κατά τον Kierkegaard

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "κατά τον Kierkegaard"

Transcript

1 Γιάννης Τζαβάρας* Υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι κατά τον Kierkegaard «Φιλοσοφικά Δημοσιεύματα 2013» * Ο Γιάννης Τζαβάρας είναι καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.

2 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ Existentielles und denkerisches Werden nach Kierkegaard Zusammenfassung A) Die meisten philosophischen Werken Kierkegaards wurden unter Pseudonymen veröffentlicht, die verschiedene Persönlichkeiten und entsprechende Aspekte repräsentieren; es ist daher notwendig, die jeweiligen Begriffe nach Schriftsteller getrennt zu lesen und nicht die falsche Voraussetzung zu akzeptieren, dass es um Meinungen Kierkegaards selbst handelt. B) Gemäß seiner frühen Einsicht drei existentieller Stadien (ästhetisch ethisch religiös) fasst Kierkegaard das religiöse Stadium wie ein Maßstab der übrigen auf, denn das Religiöse setzt die Entscheidung für den Glauben voraus und interessiert sich persönlich nicht für den Übergang zu ihm. Demgemäß läßt sich die vorliegende Arbeit in einem ersten Teil gliedern, wo die Gedanken der mehr oder weniger ungläubiger Schriftsteller erscheinen, die ein persönliches Interesse für das Wie (= das Setzen) des qualitativen Sprungs haben, und in einem zweiten Teil, wo die Gedankenwelt des späten Pseudonymen Johannes Anti-Climacus ausgestellt wird, der vom streng christlichen Aspekt (vom Gesetzten ) her die tödliche Krankheit ausprüft, die das menschliche Geschlecht im Ganzen plage. C) Der kierkegaardsche Begriff des existentiellen Werdens ist beeinflußt vom Aristotelischen Begriff der Bewegung als ein Übergang von der Möglichkeit zur Wirklichkeit; er ist aber auch beeinflußt vom platonischen Begriff der plötzlichen ( sprunghaften ) Veränderung als ein Augenblick, der die Wahrheit offenbart. Aufgrund dieser Begriffe übt Kierkegaard eine scharfe Polemik gegen das dialektische Werden aus, ein methodisches Instrument der hegelschen Logik, das der Däne für völlig falsch hält. Einzig gültig ist nach Kierkegaard das existentielle Werden, das rein denkerische Werden dagegen eine Verlogenheit. 6

3 Υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι κατά τον Kierkegaard ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο διανοητής μέσα στη σχέση του προς το νοητικό γίγνεσθαι Οι προδιαγραφές του Κίρκεγκωρ 2. Η μέθοδος της παρούσας εργασίας Ι. ΤΟ ΘΕΤΕΙΝ Α. ΤΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΚΛΙΜΑΚΟΣ Το πρίσμα του Κλίμακος 4. Η έννοια της φύσης 4.1. Η αριστοτελική έννοια της φύσης 4.2. Η έννοια της φύσης κατά τον Κλίμακος 5. Η έννοια του γίγνεσθαι 6. Η διαλεκτική της αμφιβολίας 7. Το θαυμαστό συμβάν της πίστης 8. Η αμαρτία ως προϋπόθεση της πίστης μέσα στη σχέση της προς την ανασκόπηση 9. Το ξεκίνημα που προκύπτει μέσω απόφασης 10. Η έννοια της δυνατότητας Η δυνατότητα σε σχέση προς την πραγματικότητα Η δυνατότητα σε σχέση προς την αιωνιότητα 11. Η έννοια της αναγκαιότητας 12. Το θέτειν ως ένα συνοπτικό αποτέλεσμα του στοχασμού του Κλίμακος Β. ΤΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ ΚΑΤΑ ΤΟΝ VIGILIUS Το πρίσμα του Vigilius 14. Η διαλεκτική της αγωνίας 15. Η διάκριση μεταξύ ποσότητας και ποιότητας 16. Το παράδοξο ενός πρώτου αμαρτήματος 17. Το Καλό νοούμενο ως απελευθέρωση 18. Η διαλεκτική της χρονικότητας 7

4 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ 19. Ιστορικές αναφορές στην αρχαιοελληνική έννοια του αιφνίδιου Γ. ΤΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΟ Το πρίσμα του Κωνστάντιου 21. Η επανάληψη ως ένα συμβάν αναγέννησης Δ. ΤΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ ΚΑΤΑ ΤΟΝ JOHANNES DE SILENTIO Το πάθος ως προϋπόθεση του Silentio 23. Η διαλεκτική της πίστης 24. Ενότητα και αντίφαση μεταξύ πράξης και σκέψης 25. Η κίνηση που ξεκινά από το αισθητικό πεδίο ΙΙ. ΤΟ ΤΕΘΕΙΜΕΝΟ E. TO ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΑΝΤΙ-ΚΛΙΜΑΚΟΣ Το πρίσμα του Αντι-Κλίμακος 27. Η σχέση της δυνατότητας προς την πραγματικότητα 28. Η συνάφεια δυνατότητας και γεγονικής αναγκαιότητας 29. Το ένοχο πράττειν και η εντός του εαυτού συμπεριλαμβανόμενη συνείδηση 30. Ο αιώνιος εαυτός ως μη αναιρέσιμος 31. Η ταυτότητα που εγκαθιδρύεται μέσα στην πίστη Πίστη και αμάρτημα Πίστη και νόηση 32. Η προϋπόθεση του χριστιανικού στοιχείου ως αποτέλεσμα των σκέψεων του Αντι-Κλίμακος Βιβλιογραφία 164 Ελληνο-Γερμανικό Λεξιλόγιο Δανέζικο-Γερμανικό-Ελληνικό Λεξιλόγιο Άλλα έργα του Γιάννη Τζαβάρα 8

5 Υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι κατά τον Kierkegaard ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το 2013 γιορτάζονται διεθνώς τα διακόσια χρόνια από τη γέννηση του Δανού στοχαστή και θεολόγου Søren Kierkegaard ( ). Αυτή η επέτειος μπορεί να μην εντυπωσιάζει, γιατί το έργο του περιθωριακού αυτού συγγραφέα χρειάστηκε κάπου μισό αιώνα μετά το θάνατό του για να φτάσει έως τη γειτονική Γερμανία και άλλο μισό αιώνα για να γνωστοποιηθεί στην Ελλάδα. Εντούτοις ξεσήκωσε τόσο θόρυβο κι έκανε τόσο βαθιά εντύπωση μετά από αυτό το πρώτο διάστημα αφάνειας, ώστε σήμερα ο Κίρκεγκωρ δεν μπορεί παρά να συγκαταλέγεται σ εκείνες τις σπάνιες μορφές που αφήνουν έντονο ίχνος στην ιστορία του πνεύματος. Ποιος ήταν ο Κίρκεγκωρ; Επιχειρώντας να χαρακτηρίσει ο ίδιος τον εαυτό του, χρησιμοποίησε μια δυσμετάφραστη λέξη την οποία θέλησε να χαράξουν και ως επίγραμμα πάνω στον τάφο του που περιέχει ταυτόχρονα τα νοήματα: ο μόνος, ο ξεχωριστός, το ανθρώπινο άτομο (δανέζικα: Enkelte, γερμανικά: Einzelne). Μπορούμε ίσως να συμπεριλάβουμε και τα τρία νοήματα στην έκφραση «ο μοναδικός». Πρέπει όμως να διευκρινιστεί ότι ως μοναδικός δεν νοείται εκείνος που χάρη σε κάποια ξεχωριστά χαρίσματα ή κατορθώματα ξεχωρίζει τον εαυτό του καυχησιάρικα από τους άλλους. Ούτε πρόκειται απλά για την κοινωνιολογική έννοια του ατομικού ανθρώπου σε διάκριση από το κοινωνικό σύνολο. Κανένας άνθρωπος, όσο εξαιρετικά ταλέντα και αν διαθέτει, δεν είναι από τη φύση του «μοναδικός», κι εντούτοις μπορεί να γίνει, κατά το μέτρο που θα εξατομικευτεί, θα στραφεί προς τον εαυτό του και θα βαδίσει εκείνο το στενό μονοπάτι αυτογνωσίας, όπου τον συντροφεύει μόνο ο εαυτός του ενδεχομένως και ο Θεός. Αν είναι κάποιος «μοναδικός», σημαίνει ότι χαράζει μια εντελώς δική του πορεία και δεν ακολουθεί την πορεία των άλλων ούτε όμως ετοιμάζει το δρόμο για να πορευτούν κάποιοι μεταγενέστεροι. Αυτό συνεπάγεται ότι είναι εσφαλμένο να δούμε τον Κίρκεγκωρ ως αρχηγέτη της φιλοσοφίας της ύπαρξης, γιατί κάτι τέτοιο τον εγκλωβίζει ως αρχικό κρίκο μιας αλυσίδας στην οποία ούτε ανήκε ούτε θέλησε να ανήκει. Όσο εντάσσουμε τον Κίρκεγκωρ σε ένα φιλοσοφικό ρεύμα που γεννήθηκε κάτω από την επίδρασή του, υποσκάπτουμε τη μοναδικότητά του και το δρόμο που διήνυσε προς τον εαυτό του. Από τους κινδύνους που κρύβονται στο να 9

6 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ αναγορεύσουμε τον ιδιόμορφο Δανό σε «πατέρα του υπαρξισμού» έχει προειδοποιήσει ήδη το 1963 ο Paul Ricœur 1. Το να χαράξει κανείς μια δική του πορεία και μάλιστα στρεφόμενος προς τον δικό του εαυτό, αποσπώμενος από τους άλλους, φαίνεται να συγκροτεί ένα αρκετά προβληματικό αίτημα. Αφετέρου, μήπως δεν είμαστε συνεχώς στραμμένοι προς την ικανοποίηση των φυσικών, κοινωνικών και βιοποριστικών ατομικών μας αναγκών; Θα φανεί αρκετά παράξενο να ειπωθεί, ότι αντιμετωπίζοντας έναν τέτοιο προβληματισμό ο Κίρκεγκωρ αναλαμβάνει την πρωτοβουλία να εγκαθιδρύσει μια έννοια που ταρακούνησε συθέμελα τη φιλοσοφία του 20ού αιώνα. Πρόκειται για την απλή λέξη «ύπαρξη» (δανέζικα Existents, αγγλικά και γαλλικά existence, γερμανικά Existenz). Αυτή η λέξη δεν ήταν διόλου άγνωστη, αφού έπαιξε βασικό ρόλο επί αιώνες ήδη ως λατινικός όρος (existentia) μέσα στη διάκρισή του από την «ουσία» (essentia). Αλλά ο Κίρκεγκωρ τη χτύπησε με ένα μαγικό ραβδί και της έδωσε ένα εντελώς άλλο νόημα. Η ύπαρξη κατ αυτόν δεν είναι κάτι αντίθετο από το ουσιώδες, δεν αφορά όλα όσα υπάρχουν αλλά μόνο τα ανθρώπινα όντα, και δεν εννοεί το «αυταπόδεικτο» γεγονός ότι ο άνθρωπος υπάρχει αλλά εννοεί κάτι εντελώς άλλο: το ίδιο εκείνο με το οποίο ο Κίρκεγκωρ χαρακτήρισε τον εαυτό του ως «μοναδικό». Ο μοναδικός και μόνο αυτός είναι ύπαρξη! Χάρη σ αυτή την έννοια καταποντίστηκε η κοινότοπη πεποίθηση ότι όλα τα υπαρκτά όντα είναι υπάρξεις. Με συγχωρεί η χάρη σου λέει ο Κίρκεγκωρ, πολύ λίγα όντα είναι ύπαρξη, και μάλιστα ούτε καν όλα αυτά τα πλήρη αυτοπεποίθησης ανθρώπινα όντα που σε περιτριγυρίζουν 2. Και μόνο υπό συγκεκριμένους όρους, με πολύ μόχθο και πόνο μπορείς να γίνεις ύπαρξη. Η ύπαρξη, δηλαδή, δεν είναι κάτι πραγματικό ή ρεαλιστικά υπαρκτό (real), αλλά μια δυνατότητα που στέκεται μπροστά σου είτε για να την επιλέξεις είτε για να την απορρίψεις. Εκείνη η παραδοσιακή βεβαιότητα ότι «υπάρχω» (sum), και μάλιστα με το νόημα, «πώς μπορώ να μην υπάρχω αφού σκέπτομαι» (cogito), αναδείχτηκε μονομιάς τουλάχιστο στην εκλαϊκευμένη της εκδοχή για γέλια και για κλάματα 3. 1 P. Ricœur 1963 (δες γερμανική μετάφραση στο: Michael Theunissen Wilfried Greve (Hrsg.), 1979, σελ ). Βασικό επιχείρημα του Ricœur είναι ότι δεν υφίσταται καν ο υπαρξισμός ως φιλοσοφικό ρεύμα, αλλά μια πλειάδα στοχαστών που για εκλαϊκευτικούς λόγους ερμηνεύτηκαν απατηλά τοποθετούμενοι κάτω από την ίδια ομπρέλα: ούτε στα συμπεράσματά τους συμφωνούν, ούτε ακολουθούν την ίδια μέθοδο, ούτε επεξεργάζονται τα ίδια βασικά προβλήματα. Με το ίδιο πνεύμα ο Roger Poole 1998, σελ. 48, χαρακτηρίζει τον Κίρκεγκωρ «μη αφομοιώσιμο» (inassimilable) με κάποιο προηγούμενο ή επόμενο πνευματικό ρεύμα, είτε αυτό είναι ο γερμανικός ρομαντισμός, είτε ο ιδεαλισμός είτε ο υπαρξισμός. 2 Δες π.χ. Ημερολ. ΙΙΙ, 283: «Ο τάδε είναι όπως και οι άλλοι άρα ο τάδε είναι άνθρωπος. Ένας Θεός ξέρει, αν έστω και ένας από εμάς είναι άνθρωπος!». 3 Ο Κίρκεγκωρ διαβεβαιώνει ότι βασικό προαπαιτούμενο μιας ύπαρξης είναι εκείνη η δυσσύληπτη μετάβαση, την οποία χαρακτηρίζει «ποιοτικό άλμα», ακόμα και όσον αφορά τη θεϊκή ύπαρξη, την οποία ματαιοπονούν ν αποδείξουν όσοι προσπαθούν να την συμπεράνουν από τη θεϊκή έννοια. Δεν αρκεί να θεωρείς τον Θεό τέλειο, για να έχεις κιόλα την απόδειξη ότι υπάρχει! Για να προκύψει η 10

7 Υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι κατά τον Kierkegaard Χάρη στην καινοτόμο έννοια της ύπαρξης υποσκάφτηκαν τα θεμέλια όχι μόνο της παραδοσιακής νοησιαρχικής-ιδεαλιστικής φιλοσοφίας αλλά και της ίδιας της επιστήμης. Ήδη από την ελληνική αρχαιότητα αλλά προπάντων από τους νεότερους χρόνους κι εξής η επιστήμη αναζήτησε την αντικειμενική αλήθεια και μπόρεσε επανειλημμένα να την κατοχυρώσει και να την επαληθεύσει. Ο Κίρκεγκωρ ανέτρεψε ριζικά αυτό το επιστημονικό ιδεώδες, όταν διακήρυξε ότι η αλήθεια βρίσκεται μέσα στην ανθρώπινη υποκειμενικότητα και όχι στην αντικειμενικότητα των αντικειμενικών γνώσεων. Την υποκειμενικότητα την προσδιόρισε ως «εσωτερικότητα», «ενδόμυχη σχέση του εαυτού με τον εαυτό του» και ως «γίγνεσθαι του εαυτού». Με αυτή την αντιστροφή αποκατέστησε εκείνη τη βιβλική προτεραιότητα, ότι ακόμα και αν κερδίσει κανείς τον κόσμο ολόκληρο, δεν θα ωφεληθεί σε τίποτα εάν χάσει τον εαυτό του 4. * * * Η παρούσα εργασία αποδίδει στα ελληνικά τη γερμανικά γραμμένη διδακτορική μου διατριβή, που δημοσιεύτηκε το 1978 με τίτλο Bewegung bei Kierkegaard (= Η κίνηση κατά τον Κίρκεγκωρ). Εντούτοις πρόκειται για κάτι περισσότερο από μια κατά λέξη μετάφραση: Α) Σε πολλά σημεία θεώρησα ότι επιβάλλεται να προσθέσω επεξηγήσεις, περιφραστικές διατυπώσεις και πληροφορίες που δεν θεώρησα αυτονόητες για τον Έλληνα αναγνώστη. Β) Επειδή κατά τα τελευταία έτη μεταφράστηκαν στα ελληνικά μερικά από τα φιλοσοφικά κείμενα του Κίρκεγκωρ, στα οποία αναφέρομαι, θεώρησα χρήσιμο να κάνω παραπομπές (με την ένδειξη: «ελλην. μετάφρ.») σε όλες τις αντίστοιχες μεταφρασμένες σελίδες, χωρίς όμως να θεωρώ ότι δεσμεύομαι από τις επιλογές των Ελλήνων μεταφραστών. Εκτιμώ, μάλιστα, ότι οι ελληνικές μεταφράσεις κειμένων του Κίρκεγκωρ είναι μάλλον χαμηλού επιπέδου και ότι χρειάζεται να γίνει μια νέα μεταφραστική προσπάθεια, η οποία θα λαμβάνει κατά το δυνατόν υπόψη το δανέζικο πρωτότυπο. Γ) Για να καλύψω το ερμηνευτικό χάσμα των τελευταίων ετών, επισύναψα κάποια σχόλια τόσο σε ελληνόγλωσσες όσο και σε ξενόγλωσσες εργασίες που αφορούν όσα συζητιούνται στη διατριβή μου. Το να οδηγήσω αυτή την εργασία στο επίπεδο των σημερινών ερευνητικών τάσεων σημαίνει ότι η εργασία θα έπρεπε να γραφτεί εξαρχής προτίμησα λοιπόν να αρκεστώ σε κάποιες αναφορές και προσθήκες, χωρίς να θεωρώ ότι αυτή είναι μια εντελώς ικανοποιητική λύση. Δ) Όσο ακόμα δεν είχε δημοσιευθεί η γερμανικά γραμμένη διατριβή μου, ξαναδούλεψα το έκτο υποκεφάλαιό της ( 6) και το παρέδωσα προς δημοσίευση στην επετηρίδα Φιλοσοφία του Κέντρου Ερεύνης της Ακαδημίας Αθηνών 5. Στην παρούσα αναδιαμόρφωση ύπαρξη, «θα πρέπει λοιπόν να ληφθεί υπόψη αυτή η στιγμούλα, όσο σύντομη κι αν είναι δεν χρειάζεται να είναι μεγάλη, γιατί είναι άλμα» (Ψιχία, ελλην. μετάφρ. 82). 4 Κατά Λουκάν 9, 25. Κατά Ματθαίον 16, 26. Κατά Μάρκον 8, Γιάννη Τζαβάρα: «Η σχέση της αμφιβολίας προς το σκέπτεσθαι και την πίστη στον Κίρκεγκωρ». Φιλοσοφία 8-9 ( ),

8 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ θεώρησα καλό να εκθέσω μεγάλα τμήματα εκείνου του άρθρου και όχι το αρχικό υποκεφάλαιο. Βασικά συμπεράσματα της παρούσας εργασίας είναι τα εξής: α) Επειδή τα περισσότερα φιλοσοφικά έργα του Κίρκεγκωρ δημοσιεύτηκαν με ψευδώνυμα, τα οποία εκπροσωπούν διαφορετικές προσωπικότητες και αντίστοιχες απόψεις, επιβάλλεται να μελετηθούν κατά «συγγραφέα», με εμμενή (immanent) διερεύνηση των εκάστοτε εννοιών και όχι με ανάμειξή τους ή με την εικασία ότι πρόκειται για απόψεις του ίδιου του Κίρκεγκωρ. β) Σύμφωνα με τη νεανική του πεποίθηση περί τριών υπαρξιακών «σταδίων» (αισθητικού ηθικού θρησκευτικού) ο Κίρκεγκωρ εκλαμβάνει το θρησκευτικό στάδιο ως μέτρο των δύο άλλων, επειδή αυτό προϋποθέτει την απόφαση για πίστη και δεν ενδιαφέρεται προσωπικά για την «κίνηση» προς αυτήν. Αντίστοιχα η παρούσα εργασία διαχωρίζεται σε ένα Πρώτο Μέρος, όπου εξετάζονται οι στοχασμοί των λιγότερο ή περισσότερο άπιστων ψευδώνυμων συγγραφέων, οι οποίοι ενδιαφέρονται για το πώς επιτυγχάνεται το «ποιοτικό άλμα» προς την πίστη («το θέτειν»), και σε ένα Δεύτερο Μέρος, όπου αναλύεται η άποψη του ύστερου ψευδώνυμου Ιωάννη Αντι-Κλίμακος, ο οποίος από αυστηρά χριστιανικό πρίσμα (από «το τεθειμένο») ελέγχει τη θανατηφόρα ασθένεια, στην οποία έχει βυθιστεί το ανθρώπινο γένος. γ) Η κιρκεγκωριανή έννοια του υπαρξιακού γίγνεσθαι είναι επηρεασμένη από την Αριστοτελική έννοια της κίνησης ως μετάβασης από τη δυνατότητα στην πραγματικότητα, αλλά και από την Πλατωνική έννοια της αιφνίδιας («αλματώδους») μεταβολής ως στιγμής αποκαλυπτικής της αλήθειας. Βασισμένος σ αυτές τις έννοιες ο Κίρκεγκωρ ασκεί οξεία πολεμική στο «διαλεκτικό γίγνεσθαι» ως μεθοδολογικό εργαλείο της Λογικής του Χέγκελ, το οποίο θεωρεί πέρα για πέρα ανεπιτυχές. Ως μοναδικά έγκυρο εκλαμβάνει ο Κίρκεγκωρ το υπαρξιακό γίγνεσθαι και απορρίπτει ως ψευδολόγημα το καθαρά νοητικό γίγνεσθαι. Το σχετικά πρόσφατο και θεματικά ταυτόσημο βιβλίο της Clare Carlisle 2005 ακολουθεί μια διαφορετική αλλά ενδιαφέρουσα μέθοδο πρόσβασης στην κιρκεγκωριανή «φιλοσοφία του γίγνεσθαι» 6. Το 1 ο μέρος εμβαθύνει ιστορικά-φιλοσοφικά στην έννοια της κίνησης ξεκινώντας από τους Προσωκρατικούς και δίνοντας έμφαση στον Αριστοτέλη, αλλά προχωρώντας γραμμικά και στους μεσαιωνικούς, στους πρώιμους νεότερους και στους διαφωτιστές φιλοσόφους, έως τον Χέγκελ της διαλεκτικής Λογικής. Το 2 ο μέρος επικεντρώνεται στα τρία φιλοσοφικά βιβλία που εξέδωσε ο Κίρκεγκωρ το 1843: στο Είτε-Είτε, στην Επανάληψη και στο Φόβος και Τρόμος, και διερευνά τον κοινό τους προβληματισμό πάνω στο γίγνεσθαι με το νόημα του προβλήματος: πώς-θα-γίνωχριστιανός. Διαπιστώνει όμως ότι αυτός ο στόχος παραμένει σε γενικές γραμμές υπονοούμενος (implicit, σελ. 5) και ότι προκύπτει μέσα από μια πρωταρχικά λογοτεχνική και δευτερευόντως φιλοσοφική ή θεολογική προσέγγιση. Η Carlisle παραβλέπει έτσι ότι τα κατοπινά βιβλία του 6 Clare Carlisle: Kierkegaard s Philosophy of Becoming. Movements and Positions. State University of New York Press, Albany

9 Υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι κατά τον Kierkegaard Κίρκεγκωρ ασκούν κριτική στον λογοτεχνικό-αισθητικό χαρακτήρα των πρωτύτερων βιβλίων και γι αυτό παρέχουν μια επανόρθωση των ελαττωμάτων τους αλλά και μια υπογράμμιση των προτερημάτων τους. Το 3 ο μέρος, όπου θα περίμενε κανείς μια εμβάθυνση στα μεταγενέστερα και ωριμότερα βιβλία του Κίρκεγκωρ (προπάντων στα Ψιχία και στην Αγωνία), παραμένει προσκολλημένο στην εννοιολογία του 1843, την οποία, μάλιστα, ελέγχει φιλοσοφικά με τα εννοιολογικά στηρίγματα των Nietzsche, Heidegger και Deleuze, γι αυτό οφείλει κατά τη γνώμη μου να εκτιμηθεί ως το πιο ισχνό τμήμα (σελ ). Ωστόσο η Carlisle κατορθώνει να φέρει στο φως τα θεμέλια του κιρκεγκωριανού υπαρξιακού γίγνεσθαι, όταν διαβλέπει ότι προϋποτίθεται ένα είτε-είτε πραγματικής αντίφασης, η οποία γεννά την υπαρξιακή απόφαση για αλλαγή. Το κατορθώνει επίσης, όταν τονίζει ότι αυτή η ουσιαστικά αριστοτελική αρχή της αντίφασης και η καθαρά κιρκεγκωριανή αρχή της εσωτερικότητας (inwardness) εναντιώνονται καίρια στη χεγκελιανή αρχή της διαμεσολάβησης (mediation). Τέλος, αποδίδει δίκιο στην κιρκεγκωριανή έννοια της επανάληψης, όταν τονίζει την εσωτερική της υφή και αρνείται να την δει ως επιπόλαιη συσσώρευση ίδιων συμβάντων για δεύτερη ή τρίτη φορά. Η επανάληψη δεν μπορεί να κατανοηθεί από έναν αμέτοχο πειραματικό επιστήμονα, ο οποίος «προσεγγίζει την επανάληψη σαν μια υπόθεση που μπορεί να υπόκειται σε εμπειρική επαλήθευση» (σελ. 79) 7. 7 Το πρόσφατο βιβλίο της Μαριάννας Δώδου 2013, που επιχειρεί να συλλάβει ερμηνευτικά την κιρκεγκωριανή κινησιολογία κάτω από την έννοια του πάθους και να αναδείξει τον πρωταρχικό ρόλο του βλέμματος, είναι εξαιρετικά προκλητικό μιας εκτεταμένης αντιμετώπισης. 13

10 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ 14

11 Υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι κατά τον Kierkegaard ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο ΔΙΑΝΟΗΤΗΣ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟ ΝΟΗΤΙΚΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ 1. Οι προδιαγραφές του Κίρκεγκωρ Κύριος στόχος της παρούσας εργασίας είναι να εξηγήσει την κιρκεγκωριανή αντίληψη για το υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι. Δεν έχουμε λοιπόν να κάνουμε με το ίδιο το γίγνεσθαι, αλλά με τον τρόπο που αυτό συνελήφθη εννοιολογικά από ένα στοχαστή. Αυτό μπορεί να εκφρασθεί και ως εξής: Πίσω από τις έννοιες που σκοπεύουμε εδώ να εξηγήσουμε, κρύβεται ως προϋπόθεσή τους ένας διανοητής που τις έχει συλλάβει γιατί μια εννοιολογία περιλαμβάνει όχι μόνον όσα εννοιολογήθηκαν, αλλά και αυτόν που τα εγκαθίδρυσε εννοιολογικά. Θα μπορούσε να υποτεθεί ότι ο διανοητής μάς ενδιαφέρει μόνο καθόσον είναι ένα μέσον, για να οδηγηθούν σε έννοιες όσα εννοιολογούνται. Αλλά ποιον ακριβώς ρόλο πρέπει να παίξει ο συγκεκριμένος διανοητής σε σχέση προς όσα στοχάστηκε, μπορεί να αποφασιστεί μόνο αφού ληφθούν υπόψη οι ρητές προδιαγραφές που κατέγραψε ο Κίρκεγκωρ γι αυτή τη σχέση. Στο αίτημα, να ληφθούν αυτές σοβαρά υπόψη, είναι αφιερωμένη η παρούσα Εισαγωγή. Στα περισσότερα φιλοσοφικά έργα του Κίρκεγκωρ ο διανοητής κρύβεται πίσω από κάποιο ψευδώνυμο 8. Μήπως αυτή η ψευδωνυμία μπορεί να μας βοηθήσει στο ν απαντηθεί το ερώτημα, ποια σχέση έχει ο εκάστοτε 8 Τα ψευδώνυμα, με τα οποία θα ασχοληθούμε εκτεταμένα, είναι τα εξής: 1) ο Johannes Climacus (= Ιωάννης της Κλίμακος, συντομογραφικά: Κλίμακος), υποτιθέμενος συγγραφέας των κιρκεγκωριανών βιβλίων: Φιλοσοφικά ψιχία ή Κνήσματα και περιτμήματα (1844) και Τελειωτικό μη-επιστημονικό Υστερόγραφο στα Φιλοσοφικά ψιχία (1846), 2) ο Vigilius Haufniensis (= ο επαγρυπνών Κοπεγχάγειος, συντομογραφικά: Vigilius), υποτιθέμενος συγγραφέας του βιβλίου Η έννοια της αγωνίας (1844), 3) Ο Constantin Constantius (συντομογραφικά: Constantius), υποτιθέμενος συγγραφέας του βιβλίου Η επανάληψη (1843), 4) ο Johannes de Silentio (= Ιωάννης της Σιωπής, συντομογραφικά: Silentio), υποτιθέμενος συγγραφέας του βιβλίου Φόβος και τρόμος (1843), και 5) ο Anti- Climacus (= Αντι-Κλίμακος), υποτιθέμενος συγγραφέας των βιβλίων Η ασθένεια προς θάνατον (1849) και Εξάσκηση στον χριστιανισμό (1850). Ελληνικές μεταφράσεις μερικών από αυτά τα βιβλία δες στον Πίνακα Βιβλιογραφίας. 15

12 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ ψευδώνυμος στοχαστής προς όσα στοχάστηκε; Ο ίδιος ο Κίρκεγκωρ όχι μόνο αποστασιοποιείται από τον εκάστοτε ψευδώνυμο συγγραφέα των έργων του 9, αλλά και προειδοποιεί ρητά τους αναγνώστες να μην τον ταυτίσουν με τα ψευδώνυμά του 10. Η αποστασιοποίησή του δεν αφορά όμως τους στοχασμούς που κατατέθηκαν σε καθένα από αυτά τα έργα ο Κίρκεγκωρ δεν διαφοροποιεί, δηλαδή, τον στοχασμό που τεκμηριώνεται μέσα στα φιλοσοφικά του έργα από τον δικό του στοχασμό, αλλά μόνο την προσωπικότητα του εκάστοτε ψευδώνυμου από τη δική του προσωπικότητα. «Αυτά τα ψευδώνυμα είναι επινοημένες προσωπικότητες, διατηρούμενες ποιητικά, έτσι ώστε όσα λένε, έχουν μια συνεχή ανταπόκριση στον χαρακτήρα της ποιητικής τους ατομικότητας» 11. Ο Κίρκεγκωρ δεν θεωρεί λοιπόν τον ψευδώνυμο συγγραφέα ως μέσο, που προορίζεται στο να διαμεσολαβεί τις σκέψεις του, αλλά αντίστροφα, θεωρεί ότι οι εκάστοτε διατυπωμένοι στοχασμοί είναι ένας καθρέφτης και συνεπώς ένα μέσο, για ν αποκαλυφθεί ο χαρακτήρας της αντίστοιχης προσωπικότητας. Η προσωπικότητα του εκάστοτε ψευδώνυμου συγγραφέα έχει, μάλιστα, συλληφθεί κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να συμφωνεί με τους στοχασμούς της. Αυτό διασαφηνίζεται όχι μόνο στα Ημερολόγια του Κίρκεγκωρ, αλλά και πιστοποιείται μέσω της σχέσης που αναπτύσσουν οι ψευδώνυμοι συγγραφείς μεταξύ τους και μέσω της κριτικής που ασκούν ο Σε κάθε ένα από αυτά τα ψευδώνυμα αφιερώνουμε παρακάτω ένα κεφάλαιο. Ας προστεθεί ότι το πρώιμο αφήγημα του Κίρκεγκωρ Ιωάννης της Κλίμακος ή Είναι επιβεβλημένο να αμφιβάλλουμε για όλα ( ) προετοιμάζει τα χαρακτηριστικά του ψευδώνυμου, στο οποίο αναφέρεται την επεξεργασία αυτού του αφηγήματος αναλαμβάνουμε στο έκτο υποκεφάλαιο ( 6) του παρόντος βιβλίου. 9 «Ε λοιπόν, δεν υπάρχει ούτε μία λέξη μέσα στα ψευδώνυμα βιβλία μου, που να προέρχεται από εμένα τον ίδιο δεν έχω καμιά γνώμη γι αυτά, παρά μόνο ως τρίτος, καμιά γνώση για τη σημασία τους, παρά μόνο ως αναγνώστης» (Μη επιστημ. Υστερόγραφο ΙΙ, 340. Σύγκρινε Ημερολ. IV, ). 10 «Πρέπει να προσεχτεί ότι αν κάποιος θελήσει να παραθέσει κάτι από όσα έγραψαν οι ψευδώνυμοι συγγραφείς μου, δεν πρέπει να εκλάβει το παράθεμα ως δικά μου λόγια» (Ημερολ. von Haecker 577, σύγκρ. και 366). Πολύ λίγοι ερμηνευτές έλαβαν σοβαρά υπόψη τους αυτή την προτροπή του Κίρκεγκωρ. Θα ακολουθήσω εδώ την πρωτοβουλία της Annemarie Pieper (1968), η οποία εκλαμβάνει με συνέπεια κάθε ψευδώνυμο του Κίρκεγκωρ ως μία εντός εαυτής κλειστή ενότητα, μέσα στην οποία γίνεται μια συστηματική επεξεργασία του εκάστοτε πραγματευόμενου θέματος (σελ. 7). Βάσει αυτής της μεθόδου, ο εννοιολογικός ορίζοντας κάθε ψευδωνύμου αποβαίνει αυτόνομος και χρησιμεύει ως ερμηνευτική αφετηρία (σελ. 8-9). Αντίθετα ο Arnold Künzli (1947) παρερμηνεύει εντελώς όσα ισχυρίζονται οι ψευδώνυμοι αυτοί συγγραφείς, όταν τα εκλαμβάνει ως προερχόμενα από τον ίδιο τον Κίρκεγκωρ. Δες π.χ. στη σελ. 44, όπου σχολιάζει το παράδοξο, μια έννοια που ορίζεται από τον παθιασμένα σκεπτόμενο Κλίμακος ως «πάθος του στοχασμού» (Ψιχία 35). Ο Künzli γράφει επ αυτού εσφαλμένα: «Διότι ο Κίρκεγκωρ μολονότι χριστιανός! δεν ήθελε να αγαπά παθιασμένα, αλλά να σκέπτεται παθιασμένα». 11 Ημερολ. von Haecker

13 Υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι κατά τον Kierkegaard ένας στον άλλο 12. Ο Κίρκεγκωρ συνέλαβε εννοιολογικά το αδιαχώριστο ενός στοχαστή από τα περιεχόμενα των στοχασμών του με τον όρο «υποκειμενικότητα», την οποία εξέλαβε ως ανώτατο αξίωμα του φιλοσοφικού του σκέπτεσθαι 13. Η προσωπικότητα είναι μια ενότητα, που μπορεί να συλληφθεί μόνο αναλογικά, δηλαδή βάσει της ομοιότητάς της προς όσα αυτή στοχάστηκε. Αυτό την καθιστά συγγενική προς την αριστοτελική έννοια του ὑποκειμένου ή της «υποκείμενης φύσης» 14. Ωστόσο ο Κίρκεγκωρ έχει προσφέρει συνειδητά δύο βοηθητικά στοιχεία, για να αναγνωρίζονται οι ψευδώνυμοι συγγραφείς του: α) Ήδη το όνομα κάθε ψευδώνυμου περιλαμβάνει έναν υπαινιγμό για την προσωπικότητά του 15. β) Ο πρόλογος πολλών φιλοσοφικών βιβλίων του Κίρκεγκωρ υπογράφεται είτε από τον ίδιο τον ψευδώνυμο συγγραφέα είτε από τον «εκδότη» (δηλαδή τον Κίρκεγκωρ) και παρέχει λεπτομερείς υποδείξεις για τον σχετικό συγγραφέα 16. Άρα σε κάθε προσπάθεια, να ερμηνευτούν τα περιεχόμενα των κιρκεγκωριανών στοχασμών, πρέπει να προηγείται μια προσωρινή ερμηνεία του προλόγου και του ονόματος κάθε ψευδώνυμου. Προκύπτει και το εξής αναπόφευκτο: τότε μόνο μπορεί κανείς να οδηγηθεί σε πλήρη κατανόηση κάθε ψευδώνυμου, όταν έχει ερμηνευτεί το κάθε τι από όσα στοχάστηκε κάθε ψευδώνυμος συγγραφέας. Η κιρκεγκωριανή αντίληψη περί της σχέσης ανάμεσα σε ένα διανοητή και στα διανοήματά του δεν μπορεί να διαπιστωθεί, εάν σχολιαστούν οι σκέψεις που αναπτύσσονται μέσα στα ψευδώνυμα βιβλία του Κίρκεγκωρ, αλλά αντίθετα εάν ερμηνευτούν όσα στοχάστηκε ο ίδιος ο Κίρκεγκωρ σχετικά με την ψευδωνυμία. Διότι μόνο μέσα από μια στέρεα περιγεγραμμένη έννοια, του τι συγκροτεί την ενότητα ενός διανοητή και των διανοημάτων του, μπορούσε ο Κίρκεγκωρ να κάνει μια τόσο ευρεία 12 Δες π.χ. Αγωνία 16 σημ. (ελλην. μετάφρ , σημ. 12). 13 Ημερολ. ΙΙ 14. Ο Helmut Fahrenbach (1968) αναλύει με εξαιρετικό τρόπο στο κεφάλαιο: «Το ερμηνευτικό αξίωμα της υπαρξιακής διαλεκτικής κίνησης: κατανοώ-τον-εαυτό-μου-ως-ύπαρξη», με ποιο νόημα η υποκειμενικότητα ή «η ύπαρξη» είναι ένα αξίωμα του κιρκεγκωριανού φιλοσοφικού στοχασμού. Ο Fahrenbach συλλαμβάνει αυτό το αξίωμα βασισμένος κυρίως στα βιβλία του Κλίμακος και το εννοεί ως ένα καθήκον (Μη επιστημ. Υστερόγραφο ΙΙ, 55). Η επονομαζόμενη «υποκειμενικότητα» αφορά τη συγκεκριμένη αυτοσυνείδηση εκείνου του ατόμου, που έχει καταστεί προσεκτικό για τον εαυτό του κι έχει αναλάβει την ευθύνη μιας εμβάθυνσης σ αυτόν. 14 Αριστοτέλους: Φυσικά 191a 7-8: «ἡ δὲ ὑποκειμένη φύσις ἐπιστητὴ κατ ἀναλογίαν». 15 «Αυτό είναι ασφαλώς ένα προτέρημα που έχω, έναντι της πλειονότητας των συγγραφέων: οι ιδέες μου αφορούν πάντα το όνομα [= το ψευδώνυμο] και όχι τον κάτοχό τους αφορούν το όνομα, έστω και αν εγώ είμαι ανώνυμος» (Ημερολ. Ι, 189. Δες και 193). 16 «Εγώ είμαι απρόσωπος ή έστω προσωπικός σε τρίτο πρόσωπο, ένας υποβολέας, ο οποίος έχει παραγάγει ποιητικά συγγραφείς, των οποίων ο πρόλογος είναι μια δική τους παρουσίαση, όπως παρουσίασή τους είναι και τα ονόματά τους» (VII 545, δες και τα Ημερολ. von Haecker 577). 17

14 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ χρήση της ψευδωνυμίας. Ο πρώιμος Κίρκεγκωρ ασχολείται με αυτό το πρόβλημα εκτεταμένα μέσα στη διδακτορική του διατριβή, όπου αναφέρει την προσωπικότητα του Σωκράτη ως πρότυπο ενός «υποκειμενικού» στοχαστή. Εκεί θέτει τα ερωτήματα: «Κατά ποιον τρόπο υπήρξε πράγματι ο Σωκράτης; Ποια υπήρξε η αφετηρία της δραστηριοποίησής του;». Και απαντά: «Η ύπαρξη του Σωκράτη είναι ειρωνεία» 17. Η ειρωνεία δεν νοήθηκε λοιπόν από τον Κίρκεγκωρ σαν ένα εργαλείο της μαιευτικής μεθόδου του Σωκράτη, αλλά ως έκφραση ολόκληρης της προσωπικότητάς του. Ο ειρωνικά μεθοδευμένος σωκρατικός στοχασμός ήταν κατά τον Κίρκεγκωρ όχι κάτι πρωταρχικό, αλλά κάτι ύστερο κι επακόλουθο. Αυτό που θεωρείτο έως τότε καθοριστικό της σωκρατικής νοητικής μεθόδου, μεταποιείται τώρα σε μια υπαρξιακή σχέση, αφού «η ειρωνεία είναι ένας όρος που αφορά την προσωπικότητα» 18. Με ποιον τρόπο η ειρωνεία αφορά τη σωκρατική προσωπικότητα και συνάμα τον σωκρατικό στοχασμό μέσα στο πρώιμο έργο του Κίρκεγκωρ; Η απάντηση παρέχεται, αν προσεχτεί η σχέση της ειρωνείας προς τη διαλεκτική στοχαστική μέθοδο του Πλάτωνα. Ειρωνεία και διαλεκτική εκλαμβάνονται ως εξίσου δυναμικά και αποτελεσματικά πεδία. «Το ότι η ειρωνεία και η διαλεκτική είναι στον Πλάτωνα οι δύο μεγάλες δυνάμεις, θα πρέπει να γίνει καθολικά αποδεκτό» 19. Αυτές όμως δεν στέκονται σαν δυνάμεις αδιάφορες η μια για την άλλη, γιατί είναι αδύνατο να νοηθεί η δράση της καθεμιάς χωριστά από την άλλη. Η ειρωνική ορμή κεντρίζει την «υπναλέα» σκέψη και τιμωρεί την «ακόλαστη» η ειρωνική στάση είναι αφετηρία και συνάμα τέρμα, πηγή και συνάμα σκοπός του στοχασμού. Οι υποκειμενικές συνθήκες (= δυνάμεις, ορμές και στάσεις) είναι ο πυρήνας, από τον οποίο ξεπηδά ο στοχασμός, και ο τόπος στον οποίο αυτός επανέρχεται ως προορισμός του: «Μια αντικειμενικότητα που υπάρχει μέσα σε μια αντίστοιχη υποκειμενικότητα, αυτή είναι ο στόχος» 20. Όταν όμως πρόκειται να συλληφθεί η ειρωνεία ως κάτι διαφορετικό από τη στοχαστική κίνηση, τότε πρέπει να επισημανθεί και η 17 Ειρωνεία 130 (ελλην. μετάφρ. 104). Εξετάζοντας την αντίληψη του Κίρκεγκωρ για τον Σωκράτη η Τερέζα Πεντζοπούλου-Βαλαλά 2011 (α δημοσίευση 1979) παραδέχεται ότι δεν είναι δυνατό να μιλήσουμε για μια απροκατάληπτη και αντικειμενική απεικόνιση (σελ. 123). Ο Κίρκεγκωρ όχι μόνο θαυμάζει και γι αυτό φλέγεται να αντλήσει προσωπικά διδάγματα από τον αρχαίο σοφό, αλλά και κουβαλά στους ώμους του όλη την περίπλοκη κληρονομιά (αρχαία χριστιανική νεότερη ιδεαλιστική) που έχει συσσωρευτεί από την αρχαιότητα έως τον 19 ο αιώνα. Γι αυτό η Πεντζοπούλου-Βαλαλά περιορίζεται σώφρονα να εκθέσει τη σωκρατική εικόνα που προσφέρει ο Κίρκεγκωρ παραμερίζοντας κάθε σύγκριση προς το «ιστορικό πρόσωπο του Σωκράτη». 18 Ειρωνεία 227, σημ. Δες και Ημερολ. ΙΙΙ, 260: «Η αρχική και απόλυτη συνθήκη [γερμανικά: unbedingte Bedingung] για τη δυνατότητα κάθε κοινοποίησης της αλήθειας είναι η προσωπικότητα». 19 Ειρωνεία 123 (ελλην. μετάφρ. 98). 20 Ημερολ. ΙΙΙ, 194. Ο Jann Holl (1972, σελ. 5) παρατηρεί σωστά ότι δεν υπάρχει εδώ ένας συνεπής μονισμός, διότι μπορούν να διαπιστωθούν βάσιμα μονιστικά χαρακτηριστικά, μόνο με την προϋπόθεση ενός θεμελιωτικού δυισμού. 18

15 Υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι κατά τον Kierkegaard αντιθετικότητά τους: όταν ο στοχασμός ορίζεται ως διαλεκτική κίνηση, τότε στέκεται απέναντί του ο ειρωνικός τρόπος ύπαρξης ως στάση ζωής: «Έτσι αναδεικνύεται για μιαν ακόμα φορά η στάση ζωής του Σωκράτη ως ειρωνεία» 21. «Αλλά η άγνοια [την οποία αναγνωρίζει ο Σωκράτης λέγοντας ότι ξέρει μόνο ότι δεν ξέρει τίποτα] είναι μια πραγματικά φιλοσοφική στάση» 22. Σε αντίθεση προς τα μεταβλητά όντα η προσωπικότητα παίζει το ρόλο ενός σταθερού σημείου, στο οποίο η κίνηση βρίσκει τον τελειωμό της. «Η ατομικότητα είναι το αληθινά τελικό σημάδι [Punkt] μέσα στην εξέλιξη της δημιουργίας, και ως γνωστόν θέτει κανείς το σημάδι της τελείας [Punkt], όταν η σκέψη τελειώνει, κάτι που μπορεί να εκφραστεί (με οπισθοβατική κίνηση) και ως εξής, ότι η σκέψη είναι τώρα πια εδώ. Μόνο όταν είναι δεδομένη η ατομικότητα, έχει ολοκληρωθεί και τελειώσει μια σκέψη» 23. Παρακάτω θα σχολιάσουμε εκτεταμένα τη διάκριση της κίνησης σε προ-οδευτική και οπισθοβατική. Ήδη όμως εδώ μπορούμε να σχολιάσουμε με συντομία τα επακόλουθα αυτής της διάκρισης ως εξής: Όταν το νοητικό γίγνεσθαι θεωρείται οπισθοβατικά, τότε το σταθερό σημείο (που είναι η σκεπτόμενη προσωπικότητα) φανερώνεται ως προϋπόθεση του νοητικού γίγνεσθαι. Σε μια τέτοια περίπτωση το τέλος του νοητικού γίγνεσθαι είναι κατά κάποιον τρόπο ήδη εκ των προτέρων δεδομένο, μιας και η προϋπόθεση είναι συνάμα η τελειοποίηση. Σ αυτό τον τρόπο θεώρησης είναι σημαντικό το εξής επίτευγμα: φανερώνεται ότι η τελειοποίηση υπάρχει ήδη εξ αρχής. Όταν όμως το νοητικό γίγνεσθαι βλέπεται προοδευτικά, τότε το σταθερό σημείο εμφανίζεται ως αφετηρία του νοητικού γίγνεσθαι μόνο ένας τέτοιος τρόπος θέασης είναι ταιριαστός με την πραγματική ζωή 24. Τότε ενδιαφέρεται κανείς τόσο για το ξεκίνημα όσο και για τον στόχο της κίνησης αλλά ούτε ο στόχος μπορεί τότε να νοηθεί ως κάτι-που-πέτυχα ούτε το ξεκίνημα μπορεί να νοηθεί ως κάτι-πουπραγμάτωσα. Αυτό το πρίσμα δεν συνοδεύεται από καμιά επιτυχία η κίνηση μπορεί τότε να εκληφθεί μόνο ως καθήκον. Ιδωμένη προ-οδευτικά η ειρωνεία νοείται ως υπαρξιακή αφετηρία του Σωκρατικού στοχασμού. Ως κύριο χαρακτηριστικό του υπαρξιακού πεδίου ισχύει το συγκεκριμένο, το οποίο βρίσκεται σε οξύτατη αντίθεση προς τη θεωρησιακή (spekulative) αφαίρεση. Ο θεωρησιακός χαρακτήρας της χεγκελιανής Φιλοσοφίας ή έστω της τότε δανέζικης πρόσληψης του χεγκελιανού στοχασμού δεν θέτει κανένα στοχαστή ως αφετηρία της 21 Ειρωνεία 171 (ελλην. μετάφρ. 131). 22 Ειρωνεία 174 (ελλην. μετάφρ. 134). 23 Ημερολ. Ι, «Είναι πέρα για πέρα αληθινό αυτό που λέει η φιλοσοφία, ότι η ζωή πρέπει να κατανοείται οπισθοβατικά. Αλλά επ αυτού λησμονιέται και μια άλλη πρόταση, ότι η ζωή πρέπει να βιώνεται προ-οδευτικά. Αυτή εδώ η πρόταση όσο περισσότερο και βαθύτερα τη συλλογίζομαι τελειώνει ακριβώς με τούτο, ότι η ζωή μέσα στην προσωρινότητά της δεν γίνεται ποτέ σωστά κατανοητή, ακριβώς επειδή σε καμιά στιγμή δεν μπορώ να βρω την τέλεια ηρεμία [= ακινησία], για να οικειοποιηθώ τη στάση της οπισθοβατικότητας» (Ημερολ. Ι, 318). 19

16 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ διαλεκτικής κίνησης. «Αντίθετα ο είρωνας είναι η προφητεία ή η συντομευμένη έκφραση (συντομογραφία) μιας ολοκληρωμένης προσωπικότητας» 25. Το ξεκίνημα δεν είναι κάτι δευτερεύον, το οποίο μπορεί κανείς να παραβλέπει σαν να ήταν μια quantité négligeable (= παραβλέψιμη ποσότητα), αλλά αυτό που καθορίζει κατά τρόπο ουσιώδη ένα νοητικό γίγνεσθαι. Η επαγωγική-αφαιρετική νοητική κίνηση του Σωκράτη, η οποία βαίνει προς το γενικό, δηλαδή προς την έννοια των όντων, δικαιώνεται μόνο επειδή έχει αδιάκοπα προ οφθαλμών την υπαρξιακή στάση ως ξεκίνημά της και στόχο της. Εάν το ξεκίνημα είναι αφηρημένο όπως συμβαίνει στην παραγωγική νοητική μέθοδο (deduction), τότε επικρατεί αδιάκοπα μια χαρακτηριστική επιπολαιότητα και «εξωτερικότητα». Αντίθετα η ειρωνεία είναι μια απέραντη εσωτερικότητα, η οποία δεν είναι κανενός είδους «παραποίηση προς το χειρότερο με λόγο και πράξη», όπως την ορίζει ο Θεόφραστος 26. Αυτή η εσωτερικότητα δεν είναι μια πραγματικότητα, αλλά μια δυνατότητα για καινούριο ξεκίνημα, μια απελευθέρωση αποστασιοποιημένη από κάθε κατεστημένη πραγματικότητα. Μια τέτοια απελευθέρωση φαίνεται να είναι απόλυτα αρνητική. «Όχι το τάδε ή το δείνα επιμέρους φαινόμενο, αλλά το σύνολο της ενθαδικής ύπαρξης βλέπεται από την ειρωνεία sub specie ironiae [= από το πρίσμα της ειρωνείας]. Από τούτο φανερώνεται ότι δίκαια ο Χέγκελ χαρακτηρίζει την ειρωνεία απέραντη και απόλυτη αρνητικότητα» 27. Όσο είναι συγκεκριμένη, η ειρωνεία δεν στρέφεται ενάντια στην πραγματικότητα εν γένει, αλλά μόνο ενάντια στην κατεστημένη, δηλαδή στην εκάστοτε ήδη εγκαθιδρυμένη πραγματικότητα και μάλιστα για χάρη του ιδεατού και του ιδεώδους 28. Η νοητική κίνηση της Σωκρατικής διαλεκτικής είναι η προσπάθεια να υπερβληθεί το ρεαλιστικά υπαρκτό, για να παραχθεί το ιδεώδες. Συνεπώς προϋποτίθεται ένας διαχωρισμός ανάμεσα σε δύο αντίθετες μεταξύ τους περιοχές 29, των οποίων η ειρωνική στάση επιχειρεί τη γεφύρωση. Το ότι η ειρωνεία δεν μένει ικανοποιημένη με το πραγματικό, σημαίνει ότι αποτελεί κίνητρο για κάτι ανώτερο, κι αυτό είναι κάτι εντελώς θετικό αλλά η σχέση της προς το πραγματικό είναι και παραμένει αρνητική. Κι όχι μόνο αυτό: Αφού η ειρωνεία συμπεριφέρεται «εξ αρχής» αρνητικά απέναντι στο πραγματικό, έχει αποποιηθεί τη 25 Ειρωνεία 153 (ελλην. μετάφρ. 118). Ο είρωνας Σωκράτης χαρακτηρίζεται εδώ προφητικός, με το νόημα ότι προδιαγράφει το πώς πρέπει να είναι μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα. 26 Ειρωνεία 260 σημ. Δες Θεόφραστος: Χαρακτήρες (ed. Friedrich Ast, Leipzig 1816, S. 4). 27 Ειρωνεία (ελλην. μετάφρ. 197). 28 Ειρωνεία 276 (ελλην. μετάφρ. 219). 29 Δες Ημερολ. ΙΙΙ, 104. Ο Σωκράτης λέει εκεί ο Κίρκεγκωρ δεν ήταν υπεράνω των συνανθρώπων της εποχής του, γιατί αν τον εκλάβουμε έτσι, θα πρόκειται για μια φανταστική σύλληψη. Ο Σωκράτης προσέγγισε το ιδεατό, επειδή διείδε την αντίφαση ανάμεσα σ αυτό και στο κατεστημένο. Αλλά το κατεστημένο τον εκδικήθηκε καταδικάζοντάς τον να υποφέρει. 20

17 Υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι κατά τον Kierkegaard θετικότητα με αυτό το νόημα η ειρωνεία δεν πραγματώνει καμιά θετική κίνηση. Η αδιάκοπη μομφή, την οποία εγείρει ο Κίρκεγκωρ ενάντια στην ειρωνική στάση, είναι η ανικανότητά της να προχωρήσει πέρα από το ξεκίνημα. «Η ειρωνεία είναι το ξεκίνημα, αλλά τίποτα περισσότερο από ένα ξεκίνημα» 30. «Ως ξεκίνημα ο Σωκράτης είναι λοιπόν κάτι θετικό, αλλά αφού δεν προχωρεί πέρα από το ξεκίνημα είναι κάτι αρνητικό» 31. Ο Σωκράτης επεσήμανε μόνο την κατεύθυνση και το ξεκίνημα, αλλά δεν μπόρεσε να πραγματοποιήσει τον σκοπό του. «Μέσα στον Σωκράτη υπάρχει η εξής κίνηση, το να τείνει προς το αγαθό. Η σημασία του μέσα στην εξέλιξη του κόσμου έγκειται στο ότι αυτός προσέρχεται προς αυτό (όχι όμως και το ότι έχει αφιχθεί)» 32. Γίνεται σαφές ότι ο Σωκράτης δεν πετυχαίνει ως επίτευγμα της πορείας του τίποτα συγκεκριμένο, αλλά κάτι «απέραντα αφηρημένο». Εξαιτίας του αφηρημένου της χαρακτήρα η σωκρατική διαλεκτική μεταβάλλει αδιάκοπα κάθε πραγματικότητα σε δυνατότητα. Μέσα στην αρνητικότητά της η ειρωνεία αντιστοιχεί προς την αμφιβολία, αφού και η αμφιβολία «βάζει σε παρένθεση» κάθε πραγματικό δεδομένο. Αλλά η αμφιβολία έχει τον τόπο της μέσα στη σφαίρα της νόησης η ιδιάζουσα περιοχή της αμφιβολίας είναι η ανασκόπηση (Reflexion) αντίθετα η ειρωνεία είναι ένα αδιανόητο υποκειμενικό στοιχείο: «Ό,τι είναι η αμφιβολία για την επιστήμη, αυτό είναι η ειρωνεία για την προσωπική ζωή» 33. Τίθεται το ερώτημα, πώς είναι δυνατό να εκτιμώνται τα επιτεύγματα της ειρωνείας όχι μόνο ως θετικά αλλά και ως αρνητικά. Απάντηση: Όταν αναγνωρίζεται η θετικότητα της ειρωνείας, αυτό είναι ένα σίγουρο τεκμήριο ότι έλαβες υπόψη σου αποκλειστικά το προ-κείμενο θετικό της ξεκίνημα. Όταν αναδύεται η αρνητικότητα της ειρωνείας, τότε την έχεις κρίνει βάσει των ύστερα εμφανιζόμενων αποτελεσμάτων. Τόσο μέσα στην «προ-οδευτική» όσο και μέσα στην «οπισθοβατική» άποψη η ειρωνική στάση νοείται ως κάτι σταθερό σε αντιπαράθεση προς τη διαλεκτική κίνηση. Αλλά ποια είναι η ουσία αυτού του σταθερού, δεν εξηγείται. Ούτε η αρνητική θετικότητα, που συμπεραίνεται ως αποτέλεσμα της πρώτης άποψης, ούτε η φαινομενική αρνητικότητα που προκύπτει από τη δεύτερη άποψη αφορούν αυτό τούτο το σταθερό, αλλά αφορούν μόνο τα πρωτύτερα και τα ύστερά του. Ο Κίρκεγκωρ χαρακτηρίζει π.χ. την ειρωνική στάση «αγωνιστική» και «κριτική». Αλλά αυτοί οι δύο χαρακτηρισμοί δεν εξηγούν την ίδια την ειρωνική στάση: αναφέρονται μόνο στην πολεμική και κριτική της στάση έναντι της πραγματικότητας και μόνο μέσω αυτής της αναφοράς αποδίδουν στην ειρωνεία τέτοιες ιδιότητες. Η υπαρξιακή στάση ως κάτι ουσιωδώς μη ανασκοπούμενο είναι αδιανόητη και γι αυτό δεν μπορεί να της αποδοθεί καμιά ιδιότητα. Ανεξήγητο σε μια 30 Ειρωνεία 221 (ελλην. μετάφρ. 168). 31 Ειρωνεία 223 (ελλην. μετάφρ. 170). 32 Ειρωνεία 241 (ελλην. μετάφρ. 181). 33 Ειρωνεία 331 (ελλην. μετάφρ. 258). 21

18 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ κίνηση δεν είναι ούτε το πρωτύτερο ούτε το ύστερο της κίνησης, αλλά μόνο η στιγμή («το σημάδι») της μετάβασης. 2. Η μέθοδος της παρούσας εργασίας Όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, περιέχουν άραγε κάποια υπόδειξη σχετικά με τη μέθοδο που οφείλει κανείς να εφαρμόσει, για να ερμηνεύσει την κιρκεγκωριανή σύλληψη του υπαρξιακού και νοητικού γίγνεσθαι; Ο διανοητής ισχύει σύμφωνα με τα παραπάνω ως ποιητικό αίτιο αλλά και τελικό αίτιο (= στόχος) των νοημάτων. Δεν είναι ο διανοητής, αυτός που οφείλει να παρακολουθήσει τη διαλεκτική κίνηση 34, αλλά είναι αυτή τούτη η κίνηση, η οποία οφείλει να προσέλθει προς τον διανοητή. Μέσα από την ετυμολογία της λέξης «μέθοδος» (μεθ-οδεύειν = οδεύω παρακολουθώντας κάτι) μπορεί κανείς να διαγνώσει ότι η νοητική διαδικασία είναι τελεολογική, δηλαδή καθορίζεται κατά μεγάλο μέρος από τον παρακολουθούμενο-επιδιωκόμενο στόχο. Σ αυτή τη συνάφεια μπορούν να γίνουν οι εξής παρατηρήσεις: Μια νοητική «κίνηση», κατά την οποία δεν λαμβάνεται υπόψη ο στόχος και απλώς αναμένεται η δυνατότητα της πραγμάτωσής του, δεν είναι κίνηση αλλά «παύση» 35. Εάν αφετέρου υπάρχει ευθύς εξαρχής ο στόχος και στη συγκεκριμένη περίπτωση η προσωπικότητα του ψευδώνυμου διανοητή, τότε δεν υπάρχουν πια πολλές δυνατότητες διέλευσης, αλλά μόνο μία οδός, δηλαδή η οδός προς την ήδη «διαμορφωμένη» προσωπικότητα του εκάστοτε ψευδωνύμου. Συνεπής 34 Η «διαλεκτική μετάβαση» σημαίνει κατά τον Κίρκεγκωρ μια πρόοδο μέσα στην πορεία του στοχασμού ή μέσα στη διερεύνηση ενός προβλήματος αυτή η πρόοδος οδηγεί σε μια ορισμένη γνώση. Τα κιρκεγκωριανά ψευδώνυμα αντιπαραθέτουν αυτή την έννοια, την οποία π.χ. ο Vigilius Haufniensis αντλεί από την πειραματική νοητική διαδικασία που επιχειρεί ο Πλάτωνας μέσα στον Παρμενίδη (δες Αγωνία 83-84, σημ. 2), στη χεγκελιανή «διαλεκτική μέθοδο», η οποία κατά τη γνώμη τους δεν επαυξάνει τη γνώση. Στα Ημερολόγιά του ο Κίρκεγκωρ διακρίνει την έντιμη πλατωνική «διαλεκτική μετάβαση» από την «παθιασμένη μετάβαση», η οποία πραγματώνεται δυνάμει του γεμάτου πάθος, απέραντου ενδιαφέροντος για τη δική μου ύπαρξη (Ημερολ. IV C 94: «Μια παθιασμένη μετάβαση μια διαλεκτική μετάβαση». Σύγκρινε K. Schäfer 1968, σελ. 205, 209 κ.εες, 221. Ημερολ. ΙΙΙ, 202). Η παθιασμένη μετάβαση είναι «μια ποιοτικά διαφορετική διαλεκτική» (Ημερολ. IV C 105) από τη νοητική διαλεκτική. Η αμφίρροπη στάση του Κίρκεγκωρ απέναντι στον Χέγκελ έχει συζητηθεί εξαντλητικά από τους ερμηνευτές. Αναφέρω εδώ τις παλιές μελέτες των Max Bense (1948), Wilfried Joest (1950), Dietrich Ritschl (1955) και πιο πρόσφατα του Merold Westphal (1998). 35 Ψιχία 77 (ελλην. μετάφρ. 150). 22

19 Υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι κατά τον Kierkegaard προς τούτο η μέθοδος της παρούσας εργασίας θα παραμείνει εμμενής 36, δηλαδή θα αποκλείσει κάθε κριτήριο που υπερβαίνει το υπό ερμηνεία έργο. Θα επιχειρήσω να συγκρίνω αυτή τη μέθοδο, η οποία ανταποκρίνεται πλήρως στις προδιαγραφές του Κίρκεγκωρ, με την αριστοτελική αντίληψη περί μεθόδου. Ο Αριστοτέλης 37 πιστεύει ότι τότε μόνο επιτυγχάνει κανείς μια γνώση, όταν μπορέσει να γνωρίσει μια αφετηρία (ἀρχή), επειδή η αφετηρία είναι εκ φύσεως σαφέστερη 38. Ανάγοντας την αφετηρία σε κάτι όχι-πια-αυτονόητο, σε ένα διαπιστωνόμενο αξίωμα, ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι οδηγείται στη γνώση του θέματος. Αντίθετα κατά τον Κίρκεγκωρ η αφετηρία είναι και παραμένει κάτι άγνωστο, κι αυτό επειδή ο Κίρκεγκωρ δεν ενδιαφέρεται για τη θεωρητική κατανόηση της αφετηρίας. Κάθε προσπάθεια, να χαρακτηρισθεί εδώ το υπό ερμηνεία θέμα ως εξηγήσιμο ή «σαφέστερο», έχει ήδη σφάλει ως προς το στόχο της, γιατί έχει μεταβάλει την πραγματικότητα σε μια απλώς νοούμενη δυνατότητα, ενώ το σωστό θα ήταν το αντίστροφο. Αυτές οι διαφορές θεμελιώνονται στο ότι η νοητική πορεία του Κίρκεγκωρ δεν σχετίζεται με κάτι άλλο, αλλά με τον ίδιο του τον εαυτό. Συγκρινόμενη με την «αντικειμενική» μέθοδο, δηλαδή την αφιερωμένη στην ανακάλυψη και περιγραφή ενός αντικειμένου, η οποία χρησιμοποιείται από τον Αριστοτέλη, η κιρκεγκωριανή μέθοδος αναδεικνύεται ως «υποκειμενική» (= στραμμένη προς το σκεπτόμενο υποκείμενο). Αναφέρθηκε παραπάνω ότι πρωτεύει ένας σχολιασμός της προσωπικότητας, η οποία υποδηλώνεται μέσα στο όνομα και στον πρόλογο του εκάστοτε κιρκεγκωριανού ψευδώνυμου. Αυτός ο σχολιασμός οφείλει να διασαφηνίζει σε μια πρώτη εξόρμηση τη στάση που παίρνει κάθε ψευδώνυμος συγγραφέας. Μήπως υπόκειται ως υπόβαθρο όλων των μέσω ψευδωνύμων εκπροσωπούμενων διαφορετικών στάσεων μία και μοναδική στάση, η οποία τις συνδέει όλες σε μία ενότητα και παρέχει το νόημα της ύπαρξής τους; Πράγματι, ο Κίρκεγκωρ χαρακτηρίζει τα βιβλία του Αντι- Κλίμακος «έργα τελειότητας» 39 και ισχυρίζεται ότι παρέχουν το μέτρο του 36 Ο Leo Pollmann (1973), 2 η έκδοση, σελ. 146, ορίζει αυτή την έννοια ως εξής: «Εμμενής ερμηνεία ενός έργου σημαίνει ότι η ανάλυση παραμένει μέσα (immanere) στο έργο, τόσο αναφορικά με το στόχο της, ο οποίος εναπόκειται στη γνώση και την εξήγηση του έργου, όσο και αναφορικά προς τη μέθοδο, καθόσον εδώ αποκλείονται κριτήρια που βρίσκονται έξω από το προκείμενο έργο. Η μέθοδος που παραμένει εμμενής σε ένα έργο αφορμάται αποκλειστικά από όσα βρίσκονται μέσα σ αυτό το έργο, ενδεχομένως και σε κάποια άλλα έργα, αλλά πάντοτε μέσα στη συγκεκριμένη κειμενική πραγματικότητα». Σε αντίθεση προς αυτήν ισχύει: «Υπερβατική προς ένα έργο είναι η μέθοδος που ξεκινά από αυτό το έργο και εξορμά έξω και πέρα από αυτό, με κατεύθυνση προς την ιστορικότητά του, τον ορίζοντα των προσδοκιών του, τον αναγνώστη του, την κοινωνία, τον συγγραφέα, τον άνθρωπο, τη συνείδηση, την κοινωνία (!), την ψυχή, τη ζωή κλπ.» (ό.π., σελ. 165, σημ. 4). 37 Δες Αριστοτέλους: Φυσικά 184a σαφέστερα τῇ φύσει. Αριστοτέλους: Φυσικά 184a 17. Σύγκρινε Ηθικά Νικομάχεια 1095b 2-4 και Αναλυτικά Ύστερα 71b 34 κ.εες. 39 Ημερολ. ΙΙΙ,

20 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ αυστηρά χριστιανικού Είναι. Συνεπώς μπορεί κανείς να κατανοήσει το αληθινό νόημα όλων των στάσεων, μόνο αν έχει λάβει υπόψη του τη θρησκευτική στάση. Αλλά με ποιο τρόπο η στάση της τελειότητας πραγματώνει το τέλος της κίνησης, μπορεί να κατανοηθεί μόνο εάν πρωτύτερα έχει διασαφηνιστεί η ίδια η κίνηση. Να γιατί η παρούσα πραγματεία χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος ασχολείται με την έννοια του υπαρξιακού και νοητικού γίγνεσθαι, όπως αυτό εκτίθεται ιδωμένο από εκείνες τις απόψεις και στάσεις, οι οποίες δεν ισχύουν ως μέτρο του χριστιανικού Είναι. Αυτές τις στάσεις εκπροσωπούν προπάντων ο Ιωάννης της Κλίμακος, ο Vigilius Haufniensis, o Constantin Constantius και ο Ιωάννης της Σιωπής. Σ αυτούς υπάρχει μια εννοιολογική σύλληψη τόσο του «αλματώδους σημείου» όσο και του πρωτύτερου και του ύστερου της κίνησης αλλά αφού η θεώρηση της κίνησης πρέπει σ αυτούς να χαρακτηρισθεί «προ-οδευτική», η ιδιάζουσα και κατεξοχήν περιοχή ενδιαφέροντός τους είναι το θέτειν, δηλαδή η ίδια η κίνηση ως μετάβαση από την απιστία στη χριστιανική πίστη. Με την ιδιομορφία της «οπισθοβατικής» διαλεκτικής του Αντι-Κλίμακος, η περιοχή της οποίας είναι το τεθειμένο ή, πιο συγκεκριμένα, η προϋπόθεση του πιστού και μάλιστα αυστηρά χριστιανικού Είναι, θα ασχοληθούμε στο δεύτερο μέρος. Η υποδιαίρεση σε κεφάλαια προκύπτει βάσει της «εμμενούς-σταψευδώνυμα» ( pseudonym-immanent ) ερμηνευτικής μεθόδου 40 στηριγμένη στην ιδιομορφία κάθε ξεχωριστού ψευδωνύμου Annemarie Pieper (1968), σελ. 8. Λέει εκεί η Pieper: «Κάθε βιβλίο του Κίρκεγκωρ έχει ένα δικό του ορίζοντα, ο οποίος έχει τεθεί από το εκάστοτε ψευδώνυμο και μπορεί να χρησιμεύσει ως ερμηνευτική αφετηρία, ή έστω ας ληφθεί ερμηνευτικά υπόψη με κάποιαν άλλη μορφή, εάν πάρουμε στα σοβαρά την κιρκεγκωριανή μέθοδο της ηθικής-υπαρξιακής κοινοποίησης». 41 Η Christa Kühnhold (1975) ανοίγει ένα νέο ορίζοντα ερμηνευτικής πρόσβασης στον κιρκεγκωριανό στοχασμό, επειδή διερευνά τις βασικές έννοιες του «γλωσσικού σκέπτεσθαι» του Κίρκεγκωρ ετυμολογικά, επιχειρώντας να δείξει ότι η αντίληψη του Κίρκεγκωρ σχετικά με τη γλώσσα συμφωνεί με τα επιτεύγματα της σημερινής Γλωσσολογίας. Επιπλέον η Kühnhold επεξεργάζεται εκτεταμένα την «εξέλιξη της αλματώδους κίνησης» μέσω του τριαδικού σχήματος: βήμα ή βαθμίδα της χωροποίησης πρόταση ή βαθμίδα της διευθέτησης άλμα ή βαθμίδα του οικείν (ό.π., σελ. 91). Αλλά αυτό το σχήμα ούτε ανταποκρίνεται στις αληθινές, υπαρξιακές προθέσεις της κιρκεγκωριανής νοητικής δραστηριότητας, ούτε είναι εντελώς σαφές όσον αφορά την ορολογία που χρησιμοποιεί. 24

21 Υπαρξιακό και νοητικό γίγνεσθαι κατά τον Kierkegaard Ι. ΤΟ ΘΕΤΕΙΝ Α. ΤΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΚΛΙΜΑΚΟΣ 3. Το πρίσμα του Κλίμακος Ο Ιωάννης της Κλίμακος, το ψευδώνυμο με το οποίο δημοσιεύτηκαν τα πρώιμα κιρκεγκωριανά βιβλία «Φιλοσοφικά ψιχία ή Κνήσματα και περιτμήματα» (1844) και «Τελειωτικό μη-επιστημονικό υστερόγραφο στα Φιλοσοφικά ψιχία» (1846), είναι ένας παθιασμένος στοχαστής, ο οποίος με τη βοήθεια του στοχασμού επιχειρεί αδιάκοπα μια ανοδική κίνηση προς την πίστη. Αλλά η προσπάθειά του, ως είρωνα 42 και αμφισβητία, δεν είναι αποτελεσματική, γι αυτό ο στοχασμός του δεν βρίσκει καμιά ολοκλήρωση και καμιά τελείωση: ο Κλίμακος εκφράζει «ψίχουλα» και οι επανειλημμένες προσπάθειές του δεν μπορούν να είναι τίποτα περισσότερο από ένα Υστερόγραφο σ αυτά τα ψιχία. Οι τίτλοι των βιβλίων του είναι ένα σαφές καθρέφτισμα του αυτοσαρκασμού του. Παραδέχεται ότι πρόκειται για ψίχουλα, κι ενώ εκθέτει το έργο του ως κάτι αντίθετο προς την επιστημονικότητα του χεγκελιανού συστήματος, οικειοποιείται τον «τελειωτικό» χαρακτήρα αυτού του συστήματος. Στ αλήθεια όμως δεν θέλει ο ίδιος να είναι ούτε μια διέλευση ούτε μια μετάβαση, ούτε τελειωτικός ούτε συμμετοχικός, ούτε πρωτοπόρος ούτε συνεργάτης 43. Ως αμφισβητίας έχει θραύσει κάθε δεσμό προς το ιστορικό παρελθόν κι ενδιαφέρεται μόνο για τις μελλοντικές δυνατότητες. Γι αυτό εκλαμβάνει ακόμα και τη σχέση προς την επιστήμη ως δεσμά, από τα οποία αποστασιοποιείται. Επιφυλασσόμενος και μη εκφέροντας κρίσεις (σύμφωνα με το σκεπτικιστικό ἐπέχειν), αισθάνεται «καλοκρεμασμένος», όπως χαρακτηρίζει τη συνειδητή του αποποίηση κάθε συστηματικότητας. «Καλύτερα καλοκρεμασμένος παρά συστηματικά γκαστρωμένος μέσα 42 Δεν μπορούν εδώ να αναπτυχθούν οι διαφορές που αναμφισβήτητα υπάρχουν ανάμεσα στο πώς συνέλαβε ο Κίρκεγκωρ την ειρωνεία μέσα στη διδακτορική του διατριβή και στα μετέπειτα βιβλία του. Ο Εdo Pivčević 1960, ειδικά στο κεφάλαιο «Ειρωνεία και ξεκίνημα», κάνει διάκριση ανάμεσα σε μια αρχική σωκρατικήρομαντική αντίληψη της ειρωνείας και σε μια κατοπινή «θρησκευτικοειδή» αντίληψη. 43 Ψιχία 166 σημ. 25

22 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ από έναν άτυχο γάμο με όλο τον κόσμο» 44. Θεωρεί τη σύνδεση ενός ανθρώπου με την επιστήμη ως παραφροσύνη, γι αυτό θα προτιμούσε να διάγει «μια τίμια ζωή έξω από την επιστήμη, παρά τρελός γι αυτήν δίπλα σ αυτήν» 45. Αυτό που στ αλήθεια θέλει να αποφύγει, είναι η αντικειμενικότητα κάθε σταθερού δεσμού. Συγκρίνει τη στάση του με την αδιαφορία του Αρχιμήδη και του Διογένη απέναντι στις πολιτικές κρίσεις 46, αφού έχει αποποιηθεί κάθε αναγνωρισμένη κοινωνική δραστηριότητα 47 κι έχει απαρνηθεί «τις τέρψεις της οικογενειακής εστίας και τα αστικά προνόμια» 48. Ακόμα και το να έχει μια δική του γνώμη, είναι κατά την άποψή του μια έκφραση αντικειμενικότητας. Η αρνητικότητα που διαφαίνεται μέσα στη σχέση του προς την πραγματικότητα, δεν είναι ορατή από το δικό του πρίσμα, αλλά μόνο από το πρίσμα των πολλών. Έχοντας αποστρέψει το βλέμμα από τα συμφεροντολογικά ενδιαφέροντα της κοινωνίας, μπορεί να βλέπει μόνο όσα θέτουν, δηλαδή μόνο τα θετικά 49. Η ρήξη του Κλίμακος με την κατεστημένη πραγματικότητα συνεπάγεται κατ ανάγκη ότι αυτός διάγει μέσα στα αδιέξοδα της δυνατότητας 50. Σίγουρα επιθυμεί να επιτύχει μια μελλοντική ιδεώδη πραγματικότητα, αλλά στέκεται αδιάκοπα μπροστά στο ξεκίνημά της σαν κάτι που δεν έχει ακόμα επιτευχθεί, αφού η σχέση του προς το ιδεώδες είναι κάτι που καλλιεργείται μόνο μέσα στη νόησή του 51. Το απαραίτητο άλμα, που θα μπορούσε να τον οδηγήσει στην πραγματικότητα, μέσα στον νοητικό κόσμο είναι μια ασυνέπεια. Αλλά η κυριότερη προϋπόθεση του νοείν είναι η συνέπεια ο στοχασμός μπορεί να υψώνεται μόνο βαθμιαία 44 Αποτελειωτικό Υστερόγρ. Ι, 3. Δες και το μότο των Ψιχίων (ελλην. μετάφραση σελ. 7: «Καλύτερα καλοκρεμασμένος παρά κακοπαντρεμένος»). 45 Ψιχία 166 σημ. 46 Ψιχία 3-4 (ελλην. μετάφρ. 11). 47 Ψιχία 6 (ελλην. μετάφρ. 15): «Δεν χορεύω». 48 Ψιχία 5 (ελλην. μετάφρ. 14). 49 Η θετικότητα του υποκειμενικού στοχαστή και στοχασμού, έτσι όπως νοείται από τον Κλίμακος, δεν μπορεί να συγκριθεί με την υποκειμενική αρχαιοελληνική δόξα (= γνώμη, δοξασία), έτσι όπως αυτή κρίθηκε αρνητικά ως ατέλεια από τον Πλάτωνα, γι αυτό και δεν βρίσκεται σε αντίθεση προς την υποτιθέμενα «αντικειμενική» πλατωνική έννοια της γνώσης. Η δόξα νοήθηκε από τον Πλάτωνα σε αντιπαράθεση προς τον σοφιστικό σκεπτικισμό, ενώ ο «υποκειμενικός στοχασμός» νοήθηκε από τον Κλίμακος σε αντιπαράθεση προς τη θεωρησιακή εξανέμιση του συγκεκριμένου ανθρώπινου υποκειμένου. Όπως το πλατωνικό εἰδέναι στέκεται υψηλότερα από τις σοφιστικές δοξασίες, έτσι και οι υποκειμενικές κρίσεις του Κλίμακος ανήκουν σε ένα ανώτερο επίπεδο από εκείνο των πολλών. 50 Όχι μόνο τα υπαρκτά πράγματα αλλά και οι άνθρωποι έχουν καταστεί γι αυτόν αδιάφοροι ολόκληρο το περιβάλλον έχει εξαφανιστεί γι αυτόν. «Δεν εκτιμούσε τους ανθρώπους, ούτε σκεφτόταν ότι αυτοί θα μπορούσαν να τον εκτιμούν αυτός ήταν και παρέμεινε ξένος μέσα στον κόσμο» (Ψιχία 112). 51 «Κάθε πρόοδος προς το ιδεώδες είναι μια οπισθοδρόμηση γιατί η πρόοδός μου συνίσταται σ ετούτο: στο ότι ανακαλύπτω όλο και πιο διεισδυτικά την τελειότητα του ιδεώδους άρα η απόστασή μου από αυτό γίνεται όλο και μεγαλύτερη» (Ημερολ. IV 237). 26

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΛΕΝΗ ΝΙΝΑ-ΠΑΖΑΡΖΗ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1. Βήματα για την εκπόνηση εργασίας 1 ο -Επιλογή του Θέματος Είτε επιλέξει κάποιος το θέμα μόνος του είτε από λίστα θεμάτων του καθηγητή,πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η τελική εργασία ως επιστέγασμα της τετραετούς πορείας στην εκπαίδευση είναι μια σκέψη που μπαίνει στον πρώτο χρόνο. Είναι μια σκέψη που ζυμώνεται, προκαλεί απορία,

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά.

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. 1 Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. Ψάχνοντας από το εσωτερικό κάποιων εφημερίδων μέχρι σε πιο εξειδικευμένα περιοδικά και βιβλία σίγουρα θα έχουμε διαβάσει ή θα έχουμε τέλος πάντων πληροφορηθεί,

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Προκαταρκτική έρευνα Διερευνήστε πριν απ όλα την περιοχή μέσα στην οποία μπορεί να βρεθεί ένα ερευνητικό ερώτημα. Τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Δώρα Μαρκάτου, επίκ. Καθηγήτρια Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Κώστας Ν. Τσιαντής Πρόβλημα που τέθηκε από τους διοργανωτές της διημερίδας Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε.

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ; ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, Ο ΘΕΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι εμπειρία. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι επικοινωνία βαθιών ενοράσεων και αναγνώρισης του ενός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1.Ο Πρωταγόρας παρουσιάζει στο σημείο αυτό μια ιδιαιτέρως ρηξικέλευθη τοποθέτηση σχετικά με την έννοια και το σκοπό της τιμωρίας. Η τιμωρία, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα δεν είναι εκδίκηση και

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Εισαγωγή Από το Μάιο του 2011 έγιναν ουσιαστικές και ριζικές αλλαγές στο πιστοποιητικό ελληνομάθειας, που αφορούν

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική διαδικασία και συγγραφή διατριβής: Μεθοδολογικές παρατηρήσεις ρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας Τα βασικά στάδια για την εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης Εκπονώ διπλωματική ερευνητική εργασία στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση: αυτό είναι εκπαιδευτική έρευνα; κι αν ναι, τι έρευνα είναι; Αντώνης Λιοναράκης 7-8 Ιουνίου 2008 Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ Είτε κάνετε αίτηση για θέση εργασίας, είτε για τη συμμετοχή σας σε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών (ή ακόμα και σε πρόγραμμα προπτυχιακών σε περίπτωση

Διαβάστε περισσότερα

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, «ΠΛΑΤΩΝΑ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ» ΤΑΞΗ: Γ, ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Αρετή Πότσιου, ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗΣ: Νίκος Κοκκινάκης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) Μαρία Πολυδούρη ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Το ποίηµα υπερασπίζεται µια ορισµένη ποιητική επιλογή. Ποια είναι αυτή και σε ποιο είδος

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο Η παρακάτω εργασία παρουσιάστηκε στο εισαγωγικό σεµινάριο στα οµαδικά δυναµικά στην Ελληνική Εταιρεία Οµαδικής Ανάλυσης και Ψυχοθεραπείας, τον Ιανουάριο του 2000. Στην οµάδα που συνεργάστηκε µαζί µου για

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr

Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr Ερασιτεχνικής Αστρονομίας Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr Ανδρέας Παπαλάμπρου Παναγιώτης Αντωνόπουλος Κωνσταντίνος-Νεκτάριος Γουργουλιάτος Νικόλας-Ρικάρδο Καβαλιέρο Αστρονομική

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα Περίληψη Το παρόν πόνημα είναι ένας οδηγός συγγραφής ερευνητικών εργασιών (project) και απευθύνεται στους μαθητές της Α και Β Λυκείου. Είναι προϊόν βιβλιογραφικής έρευνας και εξηγεί την μορφή και την δομή

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Μένης Θεοδωρίδης Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Η μικρή εισαγωγή στη φωτογραφική έκφραση για παιδιά 6-12 χρόνων που ακολουθεί, γράφτηκε με σκοπό να ενθαρρύνει τους εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Φοιτητής: Παύλου Νικόλαος, Α.Ε.Μ: 2245, Ε Εξάμηνο Σχολείο: 1 ο Πειραματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

προετοιμασίας και του σχεδιασμού) αρχικά στάδια (της αντιμετώπισή τους. προβλήματος της ΔΕ Ειρήνη Γεωργιάδη Καθηγήτρια Σύμβουλος της ΕΚΠ65 του ΕΑΠ

προετοιμασίας και του σχεδιασμού) αρχικά στάδια (της αντιμετώπισή τους. προβλήματος της ΔΕ Ειρήνη Γεωργιάδη Καθηγήτρια Σύμβουλος της ΕΚΠ65 του ΕΑΠ Δυσκολίες και προβλήματα που έχουν εντοπιστεί στα αρχικά στάδια (της προετοιμασίας και του σχεδιασμού) της ΔΕ στη ΘΕ ΕΚΠ 65 και προτάσεις για την αντιμετώπισή τους. Τα προβλήματα αφορούν κυρίως την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2 Εγχειρίδιο Χρήσης Εισαγωγή Το δηµιουργήθηκε µε στόχο να αποτελέσει υποστηρικτικό εργαλείο για τον επαγγελµατία Ασφαλιστικό ιαµεσολαβητή, ο οποίος χρειάζεται να διευκρινίζει και να αναλύει τις ασφαλιστικές

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1 Λορέντζος Χαζάπης Γιάννης Ζάραγκας Διοίκηση Λειτουργιών τα τετράδια μιας Οδύσσειας τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών Αθήνα 2012 τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. Οι φορείς της αγωγής στην Αθήνα Βαθμίδες αγωγής Παιδευτικά μέσα A).. α).......

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Φλώρινα, Ιούνιος 2012 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ Κ. ΣΑΡΡΗ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΒΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΔΡΑΣΕΩΝ ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΗΣ ΓΔ Στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού»

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού» 1 ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Για την ενηµέρωση των υποψηφίων συγγραφέων εγχειριδίων Γλώσσας και Μαθηµατικών, κοινοποιούµε απάντηση σε σχετικό ερωτηµατολόγιο που µας είχαν υποβάλει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΤΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΤΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΤΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Βασικά Χαρακτηριστικά Η έρευνα για την εκπόνηση της πτυχιακής εργασίας πρέπει να έχει κάποια βασικά χαρακτηριστικά και να εκπληρώνει τις ακόλουθες προϋποθέσεις.

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση.

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Ιωάννης Αντ. Παναγιωτόπουλος Γενικός Γραμματέας Μέσων Ενημέρωσης Κυρίες και κύριοι, Το 1970, ο μέσος όρος των αναλφάβητων σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι.

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Το κομποσχοίνι είναι φτιαγμένο για να κάνουμε προσευχή. Δεν είναι διακοσμητικό, ούτε κάτι μαγικό. Είναι όπλο ιερό, μας υπενθυμίζει την προσευχή την οποία

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΤΕΧΝΙΚΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010 Το θέμα που θα αναπτυχθεί πρέπει να ευρίσκεται εντός του κύκλου ενδιαφέροντος του φοιτητή. Ο-Η φοιτητής/τρια

Διαβάστε περισσότερα

3. Συγκεκριμένα: ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

3. Συγκεκριμένα: ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ 1 Τοπικά 1 και «Τοπιογραφία» για την Τοπική Ιστορία ως μέρος της σχολικής Παιδείας του Φ. Κ. Βώρου Το εγχείρημα για Τοπική Ιστορία στο Γυμνάσιο ξεκίνησε με Εγκυκλίους του ΥΠΕΠΘ το Φεβρουάριο του 1990 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ & ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ "ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ & ΕΛΕΓΚΤΙΚΗ" ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Κοζάνη, 2015 Πίνακας περιεχομένων 1) ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΕΡΓΑΣΙΩΝ....

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 2 Εισαγωγή... 3 Οι αρχές του σύμπαντος κατά τον Αριστοτέλη... 3 Ο υποσελήνιος χώρος... 3 Ο χώρος

Διαβάστε περισσότερα

εξισώσεις-ανισώσεις Μαθηματικά α λυκείου Φροντιστήρια Μ.Ε. ΠΑΙΔΕΙΑ σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες

εξισώσεις-ανισώσεις Μαθηματικά α λυκείου Φροντιστήρια Μ.Ε. ΠΑΙΔΕΙΑ σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες Με τον διεθνή όρο φράκταλ (fractal, ελλ. μορφόκλασμα ή μορφοκλασματικό σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες ονομάζεται ένα γεωμετρικό σχήμα που επαναλαμβάνεται αυτούσιο σε άπειρο

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός»

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Η Αφροδίτη Βακάλη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι εκπαιδευτικός. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 Όνομα Εκπαιδευτικού: Νικολάου Χριστιάνα Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείο Τίμης Τάξη: Α Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής του σχολείου: Οι καταναλωτικές

Διαβάστε περισσότερα

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α 323 Α) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Για όποιον εξετάζει το πολίτευμα, δηλαδή ποια είναι η ουσία του κάθε πολιτεύματος και ποια τα χαρακτηριστικά του, το πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ. Developing Leadership Skills

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ. Developing Leadership Skills ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ Developing Leadership Skills Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα για την Ανάπτυξη ηγετικών ικανοτήτων είναι μα πλήρης, αυτόνομη και ολοκληρωμένη εκπαιδευτική ενότητα με στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page 3 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΛΥΠΟΥΡΛΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ ΣΤΟΝ ΙΠΠΟΚΡΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2008 LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Σειρά: Εκπαιδευση Σχολικά βοηθήματα (για το Λύκειο) Πλάτωνος Πρωταγόρας Γ Λυκείου Θεωρητική Κατεύθυνση

Διαβάστε περισσότερα

Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση

Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση Χαρίδημος Τσούκας Καθηγητής Στρατηγικής Διοίκησης στην Έδρα Columbia Ship Management, Κοσμήτορας της Σχολής Οικονομικών Επιστημών και Διοίκησης,

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος

Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος Οι κοινωνικές επιστήμες στοχεύουν στη συγκρότηση θεωριών, οι οποίες στηρίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι η φιλοσοφία; Εισαγωγή στη Φιλοσοφία

Τι είναι η φιλοσοφία; Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Τι είναι η φιλοσοφία; Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Μια απόπειρα ορισµού Έντονη, εσωτερικήδιάθεσηγιαέρευνα, γνώση, µάθηση. ΗΦιλοσοφίαδεµένειστοεπίπεδοτης απλής εµπειρίας ή περιέργειας αλλά γίνεται σοβαρή, µεθοδική

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Στο τρίτο άρθρο αυτής της σειράς, η οποία αποτελεί μια πρώτη, μικρή απάντηση στις ανάγκες των εκπαιδευτών του σεμιναρίου της 12 ης & 13 ης Ιουνίου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ EURO RUN www.nea-trapezogrammatia-euro.eu Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ - 2 - Η Άννα και ο Αλέξης είναι συμμαθητές και πολύ καλοί φίλοι. Μπλέκουν πάντοτε σε φοβερές καταστάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα