ISBN (c) Copyright: Ε. Λιβιεράτος, Εκδόσεις Ζήτη, Νοέμβριος 2007, Θεσσαλονίκη

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "www.ziti.gr ISBN 978-960-456-076-9 (c) Copyright: Ε. Λιβιεράτος, Εκδόσεις Ζήτη, Νοέμβριος 2007, Θεσσαλονίκη"

Transcript

1

2 Ο Ευάγγελος Λιβιεράτος είναι από το 1979 καθηγητής της ανωτέρας γεωδαισίας και χαρτογραφίας στην πολυτεχνική σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Συνεργάστηκε με ερευνητικά ιδρύματα και πανεπιστήμια στις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Σουηδία, τη Γερμανία, την Ολλανδία και την Ιταλία και είναι σήμερα πρόεδρος της επιτροπής της Διεθνούς Χαρτογραφικής Ένωσης (ICA) για τις ψηφιακές τεχνολογίες στη χαρτογραφική κληρονομιά και εκδότης του διεθνούς διαδικτυακού περιοδικού e - Perimetron για τις επιστήμες και τεχνολογίες τις σχετιζόμενες με την ιστορία της χαρτογραφίας και των χαρτών (www.e-perimetron.org). Το βιβλίο του Ε. Λιβιεράτου 25 Aιώνες χαρτογραφίας και χαρτών. Μια περιήγηση από τους Ίωνες στον Πτολεμαίο και τον Ρήγα, φωτοστοιχειοθετήθηκε και εκτυπώθηκε στις εγκαταστάσεις Π. ΖΗΤΗ & Σια ΟΕ στο 18ο χλμ Θεσσαλονίκης - Περαίας, Τ.Θ. 4171, Περαία Θεσσαλονίκης, Τ.Κ (τηλ.: Fax , τον Νοέμβριο του 2007 Η κεντρική διάθεση γίνεται από το βιβλιοπωλείο των ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΖΗΤΗ, Αρμενοπούλου 27, Θεσσαλονίκη (τηλ , fax , Οn-line παραγγελίες γίνονται στο ηλεκτρονικό βιβλιοπωλείο ISBN (c) Copyright: Ε. Λιβιεράτος, Εκδόσεις Ζήτη, Νοέμβριος 2007, Θεσσαλονίκη Διορθώσεις κειμένου: Μαρία Παζαρλή Tο παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Eλληνικού νόμου (N.2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Aπαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο αντιγραφή, φωτοανατύπωση και εν γένει αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου. Evangelos Livieratos 25 Centuries of cartography and maps. A tour from the Ionians to Ptolemy and to Righas

3 Ευχαριστίες H έκδοση αυτή είναι μια νέα του σχεδόν ομώνυμου βιβλίου που κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1998 και εικονογραφείται με περισσότερες από 250 εικόνες, σχήματα, χάρτες, πίνακες και διαγράμματα. Εκτός από μερικά σχήματα, χάρτες και διαγράμματα που έχουν σχεδιαστεί ειδικά για το βιβλίο αυτό από τον συγγραφέα, η υπόλοιπη εικονογράφηση προέρχεται από εκδόσεις που αναφέρονται στη βιβλιογραφία. Εκεί παραπέμπονται οι ενδιαφερόμενοι αναγνώστες για περαιτέρω μελέτη και εμβάθυνση. Σχεδιαστικές παρεμβάσεις, για την ελληνική απόδοση ονομάτων, έγιναν από τον συγγραφέα και σε μερικές εικόνες που προέρχονται από τις εκδόσεις αυτές. Στα πλαίσια της επιστημονικής δεοντολογίας αναφέρονται οι εκδοτικοί οίκοι και τα ιδρύματα που κυκλοφόρησαν τις σχετικές εκδόσεις, εικόνες των οποίων χρησιμοποιήθηκαν εδώ: Centre Georges Pompidou, Albrizzi Editore, Der Stadt Dortmund, Cornell University Press, Gallimard, The University of Chicago Press, Dover, Biblioteque National de France, The British Library, Gruend, Istituto Geografico De Agostini, Watson-Guptill Publishing, Oxford University Press, Samourkas Foundation, Eκδόσεις Oλκός, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης Ελλάδος, Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου, Χαρτογραφική Επιστημονική Εταιρία Ελλάδας, Εθνικό Κέντρο Χαρτών και Χαρτογραφικής Κληρονομιάς - Εθνική Χαρτοθήκη, Eκδόσεις Ρέκος, Eκδόσεις Ζήτη, Eταιρεία Eλληνικής Xαρτογραφίας, Σύλλογος Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών Βόρειας Ελλάδας, Κέντρο Ιστορίας Δήμου Θεσσαλονίκης και οι ιδιωτικές συλλογές χαρτών της κυρίας Μαργαρίτας Σαμούρκα και της κυρίας Σύλβιας Ιωάννου. Ο συγγραφέας επιθυμεί να σταθεί ιδιαίτερα σε τρία σημεία, που συμβάλλουν στον πλουτισμό της έκδοσης: Στη σπάνια έκδοση του φλωρεντινού Γεωγραφικού Ινστιτούτου, των αρχών του 20ού αιώνα, από την οποία προέρχεται ένα μεγάλο μέρος των σχηματικών αναπαραστάσεων σπάνιων χαρτών, ιδιαίτερα της περιόδου του Μεσαίωνα. Σε αρκετές από τις αναπαραστάσεις αυτές έχουν γίνει τοπωνυμιακές αποδόσεις στα ελληνικά από τον συγγραφέα, καθώς και μερικές σχεδιαστικές παρεμβάσεις, για καλύτερη εποπτεία και ευκολότερη αναγνώριση του ελλαδικού χώρου. Στην ευγενική, όσο και πολύτιμη συναίνεση της Ι. Μ. Βατοπεδίου του Αγίου Όρους για τη δημοσίευση του 10ου Πίνακα (Ελλάδα) από το βατοπεδινό κώδικα της Γεωγραφίας του Πτολεμαίου, που κοσμεί το βιβλίο αυτό. Ευχαριστώ θερμά τον γέροντα Αρσένιο για τη συνδρομή του. Στον ορθοφωτοχάρτη του ψηφιδωτού της ιουστινιανής περιόδου, του ναού του Αγίου Γεωργίου της Mataba, αντίγραφο του οποίου προσφέρθηκε ευγενώς από τον ομότιμο καθηγητή του πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ, N. Kadmon. Η πρώτη μορφή του βιβλίου μου με τίτλο Χαρτογραφίας και χαρτών περιήγησις: 25 αιώνες από τους Ίωνες στον Πτολεμαίο και τον Ρήγα ολοκληρώθηκε τα πρώτα μόλις χρόνια λειτουργίας του Εθνικού Κέντρου Χαρτών και Χαρτογραφικής Κληρονομιάς - Εθνική Χαρτοθήκη και κυκλοφόρησε ως έκδοσή του από το 1998 μέχρι την εξάντλησή του το 2006 (το ΕΚΕΧΧΑΚ - Εθνική Χαρτοθήκη ιδρύθηκε το 1997 και κατόρθωσε να επιζήσει, με την μορφή που είχε καθορίσει ο ομόφωνα ψηφισμένος στη Βουλή ιδρυτικός του νόμος 2466, μέχρι το 2006, οπότε και αλλοιώθηκε το πλαίσιο και η φυσιογνωμία του ως καθαρά χαρτογραφικού ιδρύματος). Ευχαριστώ θερμά για το άριστο περιβάλλον συνεργασίας και τον ενθουσιασμό τους τα μέλη του Δ.Σ. της Εθνικής Χαρτοθήκης της περιόδου εκείνης και τους τότε συνεργάτες μου τοπογράφους μηχανικούς Φωτεινή Παπά, Κώστα Παπαδόπουλο, Θέμη Ανθόπουλο, Ειρήνη Τέκου και την Ελπίδα Δανιήλ, dtp / graphic designer. Όπως και τις μετέπειτα συνεργάτιδές μου, τις τοπογράφους μηχανικούς Νόπη Πλούτογλου και Αγγελική Τσορλίνη και την αρχαιολόγο Μαρία Παζαρλή, υποψήφιες διδάκτορες στο Τμήμα τοπογράφων μηχανικών του ΑΠΘ, οι οποίες εξακολουθούν να συμβάλλουν με την αφοσίωσή τους, την επιμέλεια και τον ζήλο τους, στο συνεχιζόμενο εκπαιδευτικό και ερευνητικό επιστημονικό έργο που σχετίζεται με το περιεχόμενο του βιβλίου αυτού. Η κ. Πελαγία Ζήτη και οι συνεργάτες της των Εκδόσεων Ζήτη, όπως και στην πρώτη έκδοση, έτσι και τώρα συνέβαλαν αποφασιστικά με την επιμελημένη εκδοτική και εκτυπωτική τους εργασία. Τους οφείλονται, όπως πάντα, θερμές ευχαριστίες. Η αφιέρωση του βιβλίoυ της πρώτης έκδοσης στη Χρυσούλα, τον Γεράσιμο και τον Βασίλη για την υπομονή τους και το ιδιαίτερο κλίμα που δημιούργησαν κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας του, επαναλαμβάνεται για τους ίδιους λόγους και στη νέα αυτή έκδοση. Ε. Λ. 2 5 Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

4 Γιατί οι χάρτες; 11 Το παράδοξο της φυσικής ανθρώπινης εποπτείας και ο χάρτης Η ανθρώπινη εποπτεία και η αναπαράσταση, 11 Η ανάγκη για χάρτες, 13 Η γραφή, 13 Αίγυπτος, Ινδία, Κίνα, 16 Εβραίοι, Πέρσες, 17 Τα άστρα και η χαρτογραφία, 18 Γη, γαίες, έργα και η αναπαράσταση, 19 Οι Φοίνικες, 22 Οι πρώτοι χάρτες, 23 Οι Έλληνες, 29 Οι αρχές της αρχαίας ελληνικής χαρτογραφίας και τα ονόματα Η θεμελίωση της αρχαίας ελληνικής χαρτογραφίας, 29 Η χαρτογραφική μέθοδος, 35 Η Mετρολογία, 37 Τα ονόματα: Από τον Αναξίμανδρο στον Πτολεμαίο, 44 Διάδοση των γεωγραφικών γνώσεων, 66 Ο Πτολεμαίος και η χαρτογραφία, 67 Η χαρτογραφική συμβολή των Ελλήνων, 68 Η συμβολή των Ρωμαίων, 70 Ο Πτολεμαίος, 71 Η κορύφωση της ελληνικής χαρτογραφίας Πτολεμαίου Γεωγραφική Υφήγησις, 71 Η δομή και το περιεχόμενο της Γεωγραφίας, 74 Ο πτολεμαϊκός χαρτογραφικός κάνναβος, 82 Σύγκριση της πτολεμαϊκής χαρτογραφίας με τη σημερινή, 86 Τα μετά τον Πτολεμαίο μέχρι την πτώση της Ρώμης, 92 Περιεχόμενα Μεσαίωνας, 101 Από την πτώση της Ρώμης μέχρι την άλωση της Πόλης Η πρώτη βυζαντινή περίοδος, 101 Η Χριστιανική πρωτομεσαιωνική Δύση και οι Άραβες, 105 Η στροφή στη ελληνική παράδοση και η αραβική ακμή, 114 Νέοι ναυτικοί χάρτες, 121 Η λατινική ναυτική κυριαρχία, 121 Η αναγέννηση των Παλαιολόγων και η βυζαντινή επιστροφή της πτολεμαϊκής Γεωγραφίας, 130 Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 5

5 Πορτολάνοι και η ευρωπαϊκή πνευματική ακμή, 135 Η πτώση του Βυζαντίου και η προετοιμασία της δυτικής Αναγέννησης, 147 Αναγέννηση, 155 Η δυτική περίοδος της πτολεμαϊκής χαρτογραφίας και η χαρτογραφική αναγέννηση Η διάδοση της πτολεμαϊκής χαρτογραφίας, 155 Η ανακάλυψη του Ποϊτινγκεριανού πίνακα, 169 Οι κατακτήσεις των νέων κόσμων, 173 Τυπογραφία και γραμματογραφές, 175 Το πρόβλημα του μήκους, 177 Η κρίση στη Δύση και η Αναγέννηση, 181 Περιφερειακοί χάρτες, 184 Η ιταλική σχολή, 184 Η κεντροευρωπαϊκή διανόηση και η χαρτογραφία, 185 Αστική και τοπογραφική χαρτογραφία, 186 Ναυτικοί χάρτες και το Αιγαίο, 189 Η ολλανδική παραγωγή, 193 Η επιστροφή στο πρόβλημα του μήκους, 197 Οι παγκόσμιοι άτλαντες και οι υδρόγειες σφαίρες, 198 Προς τη γεωδαιτική χαρτογραφία, 200 Επιστήμη και Διαφωτισμός, 203 Από τη γεωδαιτική χαρτογράφηση στη Χάρτα του Ρήγα Η Ευρώπη τον 17ο αιώνα, 203 Η γαλλική χαρτογραφία, 207 Η αγγλική χαρτογραφία, 210 Η γερμανική χαρτογραφία, 211 Η αρχή της γεωδαιτικής χαρτογραφίας, 211 Η λύση στο πρόβλημα του μήκους, 214 Ναυτικοί χάρτες και ιζολάρια, ος αιώνας, ο Διαφωτισμός, 219 Η νέα Χαρτογραφία, 221 Η στρατιωτική χαρτογραφία, 224 Η Θεσσαλονίκη στους χάρτες του 18ου αιώνα, 227 Χάρτες της Ελλάδας και του Αιγαίου, 227 Η Χάρτα του Ρήγα, 233 Μια άλλη αξιολόγηση της Χάρτας, 250 Η Χάρτα, ένα πολυμέσο εποχής, 251 Βιβλιογραφία, 256 Ευρετήριο, Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

6 O Χάρτης είναι από τις επινοήσεις του ανθρώπου που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν μαγικές. Φέρνει μπροστά μας την απεραντοσύνη της γης. Κάτι που αλλοιώς είναι αδύνατον να δούμε και να αντιληφθούμε, η τεράστια, για τα ανθρώπινα μέτρα, γήινη έκταση γίνεται με το χάρτη προσβάσιμη, οικεία και ο χάρτης ένα χειροπιαστό εργαλείο δουλειάς αλλά και γνώσης, φυγής και ονείρου. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι ο χάρτης, πέρα από την πρακτική του σημασία και σπουδαιότητα, αποτέλεσε ιδιαίτερο αντικείμενο στην Ποίηση και την Ιστορία. Ο χάρτης, είναι μια γλώσσα, που το ηχητικό της μέρος γίνεται οπτικό, αλλά το γραφικό της παραμένει γραφικό. Όπως η γλώσσα, έτσι και ο χάρτης έχει τους κώδικές του, τη γραφή και τη γραμματική του, κανόνες και εξαιρέσεις, στίξη και σύμβολα, χρωματισμό και μουσικότητα, αισθητική και στυλ. Έχει τη δημοτική και την καθαρεύουσά του. Έχει επιπλέον, λόγω της φύσης του, απαιτήσεις και ικανότητες διείσδυσης στο αντιληπτικό, συναισθηματικό και γνωσιολογικό μας πεδίο, μέσω της εικόνας που προσφέρει. Πρόλογος Ο Χάρτης ήταν από τις πρώτες εκφράσεις του ανθρώπου για επικοινωνία με το γεωγραφικό χώρο και το περιβάλλον του. Εμφανίζεται πολύ πριν το γραπτό λόγο και τις οικοδομικές κατασκευές του. Σχεδόν ταυτόχρονα με την εικαστική του έκφραση, στους βράχους των σπηλαίων. Γίνεται το αναπόσπαστο εργαλείο της ατομικότητας και κοινωνικότητάς του, όταν αντιλαμβάνεται την υπαρξιακή και βιολογική του σχέση με την ιδιοκτησία και με την ανακάλυψη του γύρω κόσμου, μέσα από το ταξίδι. Σήμερα οι χάρτες αποτελούν ένα μέσον όχι μόνο υποστήριξης των έργων υποδομής και ανάπτυξης, όπως συνήθως τα εννοούν οι τεχνικοί, αλλά και επικοινωνίας με το γεωγραφικό του χώρο και ό,τι συνδέεται άμεσα ή έμμεσα μαζί του. Το πόσο σημαντικό είναι αυτό, το συνειδητοποιούμε, αν αναλογιστούμε τί είναι άραγε εκείνο στη ζωή μας, που να μην εξαρτάται από το γεωγραφικό χώρο και περιβάλλον του, εγγύτερο ή απώτερο. Η μεγάλη διαδρομή των χαρτών είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την Ιστορία και παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον γιατί, εκτός του πρακτικού τους ρόλου, στην τεκμηρίωση και μεταφορά γνώσης, αποτέλεσαν και αντικείμενο πολιτισμού, τέχνης και αισθητικής έκφρασης. Ο χάρτης πάντα κυμαινόταν μεταξύ της επιστήμης (κάποτε φιλοσοφίας) και της τέχνης. Ακόμη και όταν, από τον 19ο αιώνα, πήρε μια όλο και περισσότερο τεχνολογική διάσταση, μορφή και περιεχόμενο, ποτέ δεν έπαψε, ως οπτικό αντικείμενο, να αξιολογείται με βάση και την αισθητική του, σύμφωνα με τη σύγχρονη έννοια του όρου. Και αυτό γιατί, ένας και αισθητικά καλός χάρτης επικοινωνεί αποτελεσματικότερα με το κοινό και τους χρήστες του. Στην εποχή μας η κουλτούρα των χαρτών και της χαρτογραφίας δεν νοείται μόνο στις τεχνολογικές της εφαρμογές αλλά και για τις εφαρμογές της στο γενικότερο κοινωνικό, πολιτικό, διοικητικό, εκπαιδευτικό, πολιτι- Π ρ ό λ ο γ ο ς

7 στικό και επικοινωνιακό σύστημα μιας χώρας. Ο ρόλος, η θέση και η σπουδαιότητα της κουλτούρας αυτής, σε μια κοινωνία, εξαρτάται από το βαθμό στον οποίο η συγκεκριμένη κοινωνία έζησε και εφάρμοσε τις εξελίξεις που σημειώθηκαν κυρίως το 16ο, 17ο και 18ο αιώνα (για να μην ξεκινήσουμε από το 14ο όπως πολλές ευρωπαϊκές κοινωνίες) στις ιδέες, τις επιστήμες, την τεχνολογία, τα γράμματα και τις τέχνες. Ιδιαίτερα μάλιστα από την επιρροή που είχαν στις δυτικές ευρωπαϊκές κοινωνίες τρία σημαντικά γεγονότα του 15ου αιώνα, όπως η γνωριμία τους με τη (φερμένη από το Βυζάντιο) Πτολεμαϊκή Γεωγραφία μετά από δεκαπέντε αιώνες απουσίας, οι Μεγάλες γεωγραφικές Ανακαλύψεις και η Τυπογραφία. Ένα βιβλίο που επιχειρεί μια πρώτη προσέγγιση, σχεδόν εισαγωγική, της Ιστορίας της Χαρτογραφίας και των Χαρτών, ίσως να αποτελούσε επανάληψη σε άλλες χώρες όπου η χαρτογραφία και οι χάρτες δημιούργησαν μια εξαιρετική υποδομή και παράδοση τους τελευταίους έξι αιώνες και αποτελούν σήμερα ένα αυτονόητο και ευρύτατα διαδεδομένο κοινωνικό και ιδιωτικό αγαθό στη συλλογική συνείδηση των χωρών αυτών. Νομίζω όμως ότι, για τη χώρα μας, εξακολουθεί να αποτελεί (ακόμα και 10 χρόνια μετά την πρώτη συγγραφή του) ένα απαραίτητο εγχείρημα αφετηρίας στην προσπάθεια εγχώριας διάδοσης της χαρτογραφίας και των χαρτών εφόσον εδώ, δυστυχώς, δεν απετέλεσαν στο παρελθόν, αλλά ούτε αποτελούν και στο παρόν, αντικείμενα συλλογικής κουλτούρας, συνείδησης και μνήμης. Οι βασικοί λόγοι γι αυτό, σε πρώτη προσέγγιση, είναι συνειρμικά ευνόητοι και συνδέονται με ιστορικούς λόγους. Θα μπορούσαν όμως να αποτελέσουν και αντικείμενο ιδιαίτερου ενδιαφέροντος και εξειδικευμένης μελέτης και ερμηνείας, ειδικά για την περίοδο μετά την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους και μέχρι (τουλάχιστον) τα μέσα της έβδομης δεκαετίας του 20ού αιώνα. Σήμερα, στις αρχές του 21ου αιώνα, η χαρτογραφία και οι χάρτες αποτελούν ακόμη ζητούμενο στην Ελλάδα, όχι μόνο στα πεδία της δημόσιας διοίκησης και των τεχνικών εφαρμογών, αλλά και σε εκείνα του πολιτισμού, της παιδείας και της καθημερινής μας ζωής. Η προσπάθεια αναπλήρωσης του χαμένου καιρού, ή ακόμη γιατί ήλθε το πλήρωμα του χρόνου, είναι επίπονη. Παρά τα αξιοσημείωτα βήματα της τελευταίας δεκαετίας, δεν θα έλεγα ότι η ελληνική χαρτογραφική βιβλιογραφία είναι ακόμη ιδιαίτερα πλούσια, ειδικά για το εύρος της χρονικής περιόδου που καλύπτεται εδώ. Στο βιβλίο αυτό, που αποτελεί μια εισαγωγή στην ιστορία της χαρτογραφίας και των χαρτών, γίνεται μια πρώτη γνωριμία και επαφή με το αντικείμενο. Στο πρώτο μέρος, ξεκινώντας από τις αναφορές στην προηγούμενη της ελληνικής περίοδο της χαρτογραφίας, ερμηνεύεται ο χάρτης ως η απάντηση στην φυσική (υπαρξιακή) αδυναμία του ανθρώπου να αντιληφθεί άμεσα τον περιβάλλοντα γεωγραφικό του χώρο. Ο χάρτης ερμηνεύεται ως η λύση στο πρόβλημα αυτής της ανθρώπινης αδυναμίας για γεωεποπτεία. 2 5 Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

8 Το δεύτερο μέρος ασχολείται με τον επιστημονικό και τεχνολογικό χαρακτήρα της χαρτογραφίας των Ελλήνων, από τους Ίωνες (7ος αιώνας π.χ.) μέχρι την αλεξανδρινή περίοδo, με κύριο εκπρόσωπό της τον Κλαύδιο Πτολεμαίο. Αποδεικνύεται γιατί η χαρτογραφία ήταν ένα από τα αντιπροσωπευτικότερα παραδείγματα της σύζευξης επιστήμης και τεχνολογίας στην Αρχαία Ελλάδα. Το τρίτο μέρος είναι αφιερωμένο στη Γεωγραφία του Πτολεμαίου. Στο κορυφαίο χαρτογραφικό έργο της ύστερης ελληνικής αρχαιότητας που, μαζί με τα αποτελέσματα των Μεγάλων Ανακαλύψεων και της Τυπογραφίας, έφερε τη χαρτογραφία σε προνομιακή θέση στο νέο κόσμο της Αναγέννησης και των Νέων Χρόνων, με έμφαση στην περίοδο των Φώτων. Το τέταρτο μέρος περιγράφει τη μεσαιωνική περίοδο της χαρτογραφίας κάτω από την καθοριστική επίδραση των πολιτικών και θρησκευτικών ανταγωνισμών μεταξύ της ανατολικής και της δυτικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ιδίως όταν η δεύτερη είχε ήδη πάψει να είναι ρωμαϊκή, μετά την επικράτηση και τον εκχριστιανισμό των εκτός ρωμαϊκού κόσμου δυνάμεων στη Δύση. Η περίοδος αυτή, κατά την οποία αναπτύσσεται ο αραβικός πολιτισμός, δίνει εξαιρετικής καλλιτεχνικής και συμβολικής αξίας χάρτες, που δεν έχουν όμως καμία επιστημονική σχέση με το επίπεδο της προγενέστερης ελληνικής χαρτογραφίας, ούτε βεβαία με ό,τι θα ακολουθήσει, όταν μέσω του Βυζαντίου θα γίνει γνωστή στη Δύση στις αρχές του 15ου αιώνα. Το πέμπτο μέρος αναφέρεται στην Αναγέννηση. Από τη βυζαντινή ανακάλυψη της Γεωγραφίας του Πτολεμαίου, από το Μάξιμο Πλανούδη και τη μεταφορά της στην Δύση, πριν την άλωση της Πόλης, μέχρι την ανατροπή που φέρνουν οι Μεγάλες Γεωγραφικές Ανακαλύψεις, η εφεύρεση και διάδοση της Τυπογραφίας και η γεωπολιτική και γεωστρατηγική οικουμενική επικράτηση της χριστιανικής Δύσης. Είναι η περίοδος των ραγδαίων εξελίξεων στη χαρτογραφία που γίνεται πια υπόθεση της εξουσίας και του κράτους και μόδα μεταξύ των πλουσίων, των μορφωμένων αστών, των επιστημόνων και των καλλιτεχνών. Το έκτο και τελευταίο μέρος καλύπτει τον 17ο και 18ο αιώνα, την περίοδο των Φώτων και της Επιστήμης. Η χαρτογραφία μετασχηματίζεται σε μια πολύπλοκη επιστημονική και τεχνολογική διαδικασία και καθιερώνεται ως αναπτυξιακή κρατική υπόθεση με έντονες στρατιωτικές εφαρμογές, που παρακολουθούν την οργάνωση και τους ανταγωνισμούς, για επικράτηση, των ισχυρών ευρωπαϊκών κρατών. Οι 25 αιώνες χαρτογραφίας και χαρτών, τελειώνουν με την εξαιρετική χαρτογραφική συμβολή του Ρήγα Βελεστινλή, την περίφημη Χάρτα του, στα τέλη του 18ου αιώνα. Η Χάρτα, για την οποία προτείνεται εδώ μια νέα χαρτογραφική ερμηνεία, είναι ο τρίτος μείζων συμβολικός σταθμός της ελληνικής χαρτογραφίας, μετά την αρχή των Ιώνων χαρτογράφων τον 7ο αιώνα π.χ. και την πτολεμαϊκή κορύφωση του 2ου Π ρ ό λ ο γ ο ς

9 αιώνα μ.χ. Τρεις σταθμοί που γεννήθηκαν εκτός των ορίων της σημερινής Ελλάδας, στη Μίλητο ο πρώτος, στην Αλεξάνδρεια ο δεύτερος και στη Βιέννη ο τρίτος. Ένας ενδιαφέρων συμβολισμός που δίνει μια άλλη διάσταση στην ελληνική χαρτογραφία: Η Χάρτα του Ρήγα αποτελεί την αφετηρία μιας νέας εποχής της, που μετά από πολλές περιπέτειες θα αρχίσει δειλά να διαμορφώνεται γύρω στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα. Η περιήγηση που επιχειρείται στο βιβλίο αυτό, δεν περιορίζεται μόνο στη χαρτογραφία και τους χάρτες. Γίνεται προσπάθεια να συνδεθούν τα χαρτογραφικά γεγονότα και οι εξελίξεις με το γενικότερο κοινωνικό και πολιτιστικό περιβάλλον τους. Ίσως έτσι να μπορεί κανείς να παρακολουθήσει, να κατανοήσει και να ερμηνεύσει αποτελεσματικότερα τα των χαρτών, παράλληλα με τα σπουδαιότερα ιστορικά γεγονότα και την κοινωνική ζωή των περιόδων που εξιστορούνται. Μέσα σ αυτό το πλαίσιο, πιστεύω ότι, η πρώτη γνωριμία του ελληνικού κοινού με τους χάρτες και τη χαρτογραφία, αποκτά μια ευρύτερη διάσταση και ξεφεύγει από τις εξειδικεύσεις και τις εστιάσεις σε καθαρά τεχνικά θέματα, που αποτελούν αντικείμενο ενδιαφέροντος ενός περιορισμένου κύκλου ειδικών ή αναγνωστών με δυνατότητα πρόσβασης σε ξενόγλωσση βιβλιογραφία. Στη νέα αυτή έκδοση του βιβλίου του 1998, που εξακολουθεί να έχει κυρίως εισαγωγικό και διδακτικό προσανατολισμό, διατηρείται η δομή και το περιεχόμενο του αρχικού κειμένου, με μερικές διορθώσεις, αλλαγές και προσθήκες και με έναν επιλεκτικό εμπλουτισμό της βιβλιογραφίας, με έργα που κυκλοφόρησαν στο μεσοδιάστημα, κυρίως στην ελληνική γλώσσα. Θεσσαλονίκη, Νοέμβριος [1998] ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΛΙΒΙΕΡΑΤΟΣ 2 5 Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

10 1 Γιατί οι χάρτες; Το παράδοξο της φυσικής ανθρώπινης εποπτείας και ο χάρτης Η ανθρώπινη ικανότητα εποπτείας και η αναπαράσταση Η ανάγκη για χάρτες Η γραφή Αίγυπτος, Ινδία, Κίνα Εβραίοι, Πέρσες Τα άστρα και η χαρτογραφία Γη, γαίες, έργα και η αναπαράσταση Οι Φοίνικες Οι πρώτοι χάρτες H ανθρώπινη εποπτεία του γεωχώρου και η αναπαράστασή του Μια από τις κύριες ανθρώπινες αδυναμίες είναι η περιορισμένη μας ικανότητα για άμεση εποπτεία, όχι μόνον του γήινου φυσικού περιβάλλοντος, ως συνόλου, αλλά ακόμη και του ίδιου του σώματός μας. Eίναι αδύνατον να δούμε ολόκληρο το σώμα μας, το ίδιο μας το πρόσωπο, το πίσω μέρος ή το πλάι μας. Όπως είναι αδύνατον να εκτιμήσουμε τα επιμέρους εξωτερικά μας χαρακτηριστικά και τα μεγέθη μας. Aν δηλαδή είμαστε ψηλοί, αδύνατοι ή τι χρώμα έχουν τα μάτια ή τα μαλλιά μας. H παράδοξη αυτή ενδογενής αδυναμία για άμεση φυσική εποπτεία του ίδιου του σώματός μας, αίρεται μέσω μιας σχεδόν μαγικής διαδικασίας, που δεν είναι άλλη από την αναπαράσταση. Η έμμεση δηλαδή εποπτεία του σώματος και των μερών του, με τη βοήθεια ενός κατάλληλου μέσου απεικόνισης, όπως είναι η ήρεμη επιφάνεια του νερού, ο καθρέφτης (ή συνδυασμός από καθρέφτες), μια φωτογραφία ή μια εικαστική εικονογράφηση (με τις όποιες υποκειμενικές αλλοιώσεις που επιβάλλει το έργο τέχνης). Eνώ η παραπάνω φυσική αδυναμία μας να εποπτεύσουμε άμεσα το ίδιο μας το σώμα, αποτελεί παράδοξο και στοιχείο έκπληξης όταν το συνειδητοποιούμε, δεν συμβαίνει το ίδιο όταν το αντικείμενο είναι η γη. τότε η αδυναμία εποπτείας της (είτε ως σύνολο είτε ως εκτεταμένες γήινες επιφάνειες) μας φαίνεται φυσιολογική. H τεράστια διαφορά των ανθρώπινων διαστάσεων συγκρινόμενων με εκείνων της γης, ακόμα και εκτεταμένων επιφανειών της (πέρα από το ανθρώπινο οπτικό πεδίο), συνειδητοποιείται και δεν αποτελεί καθόλου παράδοξο ή στοιχείο έκπληξης. Aπό έναν απλό υπολογισμό προκύπτει ότι χρειάζονται περισσότερα από είκοσι τρία εκατομμύρια άνθρωποι σε κατάκλιση, σε συνεχή κατά μήκος επαφή, για να καλύψουν τη γήινη περίμετρο και περί το μισό εκατομμύριο για την κατά μεσημβρινό κάλυψη της ελληνικής επικράτειας. Αυτή η αδυναμία εποπτείας του γεωγραφικού χώρου οδήγη-

11 σε από πολύ νωρίς, ήδη από την παλαιολιθική εποχή, στην επινόηση της αναπαράστασης του χώρου. στην αρχή μέσω απεικονίσεων του πλησιέστερου περιβάλλοντος και στη συνέχεια του ευρύτερου. H αναπαράσταση αυτή είχε ως πρακτικό αποτέλεσμα (με τον έναν ή τον άλλον τρόπο) την επινόηση γραφημάτων, των χαρτών όπως τους εννοούμε σήμερα. Μια επινόηση που αντιστοιχεί στη διαδικασία αναπαράστασης που απαιτείται για να αντιληφθεί ο άνθρωπος το σώμα και το πρόσωπό του μέσω, για παράδειγμα, ενός καθρέφτη ή μιας φωτογραφίας! Διαδικασία που προκύπτει από την αδυναμία συνολικής εποπτείας του χώρου (όπως και του σώματος), εκτός και αν απεικονιστεί. Έτσι ο χάρτης θεωρείται, μεταφορικά, ως ο καθρέφτης ή η εικόνα του γεωγραφικού χώρου (του γεωχώρου), μέσα απ όπου μπορούμε να τον εποπτεύσουμε, να τον μελετήσουμε να τον αναλύσουμε, να τον οργανώσουμε, να τον διοικήσουμε και τελικά να τον αξιοποιήσουμε, προστατεύοντάς τον. Η ανάγκη και η χρησιμότητα των χαρτών έγινε αντιληπτή πρώτα από τους ναυσιπλόους, τους εξερευνητές και τους στρατιωτικούς. πολύ αργότερα και από τους πολιτικούς. Ίσως γι αυτό οι χάρτες να είναι τόσο οικείοι και δημοφιλείς στους ταξιδιώτες, τους περιηγητές και τους στρατιωτικούς, παρά στις πολιτικές εξουσίες, τις κρατικές πολιτικές υπηρεσίες και γενικά στις παραγωγικές δραστηριότητες των πολιτών, αν και αυτό εξακολουθεί πλέον να ισχύει σε έλαχιστες μόνο χώρες, μεταξύ των οποίων και η δικιά μας, για συγκεκριμένους ιστορικούς και πολιτικούς λόγους. Ο άνθρωπος µπορεί να δει το πρόσωπό του και τις όψεις του όλου σώµατός του, µόνο µέσα από µια απεικόνισή του (έναν καθρέφτη, µια φωτογραφία ή γενικότερα µέσα από µια εικόνα). Σχέδιο του Delvaux Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

12 H ανάγκη για χάρτες Ο άνθρωπος από την εμφάνισή του, είτε ως άτομο είτε ως μέλος ομάδων, αισθάνθηκε την ανάγκη της εποπτικής περιγραφής της γήινης επιφάνειας, κυρίως όταν διαμόρφωσε και απέκτησε ιδιοκτησία γης και όταν άρχισε να ταξιδεύει (πρώτα στη θάλασσα). Ήδη από την περίοδο εκείνη, που τοποθετείται γύρω στα τριάντα χιλιάδες χρόνια π.x., δεν του αρκούσε η φροντίδα για επιβίωση, με τα μέσα που του προσέφεραν τα πέτρινα εργαλεία (γνωστά πριν από δυόμισι εκατομμύρια χρόνια) και η χρήση της φωτιάς (γνωστή πριν από πεντακόσιες χιλιάδες χρόνια). Τριάντα χιλιάδες χρόνια π.χ. ο άνθρωπος άρχισε να ενδιαφέρεται γι αυτό που σήμερα εννοούμε ως Tέχνη. να φτιάχνει κοσμήματα και μικρά γλυπτά, με ανθρώπινες μορφές, χρησιμοποιώντας οστά ζώων και πέτρα. Aργότερα, μέσα σε σπήλαια, ζωγράφιζε στα τοιχώματα ζώα και παραστάσεις, αλλά και γεωμετρικά σχήματα, είτε αφηρημένα είτε σχετιζόμενα με την καθημερινή του ζωή. Για τα σχέδια και τις ζωγραφιές τους αυτές, οι πρωτόγονοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούσαν φυτικά ή ορυκτά χρωματικά υλικά, αναμειγνύοντάς τα με νερό ή λίπος. Tα χρωστικά τους εργαλεία ήταν τα δάχτυλα, πρωτόγονα πινέλα ή φυτικοί σωλήνες, με τους οποίους φυσούσαν το χρώμα στα τοιχώματα των σπηλαίων. Aνάμεσα σ αυτά τα σχέδια και τις ζωγραφιές συναντάμε τις πρώτες τοποπαραστάσεις (ή τοπογραφήματα). γεωμετρικά σχήματα με θεματική αναφορά στο άμεσο εγγύτατο περιβάλλον των ανθρώπων της εποχής. Tα πετρογλυφικά αυτά τοπογραφήματα της παλαιολιθικής και νεολιθικής εποχής, από την τριακοστή μέχρι περίπου την τρίτη χιλιετία π.x., παρουσιάζουν θεματική ποικιλία και τα συναντάμε σε σπήλαια και βράχους της Eυρώπης και της Aσίας. Tο θεματικό τους περιεχόμενο πλουτίζεται όλο και περισσότερο από δραστηριότητες, όπως το κυνήγι (δέκατη έβδομη χιλιετία π.x.), η γεωργία (δέκατη χιλιετία π.x.), η κτηνοτροφία, η αγγειοπλαστική και η υφαντουργία (έβδομη χιλιετία π.x.), η οινοποιία και ζυθοποιία (έκτη χιλιετία π.x.), τα μουσικά όργανα, η μεταλλουργία, ο τροχός και τα υδραυλικά και αρδευτικά έργα (τέταρτη χιλιετία π.x.). κορύφωση αποτελεί η περίοδος από το μέσο της τέταρτης μέχρι την τρίτη χιλιετία π.x., οπότε εμφανίζονται οι πρώτες πόλεις και οι πρώτες κατασκευαστικές τεχνικές (3700 π.x), όπως η ναυπηγική (3500 π.x.), η γραφή (3300 π.x.) και ο υπολογισμός της χρονικής διάρκειας του έτους (3000 π.x.). Έχουμε ήδη μπει στην ιστορική περίοδο. H γραφή Στη Mεσοποταμία (τη μεταξύ των ποταμών Τίγρη και Ευφράτη χώρα όπως πρώτοι την αποκάλεσαν οι Έλληνες), στην εύφορη αυτή γη που εκτείνεται από τη σημερινή Συρία μέχρι το Iράκ, ζούσαν το 3500 π.x. οι Σημίτες, λαός που ήλθε από τα βορειοδυτικά. Στα νότια της περιοχής, στη Σουμερία (κοντά στον Περσικό κόλπο) εγκαταστάθηκαν οι Σουμέριοι για την προέλευση των οποίων λίγα γνωρίζουμε. Oι Σουμέριοι οργανώθηκαν σε πόλεις το 2800 π.x. και μέχρι την κατάκτηση της Mεσοποταμίας από τους Πέρσες, το 539 π.x., ανέπτυξαν έναν σπουδαίο πολιτισμό, με κύριο στοιχείο του τη γραφή. στοιχείασύμβολα που απεικόνιζαν είτε έναν ήχο είτε μία συλλαβή. Tα σύμβολα αποτυ- Ένας ορισμός της χαρτογραφίας Η, σε σμίκρυνση και σε κατάλληλο εποπτικό μέσο, μεθοδική και συστηματική αναπαράσταση του γεωχώρου (γεωμετρικού και θεματικού), με τη χρήση μετασχηματισμών και γραφικών κωδίκων επικοινωνίας.. Γ ι α τ ί ο ι χ ά ρ τ ε ς ;

13 Για να έχει ο άνθρωπος συνολική αντίληψη της γης, θα πρέπει να τη δει από το διάστηµα. Αλλά και τότε τη βλέπει µόνο από την µια πλευρά της. Η συνολική αντίληψη της γης αποκτάται µόνο µέσα από την απεικόνισή της σε χάρτη. 2 5 Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

14 Θεµατικό πετρογλυφικό τοπογράφηµα της προϊστορικής περιόδου (εποχή του χαλκού). Περιοχή της βόρειας Ιταλίας, µεταξύ των λι- µνών Κόµο και Γκάρντα. Προϊστορικό τοποπετρογράφηµα από την Ασία. Τοποπετρογλυφικός χάρτης διαστάσεων 2,6 Χ 1,3 µέτρων, από περιοχή της βόρειας Ιταλίας (πεδιάδα Καµόνικα, Ιβρέα).. Γ ι α τ ί ο ι χ ά ρ τ ε ς ; 5

15 Σφηνοειδής γραφή σε κτη- µατολογικό διάγραµµα µε χαράξεις ορθογωνίων τριγώνων και παραλληλόγραµµων για την εµβαδοµέτρηση. πώνονταν με σφραγίδες με μορφή σφήνας γι αυτό και η γραφή ονομάστηκε σφηνοειδής. Δείγματα τέτοιας γραφής έχουμε από το 3100 π.x. χαραγμένα σε κομμάτια αργίλου. Στην περιοχή αυτή και από τον 14ο αιώνα π.x. μέχρι το 612 π.x. κυριάρχησαν οι Aσσύριοι (κυρίως στο βορρά), οπότε στο μεταξύ, επανήλθαν οι Bαβυλώνιοι μέχρι την επικράτηση των Περσών το 539 π.x. Aίγυπτος, Iνδία, Kίνα Εφαρµογές της πρωτογεω- µετρίας στην Αίγυπτο. Σε μια άλλη εύφορη πεδιάδα, γύρω από το Nείλο ποταμό, αναπτύχθηκε ένας άλλος σπουδαίος πολιτισμός, ο Aιγυπτιακός. Ο πολιτισμός αυτός αρχίζει με την ενοποίηση της χώρας (3100 π.x.) κάτω από έναν ηγεμόνα, τον Φαραώ και τελειώνει τριάντα περίπου αιώνες μετά, με την κατάκτηση της Αιγύπτου από τους Pωμαίους και το τέλος της μακεδονικής δυναστείας των Λαγιδών. Kύριο χαρακτηριστικό κι αυτού του πολιτισμού είναι η γραφή, που ονομάστηκε ιερογλυφική και είναι από τις πρώτες μαζί με τη σφηνοειδή των Σουμερίων. Η γραφή αυτή είχε ως στοιχείο της σχηματικές ενότητες που απεικόνιζαν αντικείμενα, δραστηριότητες ή ήχους. 2 5 Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

16 Η Ινδική αντίληψη περί της γης. Η στήριξή της από ελέφαντες, εκτός της ιερής αναφοράς, υποδηλώνει και ένα είδος γεωδυναµικής συµπεριφοράς της, σχετιζό- µενης µάλλον µε τη σεισµική δράση (όταν κινούνται οι ελέφαντες δηµιουργούν κραδασµούς). Oι Iνδοί, από το 7000 π.x., κατοικούσαν στην περιοχή της σημερινής Iνδίας, του Πακιστάν και του Mπαγκλαντές. Από το 2400 μέχρι το 1500 π.χ., ανέπτυξαν μεγάλο πολιτισμό γύρω από τον Iνδό ποταμό αλλά και αργότερα, μέχρι την ένωσή τους σε κράτος από τη δυναστεία των Γκούπτα (τον 4ο αιώνα π.x.) και την υποταγή τους σε λαούς της κεντρικής Aσίας (έναν αιώνα μετά). Από το 1500 π.x. αναπτύχθηκε η σανσκριτική γραφή, στην οποία γράφτηκαν τα ιερά κείμενα του Iνδουισμού. Στην Kίνα οι πρώτοι πληθυσμοί εμφανίστηκαν περί την έκτη χιλιετία π.x. γύρω από τους ποταμούς Γιάντζι Zιάνγκ και Xουάνγκ Xε. Στις περιοχές αυτές, κατά τη δεύτερη χιλιετία π.x., αναπτύχθηκαν οικισμοί, καθώς και οργανωμένη γεωργική και κτηνοτροφική οικονομική ζωή. Ακμή παρουσιάζει ο κινεζικός πολιτισμός μετά τον 5ο αιώνα π.x. και κυρίως από τα τέλη του 3ου αιώνα π.x. μέχρι τις αρχές του 3ου αιώνα μ.x., με τη δυναστεία των Xαν. Tότε κατασκευάστηκε το χαρτί και αναπτύχθηκαν η ιατρική, τα μαθηματικά και η αστρονομία. Oι σχέσεις των Pωμαίων με την Kίνα και η μεταφορά του μεταξιού στη Δύση, άνοιξαν νέους ορίζοντες και δημιούργησαν νέες διαδρομές (οδοιπορικά), με αποτέλεσμα να εμπλουτιστούν οι γεωγραφικές γνώσεις για την Άπω Ανατολή. Eβραίοι και Πέρσες Νεότεροι λαοί που ανέπτυξαν πολιτισμό στην περιοχή της νοτιοδυτικής Aσίας είναι οι Eβραίοι και οι Πέρσες. Oι πρώτοι, μετακινήθηκαν από τη Mεσοποταμία τον 20ό αιώνα π.x. και εγκαταστάθηκαν στη Xαναάν, στις ακτές της ανατολικής Mεσογείου. Eστίες υπάρχουν και στην Aίγυπτο απ όπου θα φύγουν οι Εβραίοι, οδηγούμενοι από τον Aβραάμ, για να εγκατασταθούν στη Xαναάν, επί Pαμσή Β (μεταξύ του 14ου και 13ου αιώνα π.x.). Tο 10ο αιώνα π.x., κατά τη βασιλεία του Δαβίδ, η χώρα των Eβραίων έφθασε στη μεγαλύτερη έκτασή της και μετά το θάνατο του γιου του Σολομώντα (προς τα τέλη του 10ου αιώνα π.x.) διαιρέθηκε σε δύο βασίλεια, του Iσραήλ και της Iουδαίας. Tο Iσραήλ κατακτήθηκε από τους Aσσύριους στα τέλη του 8ου αιώνα π.x. και από τους Bαβυλώνιους στις αρχές του 6ου αιώνα π.χ. Tότε ο Nαβουχοδονόσορ μετέφερε τους εβραίους σκλάβους στη Bαβυλώνα. Mε την κατάκτηση της Iουδαίας από τον Mέγα Aλέξανδρο (334 π.x.), οι Eβραίοι έζησαν εκεί ειρηνικά και ελεύθερα από το 166 π.χ. μέχρι το 63 π.x., οπότε αρχίζει η ρωμαϊκή κυριαρχία στην περι- Αντιστοιχία αιγυπτιακής και κινεζικής γραφής.. Γ ι α τ ί ο ι χ ά ρ τ ε ς ;

17 οχή. Mε τη ρωμαϊκή επικράτηση αρχίζει η φυγή (διασπορά) των Eβραίων σε περιοχές της Mεσογείου και της δυτικής Eυρώπης. Δύο νομαδικές φυλές του Kαυκάσου, οι Πέρσες και οι Mήδιοι, εγκαταστάθηκαν στα βόρεια της Aσσυρίας τον 7ο αιώνα π.x. O Kύρος στα μέσα του 6ου αιώνα π.x. ίδρυσε την Περσική αυτοκρατορία στη Mηδία και τη Λυδία. κατέκτησε τη Bαβυλώνα το 538 π.x. και επέτρεψε στους Eβραίους (σκλάβους του Nαβουχοδονόσορα) να επιστρέψουν στις εστίες τους. Oι γιοι του Kαμβύσης και Δαρείος Α επέκτειναν την αυτοκρατορία (στα τέλη του 6ου και τις αρχές του 5ου αιώνα π.x.) από τον Iνδό ποταμό και το Aφγανιστάν μέχρι τα όρια της Eυρώπης. Oι Πέρσες επηρεάστηκαν από τον ασσυριακό, το βαβυλωνιακό και τον αιγυπτιακό πολιτισμό, ανέπτυξαν σημαντικό διοικητικό σύστημα (επαρχίες - σατραπείες) και σοβαρή τεχνική υποδομή. Κύριο χαρακτηριστικό της υποδομής αυτής ήταν η ανάπτυξη πυκνού οδικού δικτύου, που αποτελούσε το κύριο μέσο διοίκησης και εφαρμογής γεωστρατηγικής. Tο οδικό δίκτυο και ο τύπος οργάνωσης των Περσών σε αυτοδιοικούμενες περιοχές, ήταν δύο από τους λόγους της γρήγορης προέλασης του Μ. Aλέξανδρου στην Aνατολή. Eπιπλέον οι Πέρσες, με βάση τη διδασκαλία του Zωροάστρη (11ος αιώνας π.x.) ανέπτυξαν ένα ενδιαφέρον ηθικό και φιλοσοφικό πρότυπο στο οποίο κυριαρχούσε η αντίθεση του καλού με το κακό και η τελική επικράτηση του καλού. Oι Έλληνες απώθησαν τους Πέρσες από την Eυρώπη, με τους Mηδικούς πολέμους, το πρώτο μισό του 5ου αιώνα π.x. και η Περσική αυτοκρατορία καταλύθηκε τελικά από το Μ. Aλέξανδρο το 330 π.x. O επίγονος στρατηγός του Σέλευκος ίδρυσε στην περιοχή τη δυναστεία των Σελευκιδών διαδίδοντας τον ελληνιστικό πολιτισμό, ενώ από τις αρχές του 3ου αιώνα μ.x. μέχρι την εξάπλωση των Αράβων (αρχές του 7ου αιώνα μ.x.) σημειώνεται η τελευταία ακμή των Περσών με τη δυναστεία των Σασσανιδών. Tα άστρα και η χαρτογραφία Μεταξύ της τρίτης και της δεύτερης χιλιετίας π.χ., τοποθετούνται τα τοποπαραστατικά πετρόγλυφα σχέδια που βρέθηκαν στη Βαβυλώνα και την Αίγυπτο. Τότε συναντάμε τα αιγυπτιακά κτηματογραφήματα, τις σινικές και τις άλλες ασιατικές (ηπειρωτικές και νησιωτικές) τοποπαραστάσεις, όπως επίσης τις αντίστοιχες κεντροαμερικανικές, τα πολυνησιακά πλέγματα για τη ναυσιπλοΐα, φτιαγμένα με κοχύλια και ράβδους από καλάμια, καθώς και τα άλλα σχετικά ευρήματα από διάφορες περιοχές του Κόσμου. Σε εποχές κατά τις οποίες ήταν αδύνατον να γίνουν με ευχέρεια μετρήσεις ακριβείας, λόγω έλλειψης κατάλληλων μετρητικών οργάνων (ήταν αμφίβολες οι εκτιμήσεις των μεγάλων αποστάσεων και άλλων γεωγραφικών μεγεθών, καθώς και τα αποτελέσματα των επίγειων διαδρομών), τα ναυτικά ταξίδια παρέμεναν σχεδόν το μόνο πρακτικό μέσο γεωγραφικής περιγραφής, που καταγράφονταν είτε σε κείμενα είτε σε σχέδια. Οι ακτογραμμές ήταν τα πρώτα γεωγραφικά στοιχεία που κατέγραψαν οι άνθρωποι, ενώ οι παράκτιες πόλεις και τοποθεσίες, ήταν τα πρώτα σημεία αναφοράς. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι, οι λαοί που ανέπτυξαν πρώτοι και διακρίθηκαν στη γεωγραφία και τη χαρτογραφία ήταν κυρίως οι ναυτικοί λαοί, κατά ιστορική σειρά οι Φοίνικες, οι Έλληνες, οι Pωμαίοι, οι Άραβες, οι ναυτικές πόλεις της Iταλίας (Bενετία, Γένοβα, Πίζα, Αμάλφι), οι Kαταλανοί και 2 5 Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

18 αργότερα οι Πορτογάλοι, οι Iσπανοί, οι Oλλανδοί, οι Άγγλοι και οι Γάλλοι. Για ένα πολύ μεγάλο ιστορικό διάστημα, οι μεσογειακοί λαοί ανακάλυπταν, κατέγραφαν, μετρούσαν και απεικόνιζαν, μέσω των χαρτών, τις γεωγραφικές ανακαλύψεις και επεκτάσεις τους. Η ανακάλυψη όλο και περισσότερων και πιο μακρινών γεωγραφικών εκτάσεων, με τα ναυτικά ταξίδια, οδήγησε γρήγορα σε ερωτήματα σχετικά με την Η εµπειρική παρατήρηση των ακτών ως αποτέλεσµα της ναυτοσύνης. Από τις παρατηρήσεις αυτές προέκυπταν τα µνηµονικά σχήµατα των ακτογραµµών. ανάγκη αντικατάστασης των εμπειρικών γεωμετρικών εκτιμήσεων των ναυτικών διαδρομών από ακριβέστερες και επιστημονικότερες μεθόδους προσδιορισμού θέσεων και διευθύνσεων στη θάλασσα. H απάντηση δόθηκε από τις παρατηρήσεις των αστέρων και τη γεωμετρική και λογισμική σύνδεσή τους με τη γήινη επιφάνεια. H Iστορία της Xαρτογραφίας δεν μπορεί να ειδωθεί ανεξάρτητα από τις εξελίξεις της ναυσιπλοΐας και των ναυτικών ταξιδιών, της αστρονομίας, της γεωδαισίας, της τοπογραφίας και της μηχανικής των οργάνων παρατήρησης και μέτρησης. Πολλοί αρχαίοι πολιτισμοί έστρεψαν νωρίς το ενδιαφέρον τους στην παρατήρηση και τη μελέτη του έναστρου στερεώματος. Εξέχουσα θέση κατέχουν οι Kινέζοι, οι Iνδοί, οι Aσσύριοι, οι Aιγύπτιοι και άλλοι. Tο ενδιαφέρον τους όμως, εντοπιζόταν σχεδόν αποκλειστικά στην επίδραση των άστρων στους ανθρώπους, κάτι πολύ κοντά στην αστρολογία. Mόνον οι Έλληνες, που διακρίθηκαν στη θάλασσα, αναζήτησαν στον έναστρο ουρανό τη μέθοδο προσδιορισμού της θέσης και του προσανατολισμού στη θάλασσα. Αυτοί έδωσαν πρώτοι στη χαρτογραφία την επιστημονική της διάσταση, σε συνδυασμό με τη γνώση του σφαιρικού σχήματος της γης, διαμορφώνοντας το λαμπρό της μέλλον, από την περίοδο των Iώνων μέχρι τους Aλεξανδρινούς, δηλαδή από τον 6ο π.x. μέχρι το 2ο μ.x. αιώνα. Γη, γαίες, έργα και η αναπαράσταση Είναι γνωστό ότι, πολλούς αιώνες πριν την ελληνική περίοδο, οι επινοήσεις και οι εφαρμογές της λεγόμενης πρώτης γεωμετρίας (της εφαρμοσμένης, κατά τη βαβυλωνιακή και αιγυπτιακή πρακτική, αλλά και κατά τον Θαλή) καθώς και των αντίστοιχων οργάνων μέτρησης, είχαν ως πεδία εφαρμογής από τη μια τα έργα και απ την άλλη τις γαίες, δηλαδή τα περιορισμένα τμήματα της γήινης επιφάνειας, για τα οποία ο άνθρωπος είχε άμεση φυσική εποπτεία. Στο πεδίο των έργων, περιλαμβάνονται τα αρχιτεκτονικά, τα πολεοδομικά, τα υδραυλικά, τα συγκοινωνιακά και τα συναφή τους, ενώ στο πεδίο των γαιών, περιλαμβάνονται οι προσδιορισμοί των έγγειων ιδιοκτησιών, οι οροθετήσεις, οι χαράξεις στο έδαφος, τα κτηματολόγια και τα συναφή τους, όλα σε περιορισμένη εδαφι-. Γ ι α τ ί ο ι χ ά ρ τ ε ς ;

19 κή έκταση. Aντίθετα, η διαδικασία εφαρμογής της αστρονομίας και της γεωδαισίας (όπως ορίζεται από τον Aριστοτέλη και μετά) σε συνδυασμό με τα αντίστοιχα όργανα μέτρησης, είχαν ως πεδίο εφαρμογής τη γη στο σύνολό της ή σε εκτεταμένα τμήματά της, πέρα από την άμεση φυσική ανθρώπινη εποπτεία. Στο πεδίο γη (καλύπτει εκτεταμένο εδαφικό χώρο, από το σύνολο μέχρι μεγάλα τμήματά της) αναφέρεται η μέγιστη πηγή γνώσης, η ναυσιπλοΐα, απλώνονται οι επικράτειες, επεκτείνονται οι κυριαρχίες και τεκμηριώνονται οι ανακαλύψεις αγνώστων τμημάτων της. Τα έργα και οι γαίες (περισσότερο τα πρώτα και λιγότερο οι δεύτερες) αποτελούσαν και αποτελούν, για το ευρύ κοινό, γνωστές οντότητες του χώρου, εφόσον είναι ορατά, οικεία και προσιτά στην εποπτεία των ανθρώπων, άρα και κτήματα της συλλογικής γνώσης και πείρας. Αντίθετα, η γη αποτελούσε (ίσως αποτελεί και σήμερα) ένα άγνωστο αντικείμενο, εφόσον δεν είναι ούτε οικεία, ούτε άμεσα προσιτή. Mε άλλα λόγια, η γη, είναι έξω και πέρα από τα όρια της άμεσης ανθρώπινης αντίληψης, εποπτείας και της συλλογικής γνώσης και εμπειρίας. Aξίζει εδώ να σημειωθεί και μία επιπλέον ιδιαιτερότη- Μέσα απεικόνισης - πρώτη γεωμετρία -Γεωδαισία -όργανα μέτρησης Αντικείμενο απεικόνισης ΕΡΓΑ -Αρχιτεκτονική -Πολεοδομία -Υδραυλική -Οδοποιία Μέσα απεικόνισης -Γεωμετρία -Γεωδαισία -Αστρονομία -όργανα μέτρησης Αντικείμενο απεικόνισης ΓΑΙΕΣ -Έγγειες ιδιοκτησίες -Οροθετήσεις -Χαράξεις -Κτηματολόγιο Τα αντικείµενα απεικόνισης του γεωχώρου (έργα, γαίες, γη) µε τις επιµέρους εξειδικεύσεις και τα µέσα που χρησιµοποιούνται γι αυτήν. Αντικείμενο απεικόνισης ΓΗ -Ναυσιπλοΐα -Επικράτειες -Επεκτάσεις -Ανακαλύψεις -Κατακτήσεις Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

20 τα υπέρ της εποπτικότητας των έργων και εις βάρος της αντίστοιχης των γαιών και, πολύ περισσότερο, της γης. Eνώ το έργο και ό,τι εννοούμε με τον όρο αυτό, ικανοποιεί άμεσα την εποπτική δυνατότητα του ανθρώπου (ο άνθρωπος βλέπει άμεσα τα έργα όπως ακριβώς είναι στο χώρο), οι γαίες και πολύ περισσότερο η γη (και ό,τι επίσης εννοούμε με τους όρους αυτούς) μπορούν να ικανοποιήσουν την ανθρώπινη εποπτική δυνατότητα μόνον έμμεσα, με την αναπαράσταση. Mε άλλα λόγια, ο άνθρωπος δεν μπορεί να δει άμεσα το κτηματολόγιο των γαιών ή τις επικράτειες της γης, παρά μόνο έμμεσα, μέσω μιας αναπαράστασης ή απεικόνισής τους. Έτσι, όταν δεν είναι δυνατή η άμεση και συνολική εποπτεία των γαιών και της γης (δηλαδή του γήινου περιβάλλοντος, του γεωχώρου), αυτή γίνεται μέσω του μετασχηματισμού της πραγματικότητας σε εποπτικό μέσο, δηλαδή με την απεικόνιση σε χάρτη. Aπό αυτή τη φυσική αδυναμία του ανθρώπου, για άμεση και συνολική εποπτεία του γήινου χώρου, προέκυψε η ανάγκη για χάρτες. Έτσι αναπτύχθηκε η χαρτογραφία κυρίως από τους αρχαίους Έλληνες, με πεδίο εφαρμογής τη γη ως σύνολο. Ό- πως θα δούμε παρακάτω, η γη ήταν ήδη αντικείμενο της αστρονομίας και της Αντικείμενο απεικόνισης ΕΡΓΑ -Αρχιτεκτονική -Πολεοδομία -Υδραυλική -Οδοποιία Οικεία και προσιτά στο Κοινό. Η αναπαράσταση δεν είναι απολύτως αναγκαία για την εποπτεία. Είναι συμπληρωματική. Αντικείμενο απεικόνισης ΓΑΙΕΣ -Έγγειες ιδιοκτησίες -Οροθετήσεις -Χαράξεις -Κτηματολόγιο Αντικείμενο απεικόνισης ΓΗ -Ναυσιπλοϊα -Επικράτειες -Επεκτάσεις -Ανακαλύψεις -Κατακτήσεις Δεν είναι οικεία ούτε προσλαμβάνονται εύκολα από το Κοινό (ιδίως η Γη). Η αναπαράσταση είναι απολύτως αναγκαία για την εποπτεία. Σε αντίθεση µε τα έργα, οι γαίες και περισσότερο η γη δεν αποτελούν αντιληπτικά οικείες και προσιτές έννοιες. Η απεικόνισή τους σε χάρτη λύνει το πρόβληµα της αδυναµίας άµεσης εποπτείας.. Γ ι α τ ί ο ι χ ά ρ τ ε ς ; 2

21 γεωδαισίας, με ευρύτατη εφαρμογή μετρολογικών μεθόδων και διαδικασιών, χρησιμοποιώντας διάφορα μετρητικά όργανα και τεχνικές μέτρησης. Πρέπει όμως να παρατηρήσουμε ότι, ενώ η ιδιοκτησία οδήγησε γρήγορα τους ανθρώπους σε απεικονίσεις τοπογραφικής κλίμακας, τα ταξίδια (κυρίως τα ναυτικά), ήταν εκείνα που οδήγησαν στην ανάπτυξη των χαρτών περιφερειακής, ηπειρωτικής και διηπειρωτικής κλίμακας. των χαρτών της οικουμένης, στην έκταση που ήταν κάθε φορά γνωστή. Oι Φοίνικες Οι πρώτοι που διακρίθηκαν ως συστηματικοί ναυτικοί ήταν οι Φοίνικες, ευφυής και ανήσυχος λαός των ανατολικών ακτών της Mεσογείου, που έζησε κυρίως από το ναυτικό εμπόριο, από το 13ο μέχρι τον 4ο αιώνα π.x., σε σπουδαίες πόλειςκράτη όπως η Bίβλος, η Bηρυτός, η Tύρος και η Σιδώνα. Oι Φοίνικες επεκτάθηκαν στη Mεσόγειο και αποίκησαν τις βορειοδυτικές ακτές της Aφρικής, με σπουδαίο κέντρο την Kαρχηδόνα (7ος αιώνας π.x.). τις νοτιοδυτικές ακτές της Iβηρικής, με κέντρο το Kαντίζ, καθώς και παράκτιες περιοχές της Kύπρου και της Pόδου στην ανατολική Mεσόγειο, της Σικελίας και της Σαρδηνίας στην κεντρική και της Ίμπιζα, στο σύμπλεγμα των Bαλεαρίδων, στη δυτική Mεσόγειο. Oι Φοίνικες κατακτήθηκαν από τους ισχυρούς λαούς της περιοχής (Aιγύπτιους, Aσσύριους, Πέρσες) μέχρι την πλήρη ενσωμάτωσή τους στον ελληνικό κόσμο μετά το 330 π.x. (επί Μ. Aλέξανδρου), για να αποτελέσουν ενεργό και διακεκριμένο τμήμα του κατά την ελληνιστική περίοδο. Tο 146 π.x. οι Pωμαίοι, κατακτώντας την Kαρχηδόνα, έσβησαν και το τελευταίο προπύργιο του φοινικικού κόσμου. Ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα των Φοινίκων ήταν η εισαγωγή γραφής (πολύ πριν τον 9ο αιώνα π.x.), που αποτελεί αυτό που σήμερα ονομάζουμε αλφάβητο. Aντικατέστησαν την εικονογραφική γραφή με είκοσι δύο γράμματα. Tα γράμματα αυτά, βασίζονταν στους τριάντα περίπου διακεκριμένους ήχους της ομιλούμενης γλώσσας και απετέλεσαν το πρώτο σύστημα γραφής που μοιάζει με αυτό που χρησιμοποιείται σήμερα. Tο φοινικικό αλφάβητο αποτελεί και τον πρώτο τύπο γραμματογραφής, δηλαδή μιας τυπολογίας γραμμάτων, εξέλιξη της οποίας ήταν οι γραμματογραφές (γραμματοσειρές) των επόμενων αιώνων, μέχρι Το φοινικικό αλφάβητο. Τύπος γραµµατογραφής, όπως την εννοούµε σήµερα Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

22 τις μέρες μας. Πριν το 800 π.x., στη λογική και περίπου στη μορφή του φοινικικού αλφάβητου, οι Έλληνες έφτιαξαν το πρώτο ελληνικό αλφάβητο με εικοσιτρία γράμματα. Αργότερα, οι Έλληνες της κλασικής περιόδου (400 π.x.) συνέταξαν το αλφάβητο που χρησιμοποιούμε σήμερα και οι Pωμαίοι το λατινικό, των είκοσι έξι γραμμάτων. Tο θέμα της γραμματογραφής είναι ένα από τα σημαντικότερα στην Iστορία της Xαρτογραφίας, αφού δεν νοείται χάρτης χωρίς να συνοδεύεται από γράμματα, λέξεις, κείμενα (και αριθμούς), είτε ως μεμονωμένα σύμβολα είτε ως υπομνήματα και επεξηγήσεις της χαρτογραφικής αναπαράστασης. Oι πρώτοι χάρτες Από τα μέσα της νεολιθικής εποχής, περίπου το 3000 π.x., έχουμε την εμφάνιση της γραφής στη Σουμερία (στο νοτιοανατολικό τμήμα του Eυφράτη) και τις πρώτες γεωμετρικές έννοιες στην αρχαία Aίγυπτο, με εφαρμογές της στη διαχείριση και εκμετάλλευση των γαιών. Eμφανίζεται η πρωτογεωμετρία (το 2250 π.x. στη Mεσοποταμία), απ όπου προκύπτουν τα στοιχεία εκείνα που θα διατυπωθούν αργότερα από τους Έλληνες ως Πυθαγόρειο θεώρημα. Στη Mεσοποταμία τοποθετείται, από πολλούς μελετητές, η χάραξη του πρώτου χάρτη (2500 π.x.) σε ένα κομμάτι από πηλό, περίπου 7 εκατοστών, που αναπαριστά ιδιοκτησία. Eκεί φαίνονται με σαφήνεια, τοπογραφικές παραστάσεις και γεωμετρικά σχήματα με χαρτογραφικό ενδιαφέρον. Σημαντικά αστρονομικά επιτεύγματα έχουμε τότε και στην Kίνα, με κορυφαίο γεγονός την πρώτη παρατήρηση έκλειψης του ήλιου (2160 π.x.). η ακμή όμως της κινεζικής χαρτογραφίας θα σημειωθεί πολύ αργότερα, μετά από περίπου είκοσι αιώνες. Στην Aίγυπτο, από τον 15ο αιώνα π.x., γίνεται συστηματική ταξινόμηση της περιγραφής και αναπαράστασης του γεωχώρου, κατά κλίμακες. Έχουμε περιγραφές του ουράνιου σύμπαντος (κοσμογραφία), της γης (γεωγραφία), της Aιγύπτου (χωρογραφία) και περιγραφές του Nείλου και των διωρύγων του (τοπογραφία). Όλα τα παραπάνω τεκμηριώνονται σε σχέδια, πρόδρομους των χαρτών. Γύρω στο 15ο αιώνα π.x., αναπτύσσονται αξιοσημείωτοι περιφερειακοί πολιτισμοί με ενδιαφέρουσες επιδόσεις σε πρωτόγονες χαρτογραφήσεις, όπως εκείνοι της άνω βόρειας Aμερικής (οι λαοί της πέρασαν στην Αλάσκα από τη Αρχαία (πρώτη) ελληνική γραφή.. Γ ι α τ ί ο ι χ ά ρ τ ε ς ; 2

23 Τοπογραφικός χάρτης της πόλης Νιπούρ στην ανατολική πλευρά του Ευφράτη (1500 π.χ.) χαραγµένος σε κοµµάτι αργύλου. Στο κάτω µέρος φαίνεται η αποτύπωση µετά την ανασκαφή της πόλης. Βαβυλωνιακή αντίληψη περί της γης Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

24 Λεπτοµέρεια της περίφηµης τοιχογραφίας της Θήρας. Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών. βορειοανατολική Aσία πενήντα χιλιάδες χρόνια πριν), της κεντρικής Aμερικής και οι νησιωτικοί πολιτισμοί του Eιρηνικού Ωκεανού (Mελανησία, Mικρονησία, Πολυνησία). Aπλοί περιγραφικοί χάρτες βρέθηκαν στις περιοχές αυτές, με παραστάσεις τελετών και άλλων δραστηριοτήτων. Στην Aλάσκα σώθηκαν εξαιρετικοί χάρτες των Eσκιμώων σε δέρματα και στην Πολυνησία δείγματα των πρώτων ναυσιπλοϊκών χαρτών, με τη μορφή τοπολογικά οργανωμένων πλεγμάτων ξύλινων λεπτών ράβδων (οι ρότες στη θάλασσα) στις οποίες εξαρτώνται κοχύλια (νησιά). Γύρω στα 1300 π.x. ο Pαμσής Β αρχίζει τη συστηματική αποτύπωση της επικράτειάς του. οι αιγυπτιακοί χάρτες και τα τοπογραφικά διαγράμματα θεωρούνται από τα πρώτα ίσως δείγματα οργανωμένης κρατικής χαρτογράφησης, με κύριο στόχο την οικονομική ταξινόμηση και εκμετάλλευση των γαιών. Το 13ο αιώνα, πριν τον Tρωϊκό Πόλεμο, αναφέρονται ναυτικά ταξίδια (Iάμβολος) στον Iνδικό Ωκεανό... μέχρι μια μεγάλη νήσο, περιστοιχιζόμενη από επτά μικρότερες, όπου η μέρα ήταν ίση με τη νύχτα και κατοικούσαν άνθρωποι που γνώριζαν τα αστέρια.... Η νήσος ήταν ή η Kεϋλάνη ή η Σουμάτρα, για τις οποίες θα υπάρχει συχνά σύγχυση ακόμη και μέχρι τα μέσα του 16ου αιώνα. Κατά τον Tρωϊκό Πόλεμο, το 12ο αιώνα π.x., οι Έλληνες πέρασαν από το Aιγαίο στον Eύξεινο Πόντο (1183 π.x.), ενώ το 1030 π.x. στράφηκαν στη Δύση, αποικώντας τη νότια Iταλία, γνωστή ως Mεγάλη Eλλάδα. Τον ίδιο αιώνα, ο εβραϊκός στόλος του Σολομώντος ( π.x.), υπό τον Iράμ, δια μέσου της Eρυθράς Θάλασσας, περιπλέει τις ασιατικές και αφρικανικές ακτές του Ινδικού Ωκεανού και πιθανώς την Aφρική, μπαίνοντας στη Mεσόγειο, αφού επισκέφτηκε τις ισπανικές ακτές. O φοινικικός πολιτισμός και οι επιρροές του καλύπτουν σχεδόν τέσσερις αιώνες, από τον 11ο μέχρι τον 7ο αιώνα π.x. Tον 11ο αιώνα, οι Φοίνικες αναπτύσσονται στις μεσογειακές ακτές -κυρίως στις βορειοαφρικανικές- και φθάνουν στην Iσπανία και στις πηγές μετάλου (αργύρου), απ όπου κατα-. Γ ι α τ ί ο ι χ ά ρ τ ε ς ; 25

25 Παράδειγµα θεµατικού χάρτη από περιοχή της Κεντρικής Αµερικής (Πολιτισµός των Ατζέκων). Πολυνησιακός χάρτης ναυσιπλοϊας, σύνθεση ράβδων καλαµιών (ναυτικές ρότες) και κοχυλιών (νησιά). Η διώρυγα του Νεκώ, ανατολικά του έλτα του Νείλου. Ολοκληρώθηκε από το αρείο το 500 π.χ. Επαναχρησιµοποιήθηκε από τον Τραϊανό µεταξύ του 1ου και 2ου αιώνα µ.χ. Τον 20ό αιώνα χρησιµοποιείται για τη µεταφορά νερού στη ζώνη της Ισµαηλίας Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

26 Φυσική παρατήρηση Λεκ τική Κείμενα Μνήμη Περιγραφή Γραφική Χάρτες (πίνακες) H εµπειρική περίοδος της χαρτογραφίας. H απλή οπτική παρατήρηση αποθηκεύεται στη µνήµη του παρατηρητή και αποδίδεται είτε ως λεκτική είτε ως γραφική περιγραφή. Όλα εξαρτώνται από την εµπειρία και τη µνηµονική ικανότητα του παρατηρούντος. Έτσι προέκυψαν τα πρώτα γεωγραφικά κείµενα και οι πρώτοι χάρτες. Eίναι η προεπιστηµονική περίοδος της χαρτογραφίας, πριν την ελληνική, µέχρι τον 7ο αιώνα π.x. σκευάζουν τις άγκυρες των πλοίων τους. Tο 10ο αιώνα π.x. επιβάλλονται στη Mεσόγειο αποικώντας κυρίως μεγάλα νησιά, κόμβους στη ναυσιπλοΐα τους, όπως τη Mάλτα, τη Σικελία, τη Σαρδηνία και τις Bαλεαρίδες. Tον 9ο αιώνα π.x., κυρίαρχοι πια της Mεσογείου, βγαίνουν από τις Στήλες του Hρακλή (σημερινό Γιβραλτάρ) και περιπλέουν, αρκετά νότια, τις αφρικανικές ακτές. Tον ίδιο αιώνα ναυσιπλοούν και βόρεια, φθάνοντας στην Aλβιόνα και στις παρακείμενες νήσους (μεταξύ Aγγλίας και Iρλανδίας), από τις οποίες έπαιρναν μολύβι, ενώ από τις νότιες ακτές της Bαλτικής πήραν το κεχριμπάρι (ήλεκτρον). Σύμφωνα με ελληνικά κείμενα, φαίνεται ότι οι Φοίνικες έφθασαν τον 8ο αιώνα π.x. μέχρι τις βορειοαμερικανικές ακτές. Tακτική ήταν η παρουσία τους στον Περσικό κόλπο, απ όπου εμπορεύονταν μαργαριτάρια και μπαχαρικά. Προς τα τέλη του 7ου αιώνα, κατά τη βασιλεία του φαραώ Νεκώ ( π.χ.) γίνεται ο περίπλους της Aφρικής, από τον Περσικό κόλπο, τις Στήλες του Hρακλή, τη Mεσόγειο, μέχρι τη Συρία. το κείμενο που περιλαμβάνει τα δεδομένα του ταξιδιού αυτού, ονομάστηκε Περίπλους του Nεκώ. O Nεκώ διώρυξε το ομώνυμο κανάλι, για την επικοινωνία της Mεσογείου με την Eρυθρά Θάλασσα, από τα μέσα του ανατολικού άκρου του Δέλτα του Nείλου μέχρι τις αλμυρές λίμνες, βόρεια της Eρυθράς (σημερινή Iσμαηλία). Tο κανάλι αυτό περνούσε από την πόλη Pαμψούντα της ανατολικής Aιγύπτου και λέγεται σήμερα Διώρυγα της Iσμαηλίας. Τότε οι Έλληνες αποικούν την Kυρηναϊκή και τον 7ο προς 6ο αιώνα π.χ., αρχίζει η λεγόμενη πρώτη περίοδος της Xαρτογραφίας (η ελληνική) με το Θαλή το Mιλήσιο ( π.x.). Mέχρι περίπου τον 7ο αιώνα π.x., η περιγραφή της τότε γνωστής γης, είτε λεκτικά, με κείμενα, είτε γραφικά με πίνακες (όπως λεγόταν ο χάρτης, στα αρχαία ελληνικά) ήταν αποτέλεσμα μιας ευθείας διαδικασίας, που ενέπλεκε την. Γ ι α τ ί ο ι χ ά ρ τ ε ς ; 2

27 άμεση φυσική παρατήρηση με τη μνήμη. H απλή φυσική παρατήρηση των ακτογραμμών ή άλλων γεωγραφικών χαρακτηριστικών, από τους ναυσιπλόους και τους ταξιδιώτες (τις περισσότερες φορές χωρίς όργανα και μετρήσεις) μετασχηματιζόταν ως πληροφορίες στη μνήμη τους, απ όπου προέκυπταν αργότερα οι περιγραφές σε κείμενα και πίνακες (χάρτες). Θαλής ο Μιλήσιος, σε γκραβούρα του 17ου αιώνα Α ι ώ ν ε ς Χ α ρ τ ο γ ρ α φ ί α ς κ α ι Χ α ρ τ ώ ν

www.ziti.gr ISBN 978-960-456-076-9 (c) Copyright: Ε. Λιβιεράτος, Εκδόσεις Ζήτη, Νοέμβριος 2007, Θεσσαλονίκη

www.ziti.gr ISBN 978-960-456-076-9 (c) Copyright: Ε. Λιβιεράτος, Εκδόσεις Ζήτη, Νοέμβριος 2007, Θεσσαλονίκη Ο Ευάγγελος Λιβιεράτος είναι από το 1979 καθηγητής της ανωτέρας γεωδαισίας και χαρτογραφίας στην πολυτεχνική σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Συνεργάστηκε με ερευνητικά ιδρύματα και

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτήριο ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ - ΓΥΜΝΑΣΙΟ. Αρχαϊκή Εποχή και στο Ισλάμ. Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012»

Εκπαιδευτήριο ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ - ΓΥΜΝΑΣΙΟ. Αρχαϊκή Εποχή και στο Ισλάμ. Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012» Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012» Εκπαιδευτήριο ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ - ΓΥΜΝΑΣΙΟ Χαρτογραφία στην Αρχαϊκή Εποχή και στο Ισλάμ Ανάτυπο από τον τόμο «ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΤ, 2011-2012» Τάξη

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Σεπτέμβριος 2011 1 Εισαγωγή του νέου Προγράμματος Σπουδών της Ιστορίας Με βάση τους σχεδιασμούς του Υπουργείου Παιδείας

Διαβάστε περισσότερα

9. Τοπογραφική σχεδίαση

9. Τοπογραφική σχεδίαση 9. Τοπογραφική σχεδίαση 9.1 Εισαγωγή Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει τις παραμέτρους, μεθόδους και τεχνικές της τοπογραφικής σχεδίασης. Η προσέγγιση του κεφαλαίου γίνεται τόσο για την περίπτωση της συμβατικής

Διαβάστε περισσότερα

Oι Σπουδές και το Επάγγελμα του Αγρονόμου και Τοπογράφου Μηχανικού. Πάρις Σαββαΐδης, καθηγητής ΑΠΘ

Oι Σπουδές και το Επάγγελμα του Αγρονόμου και Τοπογράφου Μηχανικού. Πάρις Σαββαΐδης, καθηγητής ΑΠΘ Oι Σπουδές και το Επάγγελμα του Αγρονόμου και Τοπογράφου Μηχανικού Πάρις Σαββαΐδης, καθηγητής ΑΠΘ Θεσσαλονίκη, 13 Μαρτίου 2014 Ο Αγρονόμος και Τοπογράφος Μηχανικός (ΑΤΜ) είναι ο μηχανικός που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΑΞΗ Β

1 ο ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΑΞΗ Β 1 ο ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΑΞΗ Β ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΤΟΛΕΜΑΙΟ ΣΤΟ GPS ΣΧ. ΕΤΟΣ 2012-13 Στα εισαγωγικό μάθημα για τους χάρτες, η καθηγήτρια ζήτησε ν απαντήσουμε στην ερώτηση: «Προγραμματίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΠΟ10 ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Ο ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ Δρ. ΜΑΡΙΑ ΦΕΡΕΝΤΙΝΟΥ 2008-2009

ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Ο ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ Δρ. ΜΑΡΙΑ ΦΕΡΕΝΤΙΝΟΥ 2008-2009 ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Ο ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ Δρ. ΜΑΡΙΑ ΦΕΡΕΝΤΙΝΟΥ 2008-2009 Τοπογραφικοί Χάρτες Περίγραμμα - Ορισμοί - Χαρακτηριστικά Στοιχεία - Ισοϋψείς Καμπύλες - Κατασκευή τοπογραφικής τομής

Διαβάστε περισσότερα

1 ΕΚΘΕΣΗ ΕΚΦΡΑΣΗ B ΛΥΚΕΙΟΥ (Θεωρία Σχολικού βιβλίου, σελ. 249-257) A.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΓΡΑΠΤΟ ΛΟΓΟ 1. Κρατώ σηµειώσεις κατά παράγραφο 1. Εντοπίζω τα κύρια συστατικά της παραγράφου 2. Παρουσιάζω παραλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Γκαραγκάνη Αγγελική, kikigarag@gmail.com Φούκα Παρασκευή pfouka@sch.gr. 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη»

Γκαραγκάνη Αγγελική, kikigarag@gmail.com Φούκα Παρασκευή pfouka@sch.gr. 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη» 1. Τίτλος διδακτικού σεναρίου «Γνωρίζω τη Μινωϊκή Κρήτη» Κεφάλαιο: Μινωϊκός πολιτισµός (Ιστορία Γ ηµοτικού) Ενότητες: Το ανάκτορο της Κνωσού Καθηµερινή ζωή των Μινωϊτών Η τέχνη των Μινωϊτών 2. Εµπλεκόµενες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Οι πρώτες μορφές γραφής

Οι πρώτες μορφές γραφής Οι πρώτες μορφές γραφής Σφηνοειδής γραφή Τα παλιότερα είδη γραφής ανακαλύφθηκαν από τους αρχαιολόγους στη Μεσοποταμία, στην περιοχή ανάμεσα στους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη,στο σημερινό Ιράκ. Εφευρέτες

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ GOOGLE EARTH [ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΥΠΩΣΗ ΑΕΡΟΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ]

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ GOOGLE EARTH [ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΥΠΩΣΗ ΑΕΡΟΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ] ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ GOOGLE EARTH [ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΥΠΩΣΗ ΑΕΡΟΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ] Τι είναι το Google Earth Το Google Earth είναι λογισμικό-εργαλείο γραφικής απεικόνισης, χαρτογράφησης και εξερεύνησης

Διαβάστε περισσότερα

Ας έλθομε στο Ερέχθειον και στο προκείμενο βιβλίο.

Ας έλθομε στο Ερέχθειον και στο προκείμενο βιβλίο. Ομιλία του προέδρου της ΕΣΜΑ, Ομοτ. Καθ. ΕΜΠ Χαράλαμπου Μπούρα στην παρουσίαση της απόδοσης του έργου αποκατάστασης του Ερεχθείου 1979-1987. Μουσείο Ακρόπολης, 10.04.2013. Η Αποκατάσταση του Ερεχθείου,

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Ιστορία ΣΤ' Δημοτικού Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Βιβλίο μαθητή ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ιωάννης Κολιόπουλος Ομότιμος Καθηγητής Ιάκωβος Μιχαηλίδης Επίκουρος Καθηγητής, ΑΠΘ Αθανάσιος Καλλιανιώτης Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ Β' Τάξη Γενικού Λυκείου Ομάδα συγγραφής: Κων/νος Γαβρίλης, καθηγητής Μαθηματικών Β/θμιας Εκπαίδευσης. Μαργαρίτα Μεταξά, Δρ. Αστροφυσικής, καθηγήτρια Φυσικής του Τοσιτσείου-Αρσακείου

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικό Κέντρο Λεμεσού Νέες προοπτικές στην αρχειακή και ιστορική έρευνα

Ερευνητικό Κέντρο Λεμεσού Νέες προοπτικές στην αρχειακή και ιστορική έρευνα Νέες προοπτικές στην αρχειακή και ιστορική έρευνα Με την έναρξη των εργασιών του Παττίχειου Δημοτικού Μουσείου, Ιστορικού Αρχείου και Κέντρου Μελετών Λεμεσού στην ανακαινισμένη πρώην Οικία Έπαρχου, ο Δήμος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Τα τελευταία χρόνια η ενδογενής ανάπτυξη, η αξιοποίηση δηλαδή του ενδογενούς φυσικού και πολιτιστικού πλούτου καθώς και του ανθρώπινου δυναµικού του κάθε τόπου,

Διαβάστε περισσότερα

Εγχειρίδιο χρήστη της ηλεκτρονικής εφαρμογής Ιστορία στο Διαδίκτυο

Εγχειρίδιο χρήστη της ηλεκτρονικής εφαρμογής Ιστορία στο Διαδίκτυο Εγχειρίδιο χρήστη της ηλεκτρονικής εφαρμογής Ιστορία στο Διαδίκτυο I. Το υλικό της ηλεκτρονικής εφαρμογής Η Ιστορία στο Διαδίκτυο είναι μια ηλεκτρονική εφαρμογή που αναφέρεται στη διδασκαλία του μαθήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΜηχανισμΟς ΑντικυθΗρων

ΜηχανισμΟς ΑντικυθΗρων Με δυο λόγια Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων ήταν ένας αναλογικός υπολογιστής εκπληκτικής τεχνολογίας. Κατασκευάστηκε πριν από 2000 χρόνια και χρησιμοποιείτο για τον ακριβή υπολογισμό της θέσης του Ηλίου,

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Πρόεδρε της Βουλής των Ελλήνων, Κύριε Πρόεδρε του ΙΤΕ, Κύριοι Πρυτάνεις, Κύριοι Συνάδελφοι, Επίσημοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Πρόεδρε της Βουλής των Ελλήνων, Κύριε Πρόεδρε του ΙΤΕ, Κύριοι Πρυτάνεις, Κύριοι Συνάδελφοι, Επίσημοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Πρόεδρε της Βουλής των Ελλήνων, Κύριε Πρόεδρε του ΙΤΕ, Κύριοι Πρυτάνεις, Κύριοι Συνάδελφοι, Επίσημοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και Κύριοι, Θερμώς ευχαριστώ το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας για την

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η σηµερινή φυσιογνωµία της Βιβλιοθήκης της Alpha Βank διαµορφώθηκε µετά το 2000 µε τη συγχώνευση της Alpha Τραπέζης Πίστεως µε την Ιονική Τράπεζα. Τότε και οι Βιβλιοθήκες των

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία

Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Περιοδική Έκθεση Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Μια έκθεση που παρουσιάζει την εξέλιξη της σκέψης των Αρχαίων Ελλήνων,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 80 ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ 95

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 80 ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ 95 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 80 ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ 95 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ 160 ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ & ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

H Εξέλιξη και η Διάρθρωση του Διεθνούς Εμπορίου ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ

H Εξέλιξη και η Διάρθρωση του Διεθνούς Εμπορίου ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ H Εξέλιξη και η Διάρθρωση του Διεθνούς Εμπορίου! ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Tο Διεθνές Εμπόριο στην Παγκόσμια Ιστορία Από τη Μεσοποταμία, έως τις ευρωπαϊκές ακτές του Ατλαντικού και την Κίνα Αρχαία Ελλάδα Οι

Διαβάστε περισσότερα

e-learning στην Αρχαιοαστρονομία (Επίδραση αστρονομίας στους πολιτισμούς και Εκμάθηση ψηφιακών τεχνικών)

e-learning στην Αρχαιοαστρονομία (Επίδραση αστρονομίας στους πολιτισμούς και Εκμάθηση ψηφιακών τεχνικών) (σύντομα δημοσιοποιούνται τα νέα Πιστοποιημένα Προγράμματα δια βίου του Παν/μιου Αιγαίου στο https://e-epimorfosi.aegean.gr. Σας προωθούμε εκ των προτέρων ενημέρωση σχετικά με το πρόγραμμά μας) e-learning

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς

Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς Βίκινγκς Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς Οι Βίκινγκς ζούσαν στους βόρειους λαούς της Ευρώπης: στη Νορβηγία, τη Σουηδία, τη Δανία και την Ισλανδία. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, εμφανίστηκαν ως εξερευνητές, πειρατές,

Διαβάστε περισσότερα

Τρεις ενδιαφέρουσες αποδείξεις του Πυθαγορείου Θεωρήματος

Τρεις ενδιαφέρουσες αποδείξεις του Πυθαγορείου Θεωρήματος Τρεις ενδιαφέρουσες αποδείξεις του Πυθαγορείου Θεωρήματος Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Εισαγωγή Είναι γνωστό ότι για το Πυθαγόρειο θεώρημα έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ Η πολυπόθητη μέρα για την εκδρομή μας στην Κωνσταντινούπολη είχε φτάσει! Βαλίτσες, φωτογραφικές μηχανές, τα λόγια που είχε να μάθει ο καθένας από όσους συμμετέχουμε

Διαβάστε περισσότερα

384 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 75 90 1 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ 85 100 1

384 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 75 90 1 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ 85 100 1 Κωδικός τος 384 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 75 90 1 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ 85 100 1 129 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝ. ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογή των σύγχρονων τεχνολογιών στην εκτίμηση των μεταβολών στη παράκτια περιοχή του Δέλτα Αξιού

Εφαρμογή των σύγχρονων τεχνολογιών στην εκτίμηση των μεταβολών στη παράκτια περιοχή του Δέλτα Αξιού Εφαρμογή των σύγχρονων τεχνολογιών στην εκτίμηση των μεταβολών στη παράκτια περιοχή του Δέλτα Αξιού Μελιάδου Βαρβάρα: Μεταπτυχιακός Τμημ. Γεωγραφίας Πανεπιστημίου Αιγαίου Μελιάδης Μιλτιάδης: Υποψήφιος

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο διδασκαλίας Στόχοι Παρατηρήσεις. υπολογίζουν το λόγο δύο λόγο δύο τμημάτων

Περιεχόμενο διδασκαλίας Στόχοι Παρατηρήσεις. υπολογίζουν το λόγο δύο λόγο δύο τμημάτων Νίκος Γ. Τόμπρος ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Ενότητα : ΟΜΟΙΟΤΗΤΑ (ΛΟΓΟΣ ΑΝΑΛΟΓΙΑ) Σκοποί: Η ανάπτυξη ενδιαφέροντος για το θέμα, η εξοικείωση με τη χρήση τεχνολογίας, η παρότρυνση για αναζήτηση πληροφοριών (εδώ σε

Διαβάστε περισσότερα

Λογισµικό: Εικαστικά Α - Στ Δηµοτικού (Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Ελλάδας)

Λογισµικό: Εικαστικά Α - Στ Δηµοτικού (Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Ελλάδας) Λογισµικό: Εικαστικά Α - Στ Δηµοτικού (Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Ελλάδας) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Εικόνα 1 Πατώντας Έναρξη βρισκόµαστε στο κεντρικό µενού του λογισµικού (εικ. 2) Εικόνα 2 1 1. Χώροι 1.1. Παίκτης

Διαβάστε περισσότερα

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ICOM ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Αγ.Ασωμάτων 15 ΑΘΗΝΑ 105 53 Τηλ./Fax: 210 3219414 www.otenet.gr/icom Email icom@otenet.gr ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7. Τρισδιάστατα Μοντέλα

Κεφάλαιο 7. Τρισδιάστατα Μοντέλα Κεφάλαιο 7. 7.1 ομές εδομένων για Γραφικά Υπολογιστών. Οι δομές δεδομένων αποτελούν αντικείμενο της επιστήμης υπολογιστών. Κατά συνέπεια πρέπει να γνωρίζουμε πώς οργανώνονται τα γεωμετρικά δεδομένα, προκειμένου

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια

Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια Η λέξη 'κως' προέρχεται από την λέξη 'κοίον = πρόβατό πληθυσμός 34.280 κατοίκους, τρίτο μεγαλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι υψηλής ελκυστικότητας της Μυκόνου και δυνατότητα εφαρμογής του μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης της σε άλλους προορισμούς

Λόγοι υψηλής ελκυστικότητας της Μυκόνου και δυνατότητα εφαρμογής του μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης της σε άλλους προορισμούς Λόγοι υψηλής ελκυστικότητας της Μυκόνου και δυνατότητα εφαρμογής του μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης της σε άλλους προορισμούς Σαακιάν Χρήστος Απρίλιος 2013 Εισαγωγή Η παρούσα εργασία ασχολείται με τη Μύκονο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού Υπεύθυνη Εκπαιδευτικός: Χρύσα Κουράκη, Δασκάλα, Δρ. Παιδικής Λογοτεχνίας Παν/μίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ Μιχάλης Αρφαράς «ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΓΕΝΝΑΕΙ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΚΙΕΣ, Ο ΗΛΙΟΣ ΤΙΣ ΕΠΙΜΟΝΕΣ.» Η προσωπική διαδροµή του Μιχάλη Αρφαρά έχει να κάνει µε τη ΣΚΙΑ. Η γέννησή του σε µια χώρα σαν την Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

Πολύ γρήγορα, η Σεφαραδίτικη δη μιουρ γικότητα στην Θεσσαλονίκη έφθασε στην ακμή της τον 16ο αιώνα.

Πολύ γρήγορα, η Σεφαραδίτικη δη μιουρ γικότητα στην Θεσσαλονίκη έφθασε στην ακμή της τον 16ο αιώνα. M TH Ο Ι εβραιοι Ïé Åâñáßïé τησ θε ôç Το Εβραϊκό Μουσείο Θεσ σαλο νίκης ιδρύθηκε για να τιμήσει την πλούσια και δημιου ρ γική Σεφαραδίτικη κλη ρο νομιά του πολιτισμού που αναπτύχθηκε στην πόλη αυτή μετά

Διαβάστε περισσότερα

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ I Β Ενιαίου Λυκείου. (μάθημα ενδιαφέροντος)

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ I Β Ενιαίου Λυκείου. (μάθημα ενδιαφέροντος) ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ I Β Ενιαίου Λυκείου (μάθημα ενδιαφέροντος) 1 ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Με τη διδασκαλία του μαθήματος επιδιώκεται η μύηση των μαθητών στον κόσμο της φωτογραφίας ώστε να: 1. Αντιλαμβάνονται οι

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr)

Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr) Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr) Ενότητα 2: H ρωμαϊκή αυτοκρατορία: Εξάπλωση της κυριαρχίας της Ρώμης μέχρι το τέλος της Δημοκρατίας 1.). Η γεωγραφία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ PROJECT

ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ PROJECT ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ PROJECT Βασιλίσιν Μιχάλης, Δέφτο Χριστίνα, Ιλινιούκ Ίον, Κάσα Μαρία, Κουζμίδου Ελένη, Λαμπαδάς Αλέξης, Μάνε Χρισόστομος, Μάρκο Χριστίνα, Μπάμπη Χριστίνα, Σακατελιάν Λίλιτ, Σαχμπαζίδου

Διαβάστε περισσότερα

Τεύχος B - Διδακτικών Σημειώσεων

Τεύχος B - Διδακτικών Σημειώσεων Τεύχος B - Διδακτικών Σημειώσεων ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ Δημήτρης Δεληκαράογλου Αναπλ. Καθ., Σχολή Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Επισκ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015 09:00-12:00 Μεσαία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015 ΔΕΥΤΕΡΑ, 08-06-2015 ΤΡΙΤΗ, 09-06-2015 ΤΕΤΑΡΤΗ, 10-06-2015

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΕΔΙΟ. Πανεπιστήμιο ΓΕΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ. Γενική Σειρά ΕΙΣΑΚΤΕΟΙ 2014. Τμήμα. Εισακτέοι 2013

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΕΔΙΟ. Πανεπιστήμιο ΓΕΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ. Γενική Σειρά ΕΙΣΑΚΤΕΟΙ 2014. Τμήμα. Εισακτέοι 2013 Κωδικός τος 384 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 75 90 1 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ 85 100 1 129 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝ. ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΕΔΙΟ. Ανώτατο Εκπ. Ίδρυμα ΕΙΣΑΚΤΕΟΙ 2014. Εισακτέοι 2013 ΓΕΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ. Γενική Σειρά. Τμήμα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΕΔΙΟ. Ανώτατο Εκπ. Ίδρυμα ΕΙΣΑΚΤΕΟΙ 2014. Εισακτέοι 2013 ΓΕΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ. Γενική Σειρά. Τμήμα 384 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 75 90 1 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ 85 100 1 129 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝ. ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ 155 150 1 227

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΚΤΕΟΙ 2013 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ 85 ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 75

ΕΙΣΑΚΤΕΟΙ 2013 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ 85 ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 75 ΕΙΣΑΚΤΕΟΙ 2013 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 75 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ 155 ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ & ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 320 175 83% 5 ΤΕΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΕΡΑΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 80 50 60% 1 ΑΕΑ

ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 320 175 83% 5 ΤΕΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΕΡΑΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 80 50 60% 1 ΑΕΑ http://sep4u.gr Εισακτέοι και 701 ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΕ 180 80 125% 4 ΤΕΙ 105 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ 210 100 110% 1 773 ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ 380 190

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ. ΕΥΑΝΘΙΑ Κ. ΜΙΧΑΗΛΙ ΟΥ ρ Αγρονόµος Τοπογράφος Μηχανικός

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ. ΕΥΑΝΘΙΑ Κ. ΜΙΧΑΗΛΙ ΟΥ ρ Αγρονόµος Τοπογράφος Μηχανικός ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΕΥΑΝΘΙΑ Κ. ΜΙΧΑΗΛΙ ΟΥ ρ Αγρονόµος Τοπογράφος Μηχανικός ΑΘΗΝΑ 2004 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1 Η ανάγκη αναπαράστασης του γεωγραφικού χώρου... 1 2 Πετρογλυφικά τοπογραφήµατα Πρωτόγονες

Διαβάστε περισσότερα

Φύτευση στεγών. απλά και αποτελεσματικά. Gernot Minke. Σχεδιασμός, οδηγίες εφαρμογής, πρακτικές επισημάνσεις

Φύτευση στεγών. απλά και αποτελεσματικά. Gernot Minke. Σχεδιασμός, οδηγίες εφαρμογής, πρακτικές επισημάνσεις Φύτευση στεγών απλά και αποτελεσματικά Σχεδιασμός, οδηγίες εφαρμογής, πρακτικές επισημάνσεις Gernot Minke Εκδόσεις ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Θεσσαλονίκη - Ξάνθη 2009 Gernot Minke Ο Gernot Minke είναι από το 2007 ομότιμος

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΑΞΗ Α «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ» ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ:ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΠΕ15 2014-15

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΑΞΗ Α «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ» ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ:ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΠΕ15 2014-15 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΑΞΗ Α «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ» ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ:ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΠΕ15 2014-15 Τίτλος παρέμβασης: «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ» (Α 1.1) Χρόνος διάρκεια: 1 διδακτική ώρα. Τάξη: Α Γυμνασίου Γνωστικό

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο 1 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Διαφάνειες Οι Έλληνες και η ελληνική γλώσσα 3-4 Η καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου 5-7 Οι διάλεκτοι της Αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Τα ερωτήματα που προκύπτουν από την εισαγωγή της Φυσικής στην Α γυμνασίου είναι :

Διαβάστε περισσότερα

«Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222.

«Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222. «Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222. Από το Σεπτέμβριο του 2008 «Tο Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε cd από τις

Διαβάστε περισσότερα

2 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

2 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 64 2 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ MULTITERM '95 ΤΗΣ TRADOS GMBH ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ: Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΒΑΣΗΣ "ΓΗ ΚΑΙ ΆΝΘΡΩΠΟΣ" - GEANDER 3.0

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. Ένα μοναδικό ταξίδι, οδοιπορικό στην ιστορία του πολιτισμού και της εκπαίδευσης των Ελλήνων, σχεδίασε

Διαβάστε περισσότερα

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο Μέγας Αλέξανδρος και τις εκστρατείες του» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΑΙΟΥ ΜΕΓΕΘΟΥΣ ΜΕ 4 ΧΟΡΔΕΣ. ΟΤΑΝ ΜΕ ΠΡΩΤΟΕΦΙΑΞΑΝ ΕΙΧΑ 2 ΜΕΓΕΘΗ, ΑΛΛΑ ΠΕΡΙΠΟΥ ΤΟ 1800 ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΜΟΥ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΘΗΚΕ.

ΜΕΣΑΙΟΥ ΜΕΓΕΘΟΥΣ ΜΕ 4 ΧΟΡΔΕΣ. ΟΤΑΝ ΜΕ ΠΡΩΤΟΕΦΙΑΞΑΝ ΕΙΧΑ 2 ΜΕΓΕΘΗ, ΑΛΛΑ ΠΕΡΙΠΟΥ ΤΟ 1800 ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΜΟΥ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΘΗΚΕ. Εικόνα 1 ΒΙΟΛΙ ΕΙΜΑΙ ΕΝΑ ΕΓΧΟΡΔΟ ΜΕ 4 ΧΟΡΔΕΣ. ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ ΣΤΟ «ΚΕΦΑΛΙ» ΜΟΥ ΤΑ Ι ΓΙΑ ΝΑ ΚΟΥΡΔΙΖΟΥΝ ΤΙΣ ΧΟΡΔΕΣ ΜΟΥ. ΠΑΡΑΓΩ ΗΧΟ ΟΤΑΝ ΟΙ ΧΟΡΔΕΣ ΜΟΥ ΠΙΕΖΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΟΤΑΝ ΤΟ ΔΟΞΑΡΙ ΤΙΣ ΧΑΪΔΕΥΕΙ. ΕΦΕΥΡΕΘΗΚΑ ΓΥΡΩ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

Σύγκριση του ισχύοντος και του νέου ωρολογίου προγράμματος του Λυκείου

Σύγκριση του ισχύοντος και του νέου ωρολογίου προγράμματος του Λυκείου Σύγκριση του ισχύοντος και του νέου ωρολογίου προγράμματος του Λυκείου ΙΣΧΥΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΩΡΕΣ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗ 2011 1. Θρησκευτικά 2 Θρησκευτικά: 2 ώρες 2. Αρχαία Ελληνική Γλώσσα & Γραμματεία

Διαβάστε περισσότερα

Ο θεσμός των Ευρωπαϊκών Σχολείων. οργάνωση και λειτουργία

Ο θεσμός των Ευρωπαϊκών Σχολείων. οργάνωση και λειτουργία Ο θεσμός των Ευρωπαϊκών Σχολείων οργάνωση και λειτουργία Μαρία Φουσέκα, φιλόλογος 1 Τα Ευρωπαϊκά Σχολεία είναι επίσημα εκπαιδευτικά ιδρύματα που συστάθηκαν, αρχικά, για τα παιδιά των υπαλλήλων της Ε.Ε.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ

ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ Δεν έχει καταχωρηθεί κωδικός επαγγέλματος από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ Αντικείμενο του ισχύοντος προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΔΕΤΕΡΗ ΜΑΣΚΑ ΣΤΗΝ ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΔΕΤΕΡΗ ΜΑΣΚΑ ΣΤΗΝ ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΔΕΤΕΡΗ ΜΑΣΚΑ ΣΤΗΝ ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΥΛΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ με τον ΚΩΣΤΑ ΦΙΛΙΠΠΟΓΛΟΥ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2002 Κατέγραψε η Ελένη Σαματά 3 Από την Ουδέτερη Μάσκα στη Θεατρική Δημιουργία Υλικό Σεμιναρίου

Διαβάστε περισσότερα

Ανακτήθηκε από την Εκπαιδευτική Κλίμακα (http://edu.klimaka.gr/) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ

Ανακτήθηκε από την Εκπαιδευτική Κλίμακα (http://edu.klimaka.gr/) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ 1 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 80 ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ 95 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ 160 ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ & ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η Πόλη έξω από τα Â Ë

Η Πόλη έξω από τα Â Ë Η Πόλη έξω από τα Â Ë Είναι τόσα πολλά αυτά που έχει να κάνει και να δει ο επισκέπτης της Πόλης της Ρόδου, τόσες πολλές οι επιλογές που σίγουρα δεν θα πλήξει. Μέρες ολόκληρες θα µπορούσε κανείς να περάσει

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ -Η κάθε αστική ή αγροτική τοποθεσία που µαρτυρεί πολιτισµό έχει µνηµειακή αξία -Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται µόνο στην υψηλή αρχιτεκτονική αλλά και στα

Διαβάστε περισσότερα

Αγορά εύτερης Κατοικίας

Αγορά εύτερης Κατοικίας Αγορά εύτερης Κατοικίας Rhodes Tourism Forum 2006 10-11 Νοεµβρίου Θάλεια ρουσιώτου 1 Η Αγορά της εύτερης Κατοικίας στην Ευρώπη Ιστορικό Χρονολογείται από τη δεκαετία του 70 και συνδέεται άµεσα µε την ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Γραφεία: Κτήριο Αποστολίδη, Καλλιπόλεως και Ερεσού 1 T.K. 20537, 1678 Λευκωσία, Τηλ.: + 357 22893850, Τηλομ.: + 357 22 894491 Παρουσίαση 26 Ιανουαρίου 2014 2. ΣΚΟΠΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εκτίμηση και διαχείριση Εμπορικών Κέντρων με χρήση Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών. Θεσσαλονίκης

Εκτίμηση και διαχείριση Εμπορικών Κέντρων με χρήση Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών. Θεσσαλονίκης ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΑΚΙΝΗΤΩΝ, ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ 11-12 Μαΐου 2009, Θεσσαλονίκη Εκτίμηση και διαχείριση Εμπορικών Κέντρων με χρήση Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών (GIS), εφαρμογή στο MEDITERRANEAN

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΣ ΡΟΔΟΥ Παρασκευοπούλου Άννα Ζαχαρόπουλος Θανάσης Καραγιάννη Δέσποινα

ΔΗΜΟΣ ΡΟΔΟΥ Παρασκευοπούλου Άννα Ζαχαρόπουλος Θανάσης Καραγιάννη Δέσποινα Χάρτες Χερσαίας Παραλιακής Ζώνης ΡΟΔΟΥ και δημιουργία βάσης Περιβαλλοντικών-χωρικών δεδομένων (GIS) που υλοποιήθηκε στα πλαίσια Διασυνοριακής Συνεργασίας Ελλάδα Κύπρος και στα πλαίσια του εγκεκριμένου

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο εργασίας. (1) Ποια αίτια οδηγούν στη δημιουργία των αποικιών (φαινόμενο αποικιοκρατίας) σύμφωνα με την πηγή;...

Φύλλο εργασίας. (1) Ποια αίτια οδηγούν στη δημιουργία των αποικιών (φαινόμενο αποικιοκρατίας) σύμφωνα με την πηγή;... Κεφάλαιο Τρίτο Οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις στην Ευρώπη και στον Κόσμο τον 19ο αιώνα Ενότητα 15 Αποικιοκρατία και αποικιακοί ανταγωνισμοί Φύλλο εργασίας 1. Αφού μελετήσετε τη γραπτή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ. Γενικά. Επιφάνεια σχεδίασης. Όργανα σχεδίασης

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ. Γενικά. Επιφάνεια σχεδίασης. Όργανα σχεδίασης ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γενικά Τα περισσότερα στοιχεία αυτού του κεφαλαίου είναι γνωστά στους φοιτητές. Η εκ νέου παράθεσή τους στο παράρτημα γίνεται για λόγους υπενθύμισης και πιο ολοκληρωμένης παρουσίασης. Στην ενότητα

Διαβάστε περισσότερα

Φ ύ λ ο κ α ι ο μ ά δ ε ς η λ ι κ ι ώ ν Κάτω των 30 ετών 30-44 45-64 65 και άνω Άρρενες Θήλεις Άρρενες Θήλεις Άρρενες Θήλεις Άρρενες Θήλεις

Φ ύ λ ο κ α ι ο μ ά δ ε ς η λ ι κ ι ώ ν Κάτω των 30 ετών 30-44 45-64 65 και άνω Άρρενες Θήλεις Άρρενες Θήλεις Άρρενες Θήλεις Άρρενες Θήλεις Πίνακας 7. Πτυχιούχοι Ανωτάτων Σχολών κατά σχολή και τμήμα, φύλο και ομάδες ηλικιών. Σύνολο Ελλάδος, αστικές και αγροτικές περιοχές. Απογραφή πληθυσμού της 18ης Μαρτίου 2001 Σχολή και τμήμα Αμφοτέρων των

Διαβάστε περισσότερα