«Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων»"

Transcript

1 ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΒΑΜΟΥ Κωνσταντίνα Αρετάκη «Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων» Ένα Πρόγραμμα Περιιβαλλοντιικής Εκπαίίδευσης του Κ..Π..Ε.. Βάμου Βάμος 2010

2

3 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Τα σπήλαια αποτέλεσαν ανέκαθεν για τον άνθρωπο στον Ελλαδικό χώρο, έναν οικείο τόπο που μπορούσε να καταφύγει, να προφυλαχτεί, να δημιουργήσει. Κατοικίες από την παλαιολιθική εποχή, τον προφύλασσαν από το κρύο, τη βροχή τον αέρα, τον βοηθούσαν να σταβλίζει τα ζώα του ακόμη και να αναπτύσσει τις δραστηριότητές του. Στους ιστορικούς χρόνους πολλά σπήλαια είναι χώροι ταφής και λατρείας. Σε τοιχώματα τους βλέπουμε την έκφραση των χρηστών τους με μορφές τέχνης,ζωγραφική, χαρακτική κ.α. Εκτός όμως από την χρήση τους από τον άνθρωπο ανά τους αιώνες τα σπήλαια της Ελλάδας αποτελούν ασύγκριτα φυσικά μνημεία αξεπέραστου κάλλους, με τους σταλακτίτες και τους σταλαγμίτες τους και ένα υπέροχο άγνωστο κόσμο, που μας προκαλεί να τον εξερευνήσουμε και να γνωρίσουμε τα μυστικά του. Με τη δική τους βιοποικιλότητα μέσα στο σκοτάδι και τη σιωπή τα σπήλαια της Ελλάδας είναι ναοί της Φύσης, που καλούμαστε να προστατέψουμε και να διατηρήσουμε! Το Κέντρο περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης του Βάμου, λαμβάνοντας υπόψη όλα τα παραπάνω και πιστεύοντας ότι η εκπαίδευση για την αειφορία αποτελεί τη βάση της παιδείας των παιδιών μας αλλά και δική μας, ίδρυσε το Εθνικό δίκτυο «Τα σπήλαια της Ελλάδας στο φως» για τη μελέτη από τους μαθητές του μαγικού κόσμου των σπηλαίων. Η έκδοση που κρατάτε στα χέρια σας είναι μια από τις εκδόσεις του ΚΠΕ για τα σπήλαια και στοχεύει στην εξοικείωση με το τι είναι τα σπήλαια και ο κόσμος τους. Πιστεύουμε ότι θα βοηθήσει στην απόκτηση αυτής της γνώσης και στην προσπάθεια να ευαισθητοποιηθούμε όλοι, ώστε να διατηρήσουμε και θα αξιοποιήσουμε τα σπήλαια μας κάνοντας τα γνωστά στα πέρατα της γης. Αλεξανδρίδου Μαίρη Υπεύθυνη Λειτουργίας ΚΠΕ Βάμου

4 ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΒΑΜΟΥ Συγγραφή Επιμέλεια Ηλεκτρονικός Σχεδιασμός - Δημιουργικό: Κωνσταντίνα Αρετάκη Μέλος Π.Ο. Κ.Π.Ε. Βάμου Πρόεδρος Συντονιστικής Επιτροπής Εθνικού Θεματικού Δικτύου «Τα Σπήλαια της Ελλάδας στο Φως» Τίτλος: Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων. Ένα Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης του Κ.Π.Ε. Βάμου 1 η έκδοση: 2010 Copyright 2010 Κ.Π.Ε. Βάμου ISBN: Έκδοση: Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Βάμου Κεφαλάς, Δήμου Βάμου, Τ.Κ Χανιά Τηλ , Φαξ: Ιστοσελίδα: http//:kpe-vamou.chan.sch.gr Η Παιδαγωγική Ομάδα του Κ.Π.Ε. Βάμου ( ) Αλεξανδρίδου Μαίρη (Υπεύθυνη Λειτουργίας), Γαλλικής Φιλολογίας Μιχελάκης Δημήτρης (Αναπληρωτής Υπεύθυνος), Χημικός Μαυροματάκης Αγησίλαος (Μέλος Π.Ο.), Δάσκαλος Βαλαβάνη Δήμητρα (Μέλος Π.Ο.), Νηπιαγωγός Αρετάκη Κωνσταντίνα (Μέλος Π.Ο.), Φιλόλογος Δουλγέρη Νικολέτα (Μέλος Π.Ο.), Πληροφορικής Δήμου Εύη (Μέλος Π.Ο.), Νηπιαγωγός Τα παρόν έντυπο δημιουργήθηκε για τις ανάγκες του Εκπαιδευτικού Προγράμματος «Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων». Διατίθεται δωρεάν σε σχολικές μονάδες και μαθητές που επισκέπτονται το Κ.Π.Ε. Βάμου και επιτρέπεται η αναπαραγωγή του για εκπαιδευτικούς σκοπούς μόνο, με αναφορά της προέλευσής του.

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Γιατί να ασχοληθώ με ένα Πρόγραμμα Π.Ε. με θέμα τα σπήλαια;. 5 Το Κ.Π.Ε. Βάμου και το Πρόγραμμα Π.Ε. «Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων»... 6 Δομή του Βιβλίου... 9 Ανακαλύπτω τον Υπόγειο Κόσμο Τι υπάρχει κάτω από τα πόδια μας Πώς σχηματίζονται τα σπήλαια. Το πολύτιμο νερό! Πείραμα: Δημιούργησε το δικό σου σπήλαιο διαλύοντας τον ασβεστόλιθο.. 16 Πόσο καθαρό μπορεί να είναι το υπόγειο νερό;.. 17 Άσκηση: Βρες τους τρόπους ρύπανσης του σπηλαίου και των υπόγειων νερών Πείραμα: Διαπερατότητα πετρωμάτων Ρύπανση Υπόγειων νερών. 19 Αυτοί οι πανέμορφοι σταλακτίτες και σταλαγμίτες! Πείραμα: Δημιουργία σταλακτιτών. 26 Εγώ μπορώ να ζήσω μέσα σε ένα σπήλαιο; Μα είναι θεοσκότεινα εκεί μέσα! Η ζωή στον υπόγειο κόσμο.. 31 Υπάρχουν φυτά στο σκοτάδι;.. 31 Τα σπήλαια αρρωσταίνουν: Η «πράσινη ασθένεια» Οι παράξενοι κάτοικοι των σπηλαίων Μα τι είναι τελικά οι νυχτερίδες, πουλιά ή ποντίκια;. 43 Προστασία της ιδιαίτερης αυτής πανίδας Ο άνθρωπος και τα σπήλαια 49 Παλαιολιθική Τέχνη: Αποτυπώματα χεριών Δραστηριότητα: Αφήνω τα αποτυπώματά μου όπως οι προϊστορικοί άνθρωποι 52

6 Παλαιολιθική Τέχνη: Βραχογραφίες Δραστηριότητα: Εμπνέομαι και ζωγραφίζω Οι σπηλαιολόγοι: εξερευνητές, επιστήμονες ή λάτρεις των extreme sports Τα σπήλαια κινδυνεύουν; ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ - ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ Βρες την εικόνα Βρες την εικόνα 2 61 Ο Λαβύρινθος του σπηλαιολόγου Βρες τις όμοιες νυχτερίδες Σχέδιασε τα καλαμάκια Ανακάλυψε τα φυτά και τα ζώα του σπηλαίου Σχέδιασε το δικό σου σπήλαιο. 67 Το κουίζ των νυχτερίδων. 69 Κρυπτόλεξο.. 70 Η ακροστοιχίδα των σπηλαίων Βρες τη φράση. 72 Βρες τη χλωρίδα και την πανίδα των σπηλαίων.. 73 Σπάσε τον κώδικα του σπηλαίου και αποκάλυψε το διάκοσμό του Βάλε στη σωστή σειρά τις εικόνες.. 75 Δώσε όνομα στα σπηλαιοθέματα Κατασκευή: Υπόγειος αγωγός Κατασκευή: Νυχτερίδες από χαρτί.. 79 Παιχνίδι: Πόσο καλά γνωρίζεις τα σπήλαια Παιχνίδι: Ποιος είναι ο παρείσακτος Το τραγούδι του καλού σπηλαιολόγου 99 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

7 Γιατί να ασχοληθώ με ένα πρόγραμμα Π.Ε. με θέμα τα σπήλαια; «Κυρία, θα μπούμε και εμείς στο σπήλαιο αυτό;» Αυτήν την ερώτηση μας απευθύνουν συχνά αρκετοί μαθητές που επισκέπτονται το Κ.Π.Ε. Βάμου για να παρακολουθήσουν κάποιο πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, βλέποντας τις αναρτημένες στους τοίχους φωτογραφίες από το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων», γεγονός που φανερώνει την έμφυτη περιέργεια των μαθητών, από την τρυφερή ηλικία του Δημοτικού σχολείου μέχρι και την εφηβεία, να γνωρίσουν τον κόσμο γύρω τους, τα φανερά και τα αφανέρωτα. Μία περιέργεια που τους οδηγεί στο να ανακαλύπτουν αυτόν τον κόσμο που τους περιβάλλει, στο να «ρουφούν» την κάθε νέα πληροφορία σαν σφουγγάρια, και στο να αποκομίζουν τελικά γνώσεις, εμπειρίες, ικανότητες, τα εφόδια που θα τους φανούν απαραίτητα στη ζωή του ενήλικα που ακολουθεί. Και τα σπήλαια, διεγείρουν ακόμα περισσότερο την περιέργειά τους και εξάπτουν την φαντασία τους. Γιατί τα σπήλαια αποτελούν ένα πεδίο μακρινό, απρόσιτο και μυστηριώδες, πράγμα που φαντάζει ιδανικό στα μάτια του μικρού ή έφηβου μαθητή για να το εξερευνήσει και να το ανακαλύψει. Δε συμβαίνει όμως πάντα το ίδιο και με τους εκπαιδευτικούς τους. Είναι λίγοι εκείνοι που μοιράζονται το ίδιο ενδιαφέρον και την περιέργεια με τους μαθητές τους και επιθυμούν να συνεχίζουν να ανακαλύπτουν όλα όσα τους αποκαλύπτονται από τον κόσμο γύρω τους. Είναι αυτοί που δεν σταματούν ποτέ να μαθαίνουν, και που η διαδικασία της μάθησης παραμένει ζωντανή και αναλλοίωτη σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους, άοκνοι ακόλουθοι του αρχαίου σωκρατικού αποφθέγματος «Γηράσκω αεί διδασκόμενος». Αντίθετα, η πλειοψηφία των δασκάλων και καθηγητών, έχοντας πλέον περισσότερο αναπτυγμένο το ένστικτο του φόβου και της αυτοσυντήρησης και προσεγγίζοντας τα σπήλαια με τη ματιά του ενήλικα, δε βλέπουν το νόημα να ασχοληθεί κάποιος και να διδάξει στους μαθητές του το αντικείμενο αυτό. Συχνά, μπορεί να ενθαρρύνουν τους μαθητές τους προς την κατεύθυνση του να ανακαλύψουν το σπήλαιο σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά όταν έρθει η ώρα της επίσκεψης στο πεδίο, προτιμούν να απέχουν διακριτικά. Οι περισσότεροι όμως εκδηλώνουν φανερά, λεκτικά και αισθητικά, την αποστασιοποίησή τους από το αντικείμενο, εκφράζοντας μια λανθασμένη τις περισσότερες φορές εντύπωση για τα σπήλαια, που έχουν οι περισσότεροι από εμάς: «Τα σπήλαια είναι βρώμικα, υπάρχει λάσπη και σκόνη είναι σκοτεινά και επικίνδυνα έχω κλειστοφοβία δεν υπάρχει αρκετό οξυγόνο ζουν κατσαρίδες και ποντίκια μέσα στα σπήλαια είναι δύσκολο να ασχοληθείς με τα σπήλαια» κ.α. Τελικά, ποιοι από όλους τους παραπάνω έχουν δίκιο; Η αλήθεια, όπως συνήθως, βρίσκεται κάπου στη μέση. Ναι, σίγουρα η ενασχόληση με το αντικείμενο των σπηλαίων σε ένα πρόγραμμα Π.Ε. είναι πιο δύσκολη σε σχέση με την ενασχόληση με ένα πρόγραμμα Ανακύκλωσης ή ένα πρόγραμμα για το Δάσος π.χ.,

8 λόγω της φύσης του αντικειμένου και τον μικρό σχετικά, σε πρώτη φάση, όγκο πληροφοριών που μπορεί να αντλήσει κάποιος σε σχέση με τα προηγούμενα θέματα. Όμως, με την κατάλληλη καθοδήγηση από ανθρώπους που ασχολούνται με το αντικείμενο αυτό, τους σπηλαιολόγους (θα σας εκπλήξει όταν ανακαλύψετε ότι είναι πολύ περισσότεροι από όσοι φανταζόσασταν), το εμπόδιο αυτό μπορεί να υπερπηδηθεί, ενώ ακόμα θα σας ξαφνιάσει και η πληθώρα των πληροφοριών που θα ανακαλύψετε. Εξάλλου, οι περισσότεροι από εμάς, που αγαπάμε και ασχολούμαστε με την Π.Ε., όταν ξεκινάμε να δουλεύουμε πάνω σε ένα νέο θέμα με τους μαθητές μας, είμαστε tabula rasa, όπως και αυτοί. Δε διδαχτήκαμε στα Πανεπιστήμια Π.Ε., ούτε μάθαμε για όλα τα περιβαλλοντικά ζητήματα που απασχολούν την ανθρωπότητα και τον πλανήτη. Είναι γνώσεις που αποκτούμε στην πορεία της ζωής μας, διαβάζοντας εφημερίδες, περιοδικά και βιβλία, παρακολουθώντας ντοκιμαντέρ ή εμπλεκόμενοι σε σχετικές συζητήσεις με άλλους, που μοιράζονται τους ίδιους προβληματισμούς με εμάς. Πρόκειται για μια συνεχή ανατροφοδότηση με νέες εμπειρίες και γνώσεις. Επιπλέον, το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς γίνεται στην τάξη, όπως και με τα άλλα προγράμματα Π.Ε., πράγμα το οποίο δεν ενέχει κανένα κίνδυνο. Και όταν πια έρθει η ώρα της ενασχόλησης με το πεδίο, το στάδιο που όλοι οι μαθητές περιμένουν με τη μεγαλύτερη λαχτάρα, υπάρχουν αρκετά τουριστικά διευθετημένα σπήλαια σε όλη την Ελλάδα, τα οποία είναι επισκέψιμα από το ευρύ κοινό. Σε αυτά εκλείπουν οι αναστολές και οι φοβίες, όπως διατυπώθηκαν παραπάνω, εφόσον λειτουργούν για την εξυπηρέτηση όλων εκείνων που δεν μπορούν να είναι εκπαιδευμένοι σπηλαιολόγοι, ώστε να μπορούν να χαίρονται όλοι οι άνθρωποι την ομορφιά και το μεγαλείο του υπόγειου αυτού κόσμου. Το Κ.Π.Ε. Βάμου και το πρόγραμμα Π.Ε. «Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων» Η ιδέα για ένα πρόγραμμα Π.Ε. για τα σπήλαια ωρίμαζε καιρό στο Κ.Π.Ε. Βάμου. Ευτυχείς συγκυρίες οδήγησαν στο να λάβει σάρκα και οστά η ιδέα αυτή τη σχολική χρονιά , οπότε και λειτούργησε πιλοτικά το πρόγραμμα με τον παραπάνω τίτλο. Λίγα σχολεία επέλεξαν το συγκεκριμένο πρόγραμμα εκείνη τη χρονιά, για το λόγο ότι δεν είχε γίνει η απαραίτητη και έγκαιρη προβολή του. Όμως, ήταν αρκετά για να δοκιμαστούν όλες οι σχετικές δραστηριότητες, που είχαν δημιουργηθεί, και να γίνουν οι απαραίτητες αλλαγές, διορθώσεις και προσθήκες. Την επόμενη σχολική χρονιά έχοντας ιδρύσει και λειτουργώντας το Εθνικό Θεματικό Δίκτυο «Τα Σπήλαια της Ελλάδας στο Φως», έγινε η απαραίτητη διάχυση της ιδέας ενός προγράμματος Π.Ε. για τα σπήλαια, μέσα από σχετικό εκπαιδευτικό σεμινάριο, στο οποίο συμμετείχαν εκπαιδευτικοί και στελέχη της Π.Ε., και μέσα από την επαφή και ενημέρωση των ίδιων των σχολικών μονάδων. Έτσι, το ενδιαφέρον ανέβηκε κατακόρυφα, όπως φάνηκε από τον μεγάλο αριθμό αιτήσεων που δεχτήκαμε τη συγκεκριμένη σχολική χρονιά, από τις

9 οποίες μπόρεσαν να ικανοποιηθούν οι δεκαεπτά, για να επισκεφθούν το Κ.Π.Ε. Βάμου και να παρακολουθήσουν το αντίστοιχο πρόγραμμα. Σκοπός και στόχοι του Προγράμματος Με το πρόγραμμα «Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων» επιδιώκεται να έρθουν οι μαθητές σε επαφή και να γνωρίσουν το άγνωστο αυτό, και δυσπρόσιτο στους πολλούς, κλειστό οικοσύστημα. Η Ελλάδα, με έναν αριθμό που ξεπερνάει τα επίσημα καταγεγραμμένα σπήλαια, θα μπορούσε να θεωρηθεί «η Χώρα των Σπηλαίων». Σε κάθε χωριό, σε κάθε μικρό οικισμό εντοπίζονται σπηλαιώδεις κοιλότητες. Επιδίωξη είναι η ευαισθητοποίηση των μαθητών σε θέματα που σχετίζονται με αυτά τα ιδιαίτερα μνημεία φυσικής κληρονομιάς, την ιστορία του τόπου τους, γενικότερα το φυσικό κάλλος της περιοχής τους και τέλος τη σωστή προσέγγιση του υπόγειου αυτού πλούτου, ώστε να αναπτυχθούν υπεύθυνες στάσεις που θα συμβάλουν στην προστασία του και στην αειφόρο διαχείρισή του. Δομή Προγράμματος Στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα Π.Ε. του Κ.Π.Ε. Βάμου «Ο μαγικός κόσμος των σπηλαίων» συμμετέχουν μαθητές και από τις δύο βαθμίδες εκπαίδευσης (10-18 ετών). Την πρώτη σχολική χρονιά το πρόγραμμα λειτούργησε πιλοτικά και είχε διάρκεια μίας ημέρας. Διαπιστώθηκε όμως, ότι ο χρόνος ήταν πολύ λίγος για να καλυφθούν ικανοποιητικά οι θεματικές ενότητες και να γίνει η επίσκεψη στο πεδίο. Γι αυτό, τη δεύτερη χρονιά επεκτάθηκε η διάρκεια του σε δύο ημέρες, με την δεύτερη ημέρα να αφιερώνεται εξολοκλήρου στο πεδίο. Το πρόγραμμα εξελίσσεται σε δύο φάσεις. Η κάθε φάση χρησιμοποιεί τα κατάλληλα διδακτικά εργαλεία, ανάλογα και με την ηλικία, με στόχο να έρθουν σε επαφή οι μαθητές με τον καλύτερο δυνατό τρόπο με τον υπόγειο κόσμο των σπηλαίων. Σε πρώτη φάση οι μαθητές παρακολουθούν μια σύντομη παρουσίαση με εικόνες, ώστε να εξοικειωθούν με τις άγνωστες σε αυτούς έννοιες που σχετίζονται με τα σπήλαια. Αυτό αποτελεί ένα είδος αφόρμησης για να ακολουθήσει συζήτηση, όπου οι μαθητές εκθέτουν τις απορίες που τους έχουν δημιουργηθεί. Η απάντηση στις απορίες αυτές γίνεται με τη μορφή συζήτησης και με τη μορφή δραστηριοτήτων. Οι δραστηριότητες αυτές αφορούν σε παιχνίδια, πειράματα και άλλες βιωματικές δραστηριότητες που πραγματοποιούνται σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους του ΚΠΕ, ώστε να δημιουργείται η αίσθηση του σπηλαιώδους περιβάλλοντος. Ακολουθούν μία λογική σειρά, ώστε να εισάγονται σταδιακά σε έννοιες που αφορούν τα σπηλαιώδη οικοσυστήματα. Οι θεματικές ενότητες και κάποιες από τις δραστηριότητες που μπορούμε να επιλέξουμε, ανάλογα με το διαθέσιμο χρόνο, αναφέρονται παρακάτω: 1. Πώς δημιουργούνται τα σπήλαια, ο κύκλος του νερού, σχηματισμός σπηλαιοδιακόσμου, είδη σπηλαίων. Πειράματα διύλισης νερού μέσα από

10 διαφορετικούς τύπους εδαφών, διάλυσης πετρώματος, σχηματισμού σταλακτιτών. 2. Ανακαλύπτω τι μπορεί να συναντήσω σε ένα σπήλαιο Δραστηριότητα: Ποιος είναι ο παρείσακτος; 3. Πώς ζει ένας σπηλαιόβιος οργανισμός στο απόλυτο σκοτάδι; Δραστηριότητα: Τυφλόμυγα με τις αισθήσεις 4. Ποια είναι τα ζώα των σπηλαίων; Φύλλα Εργασίας και κατασκευές. 5. Γιατί δε φυτρώνουν φυτά στα σπήλαια; Πείραμα με φυτά. Γιατί τα φυτά χρειάζονται φως για να αναπτυχθούν; 6. Σπήλαια και άνθρωπος, άλλοτε και τώρα. Δραστηριότητες για τα ανθρώπινα ίχνη που παραμένουν στα σπήλαια. 7. Κίνδυνοι για τα σπήλαια. Χρήση της εικόνας: σκουπίδια, λατομεία, κακός φωτισμός σε αξιοποιημένα σπήλαια κ.α. 8. Μαθαίνουμε για τον σπηλαιολόγο, τα υλικά εξερεύνησης σπηλαίων, την ατομική ασφάλεια και την προστασία. Από όλα τα παραπάνω στόχος μας είναι να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές τι μπορεί να περιλαμβάνει ένα σπήλαιο, εκτός από εντυπωσιακούς σταλακτίτες, γιατί μπορεί να κινδυνεύουν τα σπήλαια από τις απερίσκεπτες ανθρώπινες δραστηριότητες, παρόλο που είναι «τόσο μακριά» από τους ανθρώπους, και τι κινδύνους συνακόλουθα μπορεί να κρύβει για τη δημόσια υγεία η ρύπανση των σπηλαίων (π.χ. ρύπανση των υπόγειων υδάτων). Είναι σημαντικό επίσης στη φάση αυτή να μάθουν, πριν την επίσκεψη στο πεδίο, τους κανόνες για την ατομική τους ασφάλεια, τους οποίους πρέπει αυστηρά να τηρεί ο καθένας που επισκέπτεται ένα σπήλαιο. Για την καλύτερη εμπέδωση των κανόνων αυτών, εκτός του ότι δίνονται φυλλάδια σε κάθε μαθητή, έχουν αποτυπωθεί με τη μορφή τραγουδιού, ώστε να είναι πιο εύκολη η αποστήθισή τους. Η δεύτερη φάση περιλαμβάνει τη μελέτη στο πεδίο. Για το μονοήμερο, χρησιμοποιείται σπήλαιο, που δεν είναι τουριστικά διευθετημένο, της εγγύτερης προς το ΚΠΕ περιοχής, το οποίο έχει ελεγχθεί ώστε να τηρούνται όλα τα μέτρα για την ασφάλεια των μαθητών. Για το διήμερο, η εργασία στο πεδίο γίνεται στο τουριστικό σπήλαιο του Μελιδονίου του νομού Ρεθύμνου. Εκεί οι μαθητές εργάζονται σε μικρές ομάδες με την υποστήριξη των μελών της Π.Ο., διερευνώντας τη λειτουργία του σπηλαίου ως κλειστό οικοσύστημα, αναγνωρίζοντας και καταγράφοντας σπηλαιοθέματα, παρατηρώντας τους οργανισμούς που διαβιούν σε αυτό, μετρώντας τη θερμοκρασία και την υγρασία του σπηλαίου κ.α. Έτσι οι μαθητές αναπτύσσουν ερευνητική διάθεση και πετυχαίνουν να προσδιορίσουν τους ιδιαίτερους αυτούς γεωλογικούς σχηματισμούς με ό,τι αυτοί περικλείουν, συνειδητοποιώντας τέλος τη σημασία της διατήρησης αυτού του «κρυφού»θησαυρού.

11 Δομή του βιβλίου Το έντυπο που κρατάτε στα χέρια σας δομείται με βάση την αλληλουχία των δραστηριοτήτων που λαμβάνουν χώρα κατά τη διάρκεια των μονοήμερων και διήμερων εκπαιδευτικών επισκέψεων των σχολείων στο Κ.Π.Ε. Βάμου. Προκειμένου να εισαχθεί στην έννοια του σπηλαίου και ό,τι αυτό περιλαμβάνει, τόσο ο εκπαιδευτικός όσο και ο μαθητής, στην αρχή δίδεται ένα σύντομο κείμενο με ανάλυση και επεξήγηση των βασικών εννοιών και θεματικών ενοτήτων που σχετίζονται με το σπήλαιο, όπως: 1. Τι είναι σπήλαιο 2. Δημιουργία σπηλαίων 3. Το νερό 4. Ο διάκοσμος 5. Ατμοσφαιρικές συνθήκες στα σπήλαια 6. Χλωρίδα και πανίδα 7. Άνθρωπος και σπήλαια 8. Οι σπηλαιολόγοι 9. Κίνδυνοι και προστασία σπηλαίων Το κείμενο εμπλουτίζεται με το κατάλληλο εικονογραφικό υλικό, καθώς και με ανάλογες δραστηριότητες και πειράματα, ώστε να κατανοήσουν πιο εύκολα οι μαθητές την αντίστοιχη έννοια. Στη συνέχεια ακολουθούν μια σειρά από εκπαιδευτικές δραστηριότητες με τη μορφή Φύλλων Εργασίας, Κατασκευών και Παιχνιδιών. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να επιλέξει εκείνες που θεωρεί πιο κατάλληλες για την αντίστοιχη βαθμίδα (Δημοτικό, Γυμνάσιο, Λύκειο) και να τις χρησιμοποιήσει αυτούσιες ή προσαρμόζοντάς τις στις ανάγκες ή στο επίπεδο της εκάστοτε Περιβαλλοντικής Ομάδας. Για την Εργασία στο Πεδίο, το βιβλίο αυτό συνοδεύεται από δύο ακόμα βιβλία που έχει εκδώσει το Κ.Π.Ε. Βάμου: Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων: Το τετράδιο του νέου σπηλαιολόγου Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων: Επίσκεψη στο σπήλαιο του Μελιδονίου. Τετράδιο δραστηριοτήτων Το πρώτο είναι μέρος του μονοήμερου προγράμματος και περιλαμβάνει τις δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα στο σπήλαιο Βένηδων στα Χάμπαθα Αποκορώνου. Το δεύτερο αφορά στο διήμερο πρόγραμμα με τις δραστηριότητες στο σπήλαιο του Μελιδονίου του νομού Ρεθύμνου.

12

13 Τι υπάρχει κάτω από τα πόδια μας; Είναι άραγε η Γη συμπαγής; Όταν οι άνθρωποι παλαιότερα όργωναν τα χωράφια τους, ή σήμερα, όταν κάνουν εκσκαφές για να ανοίξουν δρόμους ή να κτίσουν σπίτια, πέφτουν συχνά σε υπόγειες κοιλότητες που μέχρι τότε ήταν κλειστές. Με τον τρόπο αυτό αποκαλύπτονται νέα σπήλαια, που έρχονται στο φως από τα σκοτεινά υπόγεια βάθη. Είναι άγνωστο πόσες εκατοντάδες χιλιάδες υπόγειες κοιλότητες μπορεί να υπάρχουν κάτω από τα πόδια μας και εμείς δεν τις έχουμε αποκαλύψει ή ανακαλύψει ακόμα. Γιατί η Γη είναι σαν σφουγγάρι, γεμάτη ρωγμές και μικρότερες ή μεγαλύτερες οπές, που απορροφούν το νερό της βροχής, και το αποθηκεύουν σε υπόγειες δεξαμενές νερού. Αυτά τα κρυφά υπόγεια σπήλαια μπορεί να είναι πολύ μικρά ή μόνο μερικά μέτρα ή ακόμα και τεράστια. Όσο μικρά και να είναι όμως, είναι δυνατόν να έχουν όμορφους σταλακτίτες και σταλαγμίτες ή να ζουν σε αυτά άγνωστοι μικροσκοπικοί οργανισμοί. Κάτω από τα πόδια μας λοιπόν υπάρχει ένας μοναδικός, μυστηριώδης, σκοτεινός και ξεχωριστός κόσμος, που μας καλεί να τον ανακαλύψουμε!!!

14 Πώς σχηματίζονται τα σπήλαια; Το πολύτιμο νερό! Ο ασβεστόλιθος, ένα από τα πετρώματα που αποτελούν τη Γη, είναι σαν σφουγγάρι. Απορροφά νερό μέσα από τις ρωγμές του, που βρίσκονται στην επιφάνεια του εδάφους. Το νερό αυτό συγκεντρώνεται σε υπόγειες δεξαμενές. Οι άνθρωποι κάνουν γεωτρήσεις σε περιοχές που δεν υπάρχει πολύ νερό και με αυτόν τον τρόπο παίρνουν το νερό από τις υπόγειες αυτές δεξαμενές. Το νερό μέσα στα σπήλαια κυλάει σε υπόγεια ποτάμια, τα οποία μπορεί να έχουν μήκος πολλά χιλιόμετρα. Τα υπόγεια αυτά Το σπήλαιο Μααρά στο νομό Δράμας, είναι το μεγαλύτερο εξερευνημένο υπόγειο ποτάμι στην Ελλάδα. Έχει μήκος χμ. νερά, μόλις βρουν μαλακό πέτρωμα θα το διανοίξουν και έτσι θα βρουν διέξοδο προς τα έξω. Μπορεί να εμφανιστούν ξανά από μεγάλες εισόδους και μεγάλα επιφανειακά να σχηματίσουν ποτάμια, που θα ακολουθήσουν πορεία προς την κατεύθυνση της θάλασσας ή μπορεί να εμφανιστούν σαν πηγές, κάποιες από τις οποίες χρησιμοποιεί ο άνθρωπος για ύδρευση και για άρδευση. Πώς γίνεται όμως το νερό να περνάει μέσα από ένα σκληρό και σχεδόν συμπαγές πέτρωμα, όπως ο ασβεστόλιθος; Το νερό κατορθώνει σιγά σιγά να διαλύει το πέτρωμα αυτό. Όχι όμως από μόνο του. Χρειάζεται και το διοξείδιο του άνθρακα, με το οποίο θα ενωθεί και θα παράξει ένα οξύ, που έχει την ιδιότητα να «λιώνει» με πολύ αργούς ρυθμούς τον ασβεστόλιθο, αλλά δεν είναι βλαβερό για τον άνθρωπο. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται χημική διάβρωση.

15 Ας δούμε όμως τη διαδικασία αυτή από την αρχή. Καθώς πέφτει το νερό της βροχής (Η2Ο) στο έδαφος, ενώνεται με το διοξείδιο του άνθρακα (CO2) που βρίσκεται σε μεγάλες ποσότητες στην ατμόσφαιρα ή με αυτό που είναι συγκεντρωμένο στα πεσμένα φύλλα στο έδαφος, τα οποία βρίσκονται στο στάδιο της αποσύνθεσης, το χούμους. Δημιουργείται μία νέα χημική ένωση από την ένωση του νερού με το διοξείδιο του άνθρακα, που ονομάζεται ανθρακικό οξύ (H2CO3). Αυτό το οξύ βρίσκεται μέσα στο νερό, το οποίο συγκεντρώνεται σε μικρές σχισμές στο έδαφος. Με την πάροδο των χρόνων, διαλύει τον ασβεστόλιθο και οι ρωγμές αυτές γίνονται όλο

16 και πιο μεγάλες, όλο και πιο μεγάλες, μέχρι να σχηματιστεί τελικά ένα ευρύ κάθετο πέρασμα, ένα βάραθρο. Και θα συνεχίζει να πηγαίνει προς τα κάτω, και να διαπλατύνεται έτσι το σπήλαιο, μέχρι να συναντήσει άλλα πετρώματα που δεν αφήνουν το νερό να περάσει μέσα από αυτά. Τότε θα αρχίσει να κινείται πλέον οριζόντια και έτσι θα σχηματίζει τις μεγάλες οριζόντιες αίθουσες. Και το σπήλαιο θα συνεχίσει να μεγαλώνει, μέχρι να βρει το νερό διέξοδο προς τα έξω και να εμφανιστεί ξανά στην επιφάνεια του εδάφους με τη μορφή πηγών, λιμνών ή ποταμών. Το 65% των πετρωμάτων της Ελλάδας είναι ασβεστόλιθοι. Γι αυτό στην Ελλάδα έχουμε τόσα πολλά σπήλαια. Οι σπηλαιολόγοι έχουν επίσημα καταγράψει πάνω από σπήλαια, αλλά υπολογίζουν ότι πιθανά να υπάρχουν άλλα τόσα που δεν έχουν ανακαλύψει ακόμα!

17 Βέβαια αυτός δεν είναι ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο σχηματίζονται όλα τα σπήλαια, αλλά τουλάχιστον τα περισσότερα από αυτά. Υπάρχουν σπήλαια που βρίσκονται κοντά στην ακτή και τα οποία έχουν δημιουργηθεί με την ενέργεια των κυμάτων της θάλασσας. Αυτά ονομάζονται παράκτια. Ακόμα υπάρχουν σπήλαια σε λάβες. Σχηματίζονται σε περιοχές με ηφαίστεια. Καθώς βγαίνει η λάβα από το ηφαίστειο, κυλάει σαν ποτάμι. Η εξωτερική της επιφάνεια αρχίζει να παγώνει και να στερεοποιείται. Όταν θα σταματήσει να ρέει η λάβα στο εσωτερικό, θα έχει μείνει ένας αγωγός, το σπήλαιο λάβας. Υπάρχουν επίσης σπήλαια που διανοίγονται στους πάγους, όταν κινείται νερό μεγαλύτερης θερμοκρασίας από αυτήν του πάγου στο εσωτερικό του, με αποτέλεσμα να τον λιώνει.

18 ΠΕΙΡΑΜΑ ΔΗΜΙΟΥΥΡΓΓΗΣΣΕΕ ΤΤΟ ΔΙΚΟ ΣΣΟΥΥ ΣΣΠΗΛΛΑΙ ΙΟ ΔΙΑΛΛΥΥΟΝΤΤΑΣΣ ΤΤΟΝ ΑΣΣΒΕΕΣΣΤΤΟΛΛΙ ΙΘΟ Τώρα μπορείς και εσύ να δεις πώς δημιουργείται ένα σπήλαιο!!! Δε χρειάζεται να είσαι έξω στη βροχή και να περιμένεις μέχρι το νερό της βροχής να διαλύσει τον ασβεστόλιθο. Ακολούθησε τα παρακάτω βήματα για να δεις τη διαδικασία Υλικά Λεμόνι ή Ξύδι Ασβεστόλιθος ή Μάρμαρο Εκτέλεση 1. Επιλέγεις ένα από τα παραπάνω πετρώματα, ασβεστόλιθο ή μάρμαρο. Όσο πιο μαλακό είναι το πέτρωμα, τόσο πιο γρήγορα θα διαλυθεί. 2. Παίρνεις λεμόνι ή για πιο θεαματικά αποτελέσματα ξύδι. 3. Στάζεις μερικές σταγόνες από το υγρό πάνω στο πέτρωμα και περιμένεις. Αποτέλεσμα Μετά από λίγη ώρα θα δεις το πέτρωμα να «αφρίζει». Αυτό σημαίνει ότι το οξύ από το λεμόνι ή το ξύδι έχει αρχίσει να διαλύει τον ασβεστόλιθο. Αν αφήσεις το λεμόνι ή το οξύ πάνω στο πέτρωμα 2-3 μέρες θα δεις να σχηματίζεται μικρή τρύπα. Αν επαναλάβεις την ίδια διαδικασία με ένα πέτρωμα που δεν είναι ασβεστόλιθος, θα δεις ότι τα αποτελέσματα δε θα είναι ίδια. Το λεμόνι ή το ξύδι δε θα μπορέσει να το διαλύσει, γιατί μόνο ο ασβεστόλιθος έχει αυτήν την χημική ιδιότητα, να διαλύεται δηλαδή από το οξύ. Πόσο καθαρό μπορεί να είναι το υπόγειο νερό;

19 Τα υπόγεια νερά θα έπρεπε κανονικά να είναι πάρα πολύ καθαρά, αφού δεν είναι τίποτα άλλο από νερό της βροχής. Επιπλέον βρίσκονται βαθιά κάτω από το έδαφος. Όμως, με τις διάφορες δραστηριότητές του, ο άνθρωπος ρυπαίνει και αυτά με τους ίδιους τρόπους που ρυπαίνει και τα επιφανειακά νερά στα ποτάμια, στις λίμνες και στις θάλασσες. Τρόποι ρύπανσης υπόγειων νερών από τον άνθρωπο 1. Σκουπίδια που πετάει ανεξέλεγκτα ή σε χωματερές 2. Λιπάσματα που χρησιμοποιεί στα χωράφια 3. Βιομηχανικά απόβλητα που δεν καθαρίζονται πριν διοχετευθούν στη θάλασσα και στα ποτάμια 4. Οικιακά απόβλητα των σπιτιών που δεν μπαίνουν στα αποχετευτικά συστήματα των πόλεων Τα σπήλαια συχνά βρίσκονται κάτω από οικισμούς ή κάτω από καλλιεργήσιμα εδάφη. Όπως είναι φυσικό, ό,τι βρίσκεται στην επιφάνεια του εδάφους στις περιοχές αυτές και μπορεί να διαλυθεί, μεταφέρεται με το νερό της βροχής μέσα στα σπήλαια που βρίσκονται κάτω από το έδαφος και ενώνεται με τα υπόγεια νερά που κυκλοφορούν μέσα σε αυτό. Έτσι, τα χημικά από πλαστικά, μπαταρίες, λιπάσματα, άλλα τοξικά υλικά από κάθε είδους σκουπίδια θα βρεθούν μέσα στα καθαρά νερά του σπηλαίου και στη συνέχεια θα εμφανιστούν ξανά στην επιφάνεια του εδάφους μέσα από τις πηγές, οι οποίες σε αυτήν την περίπτωση δεν είναι τόσο καθαρές όσο θα περιμέναμε. Τα σκουπίδια αυτά θα ξαναγυρίσουν στα ποτήρια μας! Τέλος, υπάρχουν περιπτώσεις που οι άνθρωποι χρησιμοποιούν σκόπιμα τα σπήλαια για να «εξαφανίσουν» μέσα σε αυτά τα απόβλητα εργοστασίων ή ακόμα και τα οικιακά απόβλητα, χωρίς προηγούμενη επεξεργασία και καθαρισμό. Εκτός από την τεράστια καταστροφή που προκαλούν στο ίδιο το οικοσύστημα των σπηλαίων, είναι δυνατόν να προκαλέσουν και τεράστια οικολογική καταστροφή, όταν αυτά θα ενωθούν με κάποιο ποτάμι και στη συνέχεια με τη θάλασσα! ΑΣΚΗΣΗ

20 Βρες τους τρόπους ρύπανσης του σπηλαίου και των υπόγειων νερών 1) Με ένα χρωματιστό μολύβι σχεδίασε τη διαδρομή που ακολουθούν μέχρι να καταλήξουν στη θάλασσα: α) τα απόβλητα του εργοστασίου β) τα οικιακά απόβλητα 2) Με ποιους άλλους τρόπους ρυπαίνεται η θάλασσα στην παραπάνω εικόνα;.. ΠΕΙΡΑΜΑ ΔΙΑΠΕΕΡΑΤΤΟΤΤΗΤΤΑ ΠΕΕΤΤΡΩΜΑΤΤΩΝ - ΡΥΥΠΑΝΣΣΗ ΥΥΠΟΓΓΕΕΙ ΙΩΝ ΝΕΕΡΩΝ

21 Για να καταλάβουμε τη διαπερατότητα των πετρωμάτων και πώς μπορεί να βρεθεί μέσα σε ένα σπήλαιο ό,τι υπάρχει στην επιφάνεια του εδάφους (βρόχινο νερό, σκουπίδια, λιπάσματα κ.α.), αφού πρώτα διαλυθεί από το νερό, θα κάνουμε το παρακάτω πείραμα. Υλικά Μεγάλο πλαστικό μπουκάλι Τούλι από παλιά μπομπονιέρα Ψαλίδι ή κοπίδι Οδοντογλυφίδα Ψιλή Άμμος Λεπτά Βότσαλα Χώμα καθαρό από πέτρες Κανάτα με νερό Έντονα χρώματα που διαλύονται στο νερό Κομματάκια χαρτιού Σκόνη πλυντηρίου Εκτέλεση 1. Με το ψαλίδι ή το κοπίδι, κόβουμε το μπουκάλι λίγο πάνω από τη μέση. Κρατάμε και τα δύο μέρη. 2. Κάνουμε μια μικρή τρύπα στο ύψος της βάσης του κάτω μπουκαλιού και την κλείνουμε με μια οδοντογλυφίδα. 3. Παίρνουμε το πάνω μέρος του μπουκαλιού, αφαιρούμε το καπάκι και στη θέση του τοποθετούμε ένα μεγάλο κομμάτι τούλι. 4. Στη συνέχεια αναποδογυρίζουμε το πάνω μέρος του μπουκαλιού και το βάζουμε μέσα στο άλλο. Προσοχή, το χείλος να μην ακουμπάει στον πάτο του μπουκαλιού, αλλά να υπάρχει κενό 2-3 εκατοστών.

22 5. Γεμίζουμε το αναποδογυρισμένο μπουκάλι με ένα από τα υλικά μας. Επιλέγουμε πρώτα την άμμο. 6. Αρχικά ρίχνουμε μέσα στο μπουκάλι με την άμμο καθαρό νερό. Μετά από λίγη ώρα, όση χρειάζεται το νερό να διαπεράσει την άμμο, θα δούμε να στάζει νερό στον πάτο του μπουκαλιού. Αυτό το νερό συμβολίζει το καθαρό βρόχινο νερό που βρίσκεται μέσα σε ένα σπήλαιο. 7. Αφαιρούμε την οδοντογλυφίδα και αφήνουμε να τρέξει το νερό. Έχουμε έτσι δημιουργήσει μια πηγή νερού, από την οποία τρέχει καθαρό νερό μέσα από την υπόγεια δεξαμενή. Μετά κλείνουμε πάλι με την οδοντογλυφίδα. 8. Στη συνέχεια τοποθετούμε πάνω από την άμμο μικρά κομματάκια χαρτιού που θα συμβολίζουν τα σκουπίδια και σκόνη πλυντηρίου που θα συμβολίζει τα λιπάσματα. 9. Διαλύουμε το χρώμα μέσα στο νερό. 10. Περιχύνουμε ξανά την άμμο με το χρωματιστό νερό. 11. Θα δούμε το χρωματιστό νερό να διαπερνά πάλι την άμμο και να στάζει πάνω στο καθαρό νερό. Το χρωματιστό αυτό νερό είναι το μολυσμένο με σκουπίδια και λιπάσματα, το οποίο διαπερνά τα πετρώματα και πέφτει μέσα στο σπήλαιο, για να ενωθεί με το καθαρό βρόχινο νερό. 12. Αν αφαιρέσουμε πάλι την οδοντογλυφίδα, για να τρέξει το νερό, θα δούμε τώρα να τρέχει το χρωματισμένο. Στην πηγή νερού εμφανίζεται το ακάθαρτο από τα σκουπίδια και λιπάσματα νερό. Μπορούμε να επαναλάβουμε τη διαδικασία χρησιμοποιώντας κάθε φορά άλλο υλικό, π.χ. το χώμα και τα βότσαλα. Με τον τρόπο αυτό θα διαπιστώσουμε ότι ο χρόνος και η ταχύτητα ροής του νερού, είναι ανάλογη με το είδος του υλικού. Το ίδιο συμβαίνει και με τα διαφορετικά πετρώματα που υπάρχουν στη γη. Ο ασβεστόλιθος είναι ένα από τα πιο διαπερατά πετρώματα.

23 Αυτοί οι πανέμορφοι σταλακτίτες και σταλαγμίτες! Το νερό, εκτός του ότι δημιουργεί τα σπήλαια, είναι υπεύθυνο και για το σχηματισμό όλων αυτών των μοναδικών πέτρινων μορφών που υπάρχουν μέσα σε αυτά. Αυτές οι μορφές ονομάζονται σπηλαιοδιάκοσμος ή λιθωματικός διάκοσμος. Όταν πια έχει δημιουργηθεί το σπήλαιο με τις υπόγειες κοιλότητες του και η ροή του νερού έχει σταματήσει, είτε γιατί βρήκε βαθύτερη διαδρομή να ακολουθήσει, είτε γιατί ελαττώθηκαν οι βροχοπτώσεις, τότε μέσα στο σπήλαιο αυτό αρχίζουν να δημιουργούνται συνθήκες που ευνοούν τη δημιουργία του διακόσμου. Όμως και πάλι τον πρώτο ρόλο θα τον έχει το νερό, το οποίο τώρα δεν θα ρέει μέσα στο σπήλαιο, αλλά θα στάζει Το νερό που διαπερνά το πέτρωμα και εμφανίζεται στην οροφή των σπηλαίων με τη μορφή σταγόνας, έχει πάρει μαζί του ένα μέρος από τα άλατα του πετρώματος. Είναι σαν να ανακατεύουμε ζάχαρη ή αλάτι με νερό. Πριν ήταν σε στερεή μορφή και τα βλέπαμε και τα πιάναμε. Όταν τα βάλουμε όμως μέσα στο νερό διαλύονται, αλλά δεν έχουν χαθεί. Υπάρχουν μέσα στο νερό και αυτό το καταλαβαίνουμε από τη γεύση που έχει πάρει, γλυκιά ή αλμυρή αντίστοιχα. Έτσι και με τον ασβεστόλιθο, καθώς τον διαπερνάει το νερό, τον «λιώνει» και παίρνει μαζί του ένα υλικό, όπως το αλάτι ή τη ζάχαρη, που ονομάζεται ανθρακικό ασβέστιο (CaCO3). Σε αυτό το υλικό οφείλονται όλες αυτές οι μορφές που βλέπουμε μέσα στα σπήλαια! Οι πιο γνωστές μορφές είναι οι σταλακτίτες και οι σταλαγμίτες. Σταλακτίτες Κρέμονται από την οροφή Σταλαγμίτες Μεγαλώνουν από το έδαφος

24 Σταλακτίτες Οι σταλακτίτες δημιουργούνται από τις σταγόνες που εμφανίζονται μέσα από μικροσκοπικές ρωγμές στην οροφή των σπηλαίων. Η σταγόνα αυτή θα παραμείνει εκεί για μερικά δευτερόλεπτα, πριν πέσει στο έδαφος. Όσο μένει εκεί, επειδή επικρατούν ιδιαίτερες συνθήκες θερμοκρασίας, υγρασίας και πίεσης μέσα στο σπήλαιο, ένα μέρος από το νερό εξατμίζεται και ένα μέρος από το ανθρακικό ασβέστιο παραμένει κολλημένο στο ταβάνι το οποίο αρχίζει να στερεοποιείται ξανά και να γίνεται πέτρωμα. Στην αρχή θα είναι πολύ λεπτό και εύθραυστο και θα μοιάζει με καλαμάκι. Κάθε νέα σταγόνα φέρνει και αφήνει νέο ανθρακικό ασβέστιο, και έτσι σιγά σιγά ο σταλακτίτης γίνεται πιο μεγάλος και πιο χοντρός. Σταλαγμίτες Όταν θα εμφανιστεί μια καινούρια σταγόνα, θα διώξει με το βάρος της την προηγούμενη που ήταν μέχρι τότε στην οροφή και θα την ρίξει στο έδαφος. Εκεί που θα πέσει η σταγόνα θα αφήσει και άλλο ανθρακικό ασβέστιο και έτσι θα αρχίσει να μεγαλώνει ο σταλαγμίτης πάνω στο δάπεδο του σπηλαίου. Και επειδή η σταγόνα, καθώς πέφτει στο έδαφος διαλύεται και καταλαμβάνει μια μεγάλη επιφάνεια, ο σταλακτίτης είναι συνήθως πιο χοντρός από τον σταλαγμίτη από την αρχή της δημιουργίας του. Η διαδικασία αυτή δε διαρκεί μερικές ώρες Έχει υπολογιστεί ότι κατά μέσο όρο, για να γίνει ένα εκατοστό σταλακτίτη χρειάζονται 100 περίπου χρόνια και εκατομμύρια σταγόνες!! Γι αυτό σκέψου το καλύτερα, αν ποτέ βρεθείς σε σπήλαιο και θελήσεις να σπάσεις και να πάρεις μαζί σου κάποιον μικρό σταλακτίτη!!!

25 Κολώνα Όταν περάσουν πολλές χιλιάδες χρόνια, οι σταλακτίτες και οι σταλαγμίτες, που θα εξακολουθούν να μεγαλώνουν συνεχώς, θα ενωθούν μεταξύ τους και θα σχηματίσουν μια κολώνα, η οποία θα «χοντραίνει» και θα μεγαλώνει και αυτή με τη σειρά της, όσο υπάρχει σταγονορροή μέσα στο σπήλαιο. Άλλες μορφές σπηλαιοδιακόσμου Εκτός όμως από σταλακτίτες, σταλαγμίτες και κολώνες μπορούμε να βρούμε ακόμα και πολλές άλλες, συχνά παράξενες, μορφές διακόσμου μέσα στα σπήλαια, όπως τις παρακάτω: Κουρτίνες Μπέικον

26 Δίσκος Καταρράχτης Σωληνοειδείς Σταλακτίτες ή Βροχή των Σπηλαίων «Γκούρ» ή «Λιθωματικές Λεκάνες» Κοράλλια Κουνουπίδια Ελικτίτες Μαργαριτάρια

27 Σπηλαιόγαλα Τηγανιτά Αυγά Ο κατάλογος των σπηλαιομορφών δεν τελειώνει εδώ. Η φύση είναι ο καλύτερος γλύπτης! Σε κάνε νέο σπήλαιο που εξερευνιέται, μπορεί να ανακαλυφθεί και μια καινούρια μορφή! Χρωματισμοί Εκτός από πολλές διαφορετικές μορφές, θα δούμε και πολλά εντυπωσιακά χρώματα. Οι χρωματισμοί αυτοί οφείλονται στα διάφορα συστατικά που περιέχουν τα πετρώματα, μέσα από τα οποία περνάει η σταγόνα πριν φτάσει στην οροφή του σπηλαίου. Τα χρώματα αυτών των σχηματισμών είναι συνήθως το καθαρό άσπρο, μαύρο και αποχρώσεις του κόκκινου, του μοβ, του πράσινου και του κίτρινου.

28 ΠΕΙΡΑΜΑ ΔΗΜΙΟΥΥΡΓΓΙ ΙΑ ΣΣΤΤΑΛΛΑΚΤΤΙ ΙΤΤΩΝ Παρόλο που η δημιουργία των σταλακτιτών διαρκεί πολλές εκατοντάδες χρόνια, μπορείς τώρα να φτιάξεις σταλακτίτες σε μερικούς μήνες μόνο. Συγκέντρωσε τα υλικά και ετοίμασε το πείραμα. Παρακολούθα τακτικά την εξέλιξη του πειράματος και κάνε υπομονή. Σύντομα θα δεις να εμφανίζονται οι μικροί σου σταλακτίτες. Υλικά 2 άδεια γυάλινα βαζάκια ίδιου μεγέθους Μάλλινη χοντρή κλωστή 1 μικρό πιατάκι Μαγειρική σόδα (ανθρακικό νάτριο) σε σκόνη Νερό Εκτέλεση 1. Παίρνεις τα βαζάκια και τα τοποθετείς σε επίπεδη επιφάνεια, από την οποία δε θα χρειάζεται να τα μετακινείς, σε απόσταση 10 εκατοστών μεταξύ τους. 2. Γεμίζεις και τα δύο βαζάκια με νερό μέχρι λίγο κάτω από το χείλος (περίπου 3-4 εκατοστά, ανάλογα με το μέγεθος του βάζου). 3. Ρίχνεις αρκετή μαγειρική σόδα και στα δύο βαζάκια, περίπου 1 1/2 εκατοστό στο καθένα. 4. Ανακατεύεις το νερό για να διαλυθεί η σόδα και να μην είναι πλέον ορατή. 5. Τοποθετείς τη μάλλινη κλωστή με την κάθε άκρη μέσα σε καθένα από τα βαζάκια. Θα πρέπει να κάνει μία μικρή κοιλότητα στο σημείο που κρέμεται ανάμεσα στα δύο βαζάκια

29 6. Βάζεις ένα μικρό πιατάκι ανάμεσα στα δύο βαζάκια, για να στάζει το νερό εκεί. Όταν γεμίζει, το αδειάζεις και το ξανατοποθετείς. Και στη συνέχεια περιμένεις. Θα δεις να ξεκινά πρώτα η σταγονορροή. Η μάλλινη κλωστή απορροφά νερό από τα βαζάκια, το οποίο αρχίζει να στάζει λόγω της βαρύτητας, μόλις φτάσει στο κέντρο της κλωστής, στο σημείο της κοιλότητας. Επειδή στο νερό υπάρχει διαλυμένη η σόδα, όσο παραμένει πάνω στην κλωστή, προτού να στάξει, εξατμίζεται και έτσι κατακάθεται ένα μέρος της σόδας. Μέσα σε 1-2 βδομάδες θα δεις να εμφανίζονται τα πρώτα ίχνη του σταλακτίτη. Σε ένα μήνα θα αρχίσει να σχηματίζεται και σταλαγμίτης μέσα στο πιάτο. Η ταχύτητα της δημιουργίας εξαρτάται από την ποσότητα της διαλυμένης σόδας μέσα στο νερό και από τη συχνότητα της σταγονορροής. Μπορείς να διατηρήσεις το πείραμα για περισσότερους μήνες, και έτσι θα δεις να μεγαλώνουν ακόμα περισσότερο οι σταλακτίτες σου. Προσοχή, είναι πολύ εύθραστοι, γι αυτό δεν πρέπει να μετακινείς τα δοχεία, ούτε να τα αφήνεις σε δυνατά ρεύματα αέρα. Συμβουλή: Μην παραλείπεις να γεμίζεις ξανά τα βαζάκια με το νερό που χάνεται και να συμπληρώνεις με μαγειρική σόδα κάθε 2 εβδομάδες.

30 Εγώ μπορώ να ζήσω μέσα σε ένα σπήλαιο; Το σπήλαιο δεν είναι ο φυσικός χώρος του ανθρώπου, παρόλο που το χρησιμοποίησε για πολλές χιλιάδες χρόνια και εξακολουθεί να το χρησιμοποιεί ακόμα και σήμερα με διάφορους τρόπους. Θα μπορούσε να θεωρηθεί τυχαίος επισκέπτης. Οι πραγματικοί κάτοικοι των σπηλαίων είναι άλλοι! Για να δούμε λοιπόν πώς είναι να ζεις μέσα σε ένα σπήλαιο Συνθήκες που επικρατούν στα σπήλαια Τα σπήλαια είναι πολύ διαφορετικά από οτιδήποτε άλλο υπάρχει στην επιφάνεια του εδάφους. Τόσο διαφορετικά όσο και η θάλασσα. Και τα δύο είναι ιδιαίτερα και ξεχωριστά οικοσυστήματα. Η θερμοκρασία έξω από τη σπηλιά, αλλάζει ανάλογα με την ώρα της ημέρας και ανάλογα με την εποχή του χρόνου. Συνήθως, είναι μεγαλύτερη την ημέρα και μικρότερη το βράδυ που δεν έχει ήλιο. Έξω από τη σπηλιά, η πιο ζεστή εποχή του χρόνου είναι το καλοκαίρι, ενώ ο χειμώνας η πιο ψυχρή. Αντίθετα, βαθιά μέσα στις σπηλιές, υπάρχει σταθερή θερμοκρασία, όλες τις ώρες της ημέρας και όλες τις εποχές του χρόνου! Μέσα στις σπηλιές στάζει συνέχεια και γι' αυτό η ατμόσφαιρα της σπηλιάς έχει πολύ υγρασία. Πολλοί άνθρωποι νομίζουν ότι βαθιά μέσα στις σπηλιές δεν υπάρχει αέρας. Αυτό όμως δεν είναι σωστό γιατί οι σπηλιές αερίζονται! Πιο ειδικά: Είτε βρισκόμαστε στην Αφρική, είτε στη Σκανδιναβία, είτε είναι χειμώνας, είτε καλοκαίρι, τα σπήλαια διατηρούν τη θερμοκρασία τους σταθερή σε όλη τη διάρκεια του χρόνου! Συνήθως η διαφορά θερμοκρασίας ανάμεσα στους καλοκαιρινούς και τους χειμερινούς μήνες δεν ξεπερνά τους 2 ο C.

31 Υπάρχουν διάφοροι παράγοντες, μέσα και έξω από το σπήλαιο, που μπορεί να επηρεάσουν την αυξομείωση της θερμοκρασίας, όμως έχει παρατηρηθεί ότι η θερμοκρασία των σπηλαίων είναι συνήθως περίπου ίδια με τη μέση εξωτερική θερμοκρασία. Για το λόγο αυτό, όταν μπαίνουμε μέσα σε ένα σπήλαιο το χειμώνα, που η εξωτερική θερμοκρασία είναι πιο χαμηλή, νιώθουμε ζέστη, ενώ αντίθετα το καλοκαίρι, που η θερμοκρασία είναι συνήθως γύρω στους 30 ο C, μέσα στο σπήλαιο έχει περισσότερη δροσιά. Τα σπήλαια της Ελλάδας έχουν μέση σταθερή θερμοκρασία γύρω στους 17 με 18 ο C Όπως διαφέρει η θερμοκρασία, το ίδιο συμβαίνει και με την υγρασία! Η υγρασία στα σπήλαια των ασβεστολιθικών πετρωμάτων συνήθως φθάνει το 95%, για να αγγίξει προχωρώντας σε βάθος το 100%. Για το λόγο αυτό νιώθουμε την ατμόσφαιρα κάπως αποπνικτική, και τα ρούχα μας δεν μπορούν να στεγνώσουν, αν βραχούν, και έτσι έχουμε την εντύπωση ότι κάνει κρύο. Σημαντικό: Η θερμοκρασία και η υγρασία αλλάζει όσο προχωράμε από την είσοδο προς το εσωτερικό του σπηλαίου. Όσο πιο κοντά στην είσοδο βρισκόμαστε τόσο πιο πολλές διακυμάνσεις υπάρχουν λόγω των εξωτερικών περιβαλλοντικών συνθηκών Μα είναι θεοσκότεινα εκεί μέσα! Πράγματι τα σπήλαια είναι σκοτεινά. Επικρατεί το απόλυτο, βαθύ και πυκνό σκοτάδι! Μπαίνει ελάχιστο φως από την είσοδο και όσο προχωράμε βαθύτερα αυτό το φως σιγά σιγά γίνεται όλο και πιο αδύναμο μέχρι που χάνεται εντελώς! Έτσι, ανάλογα με την ένταση του φωτός, τη θερμοκρασία και την υγρασία διακρίνουμε τρεις ζώνες σε κάθε σπηλιά. _ την εύφωτη ζώνη. Είναι η περιοχή κοντά στην είσοδο μέχρι το σημείο που υπάρχει ακόμα λίγο φως, τόσο όσο να μπορούμε να δούμε γύρω, χωρίς να χρησιμοποιήσουμε φακό. Το πόσο μήκος μπορεί να έχει η ζώνη αυτή εξαρτάται από το πόσο μεγάλη είναι η είσοδος, ώστε να επιτρέπει στις ακτίνες του ήλιου να περάσουν μέσα στο σπήλαιο. Σε

32 αυτή τη ζώνη το φως, η θερμοκρασία και η υγρασία δεν είναι σταθερές, αλλά αλλάζουν, ανάλογα με την ώρα και την εποχή. _ τη μεταβατική ζώνη. Εδώ φτάνει ακόμα λίγο φως από την είσοδο, αλλά είναι ελάχιστο. Δύσκολα μπορείς να προχωρήσεις χωρίς τεχνητό φως. Και εδώ μπορεί να αυξομειώνεται η θερμοκρασία και η υγρασία ανάλογα με την ώρα και την εποχή, αλλά πολύ λιγότερο σε σχέση με την προηγούμενη ζώνη. _ τη σκοτεινή ζώνη. Εδώ τα πράγματα δυσκολεύουν Εδώ είμαστε μέσα στο πραγματικό σπήλαιο! Η θερμοκρασία και η υγρασία είναι σταθερές, και δεν υπάρχει καθόλου φως! Σε κάθε ζώνη αναπτύσσονται διαφορετικά είδη φυτικών οργανισμών και ζουν διαφορετικά είδη έμβιων οργανισμών. Το φως μειώνεται καθώς προχωράμε από την είσοδο της σπηλιάς στο εσωτερικό Εύφωτη Ζώνη Μεταβατική Ζώνη Σκοτεινή Ζώνη

33 Η ζωή στον υπόγειο κόσμο Στον περιβάλλοντα χώρο που ζούμε υπάρχουν συνθήκες τις οποίες θεωρούμε αυτονόητες, όπως η ύπαρξη της μέρας και της νύκτας, του χειμώνα και του καλοκαιριού, των ήχων και των χρωμάτων. Στις συνθήκες όμως που ζουν οι οργανισμοί των σπηλαίων, αυτό που εμείς θεωρούμε αυτονόητο δεν υπάρχει. Εδώ επικρατούν εντελώς διαφορετικές συνθήκες διαβίωσης. Στο περιβάλλον των σπηλαίων επικρατεί η απόλυτη ησυχία. Οι τρωγλόβιοι οργανισμοί δεν παράγουν, αλλά και δεν ακούνε ήχους, είναι δηλαδή κουφοί! Στο περιβάλλον των σπηλαίων επικρατεί το πλήρες σκοτάδι. Το φως είναι η πηγή ενέργειας της ζωής για τους φυτικούς οργανισμούς. Στα σπήλαια δεν υπάρχει φως, κατά συνέπεια δεν μπορούν να αναπτυχθούν φυτά, άρα δεν υπάρχει τροφή για τους τρωγλόβιους οργανισμούς, που να παράγεται εντός του σπηλαίου. Όλη η τροφή είναι φερτή από τον υπέργειο κόσμο. Στα σπήλαια το ένα λεπτό είναι ίδιο με το άλλο, η μία μέρα με την άλλη, ο ένας χρόνος με τον άλλο. Δεν υπάρχει μεταβολή στο χρόνο. Ποιος μπορεί λοιπόν να φανταστεί ότι βαθιά μέσα στη γη, εκεί που κανένας άνθρωπος δε μπορεί να πάει, υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος; Κι όμως, υπό αυτές τις συνθήκες, υπάρχει ζωή στα σπήλαια, αλλά από οργανισμούς με ειδικές προσαρμογές. Οι επιστήμονες συνέχεια βρίσκουν παράξενα είδη ζώων που δεν τα έχει δει ποτέ κανείς! Είναι ένας υπέροχος, μοναδικός και μαγικός μικρόκοσμος! Υπάρχουν φυτά στο σκοτάδι; Σε ένα οικοσύστημα υπάρχουν σε αφθονία οι φυτικοί οργανισμοί. Όμως, τα φυτά για να αναπτυχθούν, εκτός από νερό, που υπάρχει άφθονο στα σπήλαια, χρειάζονται τον ήλιο για να κάνουν φωτοσύνθεση. Επομένως είναι αδύνατο να συναντήσουμε τα φυτά που ζούνε στην επιφάνεια της γης, με το άφθονο φως του ήλιου, και μέσα στα σπήλαια. Στα σπήλαια θα συναντήσουμε ελάχιστα είδη φυτών, καθώς ακόμα και στη μεταβατική ζώνη το φως είναι λιγοστό και δεν επαρκεί για τη φωτοσύνθεση. Έτσι, ανάλογα με τη ζώνη του σπηλαίου, μπορούν να αναπτυχθούν κάποια συγκεκριμένα είδη φυτών.

34 Στη σκοτεινή ζώνη δε θα βρούμε κανένα φυτό! Πολλές φορές όμως μέσα στο σπήλαιο βρίσκουμε μύκητες, δηλαδή μανιτάρια. Οι μύκητες δεν είναι φυτά, αλλά αποικοδομιτές, δηλαδή τρέφονται και αναπτύσσονται πάνω σε φυτικά ή ζωικά απορρίμματα, τα οποία διασπούν. Γι αυτό και θα τους δούμε να αναπτύσσονται πάνω σε φερτές οργανικές ύλες, όπως φύλλα και κλαριά δέντρων που έχουν μπει στο σπήλαιο με το νερό, ή κόπρανα ζώων. Οι συνθήκες μίας σπηλιάς είναι ιδανικές γι αυτούς, αφού προτιμάνε τα υγρά, ψυχρά και σκοτεινά μέρη. Αλλά ακόμα και αυτοί οι μύκητες είναι προσαρμοσμένοι στο περιβάλλον του σπηλαίου και δε μοιάζουν με τα μανιτάρια που βλέπουμε έξω από το σπήλαιο. Μόνο σε ιδιαίτερες συνθήκες μπορούμε να διακρίνουμε κατώτερους φυτικούς οργανισμούς και στο εσωτερικό της σπηλιάς, όπως κυανοφύκη και χλωροφύκη, π.χ. όταν έχει άνοιγμα στην οροφή από όπου μπορεί να μπει φως, ή όταν είναι τεχνητά φωτισμένη. Τα κυανοφύκη και χλωροφύκη τα συναντάμε όσο βγαίνουμε προς την είσοδο της σπηλιάς, στη μεταβατική ζώνη, εκεί δηλαδή που το φως είναι λιγοστό. Τα βλέπουμε συχνά στο εξωτερικό περιβάλλον πάνω σε βράχους ή στο χώμα, τα οποία καλύπτουν σαν πράσινο ύφασμα. Είναι μικροσκοπικά μονοκύτταρα φυτά, τα οποία δημιουργούν αρκετά μεγάλες αποικίες. Κοντά στην είσοδο της σπηλιάς, δηλαδή στην εύφωτη ζώνη, εκεί όπου το φως είναι περισσότερο, τα φύκια γίνονται πολυάριθμα και πρασινίζουν τα τοιχώματα. Εδώ εμφανίζονται ακόμα βρύα, ενώ μπορούμε να δούμε και πιο μεγάλα φυτά, όπως φτέρες και άλλα είδη που τους αρέσουν τα σκιερά μέρη και τα οποία ευνοούνται από τη δροσιά της σπηλιάς. Όταν η επιφάνεια του εδάφους δεν απέχει πολλά μέτρα από το εσωτερικό του σπηλαίου, θα δούμε συχνά ρίζες από τα δέντρα και τα φυτά που υπάρχουν από πάνω, να διαπερνούν την οροφή του σε αναζήτηση νερού. (ρίζες)

35 ΦΥΤΑ ΚΑΙ ΜΥΚΗΤΕΣ Φύκη Βρύα Φτέρες Φτέρες Μύκητες Μύκητες Μύκητες Μύκητες

36 Τα σπήλαια αρρωσταίνουν: Η «πράσινη ασθένεια»... Τα σπήλαια υπάρχουν για χρόνια ανέπαφα και αναλλοίωτα. Θα γεννηθούν, θα αναπτυχθούν και κάποτε θα αρχίσουν να πεθαίνουν. Για να γίνει αυτό θα περάσουν εκατομμύρια χρόνια. Όμως, όταν παρεμβαίνει ο άνθρωπος, αυτό θα συμβεί πιο γρήγορα Από την στιγμή που γίνεται τουριστική αξιοποίηση ενός σπηλαίου, δηλαδή το αλλάζουν, κάνουν κατασκευές μέσα σε αυτό και το φωτίζουν, για να μπορούν να το επισκέπτονται τουρίστες, αυτό αρχίζει σιγά σιγά να φθείρεται, να καταστρέφεται και να «πεθαίνει». Μια από τις πιο σημαντικές και ορατές αιτίες είναι αυτό που ονομάζουμε «πράσινη ασθένεια». Την πράσινη ασθένεια την προκαλεί ο τεχνητός φωτισμός του σπηλαίου με ακατάλληλες λάμπες που δίνουν τη δυνατότητα στους φυτικούς οργανισμούς να φωτοσυνθέσουν και να αναπτυχθούν, πράγμα που ήταν αδύνατο να συμβεί πριν την ανθρώπινη παρέμβαση. Έτσι παρατηρούμε διάφορες, μεγάλες συνήθως επιφάνειες, στα τουριστικά σπήλαια, να έχουν πρασινίσει στα σημεία εκείνα που φωτίζονται. Με αυτόν τον τρόπο, όχι μόνο αλλοιώνονται τα χρώματα του σπηλαιοδιακόσμου, αλλά διαβρώνεται και καταστρέφεται. Επιπλέον δεν επιτρέπεται η απόθεση καινούριου σταλαγμιτικού υλικού, δηλαδή σταματούν να δημιουργούνται σταλακτίτες και σταλαγμίτες.

37 Οι παράξενοι κάτοικοι των σπηλαίων Αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι δεν υπάρχουν τέρατα στα σπήλαια! Αντίθετα οι πραγματικοί κάτοικοι των σπηλαίων είναι μικροσκοπικά πλασματάκια. Συχνά ζουν μόνο σε ένα σπήλαιο και δεν θα τα συναντήσουμε πουθενά αλλού σε όλο τον κόσμο, και τότε ονομάζονται ενδημικά. Τα ζώα αυτά είναι μοναδικά και ιδιαίτερα. Φυσικά μπορεί να δούμε και μεγάλα ζώα, όπως αρκούδες, σε περιοχές όπως στη Βόρεια Ελλάδα, όμως εκείνες χρησιμοποιούν τα σπήλαια μόνο προσωρινά. Άλλα από τα ζώα που συναντάμε σε ένα σπήλαιο μένουν εκεί για να προστατευτούν, άλλα για να πέσουν σε χειμερία νάρκη το χειμώνα και άλλα γεννιούνται και πεθαίνουν στα σπήλαια, παραμένουν δηλαδή μέσα σε αυτά ισόβια. Οι βιοσπηλαιολόγοι, οι επιστήμονες δηλαδή που μελετούν τους οργανισμούς στα σπήλαια, ανακαλύπτουν συνεχώς νέα είδη. Μόνο στις σπηλιές της Ελλάδας έχουν καταγραφεί μέχρι σήμερα 700 περίπου διαφορετικά είδη ζώων και ο κατάλογος συνεχώς μεγαλώνει! Τα ζώα των σπηλαίων κατατάσσονται σε 3 ομάδες. Υπάρχουν τα τρωγλόξενα, τα τρωγλόφιλα και τα τρωγλόβια. Τα τρωγλόξενα ή σπηλαιόξενα είναι οργανισμοί που χρησιμοποιούν το σπήλαιο ως κατοικία, είτε προσωρινά είτε σε πιο μόνιμη βάση, αλλά πρέπει να βγουν έξω από αυτό για να τραφούν. Μέσα σε αυτό κοιμούνται, γεννάνε, ξεχειμωνιάζουν ή βρίσκουν δροσιά τη ζεστή καλοκαιρινή περίοδο. Το πιο γνωστό ζώο σε αυτήν την κατηγορία είναι

38 οι νυχτερίδες, όμως μπορούμε να δούμε και άλλα, όπως πουλιά, βατράχια, φίδια, σκορπιούς, ποντίκια και κάποια έντομα όπως, νυχτοπεταλούδες, μύγες, κουνούπια κ.α. Τα τρωγλόφιλα ή σπηλαιόφιλα είναι εκείνα που μπορούν να ζήσουν εξίσου μέσα στο σπήλαιο και στην επιφάνεια του εδάφους. Όμως έχουν επιλέξει να ζουν όλη τους τη ζωή στο σπήλαιο, γιατί εκεί βρήκαν κατάλληλες συνθήκες, για να αναπαραχθούν και για να προστατευτούν από τυχόν εχθρούς. Τρέφονται μέσα στο σπήλαιο και έχουν αρχίσει να προσαρμόζονται με πολύ αργούς ρυθμούς στις συνθήκες του, όπως για παράδειγμα οι γρύλοι (δολιχόποδα), που έχουν αναπτύξει μεγαλύτερες κεραίες σε σχέση με τους συγγενείς τους που ζουν έξω από τα σπήλαια, καθώς τους βοηθάνε να βρουν την τροφή τους στα σκοτεινά. Αυτά τα χαρακτηριστικά ενδεχομένως να αποτελούν ένα μεταβατικό στάδιο στην εξέλιξη προς τα τρωγλόβια χαρακτηριστικά. Άλλα τρωγλόφιλα ζώα είναι οι αράχνες, οι ψευδοσκορπιοί, τα κολεόπτερα (σκαθάρια), τα διπλόποδα ή μυριάποδα (σαρανταποδαρούσες), τα ισόποδα κ.ά. Πολύ συνηθισμένο τρωγλόφιλο είδος είναι και η αμφίβια σαλαμάνδρα. Όμως οι πραγματικοί κάτοικοι των σπηλαίων είναι τα τρωγλόβια ή σπηλαιόβια. Είναι εκείνα που περνάνε ολόκληρη τη ζωή τους βαθιά μέσα στο σπήλαιο και έχουν προσαρμοστεί πλήρως στο σπηλαιώδες περιβάλλον. Ζουν αποκλειστικά στη σκοτεινή ζώνη. Δεν μπορούν ούτε να ζήσουν ούτε να αναπαραχθούν εκτός σπηλιάς. Τα ζώα αυτά έχουν χαρακτηριστικά, τα οποία απέκτησαν μέσω της διαδικασίας της φυσικής επιλογής, δηλαδή της μακροχρόνιας και σταδιακής προσαρμογής στο σκοτεινό περιβάλλον της σπηλιάς, όπου ζούνε μόνιμα. Με άλλα λόγια, τους λείπουν κάποια όργανα, τα οποία τους είναι άχρηστα στη θεοσκότεινη σπηλιά. Έτσι, είναι άχρωμα, διότι στο απόλυτο σκοτάδι το χρώμα δεν τους χρειάζεται. Συνήθως είναι λευκά, ελαφρώς ροζ ή διάφανα. Δεν έχουν ούτε μάτια, ούτε αυτιά, δηλαδή, είναι τυφλά και κουφά, διότι η όραση και η ακοή δεν έχουν νόημα στις συνθήκες των σπηλαίων. Διαθέτουν όμως εξαιρετική όσφρηση, για να βρίσκουν εύκολα το ελάχιστο φαγητό που μπορεί να βρεθεί σε μια σπηλιά, και έχουν τέλεια αφή χάρη στις κεραίες και τις μικρές τρίχες του σώματός τους, ώστε να μπορούν να κινούνται στο σκοτάδι. Γενικά είναι μικροκαμωμένα και η μορφολογία του σώματός τους, π.χ. η κατασκευή των ποδιών τους και η επιμήκυνση των κεραιών τους, τους επιτρέπει την άνετη κίνηση εντός των σπηλαίων. Κινούνται τόσο άνετα στα σπήλαια, όπως κινούμαστε εμείς στον υπέργειο κόσμο. Τα ζώα αυτά τρώνε πολύ λίγο. Μπορεί να μείνουν νηστικά για το μισό σχεδόν της ζωής τους, ενώ μπορεί να τραφούν μόνο μία με δύο φορές σε όλη τη ζωή τους. Και χωρίς πολύ φαγητό δεν υπάρχει πολύ ενέργεια, γι αυτό είναι τόσα μικρά και

39 λεπτοκαμωμένα και γι αυτό ακόμα κινούνται πολύ λίγο, για να καταναλώνουν όσο λιγότερη ενέργεια γίνεται. Η τροφή τους δεν παράγεται μέσα στο σπήλαιο, αλλά έρχεται από έξω. Είναι φύλλα, κλαδιά ή ξύλα, που μεταφέρονται μέσα στο σπήλαιο με το νερό. Είναι το γκουανό, δηλαδή τα περιττώματα των νυχτερίδων, που κοιμούνται στο σπήλαιο. Είναι τέλος άλλα νεκρά ζώα και οργανισμοί που πέθαναν εκεί μέσα. Τα περισσότερα τρωγλόβια είναι έντομα και άλλοι μικροοργανισμοί, αρθρόποδα, ισόποδα, διπλόποδα, δίπλουρα, γαστερόποδα (σαλιγκάρια), μικρά αμφίβια ζώα, καρκινοειδή και ψάρια. Το πιο εντυπωσιακό από όλα είναι η τρωγλόβια σαλαμάνδρα, ο «Πρωτέας», που βρίσκεται σε λίγα μόνο σπήλαια του κόσμου στη Νοτιοανατολική Ευρώπη (Σλοβενία, Κροατία, Ερζεγοβίνη).

40 ΤΡΩΓΛΟΒΙΑ Τρωγλόβιο σαλιγκάρι ΤΡΩΓΛΟΦΙΛΑ Τρωγλόφιλο σαλιγκάρι Τρωγλόβια αράχνη Τρωγλόφιλη αράχνη Τρωγλόβιο ισόποδο Τρωγλόξενο ισόποδο Τρωγλόβιο δίποδο Τρωγλόφιλο δίποδο

41 Τρωγλόβιο Διπλόποδο Τρωγλόφιλο Διπλόποδο Τρωγλόβιο καβούρι Τρωγλόφιλο καβούρι Τρωγλόβια καραβίδα Τρωγλόφιλη καραβίδα

42 Τρωγλόβιο ψάρι Τρωγλόφιλο ψάρι Τρωγλόβια Σαλαμάνδρα «Πρωτέας» Τρωγλόφιλη Σαλαμάνρα ΑΛΛΑ ΤΡΩΓΛΟΒΙΑ Δίπλουρα Ισόποδα

43 ΑΛΛΑ ΤΡΩΓΛΟΦΙΛΑ Γρύλος Γρύλος Ψευδοσκορπιός Ιστός αράχνης Κολεόπτερο Αράχνη

44 ΤΡΩΓΛΟΞΕΝΑ Νυχτερίδες Πουλιά Βατράχια Φίδια Σκορπιοί Ποντίκια Κουνούπια Μύγες

45 Μα τι είναι τελικά οι νυχτερίδες, πουλιά ή ποντίκια; Δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Οι νυχτερίδες είναι ίσως τα πιο διάσημα ζώα των σπηλαίων. Είναι άμεσα συνδεδεμένες με τα σπήλαια, παρότι δεν είναι τρωγλόβιοι οργανισμοί. Αντίθετα ανήκουν στους τρωγλόξενους οργανισμούς, δηλαδή ψάχνουν την τροφή τους έξω από το σπήλαιο και χρησιμοποιούν το σπήλαιο για κατοικία και αναπαραγωγή. Συνδεδεμένες με μύθους, ξόρκια, τρομακτικές ιστορίες αλλά και με παιδικούς ήρωες, οι νυχτερίδες είναι ίσως από τα πιο εντυπωσιακά και παράξενα ζώα που φιλοξενούν οι σπηλιές. Δε φωλιάζουν όμως μόνο μέσα στα σπήλαια αλλά και σε δέντρα, σε κτίρια ή σε μικρές κοιλότητες. Οι νυχτερίδες μπορεί να χρησιμοποιούν τα σπήλαια σε όλη τη διάρκεια του χρόνου, κυρίως σε πιο ζεστά κλίματα. Διαφορετικά μπορεί να τα χρησιμοποιούν εποχικά για να γεννήσουν, κυρίως τους πρώτους καλοκαιρινούς μήνες, ή για να πέσουν σε χειμέρια νάρκη. Για το λόγο αυτό πρέπει, τα σπήλαια που χρησιμοποιούνται από τις νυχτερίδες εποχικά, να είναι αποκλεισμένα στην ανθρώπινη παρουσία. Γιατί ενοχλώντας τις αποικίες των νεογνών νυχτερίδων μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την πτώση και το θάνατο των μικρών, ενώ όταν ξυπνάει μια νυχτερίδα την περίοδο της χειμερίας νάρκης έχει ως αποτέλεσμα την εξάντληση των αποθεμάτων ενέργειας που χρειάζεται για να επιζήσει μέσα στο χειμώνα, εφόσον δεν υπάρχει αρκετή τροφή.

Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας

Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας Σπήλαια Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας Σπηλαιόβιοι οργανισμοί Ο σκοτεινός και ήσυχος κόσμος των σπηλαίων φιλοξενεί οργανισμούς, που έζησαν, εξελίχθηκαν και προσαρμόστηκαν μέσα στην

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων»

«Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων» ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΒΑΜΟΥ «Ο Μαγικός Κόσμος των Σπηλαίων» Το Τετράδιιο Του Νέου Σπηλαιιολόγου Συγγραφή-Επιμέλεια: Κωνσταντίνα Αρετάκη Βάμος 2010 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Ο μαγικός κόσμος των

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΗΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σχολική χρονιά 2012-13 ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑΣ 3, 16451

Διαβάστε περισσότερα

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών Κυρούδη Λαμπρινή Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ Η έρευνα αυτή διαπραγματεύεται, θέλοντας να εξηγήσει τα εξής θέματα:- Ο ρόλος του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών-

Διαβάστε περισσότερα

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος;

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Σύντομη Περιγραφή Διερεύνησης Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Στόχος της διερεύνησης ήταν να διαφανεί το αν κάποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματός μας. Αρχικά, θελήσαμε να διερευνήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Σώστε τη γη. Κρεσφόντης Χρυσοσπάθης

Σώστε τη γη. Κρεσφόντης Χρυσοσπάθης Επειδή ο πληθυσμός της γης και οι ανθρώπινες δραστηριότητες αυξάνοντας συνεχώς, χρησιμοποιούμε όλο και περισσότερο γλυκό νερό. Με τον τρόπο αυτό, όπως υποστηρίζουν οι επιστήμονες, το γλυκό νερό ρυπαίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΓΕΩΡΓΙΑΣ, ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο Ξέρεις ότι: Πανίδα ονομάζουμε όλα τα ζώα μιας περιοχής. Αυτά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Τα μνημεία που συναντάμε στους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, είναι φτιαγμένα με δομικούς λίθους διαφόρων πετρωμάτων, συνήθως ασβεστολίθων και μαρμάρων,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα;

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; Σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Σκοπός αυτής της διερεύνησης ήταν να κάνουν κάποιες υποθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Όλα τα πουλιά γεννούν αυγά. Δεν είναι όμως μόνο αυτά! Και άλλα από τα ζώα κάνουνε αυγά. Θα σου πω για μερικά Η κότα Κάθε μέρα η κότα γεννάει ένα με δύο

Διαβάστε περισσότερα

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς WWW.KINDYKIDS.GR Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς Το υλικό αυτό αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του KindyKids.gr και διανέμεται δωρεάν. ΖΩΑ ΠΟΥ ΚΙΝΔΥΝΕΥΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Click to edit Master subtitle style. Τιμπαλέξης Βασίλης 23/11/10

Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Click to edit Master subtitle style. Τιμπαλέξης Βασίλης 23/11/10 Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Click to edit Master subtitle style Τιμπαλέξης Βασίλης ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΦΟΡΜΗΣΗΣ Αρχικά, επιδιώκουμε να ερευνήσουμε τις γνώσεις των παιδιών γύρω από το νερό, τον όγκο που καταλαμβάνει στη

Διαβάστε περισσότερα

2.4 Ρύπανση του νερού

2.4 Ρύπανση του νερού 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις 2.4 Ρύπανση του νερού 4-1. Ποια ονομάζονται λύματα; Έτσι ονομάζονται τα υγρά απόβλητα από τις κατοικίες, τις βιομηχανίες, τις βιοτεχνίες και τους αγρούς. 4-2. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

Τάξη: Γ. Τμήμα: 2ο. Υπεύθυνη τμήματος : ΑΝΕΣΤΗ ΑΣΗΜΙΝΑ. Εκθέσεις μαθητών.. ΜΑΘΗΤΗΣ: ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ.

Τάξη: Γ. Τμήμα: 2ο. Υπεύθυνη τμήματος : ΑΝΕΣΤΗ ΑΣΗΜΙΝΑ. Εκθέσεις μαθητών.. ΜΑΘΗΤΗΣ: ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ. Τάξη: Γ Τμήμα: 2ο Υπεύθυνη τμήματος : ΑΝΕΣΤΗ ΑΣΗΜΙΝΑ. Εκθέσεις μαθητών.. ΜΑΘΗΤΗΣ: ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ. Θέμα :Τι θέλω να αλλάξει στον κόσμο το 2011. Το έτος 2010 έγιναν πολλές καταστροφές στον κόσμο.

Διαβάστε περισσότερα

Συνήθως ο διαλύτης βρίσκεται στη μεγαλύτερη αναλογία στο διάλυμα.

Συνήθως ο διαλύτης βρίσκεται στη μεγαλύτερη αναλογία στο διάλυμα. Οξέα Διάλυμα ονομάζεται κάθε ομογενές μείγμα. Το διάλυμα έχει την ίδια σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες σε όλη του τη μάζα. Τα συστατικά του διαλύματος δεν μπορούν να διακριθούν ούτε με γυμνό μάτι, ούτε

Διαβάστε περισσότερα

10 + αλήθειες που μάθαμε συζητώντας με ψαράδες

10 + αλήθειες που μάθαμε συζητώντας με ψαράδες 10 + αλήθειες που μάθαμε συζητώντας με ψαράδες Ο Παγασητικός είναι μια κλειστή θάλασσα που τα νερά της αλλάζουν κάθε 8-9 μέρες χάρη στα ρεύματα Οι παλιές, μεγάλες πληγές Ελλιπής βιολογικός καθαρισμός Τα

Διαβάστε περισσότερα

Σε αντίθεση με τις θάλασσες, το νερό των ποταμών δεν περιέχει σχεδόν καθόλου αλάτι - γι' αυτό το λέμε γλυκό νερό.

Σε αντίθεση με τις θάλασσες, το νερό των ποταμών δεν περιέχει σχεδόν καθόλου αλάτι - γι' αυτό το λέμε γλυκό νερό. Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Καστρίου 2013 Tι είναι τα ποτάμια; Τα ποτάμια είναι φυσικά ρεύματα νερού. Δημιουργούνται από το νερό των βροχών και των λιωμένων πάγων, που κατεβαίνει από πιο ψηλές περιοχές

Διαβάστε περισσότερα

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Πράσινα Δώματα Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Ποθητός Σταματιάδης, Πολιτικός Μηχανικός, Μηχανικός Περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΣΚΑΡΙΔΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΔΟΥΔΟΥΜΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΙΑΚΩΒΙΔΟΥ ΕΛΛΗ-ΕΙΡΗΝΗ ΕΙΡΗΝΗ ΟΣΜΑΝΤΖΙΚΙΔΟΥ. ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Το. νερό πηγή ζωής» ΤΑΞΗ: Ά

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΣΚΑΡΙΔΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΔΟΥΔΟΥΜΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΙΑΚΩΒΙΔΟΥ ΕΛΛΗ-ΕΙΡΗΝΗ ΕΙΡΗΝΗ ΟΣΜΑΝΤΖΙΚΙΔΟΥ. ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Το. νερό πηγή ζωής» ΤΑΞΗ: Ά ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Το νερό πηγή ζωής» ΤΑΞΗ: Ά ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΝΑΛΜΠΑΝΤΗΣ, ΕΛΕΝΗ ΧΕΙΜΑΡΙΟΥ ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΣΤΑΔΙΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΜΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΣΚΑΡΙΔΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ ;

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ ; ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ Ορισμός: Είναι η διαδικασία με την οποία επαναχρησιμοποιείται εν μέρει ή ολικά οτιδήποτε αποτελεί έμμεσα ή άμεσα αποτέλεσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας και το οποίο στην μορφή που είναι δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΝΕΡΟ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΜΑΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΝΕΡΟΥ ΗΡΩ ΓΚΑΝΤΑ ΕΛΣΑ ΜΕΜΜΟΥ

ΤΟ ΝΕΡΟ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΜΑΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΝΕΡΟΥ ΗΡΩ ΓΚΑΝΤΑ ΕΛΣΑ ΜΕΜΜΟΥ ΤΟ ΝΕΡΟ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΜΑΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΝΕΡΟΥ ΗΡΩ ΓΚΑΝΤΑ ΕΛΣΑ ΜΕΜΜΟΥ Μέχρι πριν από 100 χρόνια ή και µέχρι πριν από λίγα χρόνια, σε ορισµένες περιοχές το πόσιµο νερό προερχόταν από πηγάδια και πηγές. Σήµερα,

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Σοφοκλής Λογιάδης Τι ειναι ρυπανση του νερου -ορισμος Το νερό είναι η πηγή ζωής στον πλανήτη μας. Περίπου το 70% της επιφάνειας του σκεπάζεται με νερό. Από το συνολικό διαθέσιμο νερό

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα

Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα ΣΤ τάξη Δημοτικού Σχολείου Μακρυγιάλου 2009-2010 1 Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα άγρια

Διαβάστε περισσότερα

ΗΧΟΣ 10-0133.indb 143 25/2/2013 3:35:01 μμ

ΗΧΟΣ 10-0133.indb 143 25/2/2013 3:35:01 μμ ΗΧΟΣ 10-0133.indb 143 25/2/2013 3:35:01 μμ 144 ΦΕ1: ΠΩΣ ΠΑΡΑΓΕΤΑΙ Ο ΗΧΟΣ Παρατήρησε τις εικόνες. Πώς παράγεται ο ήχος; 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Πείραμα Στήριξε με το χέρι σου στην άκρη του θρανίου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΙΘΕΜΕΝΕΣ ΩΡΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΛΕΚΚΑΣ ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΠΕ 17(01) 24 ΝΑΙ 2 ΠΕΚ ΑΘΗΝΩΝ

ΔΙΑΤΙΘΕΜΕΝΕΣ ΩΡΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΛΕΚΚΑΣ ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΠΕ 17(01) 24 ΝΑΙ 2 ΠΕΚ ΑΘΗΝΩΝ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ (ΠΕ) ΔΙΑΤΙΘΕΜΕΝΕΣ ΩΡΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΣΕ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΕΤΗ (ΝΑΙ/ΟΧΙ) ΣΧΕΤΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ (ΦΟΡΕΑΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΛΕΚΚΑΣ ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΠΕ 17(01) 24 ΝΑΙ 2 ΠΕΚ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ Σχολ. Έτος: 2011 2012 Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΦΩΚΙΑ ΜΟΝΑΧΟΥΣ - ΜΟΝΑΧΟΥΣ Κοινό όνομα: Μεσογειακή φώκια Μήκος: 2 3 μέτρα Βάρος: 300

Διαβάστε περισσότερα

Τι χρειάζεσαι: Ένα πλαστικό μπουκάλι (ή ένα στενόμακρο ποτήρι), ένα μολύβι, ένα κομμάτι μονόκλωνο καλώδιο ή σύρμα, νερό, οινόπνευμα, λάδι, αλάτι.

Τι χρειάζεσαι: Ένα πλαστικό μπουκάλι (ή ένα στενόμακρο ποτήρι), ένα μολύβι, ένα κομμάτι μονόκλωνο καλώδιο ή σύρμα, νερό, οινόπνευμα, λάδι, αλάτι. ΑΝΩΣΗ Πείραμα 1: Το αυγό που κολυμπάει. Τι χρειάζεσαι: ένα βρασμένο αυγό, ένα πλατύ ποτήρι ή ένα πλαστικό μπουκάλι, ένα μαχαίρι, νερό, αλάτι, ένα κουταλάκι. Τι θα κάνεις: Αν δεν είναι εύκολο να έχεις ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑ ΚΠΕ ΚΑΡΠΕΝΗΣΙΟΥ 2

ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑ ΚΠΕ ΚΑΡΠΕΝΗΣΙΟΥ 2 ΚΠΕ ΚΑΡΠΕΝΗΣΙΟΥ 1 ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑ ΚΠΕ ΚΑΡΠΕΝΗΣΙΟΥ 2 Ευ-ρυτανία - ο τόπος των καλοτρεχούμενων ρχ νερών Τριήμερο Πρόγραμμα για Ε,ΣΤ Δημοτικού, Γυμνάσιο, Λύκειο και ΕΠΑ.Λ. ΚΠΕ ΚΑΡΠΕΝΗΣΙΟΥ 4 ΚΠΕ

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά που χρειαζόμαστε

Υλικά που χρειαζόμαστε Θέρμανση νερού σε ηλιακό συλλέκτη και κατασκευή ενός ηλιακού θερμοσίφωνα Η Ελλάδα έχει περίπου το 1/4 των ηλιακών θερμοσιφώνων από τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό το διαπιστώνουμε εύκολα αν κοιτάξουμε

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

τα παιχνίδια είναι αλήθεια ότι τα πρώτα παιχνίδια παίζουν βασικό ρόλο στην ανάπτυξη του παιδιού;

τα παιχνίδια είναι αλήθεια ότι τα πρώτα παιχνίδια παίζουν βασικό ρόλο στην ανάπτυξη του παιδιού; παιχνίδια Όταν του μαθαίνω να παίζει με την μπάλα ή με τη σβούρα ξαναγίνομαι και εγώ παιδί... τι ωραία που είναι να το βλέπεις να διασκεδάζει και να μαθαίνει μέρα με την ημέρα! Με την Prénatal μπορείς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ Ατμοσφαιρική ρύπανση: Η όξινη βροχή. Ηλικιακή ομάδα 9-12

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ Ατμοσφαιρική ρύπανση: Η όξινη βροχή. Ηλικιακή ομάδα 9-12 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ Ατμοσφαιρική ρύπανση: Η όξινη βροχή Ηλικιακή ομάδα 9-12 Φυσική καταστροφή, ηλικιακή ομάδα, γνωστικό αντικείμενο Το σενάριο απευθύνεται σε μαθητές δημοτικού ηλικίας 9-12 ετών (Δ, Ε,

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου»

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Γράψε ένα Τίτλο για την εφημερίδα εδώ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΑΠΟ τα ΠΑΙΔΙΑ ΤΕΧΝΗ σελ. 4 γράψε την ημερομηνία εδώ «Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Αφιέρωμα για την σχέση «Πόλη + Φύση» «Να μεγάλωναν ας πούμε οι

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα και Επώνυμο: Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας: Δημοτικό Σχολείο: Τάξη/Τμήμα:

Όνομα και Επώνυμο: Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας: Δημοτικό Σχολείο: Τάξη/Τμήμα: Ημερομηνία:. Όνομα και Επώνυμο: Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας: Δημοτικό Σχολείο: Τάξη/Τμήμα: Στο σχολείο, στο μάθημα των φυσικών, οι μαθητές παρατηρούν, ενδιαφέρονται, ερευνούν και, με πειράματα, ανακαλύπτουν.

Διαβάστε περισσότερα

Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων

Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων Να ποια είναι τα υλικά που θα χρειαστείς: γκρι χαρτόνι (100 γραμμαρίων)

Διαβάστε περισσότερα

Κυψέλη - το σπίτι της μέλισσας

Κυψέλη - το σπίτι της μέλισσας Κυψέλη - το σπίτι της μέλισσας Ο ΘΑΥΜΑΣΤΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ του ΣΠΥΡΟΥ ΣΚΑΡΕΑ, Γεωπόνου-Εντομολόγου Όλοι μας έχουμε δει μέλισσες να πετούν από λουλούδι σε λουλούδι. Όλοι μας έχουμε απολαύσει το μέλι,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2005 Μετά από πρόσκληση του Δημάρχου κ. Τοτονίδη Νίκο προς το Τοπικό Τμήμα Βόρειας Ελλάδας (ΤΟ.Τ.Β.Ε.) της Ελληνικής Σπηλαιολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Eνημέρωσης κι Ευαισθητοποίησης μαθητών, γονέωνκαι εκπαιδευτικών για τα Απόβλητα Συσκευασίας στο Δήμο μας

Πρόγραμμα Eνημέρωσης κι Ευαισθητοποίησης μαθητών, γονέωνκαι εκπαιδευτικών για τα Απόβλητα Συσκευασίας στο Δήμο μας Πρόγραμμα Eνημέρωσης κι Ευαισθητοποίησης μαθητών, γονέωνκαι εκπαιδευτικών για τα Απόβλητα Συσκευασίας στο Δήμο μας ΕλληνικήΕταιρείαΑξιοποίησης Ανακύκλωσης Α.Ε. Τα σκουπίδια μας... Αυξάνονται χρόνομετοχρόνο!

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Με τη συνεισφορά του χρηματοδοτικού μέσου LIFE της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Η Κύπρος είναι νησί και η θάλασσα τη χωρίζει από Ασία Ευρώπη Αφρική Χάρη στην απομόνωση εξελίχτηκαν μοναδικά

Διαβάστε περισσότερα

Φωλιές η φύση κατοικίες οι άνθρωποι!

Φωλιές η φύση κατοικίες οι άνθρωποι! Αν ρίξουμε μια προσεκτική ματιά γύρω μας, θα δούμε με πόση σοφία, χάρη και ομορφιά είναι όλα φτιαγμένα. Το κάθε έμψυχο και άψυχο δημιούργημα της φύσης αποτελεί ένα έργο τέχνης. Όλα γύρω θυμίζουν πίνακες,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις................ 7 Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου.............. 17 Μαθαίνω να µεγαλώνω τις προτάσεις µου............... 25 Μαθαίνω να γράφω

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός 1ου Μαθήματος

Οδηγός 1ου Μαθήματος Οδηγός 1ου Μαθήματος Στόχος του 1 ου μαθήματος Το 1 ο μάθημα αφορά τη διδακτική ενότητα: «Εισαγωγή στην ανακύκλωση συσκευασιών». Στόχος του 1 ου μαθήματος είναι ο/ η εκπαιδευτικός να εισάγει για πρώτη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα και Επώνυμο:.. Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας:.. Δημοτικό Σχολείο:.. Τάξη/Τμήμα:.. Εξεταστικό Κέντρο:...

Όνομα και Επώνυμο:.. Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας:.. Δημοτικό Σχολείο:.. Τάξη/Τμήμα:.. Εξεταστικό Κέντρο:... Ε Όνομα και Επώνυμο:.. Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας:.. Δημοτικό Σχολείο:.. Τάξη/Τμήμα:.. Εξεταστικό Κέντρο:.... Παρατήρησε τα διάφορα φαινόμενα αλλαγής της φυσικής κατάστασης του νερού που σημειώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Οι περιοχές των τροπικών δασών όπως βλέπεις και στον παραπάνω παγκόσμιο χάρτη, βρίσκονται στη Νότια Αμερική(γύρω από τον ισημερινό), στη Βόρεια Αμερική(ανάμεσα από τον Τροπικό του

Διαβάστε περισσότερα

Χριστουγεννιάτικα στολίδια από ανακυκλώσιμα υλικά!

Χριστουγεννιάτικα στολίδια από ανακυκλώσιμα υλικά! Χριστουγεννιάτικα στολίδια από ανακυκλώσιμα υλικά! Αυτές τις γιορτές βλέπουμε τη χριστουγεννιάτικη διακόσμηση με πολλή δημιουργικότητα και λιγότερα έξοδα! Το Sofan Handmade και η ομάδα του Ftiaxto.gr μοιράζονται

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά του Θαμνώνα και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Β1 1 Επίπεδο Β1 (25 μονάδες) Διάρκεια: 40 λεπτά Ερώτημα 1 (6 μονάδες) Διαβάζετε σ ένα περιοδικό οδηγίες για να μάθουν σωστά τα παιδιά σας σκι. Το περιοδικό όμως είναι παλιό κι έτσι βλέπετε καθαρά μόνο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ποταμός του Αγίου Επιφανίου Ο ποταμός βρίσκεται στον Άγιο Επιφάνιο μέσα στο δάσος, δίπλα από το σπίτι μου. Μερικές φορές πηγαίνω με την αδερφή μου,

Ο ποταμός του Αγίου Επιφανίου Ο ποταμός βρίσκεται στον Άγιο Επιφάνιο μέσα στο δάσος, δίπλα από το σπίτι μου. Μερικές φορές πηγαίνω με την αδερφή μου, Ο ποταμός του Αγίου Επιφανίου Ο ποταμός βρίσκεται στον Άγιο Επιφάνιο μέσα στο δάσος, δίπλα από το σπίτι μου. Μερικές φορές πηγαίνω με την αδερφή μου, την ξαδέρφη μου και τον μπαμπά μου στον ποταμό. Ο ποταμός

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Σπουδών Φυσικών Επιστημών. Θέμα: Εφαρμογή του ΑΠ των Φυσικών Επιστημών

Πρόγραμμα Σπουδών Φυσικών Επιστημών. Θέμα: Εφαρμογή του ΑΠ των Φυσικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών Φυσικών Επιστημών Θέμα: Εφαρμογή του ΑΠ των Φυσικών Επιστημών Κατά τη Β Φάση της Διαμόρφωσης των ΑΠ, το Πρόγραμμα Σπουδών των Φυσικών Επιστημών, το οποίο θα εφαρμοστεί κατά τη φετινή

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ είναι οι παραγωγικές δυνάμεις ή το αποτέλεσμα των παραγωγικών δυνάμεων που υπάρχουν και δρουν στο φυσικό περιβάλλον και που για τον σημερινό άνθρωπο μπορούν,

Διαβάστε περισσότερα

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Σχολική χρονιά 2013-2014 αγρινό: Είναι το μεγαλύτερο χερσαίο θηλαστικό και ενδημικό είδος στην Κύπρο. Χαρακτηρίζεται ως ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της πανίδας

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΕΓΓΟΝΟΣ: Παππού, γιατί προτιμάς να βάζεις κανέλα και όχι κύμινο στα σουτζουκάκια; ΠΑΠΠΟΥΣ: Το κύμινο είναι κομματάκι δυνατό. Κάνει τους ανθρώπους να κλείνονται

Διαβάστε περισσότερα

Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr

Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Μαμάη 3, 104 40 Αθήνα. Τηλ- Fax. 210 8228795 E-mail:schools@medsos.gr www.medsos.gr www.climateactions.gr Εισαγωγή Η αλλαγή του κλίματος αποτελεί στις μέρες μας ένα αδιαμφισβήτητο

Διαβάστε περισσότερα

Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου. Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003

Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου. Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003 Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003 Διδακτικοί στόχοι: Ευαισθητοποίηση της όρασης των παιδιών. Επαφή με τις έννοιες βασικά και συμπληρωματικά χρώματα. Να προβληματιστούν να πειραματιστούν,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt - Ι - Αυτός είναι ένας ανάπηρος πριν όμως ήταν άνθρωπος. Κάθε παιδί, σαν ένας άνθρωπος. έρχεται, καθώς κάθε παιδί γεννιέται. Πήρε φροντίδα απ τη μητέρα του, ανάμεσα σε ήχους

Διαβάστε περισσότερα

Για παιδιά 5-8 ετών. Με προεγγραφή. Στη Βιβλιοθήκη.

Για παιδιά 5-8 ετών. Με προεγγραφή. Στη Βιβλιοθήκη. Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Τρίπολης Δολιανών 1,Τ.Κ. 22100 2710-224238 Δευτέρα - Παρασκευή 7:00-15:00 28 εκδηλώσεις 16 Ιουνίου, 6:00-8:00, το απόγευμα Η μέρα της γνώσης και όχι της αμάθειας. Το κουτί των

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

Φως =Hλιακή ενέργεια. Επίδραση στους οργανισμούς ανάλογα με: διάρκεια, ένταση, μήκος κύματος, αναλογία φως/σκοτάδι

Φως =Hλιακή ενέργεια. Επίδραση στους οργανισμούς ανάλογα με: διάρκεια, ένταση, μήκος κύματος, αναλογία φως/σκοτάδι Φως Φως =Hλιακή ενέργεια Επίδραση στους οργανισμούς ανάλογα με: διάρκεια, ένταση, μήκος κύματος, αναλογία φως/σκοτάδι εκτός Γης ηλιακή ακτινοβολία Το μεγαλύτερο τμήμα ανακλάται, απορροφάται από τα σύννεφα

Διαβάστε περισσότερα

Ακονίστε το μυαλό σας περιβαλλοντικά!

Ακονίστε το μυαλό σας περιβαλλοντικά! Ακονίστε το μυαλό σας περιβαλλοντικά! Μέσα στο πιο κάτω ορθογώνιο υπάρχουν κρυμμένες λέξεις που έχουν σχέση με το νερό. Μπορείς να τις βρεις και να τις κυκλώσεις; Ψάξε οριζόντια, κάθετα και διαγώνια! Οι

Διαβάστε περισσότερα

Bόλτα πόλη. Bόλτα πόλη πόλη. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. πόλη. πόλη. πόλη. πόλη. πόλη. πόλη. πόλη.

Bόλτα πόλη. Bόλτα πόλη πόλη. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. στην. πόλη. πόλη. πόλη. πόλη. πόλη. πόλη. πόλη. ÊÐÅ ÄÑÁÐÅÔÓÙÍÁÓ ÊÐÅ ÄÑÁÐÅÔÓÙÍÁÓ ÊÐÅ ÄÑÁÐÅÔÓÙÍÁÓ Παιδαγωγική Ομάδα του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δραπετσώνας: Ηλιάδης Νίκος, Σαββοπούλου Άννα Βασιλοπούλου Σμαράγδα Μπία Δήμητρα Παπαδοπούλου Άννα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ 1η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΣΤ ΤΑΞΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Κυριακή, 10 Ιουνίου, 2012 Ώρα: 10:30-11:30 Λύσεις ΘΕΜΑ 1 ο : Ο τρόπος διάδοσης της θερμότητας στα στερεά σώματα ονομάζεται: Α. Ζέστη Β. Θερμοκρασία Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Το θέμα με το οποίο επιλέξαμε να ασχοληθούμε κατά τη φετινή χρονιά είναι: «Ενέργεια Τρόποι εξοικονόμησής της».

Το θέμα με το οποίο επιλέξαμε να ασχοληθούμε κατά τη φετινή χρονιά είναι: «Ενέργεια Τρόποι εξοικονόμησής της». Το σχολείο μας συνεχίζει φέτος, για τρίτη σχολική χρονιά, να συμμετέχει στο Ευρωπαϊκό εκπαιδευτικό και περιβαλλοντικό Πρόγραμμα Οικολoγικά Σχολεία, το οποίο προσφέρει στους μαθητές μια νέα εμπειρία. Το

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 11: Παρεμβάσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον του

Σενάριο 11: Παρεμβάσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον του Σενάριο 11: Παρεμβάσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον του Φύλλο Εργασίας Τίτλος: Παρεμβάσεις του Ανθρώπου στο Περιβάλλον Γνωστικό Αντικείμενο: Βιολογία Διδακτική Ενότητα: Παρεμβάσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος Ο ρόλος της ενέργειας Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

Συμβουλές για τους γονείς

Συμβουλές για τους γονείς Συμβουλές για τους γονείς Για τα παιδιά του Δημοτικού κάθε διαδρομή από το σπίτι προς στο σχολείο αποτελεί μια σημαντική μαθησιακή εμπειρία και ένα μάθημα κυκλοφοριακής αγωγής. Μέσω αυτής της καθημερινής

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

THE JEWISH MUSEUM BERLIN

THE JEWISH MUSEUM BERLIN ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤ0ΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΟΠΤΙΚΟΑΚΟΥΣΤΙΚΕΣ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Γ.ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΝΤΙΝΟΥ THE JEWISH MUSEUM BERLIN ΈΝΑ FILM ΤΩΝ: STAN NEUMANN KAI RICHARD COPANS

Διαβάστε περισσότερα

Ε Δημοτικού 13 Μαΐου 2012 Ονοματεπώνυμο: Δημοτικό Σχολείο:.

Ε Δημοτικού 13 Μαΐου 2012 Ονοματεπώνυμο: Δημοτικό Σχολείο:. Ε Δημοτικού 13 Μαΐου 2012 Ονοματεπώνυμο: Δημοτικό Σχολείο:. Συντομογραφίες: β.μαθ.ε βιβλίο Μαθητή Ε τάξης τ.εργ.ε τετράδιο Εργασιών Ε τάξης Παρατήρησε τα παρακάτω σκίτσα στα οποία εικονίζονται «επικίνδυνες

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Δημιουργία σύνδεσης... 27 5. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ ΚΑΙ ΤΙ ΤΟΠΟΘΕΣΙΕΣ ΙΣΤΟΥ... 37. Γνωριμία με μια ιστοσελίδα:... 38

Περιεχόμενα. Δημιουργία σύνδεσης... 27 5. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ ΚΑΙ ΤΙ ΤΟΠΟΘΕΣΙΕΣ ΙΣΤΟΥ... 37. Γνωριμία με μια ιστοσελίδα:... 38 Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 11 ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ... 13 1. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ... 15 2. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ INTERNET;... 16 3. ΤΙ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ, ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΡΕΙ ΚΑΝΕΙΣ... 19 4. ΤΙ ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ. Ατμοσφαιρική ρύπανση και ο περιορισμός της χρήσης ενέργειας. Ηλικιακή ομάδα 9-12

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ. Ατμοσφαιρική ρύπανση και ο περιορισμός της χρήσης ενέργειας. Ηλικιακή ομάδα 9-12 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ Ατμοσφαιρική ρύπανση και ο περιορισμός της χρήσης ενέργειας Ηλικιακή ομάδα 9-12 Φυσική καταστροφή, ηλικιακή ομάδα, γνωστικό αντικείμενο Το σενάριο απευθύνεται σε μαθητές δημοτικού

Διαβάστε περισσότερα

Εργασίες παιδιών 3 ης τάξης µε θέµα «Ένα σπίτι στην πόλη»

Εργασίες παιδιών 3 ης τάξης µε θέµα «Ένα σπίτι στην πόλη» Εργασίες παιδιών 3 ης τάξης µε θέµα «Ένα σπίτι στην πόλη» Εργασίες παιδιών 3 ης τάξης που αφορούν στην επεξεργασία κειµένου Ο ΣΚΑΝΤΖΟΧΟΙΡΟΣ Ο σκαντζόχοιρος είναι πολύ συνηθισµένο είδος στη χώρα µας.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Η μέλισσα έχει τρίχωμα διαφορετικού χρώματος στο σώμα της που κάνουν τις ρίγες των μελισσών να φαίνονται καφέ και κίτρινες. Στο κεφάλι της έχει δεξιά και αριστερά δύο μεγάλα μάτια,

Διαβάστε περισσότερα

Εάν όμως πείτε να κάνετε το πάρτι γενεθλίων στο σπίτι ή τον κήπο σας, τα πράγματα δυσκολέυουν. Πρέπει να οργανώσετε μόνοι σας ένα σωρό πράγματα.

Εάν όμως πείτε να κάνετε το πάρτι γενεθλίων στο σπίτι ή τον κήπο σας, τα πράγματα δυσκολέυουν. Πρέπει να οργανώσετε μόνοι σας ένα σωρό πράγματα. Ιδέες για Γενέθλια παιδιών Πόσες φορές σπάσατε το κεφάλι σας, που να κάνετε το πάρτι γενεθλίων των παιδιών σας; Στο σπίτι, στον κήπο ή τελικά σε κάποιον παιδότοπο; Εάν επιλέξετε έναν παιδότοπο, τα πράγματα

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες από τον κόσμο της Φυσικής για το Νηπιαγωγείο

Δραστηριότητες από τον κόσμο της Φυσικής για το Νηπιαγωγείο Δραστηριότητες από τον κόσμο της Φυσικής για το Νηπιαγωγείο Ενότητα 1: Διαλυτά και μη διαλυτά στερεά υλικά στο νερό και τα υγρά Ραβάνης Κωνσταντίνος Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΠΜ 477 ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ

ΠΠΜ 477 ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΠΠΜ 477 ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ - ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΝΕΡΟΥ ΟΜΑΔΑ:. ΗΜΕΡ. ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ: 2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΥΠΟΒΟΛΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ... ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 1.0 ΕΙΣΑΓΩΓH... 2.0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ 2.1. ΝΕΡΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΣΤΟ ΠΕ ΙΟ ΒΑΡΥΤΗΤΑΣ...

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Επιβεβαίωση του μηχανισμού ανάπτυξης της θαλάσσιας αύρας.

Επιβεβαίωση του μηχανισμού ανάπτυξης της θαλάσσιας αύρας. Επιβεβαίωση του μηχανισμού ανάπτυξης της θαλάσσιας αύρας. Οδυσσέας - Τρύφων Κουκουβέτσιος Γενικό Λύκειο «Ο Απόστολος Παύλος» OdyKouk@gmail.com Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Ελένη Βουκλουτζή Φυσικός - Περιβαλλοντολόγος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΣΧΟΛΕΙΟ: Δημοτικό Σχολείο Παλώδιας ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 Αρ. Μαθητών που συμμετέχουν στο πρόγραμμα: 38 Αρ. Εκπαιδευτικών που συμμετέχουν στο πρόγραμμα: 7 Εκπαιδευτικοί:

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων»

Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων» Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων» Η ανάπτυξη των φυτών Τάξη: Ε Δημοτικού Μάθημα: Φυσικές Επιστήμες (το βιβλίο του κ. Κόκκοτα Παναγιώτη) Ενότητα: «Τι χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα