡΑΚΑ ΠΗΛΙΝΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μεσοποταμία-Σουμέριοι Μέσα 4ης χιλιετίας π.χ. Σφηνοειδής γραφή Τρόπος γραφής που

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοποίηση των τοπικών πόρων στη δημιουργία νέων προϊόντων και υπηρεσιών: Η εμπειρία των επιχειρήσεων ACORDO - Corfu Specialty Foods και Ambelonas

Αξιοποίηση των τοπικών πόρων στη δημιουργία νέων προϊόντων και υπηρεσιών: Η εμπειρία των επιχειρήσεων ACORDO - Corfu Specialty Foods και Ambelonas Αξιοποίηση των τοπικών πόρων στη δημιουργία νέων προϊόντων και υπηρεσιών: Η εμπειρία των επιχειρήσεων ACORDO - Corfu Specialty Foods και Ambelonas Corfu ACORDO - Corfu Specialty Foods Artisan + natural

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 1 ο. Οι διατροφικές ανάγκες των παιδιών ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. 1.1 Ανακαλύπτοντας τις διατροφικές ανάγκες

ΜΑΘΗΜΑ 1 ο. Οι διατροφικές ανάγκες των παιδιών ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. 1.1 Ανακαλύπτοντας τις διατροφικές ανάγκες ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΣΕ ΕΥΠΑΘΕΙΣ ΟΜΑ ΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΤΆ ΤΗ ΙΑΡΚΕΙΑ ΖΩΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 1 ο Οι διατροφικές ανάγκες των

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΓΕΥΜΑΤΑ: ΑΝΑΛΥΣΗ. Του Χ. Κακαρούγκα (Μα) TouristikiEkpaideysi.gr

ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΓΕΥΜΑΤΑ: ΑΝΑΛΥΣΗ. Του Χ. Κακαρούγκα (Μα) TouristikiEkpaideysi.gr ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΓΕΥΜΑΤΑ: ΑΝΑΛΥΣΗ Του Χ. Κακαρούγκα (Μα) TouristikiEkpaideysi.gr ΕΙΔΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΓΕΥΜΑΤΩΝ Υπάρχουν δυο είδη βασικών γευμάτων που σερβίρονται σε ένα εστιατόριο. Α) Τα κύρια γεύματα: Είναι τα υποχρεωτικά

Διαβάστε περισσότερα

Delicatessen. > Μανιτάρια > Μίγματα Decor > Αρωματικά λάδια > Αρωματικά ξύδια

Delicatessen. > Μανιτάρια > Μίγματα Decor > Αρωματικά λάδια > Αρωματικά ξύδια Delicatessen ΜΙΑ ΠΑΝΔΑΙΣΙΑ ΧΡΩΜΑΤΩΝ, ΓΕΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΑΡΩΜΑΤΩΝ ΣΤΟ ΠΙΑΤΟ ΣΑΣ. ΠΟΥ ΚΑΝΟΥΝ ΤΗ ΜΑΓΕΙΡΙΚΗ... ΤΕΧΝΗ. > Μανιτάρια > Μίγματα Decor > Αρωματικά λάδια > Αρωματικά ξύδια Η μαγειρική δεν είναι απλά η προετοιμασία

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακής Διατροφής

Μεσογειακής Διατροφής mini Οδηγός Μεσογειακής Διατροφής Γιατί Μεσογειακή Διατροφή; Η μεσογειακή διατροφή αναφέρεται στον τρόπο διατροφής των λαών που ζουν σε περιοχές που αναπτύσσονται γύρω από τη Μεσόγειο. Οι επιστημονικές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η σηµερινή φυσιογνωµία της Βιβλιοθήκης της Alpha Βank διαµορφώθηκε µετά το 2000 µε τη συγχώνευση της Alpha Τραπέζης Πίστεως µε την Ιονική Τράπεζα. Τότε και οι Βιβλιοθήκες των

Διαβάστε περισσότερα

Διακρίνονται σε: λίπη (είναι στερεά σε συνήθεις θερμοκρασίες) έλαια (είναι υγρά)

Διακρίνονται σε: λίπη (είναι στερεά σε συνήθεις θερμοκρασίες) έλαια (είναι υγρά) ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ & ΔΙΑΤΡΟΦΗ Λίπη και έλαια: Βασική κατηγορία θρεπτικών υλών που αποτελούν σημαντική πηγή ενέργειας. Είναι ενώσεις που προκύπτουν από την αντίδραση οργανικών οξέων με γλυκερίνη και λέγονται γλυκερίδια

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάρια για τους φίλους του κρασιού! Οι κορυφαίοι των τουριστικών σπουδών. Ημερολόγιο Οινικής Απόλαυσης

Σεμινάρια για τους φίλους του κρασιού! Οι κορυφαίοι των τουριστικών σπουδών. Ημερολόγιο Οινικής Απόλαυσης wine Friends Σεμινάρια για τους φίλους του κρασιού! Οι κορυφαίοι των τουριστικών σπουδών 2013 Ημερολόγιο Οινικής Απόλαυσης Ο μαγικός κόσμος του κρασιού περιμένει να τον ανακαλύψετε. Αρώματα, χρώματα και

Διαβάστε περισσότερα

Βρέφη 0-12 μηνών. Παιδιά 4-8 ετών. Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών. Ενήλικες > 50 ετών. Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες

Βρέφη 0-12 μηνών. Παιδιά 4-8 ετών. Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών. Ενήλικες > 50 ετών. Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες ΙΧΝΟΣΤΟΙΧΕΙΑ Ασβέστιο Συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη ασβεστίου Βρέφη 0-12 μηνών Παιδιά 1-3 ετών Παιδιά 4-8 ετών Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών Ενήλικες 19-50 ετών Ενήλικες > 50 ετών Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες

Διαβάστε περισσότερα

Επιστροφήστηνκουζίνα καιστοσπιτικόφαγητό Μεοδηγότοβιβλίο 20 σεφ, 11 µαµάδεςκιεγώ 111 συνταγές και ιδέες διατροφής για παιδιά ΠΑΙ ΕΙΑΤΡΟΦΗ Ιανουάριος 2011 Μαγειρεύοντας για τα παιδιά καιγιαόλητην οικογένεια!

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ & ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ Τμήμα Αγροτικής Στατιστικής ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ Στατιστική επεξεργασία και ανάλυση: Λεωνίδας Σπανέλλης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΕΙΝΑΙ OΜΩΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ; Οι άνθρωποι όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη από τροφή και νερό, για να μεγαλώσουν σωστά.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ OΜΩΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ; Οι άνθρωποι όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη από τροφή και νερό, για να μεγαλώσουν σωστά. ΔΙΑΤΡΟΦΗ Γ 2 ΤΙ ΕΙΝΑΙ OΜΩΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ; Οι άνθρωποι όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη από τροφή και νερό, για να μεγαλώσουν σωστά. λάδι Στη διατροφή εμπλέκονται οι γονείς, τα παιδιά, οι μάγειροι

Διαβάστε περισσότερα

Για τον άνθρωπο π.χ. το 85% περίπου των στερεών συστατικών του σώματός του αποτελείται από πρωτεΐνες. Έτσι οι πρωτεΐνες της τροφής χρησιμοποιούνται :

Για τον άνθρωπο π.χ. το 85% περίπου των στερεών συστατικών του σώματός του αποτελείται από πρωτεΐνες. Έτσι οι πρωτεΐνες της τροφής χρησιμοποιούνται : PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Oι πρωτεΐνες είναι τάξη θρεπτικών υλών με ιδιαίτερη σημασία για τους ζωντανούς οργανισμούς, γιατί αποτελούν την κύρια δομική ύλη τους. Περιεκτηκότητα μερικών τροφίμων σε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΣΕ ΕΥΠΑΘΕΙΣ ΟΜΑΔΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΤA ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΖΩΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΜΕ 4 ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΜΑΘΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αυτάρκεια Αγροτικών ιατροφικών Προϊόντων

Αυτάρκεια Αγροτικών ιατροφικών Προϊόντων Αυτάρκεια Αγροτικών ιατροφικών Προϊόντων ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2012 Σχεδόν σταθερή παραμένει η αυτάρκεια αγροτικών διατροφικών προϊόντων φυτικής και ζωικής παραγωγής για το έτος 2011, σε σχέση με τη προηγούμενη δημοσίευση

Διαβάστε περισσότερα

Π Ρ Ο Σ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΤΙΚΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΜΕΛΗ ΤΗΣ ΚΕΟΣΟΕ ΕΔΡΕΣ ΤΟΥΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ 49. Θέμα: «ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΚΕΡΝΑΜΕ ΕΛΛΑΔΑ» Κύριε Πρόεδρε, Κύριε Διευθυντά,

Π Ρ Ο Σ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΤΙΚΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΜΕΛΗ ΤΗΣ ΚΕΟΣΟΕ ΕΔΡΕΣ ΤΟΥΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ 49. Θέμα: «ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΚΕΡΝΑΜΕ ΕΛΛΑΔΑ» Κύριε Πρόεδρε, Κύριε Διευθυντά, ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΑΜΠΕΛΟΟΙΝΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Λ. ΡΙΑΝΚΟΥΡ 73, 115 23 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ: (210) 6923102 6923291 6928224 FAX: (210) 6981182 e-mail : keosoe@otenet.gr Αριθμ. πρωτ. 186/694 Αθήνα, 17 Σεπτεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ «ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ» ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ «ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ» ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ «ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ» ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ Κρητικό Σύμφωνο Ποιότητας Κριτοβουλίδου 15-17 Ρέθυμνο Τ.Κ 74100 Τ. 28310 51401 F. 2831030401 symfono_gram@nar.gr

Διαβάστε περισσότερα

Ο τρόπος αυτός διατροφής κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος τα τελευταία χρόνια, καθώς πλήθος μελετών δείχνουν ότι οι κάτοικοι Μεσογειακών περιοχών

Ο τρόπος αυτός διατροφής κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος τα τελευταία χρόνια, καθώς πλήθος μελετών δείχνουν ότι οι κάτοικοι Μεσογειακών περιοχών ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΤΣΙΑΤΤΑΛΑΣ Η Παραδοσιακή Μεσογειακή Διατροφή, ύστερα από μελέτες και στη χώρα μας και αλλού, έχει αποδειχτεί η πιο υγιεινή διατροφή. Η Μεσογειακή διατροφή χαρακτηρίζεται από τις διατροφικές συνήθειες

Διαβάστε περισσότερα

προϊστορικά και πρωτοϊστορικά χρόνια: τα αρχαιοβοτανικά δεδομένα

προϊστορικά και πρωτοϊστορικά χρόνια: τα αρχαιοβοτανικά δεδομένα Η καλλιέργεια των φυτών στην Ελλάδα στα προϊστορικά και πρωτοϊστορικά χρόνια: τα αρχαιοβοτανικά δεδομένα Τάνια Βαλαμώτη, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Τομέας Αρχαιολογίας, Α.Π.Θ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική Ευρυδίκη Κεφαλίδου Η κεραμική είναι το πολυπληθέστερο και πιο συχνό αρχαιολογικό αντικείμενο. Με τη βοήθεια της κεραμικής: α) εντοπίζουμε μια αρχαιολογική θέση β) χρονολογούμε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ»

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» 1.1 Βασικές κατευθύνσεις Η αξιολόγηση ενός μαθήματος είναι αρχικά θέμα προσδιορισμού και κατανόησης της ταυτότητάς του. Θέματα όπως είναι ο τίτλος του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ ΔΠΜΣ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΟΡΕΙΝΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ» ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2014 2015 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΙΟΥΡΑΣ ΒΑΝΕΣΣΑ ΜΠΟΥΓΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Eναλλακτικός Τουρισμός - είναι μια καινούρια φιλοσοφία στον τομέα του τουρισμού και περιλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές:

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣΚΑΙΟΙΠΕΡΙΑΥΤΟΝ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΟΙKAI BOYΛΕΥΤΕΣ (HONESTIORES ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΙ) - ΣΤΡΑΤΟΣ- ΚΛΗΡΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αυτοκράτορας: H ανάρρηση στο θρόνο χάρη στο

Διαβάστε περισσότερα

Τοπικές Ποικιλίες. Γεωπονική Θεώρηση - O Ρόλος τους στην Σημερινή Γεωργία. Πηνελόπη Μπεμπέλη

Τοπικές Ποικιλίες. Γεωπονική Θεώρηση - O Ρόλος τους στην Σημερινή Γεωργία. Πηνελόπη Μπεμπέλη Τοπικές Ποικιλίες Γεωπονική Θεώρηση - O Ρόλος τους στην Σημερινή Γεωργία Πηνελόπη Μπεμπέλη Τοπικές Ποικιλίες (Εγχώριοι Πληθυσμοί) Είναι ετερογενείς πληθυσμοί Είναι τοπικά προσαρμοσμένοι Έχουν δημιουργηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΕΛΠ 11: Ελληνική Ιστορία Ακ. Έτος: 2008-9 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ: Η βυζαντινή αριστοκρατία κατά τους 9 ο έως 12 ο αιώνα: δομή και χαρακτηριστικά, ανάπτυξη και σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Συγκεκριμένα ασχοληθήκαμε με τις εξής ομάδες τροφίμων:

Συγκεκριμένα ασχοληθήκαμε με τις εξής ομάδες τροφίμων: Μεταβρεφικό, ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2014 ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΙ ΤΡΩΜΕ Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ηλικίας των 2-3 ετών είναι η έμφυτη τάση των παιδιών για αυτονομία. Αντιλαμβάνονται για πρώτη φορά τον εαυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ Γεωγραφικά στοιχεία Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, γνωστός και ως Βάλια Κάλντα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσπρόσιτη περιοχή της οροσειράς της Πίνδου στα όρια μεταξύ των νομών Γρεβενών και

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Υπολιπιδαιμική Δίαιτα

Υπολιπιδαιμική Δίαιτα Υπολιπιδαιμική Δίαιτα ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ Ψωμί ολικής αλέσεως, ζυμαρικά, φρυγανιές, ρύζι Κρουασάν, τσουρέκι, ζαχαρωμένα δημητριακά ΓΑΛΑΚΤΟΚΟΜΙΚΑ Αποβουτυρωμένο γάλα, άπαχα τυριά, άπαχο γιαούρτι, ασπράδια αυγού,

Διαβάστε περισσότερα

Δικτύωση Eκδηλώσεις Έκθεση Γαστρονομία Νέες καλλιέργειες Επιστημονικές Ημερίδες Παρουσίαση τοπικής ταυτότητας

Δικτύωση Eκδηλώσεις Έκθεση Γαστρονομία Νέες καλλιέργειες Επιστημονικές Ημερίδες Παρουσίαση τοπικής ταυτότητας Δικτύωση Eκδηλώσεις Έκθεση Γαστρονομία Νέες καλλιέργειες Επιστημονικές Ημερίδες Παρουσίαση τοπικής ταυτότητας ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΙΔΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ Χαιρετίζω την πραγματοποίηση του Φεστιβάλ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Δ: ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

ΜΕΡΟΣ Δ: ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΜΕΡΟΣ Δ: ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Αριθμός Όνομα 0. Όλες οι κατηγορίες τροφίμων 01. Γαλακτοκομικά προϊόντα και ανάλογα 01.1 Μη αρωματισμένο παστεριωμένο και αποστειρωμένο γάλα (συμπεριλαμβανομένου του αποστειρωμένου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΕΡΟΣ Ι ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο 1) ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΜΑΓΕΙΡΙΚΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΕΡΟΣ Ι ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο 1) ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΜΑΓΕΙΡΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΕΡΟΣ Ι ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο 1) ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΜΑΓΕΙΡΙΚΗ 1.1 ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ 1.2 Η ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΜΑΓΕΙΡΙΚΗ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ 1.3 Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΩΝ ΤΡΟΦΩΝ 1.4

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος ΔΙΑΤΡΟΦH Η διατροφή στην ζωή του ανθρώπου παίζει τον μεγαλύτερο ρόλο. Για

Διαβάστε περισσότερα