Η ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΕΙΑ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ*

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΕΙΑ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ*"

Transcript

1 Η ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΕΙΑ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ* Πριν από τη διαπραγμάτευση του θέματος αυτού θεωρούμε χρήσιμη την παράθεση, σε συντομία, των κυριοτέρων ιστορικών γεγονότων που σφράγισαν ανεξίτηλα την ταραγμένη τελευταία περίοδο του Βυζαντίου στον χώρο της Ανατολικής Μακεδονίας και κυρίως των πόλεων Σερρών και Δράμας στις οποίες σώζονται αξιόλογες και λαμπρές μαρτυρίες μνημειακής ζωγραφικής. Η ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης στα 1261 από τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Η ' Παλαιολόγο και η κατάλυση της Φραγκοκρατίας όρισαν νέες προοπτικές στην ιστορική εξέλιξη όλου του ευρύτερου χώρου της Μακεδονίας* 1 (εικ. 1). Το 1246 η πόλη των Σερρών είχε περιέλθει στην αυτοκρατορία της Νίκαιας του Ιωάννη Γ ' Βατάτζη και είχε γίνει πρωτεύουσα του θέματος Σερρών και Στρυμόνος, γνωρίζοντας παράλληλα λαμπρή ακμή και ανάπτυξη2. Στις δυναστικές έριδες που ταλάνιζαν τη βυζαντινή αυτοκρατορία εκείνη την εποχή είχε υποστηρίξει τον Ιωάννη Ε ' Παλαιολόγο3. Στα 1345 καταλήφθηκε από τον κράλη της Σερβίας Στέφανο Δουσάν4, μετά τον θάνατο του οποίου, * Η δημοσίευση αυτή αποτελεί βελτιωμένη ανάπτυξη ομότιτλης ανακοίνωσής μου στο ΙΒ ' Συμπόσιο Ιστορίας και Τέχνης με θέμα «Η ζωγραφική της τελευταίας βυζαντινής περιόδου» που διοργάνωσε ο Μονεμβασιώτικος Όμιλος στο Κάστρο Μονεμβασίας από τις Ιουλίου Οφείλω θερμές ευχαριστίες στον φίλο και συνάδελφο, αρχαιολόγο Νίκο Ζήκο, για την παραχώρηση του σχεδίου και της διαφάνειας από το ασκητήριο της Αγίας Μαρίνας, στον καθηγητή κ. Ευθύμιο Τσιγαρίδα για τις χρήσιμες υποδείξεις και συμπληρώσεις στο κείμενό μου, στον αρχιτέκτονα κ. Παντελή Ξύδα και τη φίλη σχεδιάστρια Φωτεινή Κοντάκου για την εκπόνηση των σχεδίων. Οι περισσότερες φωτογραφίες προέρχονται από το αρχείο της γράφουσας και έγιναν από τον φωτογράφο κ. Σωτήρη Χαϊδεμένο, εκτός από εκείνες με τον αριθμό 1,8, 10 και 21 που προέρχονται από την οδηγό του Ιωάννη Τουράτσογλου, Μακεδονία. Ιστορία-Μνημεία- Μουσεία, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., Αθήνα 1955, εικ. 51, το φωτογραφικό αρχείο της 10ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, το βιβλίο του Σ. Πελεκανίδη, Καλλιέργης. Όλης Θετταλίας άριστος ζωγράφος, Αθήνα 1973, πίν. Ζ' και το φωτογραφικό αρχείο της 12ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων αντίστοιχα. 1. Για τα ιστορικά γεγονότα της εποχής βλ. κυρίως Γ. Θεοχαρίδης, Ιστορία της Μακεδονίας κατά τους Μέσους Χρόνους , Θεσσαλονίκη 1980, σσ και Α. Βακαλόπουλος, Ιστορία της Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη 1969, σσ Βλ. Ευάγ. Στράτης, Ιστορία της πόλεως των Σερρών από των αρχαιότατων χρόνων μέχρι των καθ ημάς, Σέρραι 21926, σσ Ό.π., σσ Για τον Ιωάννη Ε' Παλαιολόγο βλ. Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, τ. 4, στ (στο εξής PLP). 4. G. Soulis, «Notes on the History of the City of Serres unter Serbs ( )», Αφιέρωμα

2 162 Αγγελική Στρατή το 1355, τη διοίκηση της πόλης και της περιοχής ανέλαβε η χήρα του Ελένη (Ελισάβετ) και από το 1365 ο Ιωάννης Ούγκλεσης5. Μετά την ήττα των Σέρβων από τους Οθωμανούς Τούρκους στον Έβρο ποταμό -Τζερνομιάνου- στα 13716, τη διοίκηση των Σερρών ανέλαβε ο δεσπότης της Θεσσαλονίκης και μετέπειτα αυτοκράτορας Μανουήλ Β ' Παλαιολόγος7, έως ότου η πόλη κυριεύθηκε οριστικά από τους Οθωμανούς Τούρκους το Η Δράμα ήταν γνωστή στους μεσοβυζαντινούς χρόνους, ως διοικητικό κέντρο της περιοχής. Ακολούθησε την τύχη των Σερρών στην τελευταία βυζαντινή περίοδο, ενώ από τις αρχές του Μου αιώνα είχε γίνει έδρα επισκοπής9. Υποτάχθηκε οριστικά στην κυριαρχία της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στα και την περίοδο αυτή επεκτάθηκε ως αγροτικός οικισμός. Βορειοανατολικά των Σερρών, σε απόσταση 12 χιλιομέτρων περίπου, στο βάθος χαράδρας του Μενοίκιου όρους, ορθώνεται μεγαλόπρεπο το ιστορικό μοναστήρι του Τιμίου Προδρόμου11 (εικ. 2). Η ίδρυσή του από τον κτήτορα Ιωαννίκιο ανάγεται στα 1270, ενώ το καθολικό κτίστηκε στις αρχές του Μου αι. από τον ανεψιό του πρώτου και δεύτερο κτήτορα της μονής Ιωακείμ-Ιωάννη12. Σε τμήματα του καθολικού της (σχ. 1) σώζονται τοιχογραφίες που ανήκουν τόσο σε διαφορετικές χρονολογικές φάσεις όσο και σε ποικίλα τεχνοτροπικά ρεύματα της Παλαιολόγειας εποχής και καλύπτουν όλο τον 14ο αιώνα. Στη σημερινή του μορφή το καθολικό αποτελείται από τον εξωνάρθηκα ή Ενάτη, τον νάρθηκα γνωστό ως Μεσονυκτικό ή Λιτή, τον κυρίως ναό, τη νόστη μνήμη Μανόλη Τρίανταφυλλίδη, Αθήνα 1960, σσ (στο εξής: «Notes») του ίδιου, The Serbs and Byzantium during the Reign of Tsar Stephen Dousan ( ) and his Successors, Washington D.C. 1966, σσ και όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία (στο εξής: The Serbs ). 5. Βλ. σημ G. Ostrogorski, Scrska oblast poste dusanove smtri, Beograd 1969, σσ Soulis, The Serbs, ό.π., σ Για τον Μανουήλ Β ' Παλαιολόγο βλ. PLP, τ. 7, στ , σ Ευάγ. Στράτης, ό.π., σσ Βλ. σημ. 1. Σύντομη αναφορά στην ιστορία της Δράμας κατά την Παλαιολόγεια εποχή παραθέτει και ο X. Μπακιρτζής: Μακεδονία, έκδοση EOT και Πολιτιστικού Τεχνολογικού Ιδρύματος ΕΤΒΑ, Αθήνα 1997, σ Ό.π., σ. 14 Nästurel - N. Beldiceanu, «Les églises byzantines et la situation économique de Drama, Serrés et Zichna aux XlVe et XVe siècles», J.Ö.B 27 (1978) Για την πόλη της Δράμας κατά την τουρκοκρατία βλ. Ευάγ. Στράτης, Η Δράμα και η Δράβησκος. Ιστορική και Αρχαιολογική μελέτη, Σέρραι 1923, σ. 26 κ.ε. 11. Η βιβλιογραφία για την I. Μ. Τιμίου Προδρόμου Σερρών είναι πλουσιότατη. Ενδεικτικά αναφέρουμε: Σ. Α. Πασχαλίδης - Δ. Στράτης, Τα μοναστήρια της Μακεδονίας, A ', Ανατολική Μακεδονία, ΑΠΘ-ΚΒΕ, Θεσσαλονίκη 1996, σσ , όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία. 12. Α. Στρατή, Η μονή του Τιμίου Προδρόμου στις Σέρρες, Οδηγός, ΤΑΠ, Αθήνα 1989, σσ. 6-8 (στο εξής: Η μονή του Τιμίου Προδρόμου).

3 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 163 τια στοά που φέρει την επωνυμία Μακρυναρίκι και το Ιερό Βήμα (σχ. 1). Στην πρώτη φάση τοιχογράφησης του καθολικού ανήκουν λείψανα τοιχογραφιών που χρονολογούνται, μετά από τελευταίες έρευνές μας13, στα χρόνια της ηγουμενίας του δεύτερου κτήτορα της μονής Ιωακείμ ( ) και συγκεκριμένα το Οι τοιχογραφίες αυτές καταλαμβάνουν τα δύο αρκοσόλια των τάφων και τον ενδιάμεσο τοίχο, που βρίσκονται στον ανατολικό τοίχο της Ενάτης, δεξιά και αριστερά της κύριας εισόδου προς τη Λιτή (σχ. 2). Οι τοιχογραφίες του στρώματος αυτού που αποκαλύφθηκαν το , σε εργασίες συντήρησης και εξωραϊσμού της μονής, αποτελούν ένα ενιαίο σύνολο με τις προϋπάρχουσες που είχε δημοσιεύσει ο Α. Ξυγγόπουλος, δηλαδή τους Σαράντα μάρτυρες και τον Ιησού με τον κτήτορα16. Από τον αρχικό διάκοσμο έχουν σωθεί οι Σαράντα μάρτυρες και οι ιεράρχες άγιοι Νικόλαος και Ιωάννης Χρυσόστομος στο αρκοσόλιο του βόρειου τάφου (εικ. 3), η Δέηση με την Θεοτόκο, τον άγιο Ιωάννη Πρόδρομο, τον αρχάγγελο Μιχαήλ, τον χορηγό και τους αγίους Θεοδώρους Τήρωνα και Στρατηλάτη στο αρκοσόλιο του νότιου τάφου (εικ. 4) και δύο αταύτιστοι μάρτυρες στην επιφάνεια του ενδιάμεσου τοίχου (εικ. 5, 6). Η σκηνή των Σαράντα μαρτύρων της Σεβάστειας ακολουθεί πιστά τον γνωστό εικονογραφικό τύπο που διαμορφώνεται ήδη από τα παλαιοχριστιανικά και μεσοβυζαντινά χρόνια, σε αντίθεση εκείνης της Δεήσεως στην οποία απεικονίζεται μία, λιγότερο συχνή παραλλαγή της. Οι υπόλοιπες μορφές των ιεραρχών, στρατιωτικών αγίων και αταύτιστων μαρτύρων ακολουθούν τον συνήθη εικονογραφικό τους τύπο. Παρ όλες τις εκτεταμένες φθορές της χρωματικής επιφάνειας, οι τοιχογραφίες αυτές διακρίνονται για την υπεροχή της πλαστικότητας, ευγένειας, αρμονίας και ανώτερης καλλιτεχνικής σύλληψης που χαρακτηρίζει σχεδόν όλο το σύνολο της ζωγραφικής της αναγέννησης της παλαιολόγειας εποχής και κυρίως την πρώτη φάση της17. Στη συνολική διαπραγμάτευση των θεμά 13. Βλ. σχετικά Α. Στρατή, «Παρατηρήσεις στις παλαιότερες τοιχογραφίες του καθολικού της I. Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών», Βυζαντινά 20 (1999) , σχ. 1-3, εικ (στο εξής: «Παρατηρήσεις»), 14. Βλ. σχετικά σημ ΑΔ 41 (1986) Χρονικά, σ. 186 (X. Μπακιρτζής) και ΑΔ 42 (1987) Χρονικά, σ. 460 (Α. Στρατή). 16. Α. Ξυγγόπουλος, Αι τοιχογραφίαι τον Καθολικού της Μονής Προδρόμου παρά τας Σέρρας, Θεσσαλονίκη 1973, σσ. 1, 9-13, πίν. Α-Β, Για τη ζωγραφική της αναγέννησης των Παλαιολόγων βλ. κυρίως το άρθρο της D. Mouriki, «Stylistic Trends in Monumental Painting of Greece at the Beginning of the Fourteenth Century», L art byzantin au début du XlVe siècle, Symposium de Gracanica, 1973, Beograd 1978, σσ , εικ. 1-53, όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία (σσ , σημ. 10), για τις τοιχογραφίες μας βλ. σσ. 68,69, εικ. 24.

4 164 Αγγελική Στρατή των υπερέχει τόσο η εκφραστικότητα όσο και η συναισθηματική φόρτιση που εξουσιάζουν κυρίως τα πρόσωπα, παρόμοια παραδείγματα των οποίων διατηρούνται σε αρκετά ζωγραφικά σύνολα του μακεδονικού και ευρύτερου βαλκανικού χώρου. Οι στάσεις των μορφών διαπνέονται από χάρη, αρμονία και λεπτότητα, ενώ στα πρόσωπά τους αποτυπώνεται και αντανακλάται με θαυμαστή καλλιτεχνική ικανότητα όλος ο εσωτερικός ψυχικός κόσμος (εικ. 7). Ο λαμπρός και ικανός ζωγράφος δημιουργεί ένα ανώτερο καλλιτεχνικό σύνολο με την πολύτιμη βοήθεια των κυρίαρχων χρωμάτων όπως του γαλάζιου, κόκκινου, καφέ, πράσινου, ωχροκίτρινου και χρυσού και των ενδιάμεσων χρωματικών τόνων και συνδυασμών τους. Τα τεχνοτροπικά γνωρίσματα των τοιχογραφιών αυτών συμβαδίζουν παράλληλα με εκείνα άλλων γνωστών ζωγραφικών συνόλων είτε ναών είτε μονών της γεωγραφικής έκτασης του ελλαδικού και γειτονικού βαλκανικού χώρου, του πρώτου τέταρτου περίπου του Μου αιώνα. Η καλλιτεχνική ποιότητα των τοιχογραφιών μας συνδέεται στενά με τη ζωγραφική του καθολικού της μονής Χελανδαρίου Αγίου Όρους στο οποίο διατηρείται ένα από τα πιο σημαντικά και αξιόλογα σύνολα της Παλαιολόγειας αναγέννησης, χρονολογημένο στα 1324/25, σύμφωνα με τις τελευταίες έρευνες18. Παραθέτουμε ενδεικτικά κάποια παραδείγματα από τις καθαρισμένες, τελευταία, από τις νεότερες επιζωγραφίσεις, τοιχογραφίες της μονής19. Ο άγιος Μερκούριος (εικ. 8) και ορισμένες μορφές από τη σκηνή της Ίασης των δέκα λεπρών από τον Ιησού Χριστό20 συγγενεύουν, από τεχνοτροπική άποψη, τόσο με τους αγίους Θεοδώρους (εικ. 9α-β) όσο και με κάποιες μορφές από τους Σαράντα μάρτυρες (εικ. 7) της μονής Προδρόμου Σερρών αντίστοιχα. Παρόμοιες συγγένειες εντοπίζονται και σε άλλες παραστάσεις του καθολικού της αγιορείτικης μονής, όπως ενδεικτικά στους αγίους Προκόπιο21, Παντελεήμονα22 και έναν αταύτιστο μοναχό23. Το σύνολο της ζωγραφικής του καθολικού της αγιορείτικης μονής, όπως 18. Βλ. Μ. Markovic, «The Original Paintings of the Monastery s Main Church», Hilandar monastery, The Serbian Academy of Sciences and Arts, Belgrade 1998, oo κυρίως όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία. Εδώ ο μελετητής υποστηρίζει ότι οι τοιχογραφίες του Χελανδαρίου συγγενεύουν με τη ζωγραφική της Grecanica και του Αγίου Νικήτα Σκοπιών (1324) και περισσότερο στην κοινή διαμόρφωση των φυσιογνωμικών χαρακτηριστικών των μορφών. 19. Βλ. επίσης D. Bogdanovié - V. Djuric - D. Medakovic, Chilandar, Belgrade 1978, σσ , εικ Βλ. σχετικά Ευθ. Ν. Τσιγαρίδας, Τοιχογραφίες της περίοδον των Παλαιολόγων σε ναούς της Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη 1999, σσ («Το εικονογραφικό πρόγραμμα και η τέχνη των τοιχογραφιών του καθολικού της Μονής Χελανδαρίου»), εικ. 4,5 (στο εξής: Τοιχογραφίες). 21. Ό.π., εικ. 12, Ό.π., εικ V. Djuric, «La peinture de Chilandar à l époque du roi Milutin», Hilandarski Zbornik 4 (1978) εικ. 6.

5 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 165 συμπεραίνεται και από την παράθεση των σχετικών παραδειγμάτων, υστερεί από άποψη καλλιτεχνικής τελειότητας και δημιουργίας, σε σχέση με τις σωζόμενες τοιχογραφίες μας. Έτσι ο ζωγράφος του καθολικού του Χελανδαρίου εμφανίζεται περισσότερο τραχύς και σκληρός τόσο στην απόδοση και πλάσιμο εν γένει των μορφών και των φυσιογνωμικών χαρακτηριστικών τους όσο και στην παρουσία ενός κοινού ήθους και ύφους (εικ. 8). Αντίθετα ο ανώνυμος ζωγράφος του καθολικού του σερραϊκού μνημείου επεξεργάζεται με μεγαλύτερη πλαστικότητα και μαλακότητα τους όγκους των προσώπων (εικ. 6, 7), δημιουργώντας περισσότερο φυσιοκρατικές μορφές στις οποίες κυριαρχούν τόσο τα κανονικά και ωραία χαρακτηριστικά όσο και οι αρμονικές σωματικές αναλογίες (εικ. 3, 4). Πολλοί μελετητές της ζωγραφικής των παλαιολόγειων χρόνων τόνισαν, παλαιότερα, τις κοινές και παράλληλες εικονογραφικές και τεχνοτροπικές σχέσεις των τοιχογραφιών της μονής Χελανδαρίου με τις αντίστοιχες του Α γίου Νικολάου Ορφανού Θεσσαλονίκης24 και την πολύ πιθανή σύνδεσή τους είτε με τον ονομαστό ζωγράφο Γεώργιο Καλλιέργη25 είτε με ένα κοινό καλλιτεχνικό εργαστήριο26. Στα τελευταία, όμως, χρόνια εμφανίζεται περισσότερο πειστική η άποψη της απόδοσης των τοιχογραφιών του Χελανδαρίου σε κάποιο ζωγράφο από τη Θεσσαλονίκη με τεχνοτροπία συγγενή με τις τοιχογραφίες τόσο του Αγίου Νικολάου του Ορφανού όσο και της Αγίας Αικατερίνης27. Μετά τις διάφορες γνώμες και απόψεις που έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί μπορούμε να υποστηρίξουμε, πιστεύουμε αρκετά πειστικά, την παράλληλη και κοινή σχέση της σωζόμενης ζωγραφικής της Ενάτης με την αντίστοιχη τόσο του Αγίου Νικολάου του Ορφανού ( )28 όσο και δύο μνημείων της Βέροιας, του ναού του Χριστού29 και του Αγίου Βλασίου Βλ. Α. Τσιτουρίδου, Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Αγίου Νικολάου Ορφανού στη Θεσσαλονίκη. Συμβολή στη μελέτη της Παλαιολόγειας ζωγραφικής κατά τον πρώιμο 14ο αιώνα. Θεσοαλονίκη 1986, σσ (όπου εξετάζεται η σχέση του άγνωστου ζωγράφου του ναού της Θεσσαλονίκης με εκείνον της Μονής Χελανδαρίου). Την ίδια άποψη είχε επίσης εκφράσει και ο Djuric (βλ. σημ. 19, σ. 86). 25. Σ. Πελεκανίδης, Καλλιέργης. Όλης Θετταλίας άριστος ζωγράφος, Αθήνα 1973, σσ κυρίως. 26. Βλ. επίσης P. Vocotopoulos, «La peinture byzantine au Mount Athos», Mount Athos and the European Community, Thessaloniki 1993, σσ Βλ. E. N. Τσιγαρίδας, «H μνημειακή ζωγραφική στις μονές του Αγίου Όρους κατά την περίοδο », Πρακτικά του Τρίτου Διεθνούς Συμποσίου: Πολιτιστική κληρονομιά και αρχιτεκτονική παράδοση στη Χαλκιδική και στο Άγιον Όρος- Ουρανούπολη 14-16/9/1990, Χρονικά της Χαλκιδικής-Παράρτημα, Θεσσαλονίκη 1993, σσ (στο εξής: «Μνημειακή ζωγραφική»). 28. Βλ. σημ Βλ. σημ Βλ. σχετικά Θ. Παπαζώτος, Η Βέροια και οι ναοί της (11ος-18ος αι.). Ιστορική και

6 166 Αγγελική Στρατή Ως επιβεβαίωση των παραπάνω παρουσιάζουμε κάποια παραδείγματα, όπως τις μορφές των αγίων Ιωάννη Προδρόμου31, Αρτεμίου32 και Νέστορος33 από το μνημείο της Θεσσαλονίκης σε σύγκριση με την αντίστοιχη μορφή του Προδρόμου από την παράσταση της Δεήσεως (εικ. 4), και τους αγίους Θεοδώρους (εικ. 9α-β). Σε πολλές σκηνές, αλλά και μεμονωμένες μορφές από τον ναό του Χριστού Βέροιας (1315), όπως ενδεικτικά τη Βαϊοφόρο (εικ. 10), την Ανάσταση34 και τους αγίους Αρσένιο35, Αβιβο36, προφήτη Ζαχαρία37 εντοπίζουμε πολλές τεχνοτροπικές συγγένειες τόσο με κάποιες μορφές από τη σκηνή των Σαράντα μαρτύρων (εικ. 3, 7) και της Δεήσεως (εικ. 4) όσο και με τους αταύτιστους μάρτυρες και τους αγίους Θεοδώρους (εικ. 5, 6, 9α-β) αντίστοιχα, του μνημείου μας. Ο ζωγράφος των τοιχογραφιών της Ενάτης πλάθει και διαμορφώνει τα χαρακτηριστικά της μορφής του αγίου Ιωάννη Προδρόμου από τη Δέηση (εικ. 4) με τον ίδιο ακριβώς ζωγραφικό και πλαστικό τρόπο με τον οποίο ζωγραφίζεται ο ίδιος άγιος στην παράσταση της Αναστάσεως του ναού του Χριστού Βέροιας38. Στο ίδιο καλλιτεχνικό κλίμα εντάσσονται και ορισμένες παραστάσεις του Αγίου Βλασίου Βέροιας, όπως οι μορφές των ιεραρχών39 και του αρχάγγελου Μιχαήλ40. Τη σχέση των τοιχογραφιών αυτών, αλλά ίσως και εκείνων της φάσης του Μου αι. της Παλαιάς Μητρόπολης της Βέροιας, υποστήριξε και η Ντ. Μουρίκη41. Σύμφωνα με την αείμνηστη βυζαντινολόγο η ζωγραφική τέχνη της μονής Προδρόμου ανήκει στο ίδιο καλλιτεχνικό και πνευματικό περιβάλλον που δημιούργησε τα τοιχογραφημένα αριστουργήματα των ναών της Θεσσαλονίκης42. Αφήνοντας πίσω μας τη λαμπρή ζωγραφική του Πρωτάτου και του καθολικού της μονής Βατοπεδίου Αγίου Όρους που εκφράζουν μία άλλη τάση της ζωγραφικής της εποχής αυτής, μπορούμε να εντάξουμε τις τοιχογραφίες μας στην άμεση επίδραση και αντανάκλαση του φημισμένου καλλιτεχνικού κέαρχαιολογική σπουδή των μνημείων της πόλης, Αθήνα 1994, αα , (για τις τοιχογραφίες του ναού που χρονολογούνται στις αρχές του Μου αιώνα). 31. Βλ. Ταιτουρίδου, ό.π., πίν Ό.π., πίν Ό.π., πίν Πελεκανίδης, ό.π., πίν. ΙΑ, 35, 38, Ό.π., πίν. ΙΗ. 36. Ό.π., πίν Ό.π., πίν Βλ. σημ. 34. Για έγχρωμη απόδοση του αγ. Ιωάννη Προδρόμου βλ. Μ. Καμπούρη-Βαμβούκου - Θ. Παπαζώτος, Η παλαιολόγεια ζωγραφική στη Θεσσαλονίκη, Θεσσαλονίκη, α.χ., πίν. 12, Παπαζώτος, ό.π., πίν. 12, 42, Ό.π., 12, 13, Mouriki, ό.π., σσ. 68, Ό.π., σσ. 68, 69.

7 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 167 ντρου της Θεσσαλονίκης που εκφράζεται στα λαμπρά ζωγραφικά σύνολα του Αγίου Νικολάου Ορφανού ( )43, των Αγίων Αποστόλων (γύρω στα 1320)44 και της Αγίας Αικατερίνης ( περίπου)45. Έτσι τα λείψανα των παλαιότερων τοιχογραφιών του μοναστηριακού συγκροτήματος της μονής Προδρόμου Σερρών που σώζονται στην Ενάτη έγιναν είτε από έναν ικανό ζωγράφο είτε από ένα προικισμένο καλλιτεχνικό εργαστήριο που ανήκει στη σφαίρα επιρροής της μνημειακής ζωγραφικής της Θεσσαλονίκης της πρώτης εικοσαετίας του Μου αιώνα και κυρίως της εποχής της αυτοκρατορίας του Ανδρόνικου II ( ), από την οποία εξαρτάται άμεσα και εκείνη του Αγίου Όρους. Ο υπόλοιπος χώρος της Ενάτης (σχ. 1) διακοσμείται με μεταγενέστερα στρώματα τοιχογραφιών46. Μεμονωμένες μορφές ασκητών, μοναχών και προφητών (εικ. 11, 13) και διάφορες άλλες παραστάσεις (εικ. 12) καλύπτουν το διάστημα κάτω από τις καμάρες. Στη γένεση των καμαρών και στα ενισχυτικά τόξα που τις χωρίζουν, με τις οποίες στεγάζεται η Ενάτη, απλώνονται δύο κύκλοι με τον βίο του αγίου Ιωάννη Προδρόμου47 και τα θαύματα του Χριστού48. Για τις τοιχογραφίες αυτές δεν μπορούμε να διατυπώσουμε ακριβή και τεκμηριωμένα συμπεράσματα τόσο σε σχέση με τη χρονολόγηση όσο και με την τεχνοτροπία τους επειδή δεν έχουν γίνει ακόμη εργασίες καθαρισμού και συντήρησης. Περισσότερο αληθοφανής παρουσιάζεται η θεωρία της χρονολόγησης και της ένταξής τους στην εποχή της σερβοκρατίας, δηλαδή μετά τα Οι μελετητές που ασχολήθηκαν με αυτές, με πρώτο τον Α. Ξυγγόπουλο49, τις χρονολογούν διαφορετικά. Μετά από μακροχρόνιες έρευνές μας, θεωρούμε περισσότερο πειστική, μέχρι τώρα, την άποψη των G. Subotic και Σ. Κίσσα σύμφωνα με την οποία το σύνολο των τοιχογραφιών αυτών χρονολογείται στο διάστημα Για τις τοιχογραφίες του μνημείου βλ. κυρίως σημ Βλ. κυρίως Chr. Stephan, Ein byzantinisches Bildensemble. Die Mosaiken und Fresken der Apostelkirche zu Thessaloniki, Worms 1986, όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία. Για τις νεότερες τοιχογραφίες του ναού των Αγίων Αποστόλων βλ. Κ. Λοβέρόου-Τσιγαρίδα, «Οι νέες τοιχογραφίες των Αγίων Αποστόλων Θεσσαλονίκης και η ζωγραφική του Μου αιώνα στην Κωνσταντινούπολη», Η Μακεδονία την εποχή των Παλαιολόγων. Διεθνές Συμπόσιο, Θεσσαλονίκη 14-20/12/1989, Πρόγραμμα σ. 12 (τα Πρακτικά υπό εκτύπωση). 45. Οι τοιχογραφίες του ναού της Αγίας Αικατερίνης είναι αδημοσίευτες. Για όλα τα νεότερα στοιχεία βλ. Ευτ. Κουρκουτίδου-Νικολαΐδου - Α. Τούρτα, Περίπατοι στη Βυζαντινή Θεσσαλονίκη, Αθήνα 1997, σσ , εικ Ξυγγόπουλος, ό.π., σσ. 2, Στρατή, Η μονή του Τιμίου Προδρόμου, ό.π., σσ Ξυγγόπουλος, ό.π., πίν Ό.π., πίν Ό.π., σσ. 2, 13, 27, 28, 79 (ο συγγραφέας χρονολογεί τις τοιχογραφίες σε δύο φάσεις: α και β ). 50. G. Subotic - S. Kissas, «Nadgrobni natpis sestre despota Jovana Ugljese na Menikejskoj Gori», ZRVIXVI (1975) 171.

8 168 Αγγελική Στρατή Σ ότι αφορά στο καλλιτεχνικό επίπεδο των τοιχογραφιών αυτών -όσο βέβαια μας επιτρέπει να διακρίνουμε η κατάσταση διατήρησής τους- η ζωγραφική αυτή χαρακτηρίζεται από τις στενές τεχνοτροπικές συγγένειες και κοινές συσχετίσεις με την αντίστοιχη του μεγάλου κέντρου της Θεσσαλονίκης. Την τελευταία εικοσαετία, ο αριθμός των ζωγραφικών μνημείων στη Θεσσαλονίκη, που χρονολογούνται μετά τα μέσα του Μου αιώνα, αυξήθηκε σημαντικά με την αποκάλυψη ή την επισήμανση άγνωστων έργων, όπως για παράδειγμα, οι τοιχογραφίες του ναού της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος ( )51 και του ναού του Προφήτη Ηλία ( )52. Ως επιβεβαίωση των παρατηρήσεων αυτών αναφέρουμε ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα: η προτομή του αγίου Μακαρίου του Ρωμαίου (εικ. 11) και ο προφήτης Ηλίας (εικ. 13) από τη διακόσμηση της Ενάτης συνδέονται στενά, από τεχνοτροπική άποψη, με τους προφήτες Ησαΐα και Ιερεμία του τρούλου της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος53. Έτσι οι γεροντικές μορφές της μονής των Σερρών πλάθονται με τον ίδιο γραμμικό, στεγνό -θα λέγαμε-, σχηματοποιημένο τρόπο με τον οποίο αποδίδονται οι μεμονωμένες μορφές των προφητών του ναού της Θεσσαλονίκης. Στα πειστικά αυτά παραδείγματα, προσθέτουμε και κάποιες τοιχογραφίες που σώζονται στον ναό του Προφήτη Ηλία της ίδιας πόλης, όπως ορισμένες μορφές από τη σύνθεση της Σφαγής των νηπίων54 και της Θεραπείας των ασθενών55. Οι ομοιότητες των μορφών αυτών τόσο στο ίδιο στεγνό και γραμμικό πλάσιμο όσο και στην κυριαρχία ενός κοινού ήθους και ύφους με ορισμένες παραστάσεις από την Ενάτη είναι προφανείς. Παραθέτουμε ενδεικτικά τη Διδασκαλία του Ιησού μετά τον Νιπτήρα (εικ. 12)56, τη Φυγή της Ελισάβετ57 και την Αποτομή του Προδρόμου58. Το παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου, στο επάνω μέρος της Ενάτης, αποτελείται από μία τετράγωνη αίθουσα που καλύπτεται με τρούλο στηριγμένο σε τυφλά τόξα προσκολλημένα στις πλευρές και ανατολικά σε καμάρα που στεγάζει το Ιερό Βήμα (σχ. 3). Σ αυτό είναι θαμμένη η Ελένη, αδελφή του Ιωάννη Ούγκλεση, δεσπότη των Σερρών ( ) και οι δύο κόρες της, σύμ 51. Για τις τοιχογραφίες αυτές βλ. κυρίως Ευτ. Κουρκουτίδου-Νικολαΐδου, «Ο ναός της Παρθένου οτη Θεσσαλονίκη», Νέα Εστία, Αφιέρωμα στη Θεσσαλονίκη, Χριστούγεννα 1985, σσ X. Μαυροπούλου-Τσιούμη, «Η μνημειακή ζωγραφική στη Θεσσαλονίκη στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα», Ευφρόσυνον. Αφιέρωμα στον Μανόλη Χατζηδάκη, τόμος 2, Αθήνα 1992, σσ όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία. 52. Μαυροπούλου-Τσιούμη, ό.π., σ. 663 όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία. 53. Ό.π., πίν Ό.π., πίν. 361, Ό.π., πίν. 363, Ξυγγόπουλος, ό.π., πίν Ό.π., πίν Ό.π., πίν. 37.

9 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 169 φωνα με επιγραφή που υπάρχει δίπλα από τον τάφο59. Από την αρχική τοιχογράφηση σώζονται λίγες παραστάσεις: ο άγιος Νικόλαος (εικ. 14), ο Ιησούς «Άκρα Ταπείνωση», ο άγιος Στέφανος, η Θεοτόκος βρεφοκρατούσα στον τύπο της Ελεούσας (εικ. 15), η Γέννηση του Χριστού (εικ. 16) και άλλες. Οι αρχικές τοιχογραφίες υπέστησαν δύο τουλάχιστον επιζωγραφήσεις, πρώτα κατά την πρώιμη μεταβυζαντινή περίοδο και έπειτα κατά το 1852, όπως φαίνεται στη σκηνή της Γέννησης του Χριστού (εικ. 16). Τις τοιχογραφίες του παρεκκλησίου αυτού δημοσίευσαν οι I. Djordjevic - E. Kyriakoudis60 οι οποίοι τις χρονολογούν την περίοδο , ακολουθώντας την άποψη των G. Subotic - S. Kissas61, ενώ άλλοι μελετητές διατυπώνουν διαφορετική χρονολόγηση. Οριστική απάντηση, όμως, σ αυτό το ζήτημα θα δώσουν μόνο ειδικές εργασίες συντήρησης που θα αποκαλύψουν την οργανική σχέση της ανωδομής της Ενάτης με το παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου62. Όπως, όμως, έχουμε αποδείξει σε παλαιότερη μελέτη μας63, είναι προφανείς οι τεχνοτροπικές σχέσεις των τοιχογραφιών του παρεκκλησίου μας τόσο με τις αντίστοιχες της Ενάτης όσο και με εκείνες των μνημείων της Θεσσαλονίκης του δεύτερου μισού του Μου αιώνα που παραθέσαμε παραπάνω. Παρά τις διαφορετικές απόψεις και θεωρίες που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς σχετικά με τη χρονολόγησή τους, πιστεύουμε ότι η ζωγραφική του παρεκκλησίου του Αγίου Νικολάου πρέπει να έχει γίνει λίγο μετά την αντίστοιχη της Ενάτης, ίσως μεταξύ των ετών , και όχι ταυτόχρονα με αυτήν είτε από τον ίδιο ζωγράφο και το συνεργείο του είτε από ένα συνεργαζόμενο καλλιτεχνικό εργαστήριο. Στα ίδια περίπου χρόνια προσδιορίζονται, με μεγάλη πιθανότητα, οι δύο μοναδικές παραστάσεις που σώζονται από την αρχική τοιχογράφηση του Μεσονυκτικού (σχ. 1) που καλύφθηκε, σχεδόν ολοκληρωτικά, το 1805 από μετα 59. Subotic - Kissas, ό.π., σσ Djordjevic - Ε. Kyriakoudis, «The Frescoes in the Chapel of St Nicholas at the Monastery of St John Prodromos near Serres», Cyrillomethodianum VII (1983) , πίν Βλ. αημ Για τα διάφορα προβλήματα που αφορούν στη χρονολόγηση βλ. επίσης E. Ν. Κυριακούδης, «Η τέχνη στη Μονή Προδρόμου Σερρών κατά την περίοδο της Σερβοκρατίας, στον 14ο αιώνα», Χριστιανική Μακεδονία. Ιερά Μονή Τίμιου Προδρόμου Σερρών, Επιστημονικό Συμπόσιο, Θεσσαλονίκη 1995, σσ κυρίως (όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία). Για τις πολλές δυνατότητες χρονολόγησης, ανάλυσης και ένταξης των σχετικών επιζωγραφίσεων βλ. I. Χρυσουλάκης - Β. Περδικάτσης - X. Μπακιρτζής, «Μελέτη της μικροστρωματογραφικής δομής στον τοιχογραφικό διάκοσμο του παρεκκλησίου του Αγίου Νικολάου στη Μονή του Τιμίου Προδρόμου κοντά στις Σέρρες», Φυσικοχημικές μέθοδοι διερεύνησης των Έργων Τέχνης, Συνέδριο Ελληνογαλλικού Επιστημονικού και Τεχνικού Συνδέσμου, Οκτωβρίου 1983, Αθήνα 1983, σσ Α. Στρατή, «Οι τοιχογραφίες του παρεκκλησίου του Γενεθλίου του Προδρόμου στην Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών», ΑΧΑΕ, περίοδος Δ'-τόμος ΙΟ ( ) κυρίως όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία (στο εξής: «Τοιχογραφίες παρεκλησίου»).

10 170 Αγγελική Στρατή γενέστερες τοιχογραφίες64. Πρόκειται για τη Βάπτιση του Χριστού (εικ. 17), στη μικρή κόγχη του νότιου τμήματος του ανατολικού τοίχου και τη νεκρική προσωπογραφία με τον Χριστό (εικ. 18), στο τυφλό τόξο του ανατολικού ά κρου του βόρειου τοίχου. Ο Α. Ξυγγόπουλος πιστεύει ότι η Βάπτιση του Χριστού έγινε την εποχή του Ιωακείμ ( )65, ενώ η προσωπογραφία με τον Χριστό εκτελέσθηκε προς τα μέσα του Μου αι.66. Την τελευταία παράσταση ο ίδιος μελετητής ταυτίζει με κάποιον άρχοντα που ευεργέτησε τη μονή, ίσως έναν από τους αδελφούς της οικογένειας των Μεγισδάδων που είχε ευεργετήσει το μοναστήρι67. Η ταύτιση αυτή δεν θεωρείται βέβαιη68, αν δεν γίνουν εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης της συγκεκριμένης τοιχογραφίας, εφόσον το κατώτερο τμήμα της καλύπτεται από νεότερο ντουλάπι. Οι στενές τεχνοτροπικές σχέσεις των παραστάσεων του Μεσονυκτικού με τις τοιχογραφίες του παρεκκλησίου του Αγίου Νικολάου της ίδιας μονής, συμβάλλουν καθοριστικά στην ένταξη και χρονολογική κατάταξή τους στο ίδιο ζωγραφικό εργαστήριο, η δραστηριότητα του οποίου επηρρεάζεται έντονα από την τέχνη του λαμπρού καλλιτεχνικού κέντρου της Θεσσαλονίκης. Έτσι πιστεύουμε ότι περισσότερο αληθοφανής φαίνεται η άποψη της χρονολόγησης των παλαιότερων τοιχογραφιών του Μεσονυκτικού στα , παρά στο πρώτο μισό του Μου αιώνα. Πίσω από την κόγχη του καθολικού της μονής Προδρόμου Σερρών βρίσκεται το μονόχωρο παρεκκλήσιο του Γενεθλίου του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, γνωστού και ως «Προδρομούδι»70 (σχ. 4). Το εικονογραφικό του πρόγραμμα (σχ. 5) επικεντρώνεται, εκτός από τις καθιερωμένες σκηνές, στην απεικόνιση όρθιων μεμονωμένων αγίων, μεταξύ των οποίων ο τιμώμενος άγιος (εικ. 19) και ο προφήτης Ζαχαρίας καθώς και έξι κύριων εορτών από 64. Ξυγγόπουλος, ό.π., σσ. 2, Ό.π., σο , 79. Πρόοφατα ο N. Β. Δρανδάκης, «Σπαράγματα τοιχογραφιών από παρεκκλήαια του Μυοτρά», ΑΕ 134 (1995) 8, σημ χρονολογεί και αυτός την παράοταοη της Βάπτιοης μεταξύ των ετών Ό.π., οο , Ό.π., ο. 64 ( όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία). Για τον Αθανάοιο Μαογιδά βλ. PLP, τ. 7, οτ (μοναχός οτη Μονή Προδρόμου Σερρών, Stifter). 68. Τελευταία ο V. I. Djuric, «Les portraits des Serbs dans le monastère de St. -Jean-Prodrome au mont Ménécée», Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Οι Σέρρες και η περιοχή τους από την αρχαία στη μεταβυζαντινή κοινωνία, (Σέρρες 29/9-3/10/1993), Σέρρες 1998, οο ταυτίζει τη νεκρική προσωπογραφία με τον οερβο δεοπότη των Σερρών Ιωάννη Ούγκλεοη ( ) (κυρίως οο ). 69. Για παράδειγμα η Βάπτιοη του Χριοτού του μνημείου μας ομοιάζει πολύ, τεχνοτροπικά, με την αντίοτοιχη ακηνή του καθολικού της Μονής Βλατάδων Θεοοαλονίκης, χρονολογημένης ατα (Μαυροπούλου-Τσιούμη, ό.π., οο , πίν. 367). 70. Για την ιοτορία, αρχιτεκτονική και τον τοιχογραφικό διάκοομο του παρεκκληαίου βλ. Στρατή, «Τοιχογραφίες παρεκκληαίου», ό.π., σσ όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία.

11 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 171 το δωδεκάορτο71 που είχε ήδη καθιερωθεί στην εικονογράφηση των βυζαντινών ναών. Ο Α. Ξυγγόπουλος χρονολογεί τις τοιχογραφίες αυτές στα 1535, λαμβάνοντας υπόψη την επιγραφή που υπήρχε άλλοτε πάνω από την είσοδο και στην οποία αναφέρονταν ο χορηγός Θωμάς Κάλκος72. Οι εργασίες συντήρησης που έγιναν το 1992 από την αρμόδια 12η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων73 βοήθησαν σημαντικά στη διατύπωση περισσότερο σαφών και πειστικών συμπερασμάτων. Έτσι, όπως έχουμε υποστηρίξει και αλλού74, οι παλαιότερες τοιχογραφίες που καταλαμβάνουν κυρίως τις κάτω και μεσαίες ζώνες του παρεκκλησίου, χρονολογούνται με ασφάλεια στη δεκαετία Από τεχνοτροπική άποψη, αν και σχετίζονται αρκετά στενά με τις τοιχογραφίες τόσο της Ενάτης όσο και του παρεκκλησίου του Αγίου Νικολάου της μονής, πιθανότατα έχουν γίνει είτε από τον ίδιο ζωγράφο είτε από το ίδιο καλλιτεχνικό εργαστήριο που τοιχογράφησε το παρεκκλήσιο των Αρχαγγέλων της μονής Χελανδαρίου Αγίου Όρους, στην έβδομη δεκαετία, περίπου, του Μου αιώνα75. Ο ζωγράφος αυτός είναι επηρρεασμένος έντονα από τις τεχνοτροπικές τάσεις του Μου αι., ενστερνίζεται όμως τα ρεύματα και τις αντικλασικές τάσεις που υπερισχύουν στο δεύτερο μισό του76. Στην εξωτερική πλευρά του βόρειου τοίχου της Ενάτης υπάρχει η παράσταση του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου (εικ. 20), από την οποία σώζεται μόνο η κεφαλή και μικρό μέρος του στήθους, κάτω από διακοσμημένο τόξο77. Στη μορφή αυτή διακρίνουμε πολλά τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά που κυριαρχούν στην τέχνη του δεύτερου μισού του Μου του ακμαίου καλλιτεχνικού κέντρου της Θεσσαλονίκης, όπως παρουσιάζονται στις τοιχογραφίες τόσο του ναού του Προφήτη Ηλία78 όσο και του καθολικού της μονής Βλατάδων79. Ο Α. Ξυγγόπουλος κατατάσσει την τοιχογραφία στο πρώτο τέταρτο του Μου αιώνα, συνδέοντάς την με τη ζωγραφική του Kalenic και της Resava Σερβίας80 και την ίδια γνώμη ασπάζονται και νεότεροι ερευνητές Ό.π., εικ. 4, Ξυγγόπουλος, ό.π., οα. 3, 77-78, ΑΔ 47 (1992) Χρονικά, οα (Α. Στρατή). 74. Στρατή, «Τοιχογραφίες παρεκκλησίου», ό.π., οα Ό.π., α. 249, αημ Βλ. κυρίως Μ. Chatzidakis, «Classicisme et tendances populaires au XlVe siècle», Actes du XIV Congrès Int. d Et. Byz., Bucarest 6-12 Septembre 1971, Bucarest 1974, oo Ξυγγόπουλος, ό.π., ασ. 3, 73,79, πίν Βλ. αημ Βλ. αημ. 69. Επίσης Χρ. Μαυροπούλου-Τσιούμη, «Οι τοιχογραφίες της Μονής Βλατάόων, τελευταία αναλαμπή της βυζαντινής ζωγραφικής στη Θεσσαλονίκη», Η Θεσσαλονίκη I (1985) Ό.π.,α. 73, σημ. 1, Djordjevic - Kyriakoudis, ό.π., ασ Για τη σχέση της τέχνης της σχολής του Μόραβα με τη ζωγραφική της Θεσσαλονίκης βλ. Ε. N. Kyriakoudis, «The Morava School and the Art

12 172 Αγγελική Στρατή Δύο χιλιόμετρα βόρεια του χωριού Οινούσα, ανατολικά των Σερρών, στους νότιους πρόποδες του Μενοίκιου όρους, βρίσκεται το εξωκκλήσι της Α γίας Αννας, όπου στο διπλανό αγίασμα της Θεοτόκου, σώζεται υπαίθρια βραχογραφία της Παναγίας, των χρόνων των Παλαιολόγων82. Η Θεοτόκος βρεφοκρατούσα, στον εικονογραφικό τύπο της «δεξιοκρατούσας», εικονίζεται μετωπική να περιβάλλεται από δύο αγγέλους, ντυμένους με την αυλική στολή. Δίπλα υπάρχει επιγραφή στην οποία αναφέρεται το 1382 ως έτος τοιχογράφησης, το όνομα του ζωγράφου Κασταμονίτη83 και του χορηγού μοναχού Νικήτα. Ο Π. Σαμσάρης που δημοσίευσε την τοιχογραφία αυτή υποστηρίζει την ύπαρξη στενής τεχνοτροπικής σχέσης με την παράσταση της Παναγίας Γλυκοφιλούσας του Αγίου Νικολάου της μονής Προδρόμου Σερρών84, η άποψη, όμως, αυτή, λόγω της κακής κατάστασης διατήρησής της δεν μπορεί να θεωρηθεί τόσο ακριβής όσο και τεκμηριωμένη. Μπορούμε μόνο να υποθέσουμε κάποια αναμενόμενη επίδραση από τη μνημειακή ζωγραφική της γειτονικής ονομαστής μονής, χωρίς να καταλήξουμε σε κάποια σταθερά και ακριβή συμπεράσματα. Κοντά στη Δάφνη της επαρχίας Βισαλτίας του Νομού Σερρών85, στο λαξευτό στον βράχο παρεκκλήσιο της Αγίας Μαρίνας (σχ. 6) σώζονται λείψανα τοιχογραφικής διακόσμησης, σε δύο στρώματα. Σύμφωνα με τον μελετητή της, αρχαιολόγο Ν. Ζήκο, μία χρονολόγηση του δεύτερου στρώματος της τοιχογράφησης στην παλαιολόγεια εποχή είναι περισσότερο πιθανή86. Έτσι η παράσταση της ένθρονης Θεοτόκου βρεφοκρατούσας της πρώτης κόγχης σχετίζεται με τον Χριστό Παντοκράτορα και τους αγίους με συνοδεία αγγέλων της δεύτερης κόγχης (εικ. 21). Ο ίδιος μελετητής ταυτίζει το ασκητήριο αυτό με «τη Θεοτόκο του Σπηλαίου», παρά τη μεταλλαγή του ονόματος στα μεταβυζαντινά χρόνια87. Τόσο οι αποσπασματικές και σε μέτρια έως κακή κατάσταση διατήρησης παραστάσεις του ασκητηρίου της Αγίας Μαρίνας όσο και η Παναγία βρεφοof Thessaloniki in the Light of New Data and Observations», Zograf 26 (1997) όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία. 82. Π. Κ. Σαμσάρης, «Αγνωστη βυζαντινή τοιχογραφία στην περιοχή των Σερρών», Βυζαντινά 14 (1988) Ό.π., σσ , σχ. 2, σημ Πρόκειται για τη Θεοτόκο βρεφοκρατούσα με την επιγραφή ΜΗ(ΤΗ)Ρ Θ(ΕΟ)Υ Η ΕΛΕ ΟΥΣΑ του αρκοσολίου του τάφου της Ελένης και των δύο θυγατέρων της: Djordjevié - Kyriakoudis, ό.π., σσ. 168, 169,180, πίν. 11β. 85. Στην περιοχή της Κοινότητας Δάφνης τοποθετείται ο βυζαντινός οικισμός των Εζεβών. Για την ιστορία, τοπογραφία και τα μνημεία τους βλ. Ν. Ζήκος, «Εζεβαί: Ένας βυζαντινός οικισμός στο κάτω τμήμα του Στρυμόνα», Μνήμη Μανόλη Ανδρόνικου, Θεσσαλονίκη 1997, σσ όπου και η παλαιότερη βιβλιογραφία. 86. Ό.π., σσ Ό.π., εικ

13 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 173 κρατούσα του εξωκκλησίου της Αγίας Άννας88 ανήκουν, από τεχνοτροπική άποψη, στο κυρίαρχο ρεύμα που διαμορφώνει τη ζωγραφική του Μου και πρώτου μισού του 15ου αιώνα στον χώρο της Ανατολικής Μακεδονίας και κατ επέκταση στον υπόλοιπο βορειοελλαδικό89. Αυτά τα μικρά ζωγραφικά δείγματα από την Οινούσα και τη Δάφνη και η μέτρια έως κακή κατάσταση διατήρησής τους κάνουν αδύνατη τη συναγωγή ολοκληρωμένων συμπερασμάτων σχετικών με τη χρονολόγηση, τον ζωγράφο ή το εργαστήριο που ασχολήθηκε μ αυτά. Αμεση ή έμμεση σχέση με τη ζωγραφική της εποχής των Παλαιολόγων είτε της Θεσσαλονίκης είτε του Αγίου Όρους μπορεί να διατυπωθεί μόνο υποθετικά. Το ναΰδριο των Ταξιαρχών στην πόλη της Δράμας έχει εντοιχισμένα αρχαιότερα μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη, επιγραφές και στην αρχική του θέση αναστηλωμένο μαρμάρινο τέμπλο90. Τα λείψανα των τοιχογραφιών που σώζονται έχουν χρονολογηθεί από τον μελετητή τους, αρχαιολόγο X. Πέννα, στα μέσα του Μου αιώνα περίπου91. Πρόκειται για δύο ιεράρχες στην κόγχη του Ιερού Βήματος, τον Μυστικό Δείπνο, τη σκηνή του Νιπτήρος, τμήματα από την Προσευχή στη Γεθσημανή, τους αρχαγγέλους Ταξιάρχες και τους στυλίτες άγιους Συμεών και Αλύπιο92. Εικονογραφικά οι αποσπασματικές αυτές παραστάσεις έγιναν σύμφωνα με την καθιερωμένη εικονογραφία τους, ενώ τεχνοτροπικά χαρακτηρίζονται από τον X. Πέννα από την άρτια εκτέλεση, την ελευθερία, τον αυθορμητισμό και την πλήρη γνώση και αξιοποίηση της προοπτικής, κατακτήσεις της ζωγραφικής της ώριμης φάσης της παλαιολόγειας περιόδου, πιθανότατα λίγο πριν από τα μέσα του Μου αιώνα93. Οι μεγάλες φθορές και οι απολεπίσεις της ζωγραφικής επιφάνειας, καθώς και η αποσπασματική κατάσταση διατήρησης των τοιχογραφιών αυτών, εφόσον εκκρεμούν ακόμη εργασίες ολοκληρωμένης συντήρησής τους, δεν βοηθούν καθόλου στη διατύπωση σαφών συμπερασμάτων σχετικά με την ένταξή τους σε κάποιο γνωστό τεχνοτροπικό ρεύμα της εποχής και στην ακριβή χρονολόγησή τους. Στη σωζόμενη ζωγραφική διακρίνεται η παρουσία και κυριαρχία ενός 88. Βλ. σημ Βλ. σημ. 17 και 76. Για τα ρεύματα που διαμορφώνουν την εξέλιξη της ζωγραφικής στον ευρύτερο χώρο της Μακεδονίας βλ. Ε. Ν. Τσιγαρίδας, «Εικόνα Παναγίας Ελεούσας από την Καστοριά», ΔΧΑΕ, περίοδος Δ ' - τόμος Γ (1981) κυρίως όπου και σχετική βιβλιογραφία. 90. Στ. Δαδάκη, «Αναστήλωση του τέμπλου στο ναό των Ταξιαρχών Δράμας», Η Δράμα και η περιοχή της. Ιστορία και Πολιτισμός, Πρακτικά Β ' Επιστημονικής Συνάντησης (Δράμα, 18-22/5/1994), Δράμα 1998, σσ X. Πέννας, «Ταξιάρχες Δράμας», Η Δράμα και η περιοχή της, Πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης (Δράμα, 24-25/11/1989), Δήμος Δράμας 1992, σσ , κυρίως όπου και η παρουσίαση των τοιχογραφιών. 92. Ό.π., εικ , σκίτσα Ό.π σ. 165.

14 174 Αγγελική Στρατή καλλιτεχνκού χαρακτήρα «επαρχιακής τέχνης», αφού παρόμοια στοιχεία επιβάλλονται τόσο στη σύνθεση όσο και στα επί μέρους χαρακτηριστικά των μορφών. Παρ όλα αυτά και μετά από επιτόπιες παρατηρήσεις μας, θα μπορούσαμε να εντάξουμε τις σωζόμενες τοιχογραφίες του ναϋδρίου των Ταξιαρχών Δράμας στη σφαίρα επιρροής του μεγάλου πολιτιστικού και καλλιτεχνικού κέντρου της Θεσσαλονίκης και του εξαρτημένου από αυτό Αγίου Όρους. Η σύντομη παρουσίαση της μνημειακής ζωγραφικής που σώζεται στο χώρο της Ανατολικής Μακεδονίας κατά την παλαιολόγεια περίοδο, οδηγεί σε κάποιες σκέψεις και πρώτες εκτιμήσεις σχετικές με την ένταξή της σε ρεύματα και τάσεις που κυριαρχούν αυτή την εποχή. Ο ανώνυμος ζωγράφος των παλαιοτέρων τοιχογραφιών της μονής Προδρόμου Σερρών φαίνεται ότι διαμόρφωσε την καλλιτεχνική του προσωπικότητα κάτω από την ισχυρή επίδραση του λαμπρού καλλιτεχνικού κέντρου της Θεσσαλονίκης του πρώτου μισού του Μου αιώνα, έτσι όπως εκφράζεται στον Αγιο Νικόλαο Ορφανό, στους Αγίους Αποστόλους και στην Αγία Αικατερίνη, στον ναό του Χριστού και στον Άγιο Βλάσιο της Βέροιας. Αμεση αντανάκλαση του κέντρου αυτού συνιστούν και οι τοιχογραφίες του καθολικού της μονής Χελανδαρίου Αγίου Όρους με τις οποίες σχετίζονται και εκείνες της σερραϊκής μονής. Οι ζωγράφοι που εργάσθηκαν στο νεότερο στρώμα της Ενάτης, στο Μεσονυκτικό και στο παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου της ίδιας μονής, όπως επίσης και στο ναΰδριο των Ταξιαρχών της Δράμας συνδέονται καλλιτεχνικά με τρόπους και εκφράσεις της ζωγραφικής παράδοσης καλλιτεχνικών εργαστηρίων της Θεσσαλονίκης του δεύτερου μισού του Μου αιώνα και συγκεκριμένα του ναού της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, του Προφήτη Ηλία και της Μονής Βλατάδων, ενώ αυτοί που ζωγράφισαν στο Προδρομούδι της μονής Προδρόμου Σερρών σχετίζονται άμεσα με την τέχνη του χελανδαρινού παρεκκλησίου των Αρχαγγέλων. Η μεμονωμένη τοιχογραφία του αγίου Ιωάννη Προδρόμου εκφράζει τις τελευταίες αναλαμπές της τέχνης του τέλους του Μου και των αρχών του 15ου αιώνα έτσι όπως διαμορφώνεται αρχικά στο κυρίαρχο πολιτιστικό κέντρο της Θεσσαλονίκης και κατόπιν σε μνημεία της Μεσαιωνικής Σερβίας. Η παλαιολόγεια ζωγραφική της Ανατολικής Μακεδονίας δεν ακολουθεί ανεξάρτητη πορεία ούτε και αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση, αλλά εντάσσεται άμεσα στα κυρίαρχα καλλιτεχνικά και πνευματικά ιδεώδη που διαμορφώνουν τη λαμπρή και ενιαία οικουμενική τέχνη της Θεσσαλονίκης και του Αγίου Όρους η οποία φθάνει σε πολύ υψηλά επίπεδα αυτήν την εποχή Για τη ζωγραφική τέχνη της Θεσσαλονίκης και του Αγίου Όρους βλ. επίσης: Καμπούρη-Βαμβούκου - Παπαζώτος, ό.π., και Τσιγαρίδας, «Μνημειακή ζωγραφική», ό.π., σσ

15 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 175 Έτσι μέσα σε πνεύμα πολιτιστικής και ιδεολογικής ενότητας, παρά τον πολιτικό κατακερματισμό, η Θεσσαλονίκη διεκδικεί το ρόλο της πρωτεύουσας του μακεδονικού ελληνισμού στα παλαιολόγεια χρόνια, με ιδιαίτερη λάμψη και ακτινοβολία στον γειτονικό βαλκανικό χώρο. Σ αυτήν ενώνονται τόσο η τέχνη του Αγίου Όρους όσο και η παράλληλη της περιοχής των Σερρών και της Δράμας εκφράζοντας μία «κοινή παλαιολόγεια γλώσσα». ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗ

16 176 Αγγελική Στρατή SUMMARY Angeliki Strati, The Paleologan Painting in Eastern Macedonia in Relation to the Art of Thessaloniki and the Holy Mountain. Here we will examine and analyse the painting of the Paleologan era in the Holy Monastery of Timios Prodromos (The Precursor) at Serres, as well as in the small church of Taxiarches at Drama, and the rock-paintings at Oinoussa and Daphne in the District of Serres. The short presentation of the remains of the monumental painting in Eastern Macedonia during the Paleologan period, has led us to some conclusions concerning its relationship to the dominant currents and trends of this period. The anonymous painter of the earlier frescoes of the Timios Prodromos Monastery has apparently shaped his artistic personnality and left his personal seal on the paintings of the Chilandar Monastery in the Holy Mountain, as well as those of Saint Nicholas Orphanos s and possibly of St Catherine s of Thessaloniki, as well as on the paintings of Christ and St Vlassios at Veria. The great style, the artistic integrity as well as the masterly execcution confirm the theory that he probably came from Thessaloniki. The painters who worked at Enate (later layer), Messonyktikon and St Nicholas s chapel, all in the same monastery, as well as in the small church of Taxiarches at Drama, are in close artistic relationship with the tradition of the Thessaloniki workshops during the second half of the 14th c. (Saviour s Monastery, Vlatadon Monastery and church of Prophet Elias), while those who decorated the chapel of the Birth of St John the Baptist, also known as Prodromoudi, of the Prodromos Monastery at Serres have much in common with the art of the Archangels chapel of Chilandar s Monastery. The isolated frescoe of St John the Precursor in the same monastery reflects the last period of the art in the late 14th and early 15th c., as it is originally shaped in the dominant cultural centre of Thessaloniki and later in the Serbian medieval monuments. The Paleologan painting of Eastern Macedonia does neither follow its own proper course nor is an isolated case, but is part of the dominant artistic and spiritual ideology which shaped the brilliant universal art of Thessaloniki and the Holy Mountain, which, at this time, reaches its peak. As a result, Thessaloniki, despite the political disorder, in the climate of artistic and ideological unity, claims the title of the capital of Macedonian hellenism, during the Paleologan period, which shows forth with particular brillancy and profusion on the Balkan peninsula. Here we find the happy union of the art of Holy Mountain and its counterpart of Serres and Drama, which provided this period with a common paleologan language.

17 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 177 yu 6 "Γ 1,1 -Ί Τ ' 1?4 Μ#ΝΗ ΤΙΗΙοΐ ì j ( ^ -Γ-._nS Π!*0ΛΡ0ΗΪ C6PPWN apiittutoyiutv anoxiimu6n I jvlir ^ Ί μλμι /IT»!*» «>»'«! : «Γιϊ».: 45 Γ 1 t 1/μ 0VTy4 «t 1 «ί. I. Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Καθολικό. Κάτοψη (αρχαέκτων ΓΙ. Ξύδας).

18 178 Αγγελική Σιρατή I. ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ Εςωναρθηκας }. Ανατολικός τοίχος Ιερά Μονή Τίμιου Προδρομου Lcppe/t. ΚαΒολικο. Ενατη. Ανάπτυγμά των τοιχογραφιών καλαιοτερης φάσης 1. Σαραντα Μάρτυρες 2. Αγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος 3. Αγ. Νικόλαός 4. Χμιβτος Εμμανουήλ 5. Αεηση 6. Αγ. Θεόδωρός ο Τημων 7. Αγ. Θεόδωρός ο Στρατηλάτης 8. Αταύτιστος άγιος 9. Αταύτιστος υγιος 10. Ιησούς με τον κτήτορα (κατα Α. Ξυγγοπουλο) Σχ Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Ανάπτυγμα τοιχογραφίκού διακόσμου ανατολικού τοίχου Ενάτης καθολικού (σχεδιάστριa Φ. Κοντάκου).

19 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 179 ο Σχ Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. ΠαρεκκλήσίΟ Αγίου Νικολάου. Κάτοψη (αρχιτέκτων Π. Ξύδας).

20 180 Αγγελική Στρατή I ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΑΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΟΝ ΠΡΟΑΡΟΜΟΥΑΙ Σχ Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Παρεκκλήσιο Γενεθλίου του αγίου Ιωάννου Προδρόμου. Κάτοψη (αρχιτέκτων Π. Ξύδας).

21 διακόσμου (σχεδιάστρια Φ. Κ οντάκου).

22 Αγγελική Στρατή Σχ. 6. Δάφνη Ν. Σερρών. Παρεκκλήσιο Αγίας Μαρίνας. Κάτοψη και τομές (σχεδίάστρια Φ. Κοντάκου).

23 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 183 Εικ Μ. Τιμίου Προδρόμου Σερρών. Άποψη.

24 184 Αγγελική Στρατή Εικ Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Καθολικό. Ενάτη. Αρκοσόλιο βόρειου τάφου. Εικ Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Καθολικό. Ενάτη. Αρκοσόλιο νότιου τάφου.

25 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 185 Εικ Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Κ αθολικό. Ενάτη. Εικ Μ. Τιμίου Προδρόμου Σερρών. Κ αθολικό. Α τα ύτιστος μάρτυρας. Ενάτη. Α ταύτιστος μάρτυρας.

26 186 Αγγελική Στρατή Εικ Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Καθολικό. Ενάτη. Σαράντα μάρτυρες (λεπτομέρεια). Εικ. 8. I. Μ. Χελανδαρίου Αγίου Όρους. Καθολικά Άγιος Μερκούριος (λεπτομέρεια).

27 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 187 Εικ. 9α-β. I. Μ. Τίμιου Π ροδρόμου Σερρών. Κ αθολικό. Ενάτη. Ά γιοι Θεόδωροι.

28 188 Αγγελική Στρατή Εικ. 10. Ναός Χριστού Βέροιας. Βαϊοφόρος. Εικ Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Καθολικό. Ενάτη. Άγιος Μακάριος ο Ρωμαίος.

29 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 189 Εικ. 12. I. Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Καθολικό. Ενάτη. Διδασκαλία Ιησού Χριστού. Εικ Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Καθολικό. Ενάτη. Προφήτης Ηλίας.

30 190 Αγγελική Στρατή Είκ. 1A I. Μ. Τίμιου Π ροδρόμου Σερρών. Π αρεχκλήοίο Εικ Μ. Τίμιου Π ροδρόμου Σερρών. Π αρεχκλήοίο Α γίο υ Νικολάου. Α γιος Νικόλαος. Α γίου Νικολάου. Θεοτόκος η Ελεούσα.

31 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 191 Εικ. 16. I. Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Παρεκκλήσιο Αγίου Νικολάου. Γέννηση του Χριστού. Εικ Μ. Τίμιου Προδόμου Σερρών. Καθολικό. Μεσονυκηκό. Βάπτιση Χριστού.

32 192 Αγγελική Στρατή Εικ Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Καθολικό. Μεσονυκτικό. Ιησούς Χριστός και νεκρική προσωπογραφία. Εικ Μ. Τιμίου Προδρόμου Σερρών. Παρεκκλήσιο Γενεθλίου Αγίου Ιωάννον Προδρόμου. Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος.

33 Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στην Ανατολική Μακεδονία 193 Εικ Μ. Τίμιου Προδρόμου Σερρών. Ενάτη. Εξωτερική βόρεια πλευρά. Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος. Εικ. 21. Δάφνη Ν..Σερρών. Παρεκκλήσιο Αγίας Μαρίνας. Χριστός Παντοκράτωρ δεύτερης κόγχης.

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά 1 Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης Ελληνικά 2 Ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης Πήρε το όνομα του μετά την προσθήκη της δεύτερης Στέγης του ναού τον 13ον αιώνα, για την προστασία του από τα χιόνα και τη βροχή.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ E. N. Τσιγαρίδας, 'Ερευνες στους ναούς της Καστοριάς 379 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Στη διάρκεια των υπηρεσιακών μεταβάσεών μου στην Καστοριά, την περίοδο κυρίως 1970-1975 και συμπληρωματικά την

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ- ΠΑΛΑΙΧΩΡΙ Η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος είναι ένα μικρό παρεκκλήσι που χτίστηκε στις αρχές

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 2 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ο ναός κάποτε ήταν μέρος του μοναστηριού, αφιερωμένος στον Τίμιο Σταυρό,

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ο Ναός της Παναγίας Ελεούσας Ποδύθου, ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και κτίστηκε στις αρχές του 16 ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Από την εποχή του εσποτάτου της Ηπείρου στα Βυζαντινά χρόνια στο νησί των Ιωαννίνων δημιουργήθηκαν Μονές και Ησυχαστήρια, που με την πάροδο του χρόνου η φήμη, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ»

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΑΘΗΝΑ 2012 ΕΡΓΟ: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΕΚΠΟΝΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Στρατηγικής σημασίας η θέση της Μάκρης / Κατοικήθηκε από την αρχαιότητα Οικισμός με διαρκή ανθρώπινη παρουσία από τα νεολιθικά χρόνια Ορατά στο κέντρο της σημερινής

Διαβάστε περισσότερα

EUROPEAN DAILY TOURS ΑΠΟ ΒΟΛΟ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ - ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ

EUROPEAN DAILY TOURS ΑΠΟ ΒΟΛΟ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ - ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ EUROPEAN DAILY TOURS ΑΠΟ ΒΟΛΟ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ - ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ Ιστορικό Τα Μετέωρα αποτελούν, μετά το Άγιο Ορος, το μεγαλύτερο και με συνεχή παρουσία από την εποχή της εγκατάστασης των πρώτων ασκητών μέχρι

Διαβάστε περισσότερα

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Ελληνικά 1 Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Δεν έχουμε πληροφορίες για το πότε κτίστηκε η Μονή, πιθανότατα όμως να τοποθετείται στα μέσα του 16 ου αιώνα. Η εκκλησία είναι το παλαιότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ. Στο πρώτο κεφάλαιο (Οι «φανερές» αρμοδιότητες του μυστικού την

ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ. Στο πρώτο κεφάλαιο (Οι «φανερές» αρμοδιότητες του μυστικού την 396 Βιβλιοκρισίες μάλλον τον επικεφαλής ΕΛΛΗΝΙΚΗ μιας υπηρεσίας ΙΣΤΟΡΙΚΗ (σεκρέτου), ΕΤΑΙΡΕΙΑ στην οποία εργάζονταν «μυστικοί», οι υφιστάμενοι δηλαδή του μυστικού. Για τον μυστογράφο, στο τρίτο κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987.

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987. Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (14501830), τ. 1, Αθήνα 1987. Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος, Εικόνες της Κέρκυρας, Αθήνα 1990. Κερκυραίοι ζωγράφοι: 19ος20ος αι., επιμ. Αθ. Χρήστου, Κέρκυρα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1 Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ Γιώργος Ε 1 ΣΩΤΗΡΑ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η Σωτήρα έχει Αγιολογική ονομασία: φέρει το όνομα του Σωτήρος Χριστού. Εξάλλου στις 6 Αυγούστου τελείται μεγάλο πανηγύρι κατά τη γιορτή της Μεταμορφώσεως

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Ενότητα Ε: Μεταβυζαντινή Τέχνη (1453 αρχές 19ου αι.) Αρχιτεκτονική - Ζωγραφική. Στουφή - Πουλημένου Ιωάννα Ἐθνικὸ καὶ Καποδιστριακὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν Τμῆμα Θεολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Σύμφωνα με επιγραφή του βόρειου τοίχου του ναού, ο ναός κτίστηκε το 1280 από τον Ιωάννη Μουτουλλά και τη σύζυγο του Ειρήνη.

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου Τμήμα: Β 2 Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: Γιάννης Περιβολάρης Χριστίνα Μπενάκη Γιώργος Ρέτσας Στέλλα Φάσο Μαρία Τάλο Παναγιώτης Παναγιώτου Μαρία Σταμέλου

Διαβάστε περισσότερα

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Καλοπαναγιώτη [Οδηγοί Βυζαντινών Μνημείων της Κύπρου], Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου Ιερά Μητρόπολις Μόρφου, Λευ κωσία 2007,

Διαβάστε περισσότερα

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάς Ζωγράφου Πύργος Χελανδαρίου Πύργος Καρακάλλου Πύργος Σταυρονικήτα Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, Κιόσκι Κιόσκι Αγίου Παύλου Ι.Μ. Διονυσίου,

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ Στην πόλη της Έδεσσας, δίπλα στο μητροπολιτικό μέγαρο, σώζεται, με πολλές μεταγενέστερες επεμβάσεις, που αλλοίωσαν την αρχική του μορφή, ο παλιός

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ*

ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ* ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ* Οι έρευνες που έγιναν, κυρίως κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, στη ζωγραφική τόσο του νεότερου

Διαβάστε περισσότερα

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική Ιωάννης Ηλιάδης ΕΙΚΟΝΕΣ ΦΩΤΟΣ ΣΤΟ ΝΑΟ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ* Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική είναι ιδιαίτερα εμφανής στο καθολικό της Μονής Παναγίας Κοσμοσώτειρας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΒΙΟΥ ΤΟΥ ΑΓ. ΙΩΑΝΝΗ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ: ΔΥΟ ΜΟΝΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΟΛΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ*

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΒΙΟΥ ΤΟΥ ΑΓ. ΙΩΑΝΝΗ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ: ΔΥΟ ΜΟΝΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΟΛΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ* ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΒΙΟΥ ΤΟΥ ΑΓ. ΙΩΑΝΝΗ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ: ΔΥΟ ΜΟΝΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΟΛΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ* Αφορμή γι αυτή τη δημοσίευση αποτελούν κάποιες παρατηρήσεις που επικεντρώνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια Ηγούμενος Χρυσορρογατίσσης Διονύσιος Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΗΜΑΤΟΥ Διόρθωση ανακρίβειας που προήλθε από παρεξήγηση Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια που αναφέρεται στο βιβλίο της Μαρίνας

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία Σλαβικών Λαών

Ιστορία Σλαβικών Λαών ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 12 η :Μαυροβούνιο Αγγελική Δεληκάρη Λέκτορας Μεσαιωνικής Ιστορίας των Σλαβικών Λαών Τμήμα Ιστορίας Αρχαιολογίας ΑΠΘ Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή Όταν λέµε Αγία Παρασκευή εννοούµε τη µικρή Εκκλησία, που είναι δυτικά του χωριού στη θέση Παναγία (Παναΐα), την οποία βλέπουµε στην

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία του Άρακα Ελληνικά

Παναγία του Άρακα Ελληνικά 1 Παναγία του Άρακα Ελληνικά 2 ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΚΑ Ο ναός της Παναγίας του Άρακα που φαίνεται να κτίστηκε γύρω στο 1191, πιθανότατα πήρε το όνομά του από το «αρακάς», όπως και πολλά άλλα φυτονυμικά επώνυμα

Διαβάστε περισσότερα

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Γενικά για την Κρητική σχολή 3 Τεχνοτροπία 5 Εικόνες.9 Πηγές, συνεργασία, επικοινωνία 13 2 Γενικά για την Κρητική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης BYZANTINH TEXNH:AΡXITEKTONIKH kαι ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ H Βυζαντινή αρχιτεκτονική και ως αναπόσπαστο τμήμα της η ζωγραφική: - Ψηφιδωτή και νωπογραφία- νοείται η τέχνη που γεννήθηκε και ήκμασε μεταξύ 4ου και 15ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Επιμέλεια έκθεσης Αγαθονίκη Τσιλιπάκου, Νίκος Μπονόβας Mε την περιοδική έκθεση «Η τιμή του αγίου Μάμαντος στη Μεσόγειο: Ένας ακρίτας

Διαβάστε περισσότερα

Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας

Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας Νηστεία είναι η λήψη «ξηράς τροφής» (ξηροφαγία), χωρίς λάδι ή κρασί, μια φορά την ημέρα, και μάλιστα την ενάτη ώρα (γύρω στις 3 μ. μ.). Λήψη τροφής, έστω

Διαβάστε περισσότερα

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Ναυσικά Πανσελήνου Ομότ. Καθηγήτρια της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Η κατά κόσμον Ρεγούλα Μπενιζέλου, αφού περιβλήθηκε το μοναχικό σχήμα με το όνομα Φιλοθέη γύρω

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου

Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου http://www.google.com.cy/imgres?imgurl=http://www.pigizois.net/sinaxaristis/12/22.jpg&imgrefurl=http://www.saint.gr/3239/saint.aspx&usg= 3Fna2LMd87t9UxeDDztnUV4LuDo=&h=835&w=586&sz=63&hl=en&start=1&zoom=1&tbnid=bpzYaMtyqRnVnM:&t

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΚΔΡΟΜΕΣ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΚΔΡΟΜΕΣ ΑΝΩΤΑΤΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΚΔΡΟΜΕΣ Με απόφαση του Ακαδημαϊκού Συμβουλίου (συνεδρίαση 29-10-2013), πραγματοποιήθηκαν δύο μονοήμερες Εκπαιδευτικές Εκδρομές στις οποίες συμμετείχαν

Διαβάστε περισσότερα

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας ΥΠΟΥΡΓΕΊΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΎ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΎ ΓΕΝΙΚΉ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΉΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΉΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΆΣ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΊΩΝ/ΤΜΉΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΏΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΆΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑΣ Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 26η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΕΣΣΗΝΙΑ Χριστιανούπολη, Ι.Ν. Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Σημαντικό οικοδομικό συγκρότημα του 11ου- 12ου αιώνα, που αποτελείται από τον οκταγωνικού τύπου ναό και το επισκοπικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ*

ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ* ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ* Ή Μονή Παντοκράτορος1, έβδομη στην ίεραρχική τάξη των Άγιορείτικων μονών, βρίσκεται στη ΒΑ πλευρά τής χερσονήσου τοϋ Άθω (πίν. 1 α). Κτισμένη

Διαβάστε περισσότερα

Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος

Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Δελτίον XAE 19 (1996-1997), Περίοδος Δ' Σελ. 97-116 ΑΘΗΝΑ 1997

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Βαθμίδα: Δευτεροβάθμια Θεματική περιοχή δραστηριότητας: Θεολογία Δημιουργός παρουσίασης: Ξανθή Αλμπανάκη Επικοινωνία: xalbanaki@gmail.com Εκπαιδευτικός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Διεύθυνση αλληλογραφίας: Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας/Φιλοσοφική Σχολή/ Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων/ Τ.Κ. 45110.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Διεύθυνση αλληλογραφίας: Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας/Φιλοσοφική Σχολή/ Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων/ Τ.Κ. 45110. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Ονοματεπώνυμο: Αγγελική Παναγοπούλου Πατρώνυμο: Γεώργιος Τόπος γέννησης: Αθήνα Οικογενειακή κατάσταση: Άγαμη Θέση: Λέκτορας Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Ιστορία Διεύθυνση αλληλογραφίας:

Διαβάστε περισσότερα

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Στα βαμβακοχώραφα της Κωπαΐδας (12 χλμ ΒΑ της Λιβαδειάς), υπάρχει ένας τόπος κατοικημένος από τα προϊστορικά χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Ευγενία Δρακοπούλου Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Τηλ. +302107273570 Fax: +302107246212 E-mail: egidrak@eie.gr Website: http://eie.academia.edu/eugeniadrakopoulou http://www.eie.gr/nhrf/institutes/inr/cvs/cv-drakopoulou-gr.html

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΙΖΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΝΤΥΠΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΚΑΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΜΕΙΖΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΝΤΥΠΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΚΑΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «Μείζον Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών στις 8 Π.Σ., 3 Π.Σ.Εξ., 2 Π.Σ.Εισ.» Με συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε. Κ. Τ.) ΜΕΙΖΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης ΠΡΟΤΥΠΟΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΙΩΝΙ ΕΙΟΥ ΙΩΝΙ ΕΙΟΥΣΧΟΛΗΣ ΟΜΙΛΟΣ: Πάµε Μουσείο ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: : 2013-14 14 ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Παραράς Ι. ΗΜΙΟΥΡΓΟΙ: Καπιζιώνη Σπυριδούλα Χατζηφούντα Μαριάννα Χιώτη

Διαβάστε περισσότερα

Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου

Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Τόμος ΚΖ (2006) Σελ. 297-304 ΑΘΗΝΑ 2006 Ε. Ν. Τσιγαρίδας ΔΥΟ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΠΡΩΙΜΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΣΤΗΝ ΜΟΝΗ ΒΑΤΟΠΑΙΔΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Ο εκχριστιανισμός ισμ τ ν ω σ αβικ αβικ ν λ ώ α ν ώ ινδοευρωπαϊκής καταγωγής

Ο εκχριστιανισμός ισμ τ ν ω σ αβικ αβικ ν λ ώ α ν ώ ινδοευρωπαϊκής καταγωγής Ο εκχριστιανισμός των σλαβικών λαών Σύνολο διαφορετικών λαών ινδοευρωπαϊκής καταγωγής, στους οποίους ανήκουν οι Ρώσοι, οι Πολωνοί, οι Πομεριανοί, οι Σέρβοι, οι Κροάτες, οι Σλοβάκοι, οι Τσέχοι και οι Βούλγαροι.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ Σύντομο ιστορικό Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Παραλιμνίου Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου διαδέχθηκε το 19 ο αιώνα ένα παλαιότερο βυζαντινό ναό. Βρίσκεται στο κέντρο του

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Ονοματεπώνυμο: Απόστολος Μαντάς. Θέση: Επίκουρος καθηγητής. Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Αρχαιολογία και Τέχνη.

Ονοματεπώνυμο: Απόστολος Μαντάς. Θέση: Επίκουρος καθηγητής. Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Αρχαιολογία και Τέχνη. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Ονοματεπώνυμο: Απόστολος Μαντάς Πατρώνυμο: Γεώργιος Τόπος γέννησης: Αθήνα Θέση: Επίκουρος καθηγητής Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Αρχαιολογία και Τέχνη Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου»

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου» Ιανουάριος 1 Πέμπτη Θεία Λειτουργία «Περιτομή Του Κυρίου» 4 Κυριακή Θεία Λειτουργία 5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός 6 Τρίτη Θεία Λειτουργία & Αγιασμός «Άγια Θεοφάνεια» 7 Τετάρτη

Διαβάστε περισσότερα

4. ΑΡΧΑΙΑ ΝΕΜΕΑ KAI ΑΘΛΗΤΕΣ ΔΡΟΜΙΚΩΝ ΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ

4. ΑΡΧΑΙΑ ΝΕΜΕΑ KAI ΑΘΛΗΤΕΣ ΔΡΟΜΙΚΩΝ ΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 4. ΑΡΧΑΙΑ ΝΕΜΕΑ KAI ΑΘΛΗΤΕΣ ΔΡΟΜΙΚΩΝ ΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ ΕΝΤΥΠΟ 4.6.1. «Κρυπτή στο στάδιο της Νεμέας» Δραστηριότητα 1 η : «Η σημασία της στοάς της Νεμέας» Σχεδιαστική αναπαράσταση αθλητή (πυγμάχου) που περιμένει

Διαβάστε περισσότερα

Ολοι είμαστε αδέλφια

Ολοι είμαστε αδέλφια ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού (Μέρος Α ) Ολοι είμαστε αδέλφια ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού Ολοι είμαστε αδέλφια (Μέρος A )

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.)

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Μελέτη: Κ. Παλυβού Κατασκευή: Ι. Γιαννόπουλος Ιδιοκτησία: Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας/TEE Η λεγόμενη Ξεστή 3 ήταν σημαντικό δημόσιο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΡΟΔΟΣ, ΜΑΡΤΙΟΣ 2011 1 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ. 2 2. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Στο ευρύτερο αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας στη Κρήτη, έχουν εντοπιστεί από τους αρχαιολόγους τέσσερις θεατρικοί χώροι διαφορετικών εποχών.

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα Παναγίας Γλυκοφιλούσας του 18ου αιώνα στη Βέροια. Μετάπλαση του θέματος μιας βυζαντινής εικόνας του 14ου αιώνα

Εικόνα Παναγίας Γλυκοφιλούσας του 18ου αιώνα στη Βέροια. Μετάπλαση του θέματος μιας βυζαντινής εικόνας του 14ου αιώνα Εικόνα Παναγίας Γλυκοφιλούσας του 18ου αιώνα στη Βέροια. Μετάπλαση του θέματος μιας βυζαντινής εικόνας του 14ου αιώνα Χρυσάνθη ΜΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΣΙΟΥΜΗ Τόμος ΚΣΤ' (2005) Σελ. 381-388 ΑΘΗΝΑ 2005 Χρυσάνθη Μαυροπούλου-Τσιούμη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου 2 Πανοραμική άποψη, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ,

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού Υπεύθυνη Εκπαιδευτικός: Χρύσα Κουράκη, Δασκάλα, Δρ. Παιδικής Λογοτεχνίας Παν/μίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΝΗ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ ΤΟ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΠΑΝΤΩΝ

ΜΟΝΗ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ ΤΟ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΠΑΝΤΩΝ ΜΟΝΗ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ ΤΟ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΠΑΝΤΩΝ Γιά τή μονή Διονυσίου, όπως καί γιά άλλες μονές του 'Αγίου Όρους, τα παρεκκλήσια αποτελούν ένα ενδιαφέρον τμήμα, γιατί σ αύτά, μαζί μέ τό καθολικό

Διαβάστε περισσότερα

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού.

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. 1 Περιεχόμενα: Εισαγωγή σελ.3 Ιστορική αναδρομή σελ.4 Περιγραφή του χώρου σελ.5-7 Βιβλιογραφία σελ.8 Παράρτημα σελ.9-10 2 Εισαγωγή. Στο κέντρο της Λεμεσού υπάρχει το Κάστρο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. Ένα μοναδικό ταξίδι, οδοιπορικό στην ιστορία του πολιτισμού και της εκπαίδευσης των Ελλήνων, σχεδίασε

Διαβάστε περισσότερα

Εξω-ευρωπαϊκή τέχνη. 4.4. Ισλαµική τέχνη

Εξω-ευρωπαϊκή τέχνη. 4.4. Ισλαµική τέχνη eikastika B gym Mathiti 5:eikastika B Mathiti 10/1/08 4:12 PM Page 96 4.4. Ισλαµική τέχνη Ο Ισλαµικός Πολιτισµός στη µεγαλύτερή του ακµή απλωνόταν από τις περιοχές της Περσίας και της Βορείου Αφρικής µέχρι

Διαβάστε περισσότερα

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 ΔΕΥΤΕΡΑ, 1 Ιουλίου Άφιξη στο ξενοδοχείο Ιλισός και τακτοποίηση στα δωμάτια 17:30 Κέρασμα και συνάντηση με τους υπεύθυνους των Θερινών Σχολείων 20:30-23:00 ΤΡΙΤΗ, 2 Ιουλίου 09:30-10:00

Διαβάστε περισσότερα

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ «...ανέφερα εγγράφως...» ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ Διάρκεια Έκθεσης: 17. 12.2008-20. 03. 2009 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ Το αρχειακό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ. Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία

ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ. Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα

Διαβάστε περισσότερα

Η Εικόνα της Μητέρας μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης εποχής

Η Εικόνα της Μητέρας μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης εποχής Πρόγραμμα Κοινοτικής Πρωτοβουλίας INTERREG IIIA ΕΛΛΑΔΑ-ΙΤΑΛΙΑ 2000-2006 Πρόγραμμα Παρέμβασης 11 Άξονας Προτεραιότητας 003: Περιβάλλον & Πολιτιστική Κληρονομιά Μέτρο 002: Προώθηση, Αναπαλαίωση και Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΙΑΚΟΣΤΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ Αθήνα, 14, 15 και 16 Μαΐου 2010 Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο

ΤΡΙΑΚΟΣΤΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ Αθήνα, 14, 15 και 16 Μαΐου 2010 Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο ΤΡΙΑΚΟΣΤΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ Αθήνα, 14, 15 και 16 Μαΐου 2010 Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Παρασκευή, 14 Μαΐου 2010 Πρωινή Συνεδρίαση ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΣΤΕΡΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ας έλθομε στο Ερέχθειον και στο προκείμενο βιβλίο.

Ας έλθομε στο Ερέχθειον και στο προκείμενο βιβλίο. Ομιλία του προέδρου της ΕΣΜΑ, Ομοτ. Καθ. ΕΜΠ Χαράλαμπου Μπούρα στην παρουσίαση της απόδοσης του έργου αποκατάστασης του Ερεχθείου 1979-1987. Μουσείο Ακρόπολης, 10.04.2013. Η Αποκατάσταση του Ερεχθείου,

Διαβάστε περισσότερα

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Οι άγιες εικόνες, έκφραση της πίστης Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.18) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Αγίου Αθανασίου Κουστοχωρίου Ημαθίας και η σχέση του με το καστοριανό εργαστήρι

Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Αγίου Αθανασίου Κουστοχωρίου Ημαθίας και η σχέση του με το καστοριανό εργαστήρι Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Αγίου Αθανασίου Κουστοχωρίου Ημαθίας και η σχέση του με το καστοριανό εργαστήρι Φλώρα ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ Τόμος ΚΔ' (2003) Σελ. 257-266 ΑΘΗΝΑ 2003 Φλώρα Καραγιάννη Ο ΖΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΔΙΑΚΟΣΜΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Τα Λουτρά του κάστρου της Χίου.

Τα Λουτρά του κάστρου της Χίου. Τα Λουτρά του κάστρου της Χίου. Ερευνητική εργασία της ομάδας των ρεπόρτερ της Α τάξης του 1 ου ΕΠΑΛ Χίου 2011-2012 (Βιργινία Καλλούδη, Κυριακή Αρβανίτη, Ραφαήλ Καραμανής, Μαρία Λιτσάκη) Περιεχόμενα Η

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα Παναγίας Ελεούσας από την Καστοριά (πίν. 75-76)

Εικόνα Παναγίας Ελεούσας από την Καστοριά (πίν. 75-76) Εικόνα Παναγίας Ελεούσας από την Καστοριά (πίν. 75-76) Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Δελτίον XAE 10 (1980-1981), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Ανδρέα Γρηγ. Ξυγγόπουλου (1891-1979) Σελ. 273-288 ΑΘΗΝΑ 1981 ΕΙΚΟΝΑ ΠΑΝΑΠΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Εκκλησίες και εξωκλήσια Καρπασίας

Εκκλησίες και εξωκλήσια Καρπασίας Εκκλησίες και εξωκλήσια Καρπασίας Άγιος Θύρσος, Άγιος Φίλων, Απόστολος Ανδρέας από ναό Αγίας Τριάδας Ριζοκαρπάσου Εκκλησίες Αφέντρικας Χάρτης Leonida Attar (1542) Τουρκοκύπριοι και Τούρκοι στην Καρπασία

Διαβάστε περισσότερα