Η ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΣΧΕΣΗ ΣΤΗ ΓΝΩΣΙΑΚΗ- ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ- ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΙ ΡΑΣΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΣΧΕΣΗ ΣΤΗ ΓΝΩΣΙΑΚΗ- ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ- ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΙ ΡΑΣΗΣ"

Transcript

1 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ Η ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΣΧΕΣΗ ΣΤΗ ΓΝΩΣΙΑΚΗ- ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ- ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΙ ΡΑΣΗΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΘΕΟΦΙΛΟΥ ΕΛΕΝΗ ΚΑΤΣΑΜΠΑ ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΙΓΚΡΗΣ ΖΩΗ ΠΑΠΑΜΑΤΘΑΙΟΥ ΕΠΟΠΤΡΙΑ: Ντιάνα Χαρίλα ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΕΤΟΥΣ ΑΘΗΝΑ

2 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1. Θεραπευτική Σχέση και Θεραπευτική Συµµαχία Ο όρος Θεραπευτική Σχέση αναφέρεται στη σχέση που αναπτύσσεται ανάµεσα στο θεραπευτή και το θεραπευόµενο από την πρώτη στιγµή της συνεργασίας τους (Σταλίκας, 2004) και αποτελεί, σύµφωνα µε τον Mahoney (1991), ένα από τα τρία συστατικά στοιχεία κάθε ψυχοθεραπευτικής προσέγγισης. Η θεραπευτική συµµαχία αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της θεραπευτικής σχέσης. πρόκειται για ένα είδος συµµαχίας/συνεργασίας που αναπτύσσεται ανάµεσα στο θεραπευτή και το θεραπευόµενο µε σκοπό την αντιµετώπιση του προβλήµατος του τελευταίου (Σταλίκας, 2004), καθώς επίσης και την ασφαλή βάση πάνω στην οποία θα οικοδοµηθεί η θεραπεία (Bowlby, 1988). Γίνεται, λοιπόν, κατανοητό ότι η θεραπευτική συµµαχία είναι ως έννοια πιο περιορισµένη και µετρήσιµη από τη γενικότερη έννοια της θεραπευτικής σχέσης και παρουσιάζει ένα σύνολο χαρακτηριστικών που θα αναλύσουµε στην πορεία της παρούσας εργασίας. Η αρχική αδιαφορία των θεραπευτών της συµπεριφοράς για τη θεραπευτική σχέση και τους παράγοντες που την επηρεάζουν συνέβαλε στη δηµιουργία µιας παραποιηµένης εικόνας, η οποία εσφαλµένα- διατηρείται σε µεγάλο βαθµό έως σήµερα. Πρόσφατα, οι γνωσιακοί-συµπεριφοριστές ψυχοθεραπευτές έχουν αρχίσει να θεωρούν τους παράγοντες της θεραπευτικής σχέσης ως πολύ σηµαντική πτυχή της θεραπείας. Ο Reinecker (1987) αναφέρει χαρακτηριστικά ότι η γνωσιακήσυµπεριφοριστική ψυχοθεραπεία είναι «µια πορεία γνωστικών και συναισθηµατικών διεργασιών, καθώς και αλλαγών στο περιβάλλον και την εξωτερικευµένη συµπεριφορά, που διαδραµατίζεται σε ένα πλαίσιο διαπροσωπικών σχέσεων. ( ) Αυτές οι αλλαγές διαµορφώνονται µε τη συστηµατική χρησιµοποίηση τεχνικών παρέµβασης, όπου οι σχέσεις θεραπευτή-θεραπευόµενου αποτελούν το ειδικό διαπροσωπικό πλαίσιο». Αλλά και ο Beck και οι συνεργάτες του (1979) αναφέρουν την παραµέληση της θεραπευτικής σχέσης ως µια πιθανή παγίδα στην εφαρµογή της γνωσιακής ψυχοθεραπείας, η οποία, πέραν του συνόλου των τεχνικών και των κανόνων που διαθέτει, δεν παύει να είναι η ειδική αλληλεπίδραση δύο ανθρώπων προκειµένου να επιτευχθεί ένα εξαιρετικά δύσκολο έργο. Στο πλαίσιο, λοιπόν, της παρούσας εργασίας θα αναλύσουµε την έννοια της θεραπευτικής σχέσης και θα εξετάσουµε το ρόλο της στη γνωσιακή-συµπεριφοριστική ψυχοθεραπεία Η Θεραπευτική συµµαχία και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της Αν και ο όρος «θεραπευτική συµµαχία» εισήχθη αρχικά από τον Freud (1913) και διερευνήθηκε από θεωρητικούς της ψυχοδυναµικής προσέγγισης, σήµερα αποτελεί µια από τις λίγες µεταβλητές που είναι κοινά αποδεκτές από όλες τις θεωρητικές σχολές όσον αφορά την ύπαρξη και τη θεραπευτική της αξία. Ο διαρκώς αυξανόµενος, µάλιστα, αριθµός µελετών που υποδεικνύουν ότι διαφορετικές θεραπευτικές προσεγγίσεις τείνουν να έχουν παρόµοια θεραπευτικά αποτελέσµατα (Stiles, Shapiro, & Elliot, Smith & Glass, Luborsky, Singer, & Luborsky, 1975) έστρεψε τους ερευνητές στο χώρο της ψυχοθεραπείας στην προσπάθεια να εντοπίσουν τους παράγοντες εκείνους που είναι κοινοί σε όλες τις θεραπευτικές προσεγγίσεις και συµβάλλουν στην αποτελεσµατικότητα της θεραπείας ανεξάρτητα από τη θεωρητική δοµή και τα πρότυπά της. 2

3 Πιο σύγχρονες έρευνες (Lambert & Barley, 2001) επιβεβαιώνουν ότι η βελτίωση της κατάστασης του πελάτη σχετίζεται κατά 30% µε τους λεγόµενους κοινούς παράγοντες και µόνο κατά 15% µε τις τεχνικές που συνδέονται µε συγκεκριµένες προσεγγίσεις. Ανάµεσα σε αυτούς τους «κοινούς παράγοντες» που εντοπίστηκαν και εξετάστηκαν διεξοδικά κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες συγκαταλέγεται και η θεραπευτική σχέση που φαίνεται να παίζει κρίσιµο ρόλο στη διαµόρφωση του τελικού θεραπευτικού αποτελέσµατος. Προκειµένου να διερευνηθεί η επίδραση της θεραπευτικής σχέσης στο θεραπευτικό αποτέλεσµα κρίθηκε αναγκαία η διατύπωση ενός λειτουργικού ορισµού ο οποίος θα τόνιζε τον «πανθεωρητικό» της χαρακτήρα και θα διευκόλυνε τη µέτρησή της. Ο άνθρωπος που έδωσε στον όρο της θεραπευτικής συµµαχίας τη σηµερινή του σηµασία και συνέβαλε αποφασιστικά στη διάδοσή του ήταν ο Edward S. Bordin ο οποίος υποστήριξε ότι η θεραπευτική συµµαχία αντιπροσωπεύει την αρµονική συνεργασία θεραπευτή και θεραπευόµενου µε σκοπό την ανακούφιση του τελευταίου (Bordin, 1976). Ως έννοια, η θεραπευτική συµµαχία περιλαµβάνει, κατά τον Bordin, τρεις παράγοντες: α) το δεσµό, β) τους στόχους και γ) τις θεραπευτικές δραστηριότητες. Η αµοιβαία αποδοχή των στόχων της θεραπείας είναι πολύ σηµαντική και µάλιστα, ο Bordin (1976) υποστηρίζει ότι όταν ο θεραπευόµενος έχει καλή συµµαχία µε το θεραπευτή, αντιµετωπίζει θετικότερα τις τεχνικές και τις παρεµβάσεις του τελευταίου. αλλά και αντίστροφα, όταν οι παρεµβάσεις του θεραπευτή είναι εύστοχες και αποτελεσµατικές, ενισχύεται η εµπιστοσύνη του θεραπευόµενου και ισχυροποιείται η θεραπευτική συµµαχία. Εποµένως, σύµφωνα µε τον Βordin (1976), η θεραπευτική συµµαχία δε θεωρείται από µόνη της θεραπευτική, αλλά είναι περισσότερο ένα στοιχείο που βοηθά το θεραπευόµενο να δεχτεί µε µεγαλύτερη ευκολία τη θεραπεία. Ένα άλλο χαρακτηριστικό της θεραπευτικής συµµαχίας, όπως ορίστηκε από τον Bordin (1976), είναι η ενεργός συµµετοχή του θεραπευόµενου και η συνεργασία του µε το θεραπευτή στη διαµόρφωση και εδραίωσή της και στην από κοινού διαπραγµάτευση των στόχων της θεραπείας και του τρόπου µε τον οποίο θα επιτευχθούν. Τέλος, ο Bordin (1976) υποστήριξε ότι η ανάπτυξη της θεραπευτικής συµµαχίας µάλλον δεν είναι γραµµική. Κατ αυτόν (Bordin, 1994) η θεραπευτική συµµαχία χρειάζεται να δεχτεί κάποια πλήγµατα, η επίλυση των οποίων θα οδηγήσει σε επιτυχηµένη θεραπεία. Ο ορισµός του Bordin είναι ευρέως αποδεκτός και χρησιµοποιείται στην ερευνητική διερεύνηση του ρόλου της θεραπευτικής συµµαχίας. Οι έρευνες που έχουν διεξαχθεί µέχρι στιγµής για το θέµα της ανάπτυξης της θεραπευτικής συµµαχίας προσανατολίζονται σε δύο βασικές κατευθύνσεις: η πρώτη αφορά την ποιοτική εξέλιξη της συµµαχίας µέσα στο χρόνο και η δεύτερη την ποσοτική της ανάπτυξη (ένταση) στα διάφορα στάδια της θεραπείας (Horvath & Greenberg, 1994). Η πρώτη κατεύθυνση ασχολείται µε τις µορφές που λαµβάνει η θεραπευτική συµµαχία κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας. (Ποια είναι τα συναισθήµατα, οι σκέψεις, οι πράξεις που συνδέονται µε τη θεραπευτική συµµαχία όσο εξελίσσεται η θεραπεία; Πώς αλλάζουν οι αντιδράσεις του θεραπευτή και του θεραπευόµενου όσο ωριµάζει η θεραπευτική συµµαχία;) Η δεύτερη κατεύθυνση ενδιαφέρεται για την ένταση του δεσµού και των συναισθηµάτων που συνδέονται µε τη 3

4 θεραπευτική συµµαχία. (Η συναισθηµατική εγγύτητα που αναπτύσσεται ως αποτέλεσµα της θεραπευτικής συµµαχίας παραµένει πάντα αµείωτη ή µεταβάλλεται; Από ποιους παράγοντες επηρεάζεται η αυξοµείωσή της;) Οι έρευνες που πραγµατοποιούνται βάσει των δύο κατευθύνσεων θεωρούνται συµπληρωµατικές και βοηθούν τους ερευνητές να καταλήξουν σε περισσότερο ασφαλή συµπεράσµατα (Σταλίκας, 2004). Γενικά, η θεραπευτική συµµαχία ως σχέση συνεργασίας δεν παρέχει απλώς στον πελάτη (θεραπευόµενο) ένα ασφαλές περιβάλλον για να εξερευνήσει τον εαυτό του, αλλά και η ίδια η διαδικασία ανάπτυξης αυτής της σχέσης µπορεί να αποτυπώσει τα πιο σηµαντικά προβλήµατα σχέσεων που αντιµετωπίζει ή αντιµετώπισε ο πελάτης (Horvath & Greenberg, 1994) Η Θεραπευτική Συµµαχία µέσα από τις διάφορες θεωρητικές σχολές Από την πρώτη αναφορά στον όρο (Freud, 1912/1958) µέχρι σήµερα πολλοί ήταν οι εξέχοντες θεωρητικοί και ερευνητές που ασχολήθηκαν µε τη θεραπευτική συµµαχία. Άλλοτε ως συστατικό της θεραπευτικής σχέσης και άλλοτε ως ξεχωριστή οντότητα, η θεραπευτική συµµαχία έχει γνωρίσει πολλές και διαφορετικές µεταξύ τους ερµηνείες. Παρά τις διαφοροποιήσεις όµως, δύο στοιχεία φαίνονται να είναι κοινά: α) η θεραπευτική συµµαχία συνδέεται στενά µε τη συνεργασία ανάµεσα σε θεραπευτή και θεραπευόµενο. και β) ανάλογα µε τις ανάγκες και τις ικανότητες του θεραπευτή και του θεραπευόµενου, διευκολύνει τη διαµόρφωση ενός θεραπευτικού συµβολαίου το οποίο καλύπτει όλο το εύρος της θεραπευτικής διαδικασίας (Horvath & Symonds, 1991). Στη συνέχεια θα παρουσιαστούν συνοπτικά οι απόψεις θεωρητικών διαφορετικών προσεγγίσεων σε σχέση µε τη θεραπευτική συµµαχία. 1.3.α Ψυχοδυναµική προσέγγιση O πρώτος που επισήµανε τη δηµιουργία συµµαχίας στο πλαίσιο της θεραπευτικής σχέσης ήταν ο Freud (1913), o οποίος παρατήρησε τα θετικά συναισθήµατα µε τα οποία ο αναλυόµενος «επενδύει» τον αναλυτή του τοποθετώντας τον σε µια θέση αυθεντίας (µεταβίβαση). Τα συναισθήµατα αυτά, κατά τον Freud, δε σχετίζονται µε το θεραπευτή και µε αυτό που συµβαίνει στο «εδώ και τώρα» της θεραπείας, αλλά µε το παρελθόν του αναλυόµενου και την φαντασιακή εικόνα που έχει για τον αναλυτή του. Aργότερα ο Freud (1958) εµπλούτισε το µοντέλο του µε την πρόταση ότι αυτή η θετική σχέση µπορεί να εδραιωθεί στην πραγµατικότητα. Γενικά όµως, οι αναφορές του Freud στο θέµα είναι αρκετά σύντοµες. Ο Sterba (1934) στη συνέχεια πρότεινε τον όρο «συµµαχία του Εγώ» για να περιγράψει τη σχέση ανάµεσα στον αναλυτή και τον αναλυόµενο, η οποία θα πρέπει να είναι εξ ολοκλήρου εδραιωµένη στην πραγµατικότητα. Για να το επιτύχει, ο αναλυτής συµµαχεί µε τα υγιή κοµµάτια του Εγώ του ασθενούς, ενώ η συµµαχία αυτή είναι αναγκαία προκειµένου να µπορέσει ο αναλυόµενος να συµµετάσχει ενεργά στη θεραπεία του. Σε ανάλογο συµπέρασµα κατέληξε και η Zetsel (1956), η οποία εισήγαγε τον όρο «θεραπευτική συµµαχία» και τον διαχώρισε από τη µεταβίβαση, διευκρινίζοντας ότι το ένα αποτελεί προϋπόθεση του άλλου. Βασιζόµενος στο έργο των Sterba (1934) και Zetsel (1956), o Greenson (1965) χρησιµοποιεί τον όρο «θεραπευτική συµµαχία» προσδιορίζοντάς τον ως την ικανότητα του θεραπευόµενου να δουλεύει 4

5 αποτελεσµατικά µε το θεραπευτή, µε τελικό σκοπό την αποθεραπεία του. Σύµφωνα µε τον Greenson (1965), η θεραπευτική σχέση αποτελείται από τρία µέρη: α) τη θεραπευτική συµµαχία, β) τη µεταβίβαση και γ) την πραγµατική σχέση. Οι Gelso και Carter (1994) υιοθέτησαν το µοντέλο του Greenson, το ανέπτυξαν θεωρητικά στηρίζοντάς το µε ερευνητικά δεδοµένα και υποστήριξαν ότι το µοντέλο τους αφορά κάθε είδους θεραπευτική σχέση ανεξάρτητα από τη θεραπευτική προσέγγιση που ακολουθείται. Σύµφωνα µε τους τελευταίους, η θεραπευτική συµµαχία είναι το πιο σηµαντικό από τα τρία στοιχεία, γιατί διευκολύνει τη διατήρηση και εξέλιξη της θεραπευτικής σχέσης. Σε αντίθεση µε τους παραπάνω θεωρητικούς, υπάρχουν και ψυχαναλυτές οι οποίοι αµφισβητούν την ύπαρξη της έννοιας της θεραπευτικής συµµαχίας και υποστηρίζουν ότι όλες οι πλευρές της θεραπευτικής σχέσης συνιστούν εκδήλωση των µεταβιβάσεων του αναλυόµενου και µε αυτό τον τρόπο πρέπει να ερµηνεύονται. Γενικά όµως, παρατηρείται ότι θέσεις όπως αυτές των Gelso και Carter (1994) οι οποίοι χωρίς να παραγνωρίζουν τη σηµασία της µεταβιβαστικής σχέσης, υποστηρίζουν την παράλληλη ύπαρξη µιας πιο ρεαλιστικής σχέσης συνεργασίας, όπως αυτή της θεραπευτικής συµµαχίας, κερδίζουν όλο και περισσότερο έδαφος στο χώρο των ψυχοδυναµικών προσεγγίσεων. 1.3.β Ανθρωπιστική/πελατοκεντρική προσέγγιση Στόχος της πελατοκεντρικής θεραπείας είναι να ενθαρρύνει τον ειλικρινή εσωτερικό διάλογο και να βοηθήσει το άτοµο να κατανοήσει την εσωτερική του εµπειρία (Barrett-Lennard, 1997). Προκειµένου να είναι εφικτή αυτή η διεργασία, ο θεραπευτής πρέπει να εξασφαλίσει στον πελάτη συνθήκες που θα τον κάνουν να νιώσει ασφαλής, προστατευµένος και αποδεκτός, ενώ ο ίδιος καλείται να είναι ειλικρινής και αυθεντικός στον τρόπο µε τον οποίο εκφράζει τις σκέψεις και τα συναισθήµατά του κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Τα παραπάνω χαρακτηριστικά του θεραπευτή συνοψίζονται στις τρεις αναγκαίες και ικανές για τη θεραπευτική αλλαγή συνθήκες που διατύπωσε ο Rogers (1957): α) την άνευ όρων αποδοχή του πελάτη, β) την ενσυναίσθηση και γ) τη γνησιότητα του θεραπευτή. Η άνευ όρων αποδοχή συνεπάγεται την πλήρη αποδοχή του πελάτη από το θεραπευτή, τη διάθεση να τον ακούσει, καθώς και την ευνοϊκή προδιάθεση απέναντί του. Η ενσυναίσθηση αφορά την προσπάθεια του θεραπευτή να δει τον κόσµο µέσα από την οπτική του πελάτη του, διατηρώντας όµως την προσωπική του αυτονοµία. Τέλος, η γνησιότητα αφορά στην ικανότητα του θεραπευτή να είναι συνεπής µε αυτά που αισθάνεται έτσι ώστε η συµπεριφορά του απέναντι στον πελάτη να αποτελεί πιστή αντανάκλαση των σκέψεων και των συναισθηµάτων που έχει γι αυτόν. Οι προαναφερθείσες συνθήκες που περιέγραψε ο Rogers (1957) ορίζουν και το πλαίσιο της θεραπευτικής σχέσης. Πρόκειται για µια σχέση αυθεντική, ειλικρινή και µη καταπιεστική. Οι αναγκαίες και ικανές συνθήκες για την επιτυχία της θεραπείας υλοποιούνται µέσα από τη θεραπευτική σχέση, άρα η ίδια η σχέση γίνεται στο πλαίσιο της πελατοκεντρικής προσέγγισης αφ εαυτής θεραπευτική. Όπως παρατηρούν οι Watson και Greenberg (1998), η θεραπευτική συµµαχία, όπως οριοθετείται στην πελατοκεντρική προσέγγιση, δίνει µεγαλύτερη έµφαση στη διάσταση του 5

6 συναισθηµατικού δεσµού από ό,τι στις διαστάσεις του θεραπευτικού στόχου και των θεραπευτικών δραστηριοτήτων. Σηµασία, λοιπόν, έχει η ποιότητα της θεραπευτικής συµµαχίας, ενώ η συνεργασία µεταξύ θεραπευτή και θεραπευόµενου προκύπτει αβίαστα από τις αναγκαίες και ικανές συνθήκες και όχι από την εφαρµογή συγκεκριµένων ψυχοθεραπευτικών τεχνικών. Αυτή η θέση της πελατοκεντρικής προσέγγισης πυροδότησε νέες έρευνες µε θέµα τις συνθήκες που διευκολύνουν τη θεραπευτική σχέση. Τα αποτελέσµατα των ερευνών που διενεργήθηκαν από τα µέσα της δεκαετίας του 1970 έως τα µέσα της δεκαετίας του 1980 εξετάστηκαν από τους Beutler, Crago και Arizmendi (1986), οι οποίοι κατέληξαν ότι η συµπεριφορά του θεραπευτή δεν αρκεί για να εξηγήσει επαρκώς τη θεραπευτική σχέση όπως αρχικά είχε προτείνει ο Rogers, αλλά πρέπει να συµπεριληφθούν και άλλα στοιχεία. 1.3.γ Λογικο-συναισθηµατική προσέγγιση Στα πλαίσια της συγκεκριµένης θεωρητικής προσέγγισης η εδραίωση µιας αποτελεσµατικής θεραπευτικής σχέσης ανάµεσα στο θεραπευτή και το θεραπευόµενο θεωρείται ως συστατικό στοιχείο αλλά όχι ως απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχή έκβαση της θεραπείας. Οι υποστηρικτές της δίνουν έµφαση κυρίως στην άνευ όρων αποδοχή του πελάτη και λιγότερο στην έκφραση ζεστασιάς για δύο λόγους: α) για να πάψει η αποδοχή του εαυτού του πελάτη να εξαρτάται από εξωτερικούς παράγοντες και β) για να προκληθεί η χαµηλή ανοχή σε απογοητεύσεις (Low Frustration Tolerance) που εµφανίζει ο πελάτης (Ellis, 1982). Τέλος, οι θεραπευτές της παρούσας προσέγγισης συµφωνούν µε τον Carl Rogers (1957) ως προς τη σηµασία της έκφρασης ενσυναίσθησης εκ µέρους του θεραπευτή προς τον πελάτη, που όµως δεν περιορίζεται µόνο στη συναισθηµατική ενσυναίσθηση αλλά περιλαµβάνει και τη διανοητική ενσυναίσθηση, την κατανόηση, δηλαδή, του τρόπου σκέψης του θεραπευόµενου Η Θεραπευτική Συµµαχία στο Γνωσιακό-Συµπεριφοριστικό µοντέλο Η ενασχόληση της γνωσιακής-συµπεριφοριστικής προσέγγισης µε τη θεραπευτική σχέση τοποθετείται από τη δεκαετία του 1970 και µετά, καθώς τότε οι γνωστικές-συµπεριφοριστικές τεχνικές άρχισαν να εφαρµόζονται ευρύτερα στην κλινική πρακτική και τέθηκε το αίτηµα της αντιµετώπισης χρόνιων προβληµάτων και διαταραχών άρρηκτα δεµένων µε τις διαπροσωπικές σχέσεις (π.χ. οριακή προσωπικότητα). Τότε έγινε εµφανής η ύπαρξη και άλλων παραγόντων, οι οποίοι, παρότι δε σχετίζονταν αυστηρά µε τις γνωσιακές-συµπεριφοριστικές τεχνικές, ήταν στενά συνδεδεµένοι µε τη διαδικασία της θεραπευτικής αλλαγής (Newman, 1998). Ως ένας από αυτούς τους παράγοντες θεωρήθηκε και η σχέση που αναπτύσσεται ανάµεσα στο θεραπευτή και το θεραπευόµενο. Ο Beck (1979) αναφέρει χαρακτηριστικά: «Οι γνωσιακές και συµπεριφοριστικές παρεµβάσεις µάλλον απαιτούν τους ίδιους λεπτούς χειρισµούς και τη δηµιουργία της ίδιας θεραπευτικής ατµόσφαιρας που έχει περιγραφεί αναλυτικά στο πλαίσιο της ψυχοδυναµικής ψυχοθεραπείας». Σε άλλες αναφορές του (1976) τονίζει τη συνεργατική φύση της θεραπευτικής σχέσης εκφράζοντας την άποψη ότι σκοπός του θεραπευτή είναι να δουλέψει µαζί µε το θεραπευόµενο για την αντιµετώπιση του συγκεκριµένου 6

7 προβλήµατος που προκαλεί τη δυσλειτουργία. Σε αυτό, άλλωστε, το πλαίσιο εισήγαγε τη βασική για τη γνωσιακή ψυχοθεραπεία έννοια του συνεργατικού εµπειρισµού (Beck, Rush et al., 1979), δηλαδή τον έλεγχο των σκέψεων του θεραπευόµενου σε συνεργασία µε το θεραπευτή, µέσω «πειραµάτων» σε πραγµατικές συνθήκες ώστε να αξιολογηθούν και να τεθούν σε εφαρµογή νέες εναλλακτικές αντιλήψεις. Θεραπευτής και θεραπευόµενος συνεργάζονται ο πρώτος ως ειδικός της ανθρώπινης συµπεριφοράς, ο δεύτερος ως ειδικός του εαυτού του- εισφέροντας ο καθένας τις γνώσεις του προκειµένου να φτάσουν πιο γρήγορα και µεθοδικά στο στόχο τους την αντιµετώπιση, δηλαδή, του προβλήµατος. Ως βασικά χαρακτηριστικά του θεραπευτή ο Beck (Beck et al., 1979) αναγνωρίζει τα εξής τρία: α) τη ζεστασιά, β) την ενσυναίσθηση και γ) τη γνησιότητα. Σταδιακά οικοδοµείται µια σχέση εµπιστοσύνης, ειλικρίνειας και σεβασµού για τον ειδικό (Μπουλουγούρης, 1995) που µοιάζει µε αυτήν του µέντορα µε το µαθητή (Newman, 1998). άλλωστε, η εκπαιδευτική φύση της θεραπευτικής σχέσης είναι ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσµατα της γνωσιακής-συµπεριφοριστικής θεραπείας (Dobson & Dozois, 2001). Γενικά, η µείωση του συναισθηµατικού στρες του θεραπευοµένου, η ύπαρξη ενσυναίσθησης του θεραπευτή (Burns & Nolen- Hoeksema, 1992), η επιτυχής αυτοκατανόηση του ατόµου και η ενόραση των προβληµάτων του από το θεραπευτή (Elliot & Wexler, 1994), όπως και η µη κτητική ζεστασιά και η γνησιότητα του θεραπευτή στη σχέση του µε το θεραπευόµενο κρίνονται ως καθοριστικής σηµασίας γνωρίσµατα για τη διαµόρφωση ενός κλίµατος εµπιστοσύνης και ειλικρινούς κατανόησης στα πλαίσια της θεραπευτικής σχέσης. Οι Raue και Goldfried (1994) αναφέρουν τέσσερις τρόπους µε τους οποίους οι θεραπευτές µπορούν να χρησιµοποιήσουν δηµιουργικά τη θεραπευτική σχέση στο πλαίσιο της γνωσιακής-συµπεριφοριστικής προσέγγισης: * να χρησιµοποιήσουν τη λειτουργία του συναισθηµατικού δεσµού που αναπτύσσεται µεταξύ θεραπευτή και θεραπευόµενου ως ένα είδος θετικής ενίσχυσης που βοηθά τον πελάτη να υιοθετήσει νέες, πιο αποτελεσµατικές και υγιείς συµπεριφορές. * Όσο ενισχύεται η συναισθηµατική εγγύτητα µεταξύ θεραπευτή και θεραπευόµενου, τόσο περισσότερο αυξάνονται οι πιθανότητες ο δεύτερος να αντιµετωπίσει τη συµπεριφορά του πρώτου ως παράδειγµα προς µίµηση. * Η εδραίωση µιας σχέσης συνεργασίας µεταξύ θεραπευτή και θεραπευόµενου θα συµβάλει στην αποτελεσµατικότερη διεξαγωγή της θεραπευτικής διαδικασίας και πιθανώς στην επιτυχή έκβαση της θεραπείας. * Τέλος, ο πιο σηµαντικός ίσως τρόπος µε τον οποίο η θεραπευτική σχέση µπορεί να αποβεί καθοριστική στο πλαίσιο της γνωσιακής-συµπεριφοριστικής θεραπείας είναι η αντιµετώπιση της αντίστασης που προβάλλει ο θεραπευόµενος στις υποδείξεις του θεραπευτή. Οι Raue και Goldfried (1994) παροµοιάζουν τη θεραπευτική συµµαχία µε την αναισθησία που χρησιµοποιείται σε µια εγχείρηση. Για να µπορέσει ο ασθενής να υποµείνει την επέµβαση, θα πρέπει να υποβληθεί σε αναισθησία. Αν και απαραίτητη, η αναισθησία δεν είναι η προτεραιότητα του χειρουργού. Αν συµβεί όµως κάποια επιπλοκή στην αναισθησία, τότε αυτή τίθεται στο επίκεντρο της 7

8 προσοχής και η εγχείρηση διακόπτεται έως ότου διευθετηθεί το θέµα. Σύµφωνα µε την παραπάνω παροµοίωση, η θεραπευτική συµµαχία είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να επιτευχθεί ο θεραπευτικός στόχος. Αν για κάποιο λόγο η θεραπευτική συµµαχία γίνει προβληµατική, η θεραπεία δεν µπορεί να συνεχιστεί παρά µόνο αφού αποκατασταθεί επειγόντως η συνεργασία µεταξύ θεραπευτή και θεραπευόµενου. Φαίνεται λοιπόν ότι αν και αρχικά ο όρος «θεραπευτική συµµαχία» δεν χρησιµοποιήθηκε ρητά στη γνωσιακή-συµπεριφοριστική προσέγγιση, τα συστατικά της στοιχεία δηλαδή ο συναισθηµατικός δεσµός και η συνεργασία γύρω από τους θεραπευτικούς στόχους και τις στρατηγικές- αναγνωρίζονταν ως σηµαντικά για την επιτυχία της θεραπείας. Ο Newman (1998) παρατηρεί ότι στις πιο σύγχρονες προσεγγίσεις οι γνωσιακοί θεραπευτές µπορεί να χρησιµοποιήσουν τη θεραπευτική συµµαχία ακόµη και για να διαµορφώσουν υποθέσεις γύρω από τα γνωστικά σχήµατα που έχουν οι πελάτες τους σχετικά µε τις διαπροσωπικές τους σχέσεις. 2. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΟΜΕΝΟΥ ΣΤΗ ΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΣΧΕΣΗΣ Η δέσµευση του πελάτη στη θεραπεία και η ενεργός συµµετοχή του σχετίζονται άµεσα µε το τελικό αποτέλεσµα. Η διάθεση του πελάτη να συµµετάσχει στη θεραπευτική διαδικασία και να συνεργαστεί αποτελεσµατικά µε το θεραπευτή προάγει την υλοποίηση των στόχων της θεραπείας και συµβάλλει στην ανάπτυξη µίας ισχυρής θεραπευτικής σχέσης (Σταλίκας, Μερτίκα, 2004). Έρευνες αναφορικά µε τα πιο σηµαντικά συστατικά της ψυχοθεραπείας αναφέρουν τη σηµασία που έχουν τα κίνητρα του πελάτη ως ένδειξη της διάθεσής του να εµπλακεί στη θεραπεία και τη στενή συσχέτισή τους µε τα θεραπευτικά οφέλη (Orlinsky, Grawe and Parks, 1994, Bachelor and Horvath, 1999). Ιδιαίτερα για τη θεραπευτική σχέση, οι Reandeau και Wampold (1991) έδειξαν ότι η µεγάλη εµπλοκή του πελάτη αποτελεί χαρακτηριστικό των θεραπειών µε υψηλή θεραπευτική σχέση και θεωρείται απαραίτητη για την επιτυχηµένη έκβαση της θεραπείας. Η καλή και αρµονική σχέση µε το θεραπευόµενο (rapport) αποτελεί βασικό στοιχείο και της γνωσιακής ψυχοθεραπείας. Η εδραίωση αυτού του είδους σχέσης σηµαίνει ότι ο θεραπευόµενος βλέπει το θεραπευτή ως κάποιον που 1) είναι συντονισµένος µε τις σκέψεις και τα συναισθήµατά του, 2) δείχνει ενσυναίσθηση και κατανόηση, 3) τον αποδέχεται µε όλα τα µειονεκτήµατά του (χωρίς αυτό να σηµαίνει ότι εγκρίνει όλα του τα στοιχεία) και δεν είναι επικριτικός, 4) µπορεί να επικοινωνήσει µαζί του χωρίς ο ίδιος να χρειάζεται να εξηγήσει µε λεπτοµέρειες πώς νιώθει ή τί σκέφτεται και 5) θέλει και µπορεί να τον βοηθήσει (Καλαντζή-Αζίζι, 2002). Η παραµέληση της θεραπευτικής σχέσης αποτελεί, σύµφωνα µε τον Beck και τους συνεργάτες του (1979), µία πιθανή παγίδα στην εφαρµογή της γνωσιακής ψυχοθεραπείας, η οποία, πέραν του συνόλου των τεχνικών και των κανόνων που διαθέτει, δεν παύει να είναι η ειδική αλληλεπίδραση δύο ανθρώπων προκειµένου να επιτευχθεί ένα εξαιρετικά δύσκολο έργο. Οι ίδιοι θεωρητικοί αναφέρουν, 8

9 ωστόσο, ότι η καλή θεραπευτική σχέση συνιστά «αναγκαία αλλά όχι ικανή» συνθήκη για την επίτευξη του θεραπευτικού αποτελέσµατος. Η θεραπευτική σχέση αποτελεί τη βάση για την εφαρµογή των τεχνικών της γνωσιακής ψυχοθεραπείας (Persons, 1989) και αυξάνει την αποτελεσµατικότητά της, δεν είναι όµως ο µοναδικός παράγοντας θεραπευτικής αλλαγής. Σύµφωνα µε την Persons (1989), η συµπεριφορά του θεραπευόµενου στη σχέση µε το θεραπευτή αντανακλά τη συµπεριφορά του στις υπόλοιπες διαπροσωπικές του σχέσεις, καθότι υπαγορεύεται από τις κεντρικές του πεποιθήσεις. Εκτενής έρευνα έχει πραγµατοποιηθεί αναφορικά µε τη σχέση µεταξύ ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του πελάτη και θεραπευτικής σχέσης. Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι ορισµένες στάσεις και συµπεριφορές των θεραπευοµένων είναι δυνατό να βλάψουν και να παρακωλύσουν την ανάπτυξη της τελευταίας. Η επιθετικότητα, η αµυντικότητα, µία προσωπικότητα µε επιθετικά και κυριαρχικά χαρακτηριστικά καθώς και τα προβλήµατα στις διαπροσωπικές σχέσεις που συνδέονται µε τέτοιου είδους χαρακτηριστικά συσχετίζονται αρνητικά µε τη θεραπευτική σχέση (Σταλίκας, Μερτίκα, 2004). Ένας επιθετικός, κυριαρχικός πελάτης, µε δυσλειτουργικές σκέψεις στο παρόν και στο παρελθόν θα δυσκολευτεί πολύ περισσότερο να εδραιώσει µε το θεραπευτή µία καλή θεραπευτική σχέση (Kokotovic and Tracey, 1990) απ ό,τι ένας πιο υπάκουος, αποµονωµένος και φιλικός πελάτης (Horvath and Luborsky, 1993). Από την άλλη µεριά, η ελλιπής συµµόρφωση αντίσταση του θεραπευόµενου κατά τη θεραπευτική διαδικασία µπορεί να συµβαίνει για τους εξής λόγος: α) να δυσκολεύεται να αφοµοιώσει τους καινούριους χειρισµούς και υποχρεώσεις (υπό την έννοια της αφοµοίωσης που εισήγαγε ο Piaget (1970)) και β) όπως κάθε ζωντανό σύστηµα ή οργανισµός, µπορεί να προσπαθεί να διαφυλάξει την κατάστασή του (Mahoney, 1991). Ο Mahoney (1991) µάλιστα αντιλαµβάνεται τη µη συµµόρφωση ως µία κοινή και υγιή διαδικασία αυτοπροστασίας του ατόµου και των συµφερόντων του. Τα συµφέροντα, τα οποία προσπαθεί να διαφυλάξει το άτοµο είναι, σύµφωνα µε τον Mahoney, τέσσερα: α) η ταυτότητα (identity), β) το σθένος (valence), γ) η ισχύς (power), δ) ο έλεγχος της πραγµατικότητας (reality). Η µη συµµόρφωση µπορεί να εκφραστεί µε άµεσο τρόπο (καθυστέρηση στις συναντήσεις, συχνή ακύρωση συνεδριών κ.λπ.) ή µε έµµεσο (ο θεραπευόµενος µπορεί να διακόπτει το θεραπευτή, να µακρηγορεί κατηγορώντας τον εαυτό του ή άλλους, να ντρέπεται, να φοβάται την απόρριψη). Η αντίσταση έχει περιγραφεί ως διαταραχή της θεραπευτικής σχέσης της τυπικά ιδεώδους θεραπείας (Grünzig, 1985). Πρέπει, ωστόσο, να επισηµανθεί ότι, αν ήταν δυνατό να βρεθούν τεχνικές που θα εφάρµοζαν αυτόµατα και χωρίς καµία αντίσταση όλοι οι θεραπευόµενοι, ο ρόλος του θεραπευτή θα εκµηδενιζόταν (Καλαντζή Αζίζι και Γαλανάκη, 2001). Η αντίσταση µπορεί να αναπλαισιωθεί, να χρησιµοποιηθεί και να αξιοποιηθεί προς όφελος της θεραπευτικής διαδικασίας είτε ως πολύτιµη ανατροφοδότηση για το θεραπευτή (ο οποίος µάλιστα µπορεί εν µέρει να ευθύνεται για τη δηµιουργία ή / και τη διατήρηση της αντίστασης) είτε ως «όχηµα αλλαγής» για το θεραπευόµενο παρέχοντας ουσιαστικές πληροφορίες σχετικά µε τις υποβόσκουσες γνωστικές του δοµές (Persons, 1989). Η άρση των αντιστάσεων και η εξασφάλιση της συνεργασίας του θεραπευόµενου αποτελούν µία σηµαντική και δηµιουργική διάσταση της θεραπείας (Ellis, 1985). 9

10 2.2. Ο ρόλος του θεραπευτή στη διαµόρφωση της θεραπευτικής σχέσης Σε αντίθεση µε την πληθώρα των ερευνών που εξέτασαν το ρόλο του θεραπευόµενου, οι έρευνες σχετικά µε τον τρόπο, µε τον οποίο η προσωπικότητα του θεραπευτή επηρεάζει την οικοδόµηση της θεραπευτικής σχέσης είναι περιορισµένες. Το γεγονός αυτό θα µπορούσε να θεωρηθεί απόρροια της επικρατούσας άποψης ότι τα προσωπικά χαρακτηριστικά του θεραπευτή αποτελούν παρεµβαλλόµενη µεταβλητή στην έρευνα της ψυχοθεραπείας (Lambert, 1991, αναφ. στο Fitzpatrick, 1997). Οι περισσότερες έρευνες δέχονται αξιωµατικά ότι οι θεραπευτές που ασπάζονται το ίδιο θεραπευτικό µοντέλο λειτουργούν λίγο ως πολύ µε τον ίδιο «τυποποιηµένο» τρόπο χωρίς να επιτρέπουν να παρεµβάλλονται στο έργο τους προσωπικές πεποιθήσεις και αδυναµίες. Κατά τα τελευταία χρόνια, όµως, όλο και περισσότεροι ερευνητές στρέφονται στη µελέτη των ίδιων των θεραπευτών. Τα αποτελέσµατα των ερευνών δεν είναι ακόµα ξεκάθαρα, µερικά από αυτά όµως έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον και µπορεί να επηρεάσουν την κλινική πρακτική. Μία ανασκόπηση της υπάρχουσας βιβλιογραφίας οδήγησε στη διάκριση ορισµένων µεταβλητών που σχετίζονται µε το θεραπευτή. Αυτές οι µεταβλητές εξετάζονται παρακάτω. Η προσωπικότητα του θεραπευτή Οι Henry & Strupp (1994), µελετώντας την επίδραση των χαρακτηριστικών του θεραπευτή πριν τη θεραπεία, ανέλυσαν την αλληλεπίδραση θεραπευτή-θεραπευόµενου χρησιµοποιώντας ένα σύνθετο µοντέλο ανάλυσης, το οποίο αποκαλείται «δοµική ανάλυση κοινωνικής συµπεριφοράς» (Benjamin, 1974, αναφ. στο Henry & Strupp, 1994). Ορίζοντας τη θεραπευτική σχέση ως µία διαπροσωπική συναλλαγή που ευνοεί την ανάπτυξη ενός συναισθηµατικού δεσµού, εξασφαλίζει την αυτονοµία των µελών της και διατηρεί χαµηλά επίπεδα εχθρότητας, οι ερευνητές βρήκαν ότι η ανάπτυξή της συσχετίζεται µε τα ατοµικά χαρακτηριστικά του θεραπευτή και ιδιαίτερα µε τα πρότυπα των διαπροσωπικών σχέσεων που χρησιµοποιεί στη ζωή του. Ειδικότερα, οι ερευνητές κατέληξαν στο συµπέρασµα ότι τα πρότυπα διαπροσωπικών σχέσεων που ο θεραπευτής έχει από την παιδική του ηλικία επηρεάζουν ως ένα βαθµό την ανάπτυξη της θεραπευτικής σχέσης µε κάποιους από τους πελάτες. Οι θεραπευτές που έχουν εχθρικά πρότυπα διαπροσωπικών σχέσεων συνήθιζαν να αντιµετωπίζουν µε απότοµο και επικριτικό τρόπο τους πελάτες τους και κυρίως όσους δε συµµορφώνονταν εύκολα µε τους όρους της θεραπείας. Από την πλευρά τους, και οι θεραπευόµενοι φάνηκαν να επηρεάζονται από αυτή τη στάση του θεραπευτή µε αποτέλεσµα να αυξάνονται και τα δικά τους επικριτικά σχόλια. Η εµπειρία του θεραπευτή Οι Kivlighan, Patton και Foote (1998) διαπίστωσαν ότι η εµπειρία του θεραπευτή είναι σε ορισµένες περιπτώσεις δυνατόν να καθορίσει την ποιότητα της θεραπευτικής σχέσης. Όταν ο πελάτης µπορεί να εµπιστευτεί τους άλλους και να στηριχτεί πάνω τους χωρίς να φοβάται την οικειότητα, τότε η εµπειρία του θεραπευτή δε φαίνεται να έχει σηµαντική επίδραση στην εδραίωση της θεραπευτικής σχέσης. Εάν 10

11 όµως ο θεραπευόµενος είναι ανασφαλής και αισθάνεται ότι απειλείται από την οικειότητα και την εγγύτητα της θεραπευτικής διαδικασίας, τότε φαίνεται ότι ικανότεροι στη διαχείριση της κατάστασης και την ανάπτυξη θεραπευτικής σχέσης είναι πιο έµπειροι θεραπευτές. Αυτοί µπορούν να αναγνωρίζουν γρηγορότερα πότε υπάρχει πρόβληµα στη θεραπεία και να ανταποκριθούν ανάλογα στις ανάγκες του πελάτη. Έχουν ακόµη τη δυνατότητα να κάνουν τις αναγκαίες παρεµβάσεις προκειµένου να εξασφαλίσουν τη συνεργασία των πελατών τους και να επιλέξουν τους κατάλληλους στόχους για τη θεραπευτική διαδικασία (Mallinckrodt & Nelson, 1991, αναφ. στο Horvath & Luborsky, 1993). Σε ανάλογο αποτέλεσµα κατέληξαν και οι Alexander και Luborsky (1986, αναφ. στο Fitzpatrick, 1997), οι οποίοι παρατηρούν ότι όσο πιο ικανοί είναι οι θεραπευτές, τόσο µεγαλύτερες πιθανότητες έχουν να αναπτύξουν έναν ισχυρό θεραπευτικό δεσµό. Οι πιθανότητες µάλιστα αυξάνονται πολύ περισσότερο αν οι θεραπευτές επικεντρώνονται στις τρέχουσες ανάγκες και απαιτήσεις των πελατών. Τα δηµογραφικά χαρακτηριστικά του θεραπευτή Εξετάζοντας την επίδραση των δηµογραφικών χαρακτηριστικών του θεραπευτή, οι Bachelor και Horvath (1999) διαπίστωσαν ότι, µε βάση τα ερευνητικά δεδοµένα, η συµπεριφορά των θεραπευτών αλλάζει ανάλογα µε το φύλο τους, µε συνέπεια τη µεταβολή και της ποιότητας της θεραπευτικής σχέσης. Οι γυναίκες θεραπεύτριες φαίνεται να έχουν µεγαλύτερη ευθύτητα και να ασχολούνται πιο συχνά µε συµπεριφορές που εκδηλώνει ο πελάτης µέσα στη συνεδρία, ενώ οι άνδρες θεραπευτές δείχνουν να µην αισθάνονται άνετα όταν η θεραπευτική σχέση γίνεται πιο στενή και συνήθως προτιµούν να εξοµαλύνουν µία σύγκρουση παρά να την αντιµετωπίσουν ευθέως. Σύµφωνα µε τους Jones και Zopel (1982), οι πελάτες θεωρούν ότι έχουν πιο ισχυρή σχέση µε τις γυναίκες θεραπεύτριες αλλά αυτή η αντίληψή τους δεν επηρέασε τα τελικά αποτελέσµατα. Η έρευνα στο συγκεκριµένο τοµέα πρέπει να επεκταθεί προκειµένου να υπάρξει επαλήθευση των ευρηµάτων αυτών. Τα γενικά χαρακτηριστικά του θεραπευτή Τα γενικά χαρακτηριστικά του θεραπευτή που διευκολύνουν τόσο τη γνωσιακή όσο και τις άλλες µορφές ψυχοθεραπείας είναι η ζεστασιά, η ενσυναίσθηση και η αυθεντικότητα (Beck et al., 1979). Σε αντίθεση ωστόσο µε άλλες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις, η γνωσιακή θεωρεί µεν αναγκαία αυτά τα χαρακτηριστικά της σχέσης αλλά όχι και επαρκή για την επίτευξη του βέλτιστου θεραπευτικού αποτελέσµατος. Η συναισθηµατική ζεστασιά και το ενδιαφέρον του θεραπευτή για το θεραπευόµενο, όπως εκφράζονται µέσω της λεκτικής και της µη λεκτικής του συµπεριφοράς, βοηθούν το θεραπευόµενο να βιώσει το θεραπευτή ως ένα άτοµο που νοιάζεται και επιτρέπουν επίσης την ανασκευή ορισµένων εσφαλµένων προσδοκιών από τη θεραπευτική διαδικασία (π.χ. «Ένας επαγγελµατίας δεν µπορεί να είναι ψυχρός. Τί τον ενδιαφέρουν τα προβλήµατά µου;») ή κάποιων γενικών αρνητικών γνωσιών (π.χ. «Κανένας δεν ενδιαφέρεται για το πώς νιώθω»). Στην αρχή της θεραπείας είναι συνήθως απαραίτητα περισσότερα δείγµατα ζεστασιάς και ενδιαφέροντος. Στην πορεία, όµως, και εφόσον η θεραπευτική 11

12 σχέση είναι καλή, ο θεραπευόµενος έχει αποκτήσει εµπιστοσύνη στο θεραπευτή, έχει πειστεί για το ενδιαφέρον του και δε χρειάζεται πλέον συνεχείς αποδείξεις. Η ενσυναίσθηση είναι η ικανότητα του θεραπευτή να µπαίνει στον κόσµο του θεραπευόµενου, να βλέπει και να βιώνει τη ζωή µέσα από τα δικά του µάτια. Έτσι, µπορεί να καταλάβει πώς ο θεραπευόµενος εκλαµβάνει ορισµένα γεγονότα και γιατί αντιδρά µε συγκεκριµένους τρόπους. Μπορεί επίσης να αισθανθεί ότι µοιράζεται τον πόνο του, γεγονός που συνήθως διευκολύνει τη θεραπευτική σχέση και ευνοεί τη συνεργασία. Εκτός αυτών, αν ο θεραπευτής δει τον κόσµο µέσα από τα µάτια του θεραπευοµένου, είναι λιγότερο πιθανό να υιοθετήσει αρνητική ή κριτική στάση απέναντί του. Σε καµία περίπτωση πάντως δεν πρέπει να αγνοήσει, να παραµελήσει ή να βάλει σε δεύτερη µοίρα τα συναισθήµατα του θεραπευοµένου. Είναι πολύ σηµαντικό να µπορέσει ο θεραπευτής να δει τον κόσµο µέσα από τα µάτια του θεραπευοµένου, διατηρώντας όµως ταυτόχρονα την αντικειµενικότητά του απέναντι στις δυσκολίες του. Με άλλα λόγια, πρέπει να µπορεί να «µπει» στο πρόβληµα του θεραπευοµένου για να το κατανοήσει καλύτερα αλλά να είναι σε θέση και να «βγει», να αποστασιοποιηθεί από αυτό και να το εξετάσει από αντικειµενική σκοπιά. Για παράδειγµα, µία θεραπευόµενη που έχει πάρει πρόσφατα διαζύγιο λέει: «εν µπορώ να κάνω τίποτα χωρίς το σύζυγό µου». Η εκδήλωση ενσυναίσθησης εκ µέρους του θεραπευτή θα του επιτρέψει να κατανοήσει τη θλίψη και την αδυναµία που πιθανώς αισθάνεται η θεραπευόµενή του και να νιώσει επιείκεια γι αυτήν. Ταυτόχρονα όµως είναι σηµαντικό να δει το πρόβληµα αντικειµενικά, να αντιληφθεί αυτή της τη δήλωση («εν µπορώ να κάνω τίποτα χωρίς το σύζυγό µου») ως µία γνωσία, η οποία µπορεί να τεθεί υπό αµφισβήτηση και να ανασκευαστεί, και να δουλέψει θεραπευτικά πάνω σε αυτό. Η γνησιότητα θεωρείται βασικό στοιχείο όλων των ψυχοθεραπευτικών προσεγγίσεων. Αναφέρεται στην ικανότητα του θεραπευτή να είναι ειλικρινής και άµεσος τόσο απέναντι στον εαυτό του όσο και απέναντι στο θεραπευόµενο. Η έκφραση συναισθηµάτων (π.χ. ενδιαφέρον, εκτίµηση, ζεστασιά κ.λ.π.) από το θεραπευτή κατά τη διάρκεια της θεραπείας θεωρείται γενικά θεραπευτική, ενώ το ίδιο ισχύει µερικές φορές και για την εκ µέρους του παραδοχή και κάποιων αρνητικών του συναισθηµάτων (π.χ. απογοήτευση, µαταίωση, εκνευρισµός κ.λ.π.). Πρέπει ωστόσο να τονιστεί ότι έχει µεγάλη σηµασία να προσέχει ποια συναισθήµατά του εκφράζει στο θεραπευόµενο και µε ποιον τρόπο. Η αµεσότητα αυτή δεν πρέπει να παραβιάζει τα όρια της ψυχοθεραπευτικής σχέσης και καλό είναι να εκφράζεται µε διακριτικό και προσεκτικό τρόπο. Η αυτογνωσία του θεραπευτή Ένας από τους καλύτερους τρόπους εκπαίδευσης του θεραπευτή στη γνωσιακή ψυχοθεραπεία είναι η εφαρµογή των τεχνικών και των µεθόδων της στις δικές του σκέψεις και πεποιθήσεις (Padesky, & Greenberger, 1996). Πέραν αυτού, η αυτογνωσία του θεραπευτή παίζει ιδιαίτερα σηµαντικό ρόλο στη θεραπευτική διαδικασία, καθώς του επιτρέπει (1) να ελέγχει και να χειρίζεται τις αντιµεταβιβαστικές του αντιδράσεις, (2) να ελέγχει και να βελτιώνει το επίπεδο της ενσυναίσθησής του προς το 12

13 θεραπευόµενο και (3) να χειρίζεται δύσκολες καταστάσεις που προκύπτουν κατά τη θεραπευτική διαδικασία. Η σηµασία της αυτογνωσίας του θεραπευτή-αντιµεταβιβαστικές αντιδράσεις: όπως είναι αναµενόµενο, κατά την εξάσκηση του έργου του ο ψυχοθεραπευτής συχνά βιώνει συναισθήµατα δυσφορίας και αµηχανίας (Persons, 1989). Το γεγονός όµως ότι νιώθει πολύ έντονα συναισθήµατα σε συγκεκριµένες περιστάσεις ή µε συγκεκριµένους θεραπευόµενους µπορεί πιθανότατα να αποδοθεί σε δικές του δεισλειτουργικές σκέψεις, οι οποίες εγείρονται µε αφορµή τα συγκεκριµένα ερεθίσµατα. Όταν οι πεποιθήσεις και οι στάσεις του θεραπευτή προς το θεραπευόµενο και τη θεραπεία επηρεάζουν τη θεραπευτική σχέση και το θεραπευτικό αποτέλεσµα (Beck et al., 1979), είναι αρκετά πιθανό να προκαλέσουν αρνητικά συναισθήµατα και αντιδράσεις στο θεραπευόµενο (παρά την αντίθετη θέληση και επιθυµία του θεραπευτή), γεγονός που θα επηρεάσει το αποτέλεσµα της θεραπείας. Αν ο θεραπευτής δεν είναι ευαισθητοποιηµένος σε δικά του, προσωπικά ζητήµατα, τα οποία ενδεχοµένως επηρεάζουν την κρίση και τα συναισθήµατά του κατά τη θεραπευτική διαδικασία, τότε είναι πιθανό οι «δύσκολες» καταστάσεις να καταδικάσουν τη θεραπεία σε αποτυχία. Για παράδειγµα, ο θεραπευτής µπορεί να θεωρεί το θεραπευόµενο παθητικό, χειριστικό, απορριπτικό κ.λ.π., µε αποτέλεσµα να νιώθει µαταίωση από τη θεραπευτική διαδικασία. Με τη σειρά του ο θεραπευόµενος µπορεί να εισπράξει αυτά τα συναισθήµατα, µε πιθανό αποτέλεσµα την επιδείνωση της κατάστασής του και την εγκατάλειψη της θεραπευτικής διαδικασίας. Η σηµασία της αυτογνωσίας του θεραπευτή-ενσυναίσθηση: όπως αναφέρθηκε προηγουµένως, η ενσυναίσθηση αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του θεραπευτή, το οποίο προάγει την αποτελεσµατικότητα της θεραπείας. Η αίσθηση ωστόσο του θεραπευτή ότι «βλέπει τον κόσµο µε τα µάτια του θεραπευόµενου» αποτελεί υποκειµενικό του βίωµα και άρα µπορεί να µην ισχύει στην πραγµατικότητα. Είναι πιθανό ο θεραπευτής να επηρεάζεται από προσωπικές του εµπειρίες, αντιλήψεις και πεποιθήσεις, οπότε και οι συναισθηµατικές του αντιδράσεις ενδέχεται να είναι περισσότερο αποτέλεσµα των δικών του βιωµάτων και σχηµάτων παρά του θεραπευόµενου (Burns, & Auerbach, 1996). Συχνά λοιπόν οι συναισθηµατικές αντιδράσεις του θεραπευτή προς το θεραπευόµενο δεν αποκαλύπτουν τις πεποιθήσεις, τις φαντασιώσεις και τις αντιλήψεις του θεραπευόµενου, αλλά του ιδίου Η αλληλεπίδραση θεραπευτή-θεραπευόµενου * Η συµπληρωµατικότητα θεραπευτή-θεραπευόµενου Στα πλαίσια της γνωσιακής ψυχοθεραπείας αλλά και όλων των µοντέλων που δίνουν έµφαση στην αλληλεπίδραση θεραπευτή-θεραπευόµενου ως µέσου θεραπευτικής αλλαγής, έχουν διεξαχθεί ορισµένες έρευνες οι οποίες επιχειρούν να διαλευκάνουν ποιοι είναι οι µηχανισµοί, τα γνωρίσµατα και τα πρότυπα διαπροσωπικών σχέσεων της θεραπευτικής δυάδας. Ως πρότυπα διαπροσωπικών σχέσεων ορίζονται οι γνωστικές δοµές οι οποίες περιλαµβάνουν τις προσδοκίες του πελάτη για την αλληλεπίδρασή του µε τους άλλους και/ή σχήµατα αλληλεπίδρασης βασισµένα σε παρελθούσες εµπειρίες (Safran et al., 1990). 13

14 Σύµφωνα µε τους Bachelor και Horvath (1999) το σύνολο της σύγχρονης έρευνας εστιάζει στη µελέτη της συµπληρωµατικότητας. Η έννοια αυτή αναφέρεται στο βαθµό στον οποίο ταιριάζουν τα πρότυπα διαπροσωπικών σχέσεων του θεραπευτή και του θεραπευόµενου. Πολλά ερευνητικά δεδοµένα έδειξαν ότι καλύτερη συνεργασία, αυξηµένη ικανοποίηση και η αρµονία µε την οποία συνδιαλέγονται συσχετίζονται µε µεγαλύτερη συµπληρωµατικότητα µεταξύ των δύο συµµετοχόντων. Οι Kiesler και Watkins (1989, αναφ. στο Fitzpatrick, 1997) µελέτησαν τη σχέση θεραπείας και συµπληρωµατικότητας και βρήκαν ότι σε συναλλαγές όπου υπήρχε οµοφωνία, η συµπληρωµατικότητα δεν είχε επίδραση στη θεραπευτική συµµαχία. Όταν όµως οι συνδιαλλαγές θεραπευτή-θεραπευόµενου ήταν εχθρικές, οι συµπληρωµατικές συµπεριφορές σχετίζονταν άµεσα µε την αντίληψη και των δύο για τη θεραπευτική συµµαχία. Οι συγγραφείς συµπεραίνουν ότι τα δυσλειτουργικά πρότυπα συµπεριφοράς του πελάτη εκφράζονται ως επιθετική συµπεριφορά. Ο Σταλίκας (2004) επισηµαίνει ότι είναι ίσως πολύ σηµαντικό για την ανάπτυξη της θεραπευτικής σχέσης η αντιµετώπιση αυτών των δυσλειτουργικών και επιθετικών συµπεριφορών να γίνεται έγκαιρα στη θεραπευτική διαδικασία. Οι Bachelor και Horvath (1999) τονίζουν ότι όταν ο θεραπευόµενος συµπεριφέρεται µε εχθρότητα στον θεραπευτή, η προτιµότερη αντιµετώπιση είναι µια διαλλακτική στάση που θα επέτρεπε στον θεραπευόµενο να διερευνήσει τα συναισθήµατά του. Η βασική εµπιστοσύνη Ένα από τα σηµαντικότερα στοιχεία που συντελούν στην αποτελεσµατική θεραπευτική σχέση και την αρµονική αλληλεπίδραση µεταξύ θεραπευτή-θεραπευόµενου αποτελεί η έννοια της βασικής εµπιστοσύνης (basic trust) (Chassel, 1997). Αυτή αναφέρεται στη θετική στάση του θεραπευόµενου απέναντι στον θεραπευτή, που επιτρέπει τη θετική µεταβίβαση και ευνοεί τη θεραπευτική πρόοδο. Για να επιτύχει ο θεραπευτής την εµπιστοσύνη στη σχέση είναι σηµαντικό να εξισορροπήσει την αυτονοµία (να αφήνει τον πελάτη να µιλά, να προγραµµατίζει και να παίρνει πρωτοβουλίες στη συνεδρία) µε την ανάγκη για δοµή στη θεραπευτική διαδικασία (να έχει ο θεραπευτής κατευθυντικό και ενεργητικό ρόλο), την αξιοπιστία και την ετοιµότητα (να είναι ακριβής στα ραντεβού και διαθέσιµος στον πελάτη) µε τον ορισµό ορίων (να µην κάνει αυτός τίποτε που ο πελάτης µπορεί να κάνει για τον εαυτό του) και τη συµπεριφορά σαν "πραγµατικό πρόσωπο" (να επιδεικνύει φιλικές κι ανθρώπινες ιδιότητες) µε την αντικειµενικότητα και την διακριτικότητα (Beck et al, 1979). Ο Beck και οι συνεργάτες του (1979) προτείνουν ότι είναι πιο αποτελεσµατικό στα αρχικά στάδια της θεραπείας ο θεραπευτής να είναι πιο διαθέσιµος στις ανάγκες του θεραπευόµενου, να εµπλέκεται περισσότερο στα προβλήµατά του και να αφιερώνει περισσότερο χρόνο στη δόµηση της θεραπευτικής συνεδρίας. Αργότερα, και αφού εχει εδραιωθεί η θεραπευτική σχέση, παροτρύνει τον πελάτη να παίρνει όλο και περισσότερες πρωτοβουλίες (π.χ. να σχεδιάζει τη δουλειά για το σπίτι). Η καλή και αρµονική σχέση µε το θεραπευόµενο 14

15 Μια άλλη σηµαντική συνιστώσα της αλληλεπίδρασης θεραπευτή-θεραπευόµενου είναι η ανάπτυξη καλής και αρµονικής σχέσης µε το θεραπευόµενο (rapport) που έχει περιγραφεί παραπάνω (βλ. σελ. 13). Όπως ήδη αναφέρθηκε, αυτό το είδος σχέσης περιέχει ένα συνδυασµό γνωσιακών και συναισθηµατικών στοιχείων που δηµιουργούν ένα κλίµα ασφάλειας, άνεσης και αποδοχής µεταξύ των δύο συµµετεχόντων στη θεραπευτική σχέση (Orlinsky et al, 1994). Η ελεύθερη έκφραση των συναισθηµάτων του πελάτη διευκολύνει τον θεραπευτή να αναπτύξει αυτό το είδος της σχέσης. Αντίστοιχα, ο πελάτης βιώνει αυτή την ασφάλεια και την κατανόηση όταν αντιληφθεί τον θεραπευτή ως κάποιον που έχει τη θέληση και την ικανότητα να τον βοηθήσει και ο οποίος επιδεικνύει συναισθήµατα ενδιαφέροντος, εκτίµησης, ζεστασιάς και ενθάρρυνσης (Beck et al, 1979). Ο Βeck και οι συνεργάτες του (2004), πάντως, έχουν επισηµάνει ότι δεν υπάρχει κάποιο συγκεκριµένο σύνολο συµπεριφορών που θα δηµιουργήσει την αίσθηση αυτής της σχέσης στο θεραπευόµενο. Ορισµένα είδη συµπεριφορών που έχουν αποτελεσµατικότητα µε κάποιο πελάτη (πχ. σοβαρό, επαγγελµατκό ύφος) δεν έχουν την ίδια αποτελεσµατικότητα µε κάποιον άλλον (που προτιµά π.χ. ένα φιλικό, ζεστό, πιο κοινωνικό ύφος). Η καλή και αρµονική σχέση µε το θεραπευόµενο δεν αντανακλά απλώς την ποιότητα της θεραπευτικής σχέσης, αλλά την επηρεάζει. Μπορεί για παράδειγµα να χρησιµοποιηθεί για να ενισχύσει τις προσαρµοστικές συµπεριφορές του πελάτη, να τον κινητοποιήσει να συµµετέχει πιο ενεργά στη θεραπεία και να τον κάνει πιο δεκτικό στις προτάσεις του θεραπευτή (Beck et al., 1979) Πως η αλληλεπίδραση θεραπευτή-θεραπευόµενου µπορεί να αλλοιώσει τη θεραπευτική σχέση και µε ποιον τρόπο µπορεί αυτή να βελτιωθεί; Σύµφωνα µε τον Safran και τους συνεργάτες του (1990), οι δοµές και τα σχήµατα του θεραπευόµενου, που αποτελούν τα δυσλειτουργικά πρότυπα των διαπροσωπικών του σχέσεων, επηρεάζουν την αντίληψη της σχέσης του µε τον θεραπευτή και καθιστούν τη συµπεριφορά του δυσλειτουργική. Αν ο θεραπευτής αντιδράσει ανάλογα (συνήθως επιθετικά), θα επιβεβαιώσει τις προσδοκίες του πελάτη και θα ενδυναµώσει τα δυσλειτουργικά του σχήµατα. Αυτό αποτελεί σοβαρό πλήγµα για τη θεραπευτική σχέση και µπορεί να θέσει σε κίνδυνο ολόκληρη τη θεραπεία. Ο Safran και οι συνεργάτες του (1990) µελέτησαν συνεδρίες στις οποίες παρατηρήθηκαν ρήξεις στη θεραπευτική συµµαχία και κατέγραψαν επτά συµπεριφορές του πελάτη που αποτελούν ενδείξεις ύπαρξης µια υπολανθάνουσας κρίσης στη θεραπευτική σχέση. Παρ όλο που αναφέρονται σε συµπεριφορές του πελάτη, οι συγγραφείς τονίζουν ότι η ρήξη στη θεραπευτική σχέση είναι ένα φαινόµενο στο οποίο εµπλέκονται τόσο ο θεραπευτής όσο και ο θεραπευόµενος. Οι ενδείξεις αυτές είναι: α) Η ανοιχτή έκφραση αρνητικών συναισθηµάτων του πελάτη, β) η έµµεση επικοινωνία αρνητικών συναισθηµάτων ή εχθρότητα, γ) η διαφωνία για τους στόχους της θεραπείας, δ) η απρόθυµη συµµόρφωση, ε) οι ελιγµοί αποφυγής χωρίς εµβάθυνση σε θέµατα που τον αφορούν, στ) οι συµπεριφορές που ενισχύουν την αυτοπεποίθηση του πελάτη (όπως να υποβιβάζει τον θεραπευτή), ζ) η έλλειψη ανταπόκρισης στις παρεµβάσεις του θεραπευτή. Σε µια προσπάθεια να συνοψίσουν τις 15

16 παραπάνω κατηγορίες, οι συγγραφείς διέκριναν δύο κύριες µορφές συµπεριφοράς. Η πρώτη είναι η απευθείας αντιπαράθεση θεραπευτή-θεραπευόµενου και η δεύτερη η απόσυρση και απροθυµία του πελάτη να συµµετάσχει ενεργά στη θεραπεία. Το µοντέλο των Safran και Muran (1996) περιλαµβάνει τέσσερα στάδια για τον πελάτη και τέσσερις παρεµβάσεις του θεραπευτή για να αντιµετωπιστεί αυτό το πρόβληµα. Αρχικά ο πελάτης εµφανίζει µια από τις προηγούµενες ενδείξεις (P1). Τότε ο θεραπευτής καλείται να παρακινήσει τον θεραπευόµενο να επικεντρωθεί στο "εδώ και τώρα" της θεραπευτικής σχέσης και στην άµεση εµπειρία του (Τ1). Ο πελάτης αρχίζει να εξωτερικεύει τα αρνητικά του συναισθήµατα αλλά σε συνάρτηση µε την προηγούµενή του συµπεριφορά (Ρ2). Ο θεραπευτής διευκολύνει το θεραπευόµενο αναλαµβάνοντας το µερίδιο ευθύνης που του αναλογεί (Τ2). Αυτό το σηµείο είναι πολύ σηµαντικό γιατί δεν επιβεβαιώνει τα δυσλειτουργικά πρότυπα των διαπροσωπικών σχέσεων του πελάτη. Στο επόµενο στάδιο ο θεραπευόµενος βιώνει έντονο άγχος αλλά µε την παρότρυνση του θεραπευτή (Τ3) και συγχρόνως καταφέρνει να διερευνήσει τις σκέψεις και τα συναισθήµατά του για τη θεραπευτική σχέση(ρ3). Στο τελευταίο στάδιο ο θεραπευτής επιδιώκει να τον βοηθήσει να διερευνήσει τα σχήµατα που έχει για τις διαπροσωπικές σχέσεις (Τ4) και ο θεραπευόµενος αποδέχεται το δικό του µερίδιο ευθύνης για τη ρήξη (Ρ4). 3. ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ Η εκµαίευση ακατέργαστων δεδοµένων Ο θεραπευτής προσπαθεί αρχικά να κινητοποιήσει τον πελάτη να εµπλακεί σε µια θεραπευτική συµµαχία συνεργασίας. Εδώ η θεραπευτική σχέση δεν χρησιµοποιείται σαν επαρκές θεραπευτικό εργαλείο για την εξάλλειψη ψυχολογικών προβληµάτων, αλλά περισσότερο σαν όχηµα για να διεκολυνθεί η κοινή προσπάθεια για την επίτευξη ορισµένων στόχων. Κατά αυτή την έννοια θεραπευτής και θεραπευόµενος αποτελούν µια οµάδα, την επονοµαζόµενη θεραπευτική συµµαχία, η οποία συνεργάζεται µε κοινό σκοπό να διερευνηθεί το περιεχόµενο και οι διαδικασίες σκέψεις του θεραπευόµενου, το υπόβαθρο αυτής της σκέψης και το πρακτικό όφελος ή κόστος που προκύπτει από αυτήν. Η πιο σηµαντική συνεισφορά του πελάτη σε αυτό το στάδιο είναι η παροχή δεδοµένων για τις σκέψεις, τις επιθυµίες και τα συναισθήµατά του. Η αντίστοιχη συνεισφορά του θεραπευτή είναι η καθοδήγηση που προσφέρει στον πελάτη ως προς το ποια δεδοµένα να συλλέξει και πως να τα χρησιµοποιήσει θεραπευτικά. Κάθε διαδοχικό βήµα στην εξέλιξη της θεραπευτικής διαδικασίας χρησιµοποιείται έτσι ώστε να εµπλουτιστεί και να αναπτυχθεί η συνεργατική φύση της θεραπευτικής σχέσης. Αρχικά αυτό πραγµατοποιείται όταν ο πελάτης -µέσω της καθοδήγησης και της παρακίνησης από τον θεραπευτήαναγνωρίζει και καταγράφει τις αυτόµατες αρνητικές ερµηνείες των εµπειριών του. Σε µεταγενέστερα στάδια της θεραπείας η οµάδα θεραπευτή-θεραπευόµενου αναλύει αυτά τα δεδοµένα και εξετάζει την ύπαρξη συγκεκριµένων µοτίβων ή επαναλήψεων δυσλειτουργικών αυτόµατων σκέψεων. Η διερεύνηση ενδοσκοπικών δεδοµένων 16

17 Ο θεραπευτής και ο θεραπευόµενος συνεργάζονται µε στόχο να προσδιορίσουν τον βαθµό στον οποίο οι ερµηνείες και τα συµπεράσµατα του τελευταίου ανταποκρίνονται στις αντικειµενικές παρατηρήσεις άλλων προσώπων. Είναι ουσιαστικά µια µέθοδος όπου οι αυτόµατες σκέψεις του θεραπευόµενου αξιολογούνται εµπειρικά. Ο ρόλος του θεραπευτή συνίσταται στο να αµφισβητεί τις ερµηνείες που βασίζονται σε λανθασµένη απόδοση αιτιών και σε µη ρεαλιστικά συµπεράσµατα, να τις υποδεικνύει διακριτικά στον θεραπευόµενο και να συνεργάζεται µαζί του ώστε να δηµιουργήσουν υποθέσεις για τις αρχές που αποτελούν τη βάση των πεποιθήσεων αυτών. Η διερεύνηση των βαθύτερων πεποιθήσεων Η εξέταση των πεποιθήσεων που προκαλλούν τις αυτόµατες σκέψεις και τα συµπεράσµατα του θεραπευόµενου είναι επίσης µια διαδικασία που απαιτεί τη συνεργασία του θεραπευτή και του θεραπευόµενου. Ο θεραπευτής παροτρύνει τον πελάτη να ελέγξει την εγκυρότητα των βαθύτερων πεποιθήσεών του αναζητώντας αντικειµενικά στοιχεία που τις επαληθεύουν ή τις διαψεύδουν. Σηµαντική για την εδραίωση και την ανάπτυξη της θεραπευτικής σχέσης είναι η αποφυγή ετικετοποιήσεων ή πρόωρων εκτιµήσεων των πεποιθήσεων του πελάτη από τον θεραπευτή. Εδώ ενδείκνυται µια διακριτική και προσεκτική εκτίµηση, στην οποία να συντελούν παράλληλα η αντικειµενική σκέψη και η ενσυναισθητική κατανόηση. Η εφαρµογή πειραµάτων Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, ένας ισχυρός τρόπος για τη διερεύνηση της εγκυρότητας των πεποιθήσεων του πελάτη είναι ο σχεδιασµός ενός πειράµατος ώστε αυτές να ελεγχθούν εµπειρικά. Θεραπευτής και θεραπευόµενος συνεργάζονται διευκρινίζοντας ποια είναι η υπόθεση που θέλουν να εξετάσουν. Ο θεραπευόµενος παρέχει στον θεραπευτή ένα γενικό κανόνα που εκφράζει τον τρόπο που ερµηνεύει τα γεγονότα της ζωής του (π.χ. Αν µιλήσω µπροστά σε κόσµο, θα µε απορρίψουν). Ο θεραπευτής µετατρέπει τον γενικό κανόνα σε υπόθεση µε συγκεκριµένους όρους που µπορούν να ελεγχθούν και σχεδιάζει µαζί µε τον θεραπευόµενο ένα πείραµα για να εξετάσουν µαζί αυτόν τον κανόνα (π.χ. Αν παρουσιάσω την εργασία µου µπροστά στους συµµαθητές µου, θα µε κοροϊδέψουν και θα υποστώ τον αποκλεισµό από την παρέα τους). Αφού ο θεραπευόµενος πραγµατοποιήσει το πείραµα, τα αποτελέσµατα συγκρίνονται µε τις προβλέψεις του πελάτη και εκτιµούνται µε αντικειµενικό και ρεαλιστικό τρόπο. Η δουλειά για το σπίτι Είναι σηµαντικό ο θεραπευτής να ενδυναµώσει τη θεραπευτική σχέση εµπλέκοντας τον πελάτη στη διαµόρφωση της δουλειάς που δίνεται για το σπίτι. Αντίστοιχα, ο βαθµός στον οποίο η θεραπευτική σχέση είναι ισχυρή επηρεάζει τη συµµετοχή του πελάτη σε κάθε στάδιο του θεραπευτικού προγράµµατος. Κάθε ανάθεση µιας θεραπευτικής "άσκησης" στον πελάτη παρουσιάζεται ως µια ευκαιρία να ανακαλύψει κάτι καινούριο για τον εαυτό του. Η συνεργασία αυξάνεται επίσης µε την επεξήγηση των στόχων και του θεωρητικού υπόβαθρου των τεχνικών και ενισχύει το κίνητρο και την προσπάθεια που καταβάλλει ο θεραπευόµενος κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Η µέθοδος που χρησιµοποιεί ο θεραπευτής για τη διαχείρηση των στάσεων του θεραπευόµενου απέναντι στη δουλειά 17

18 για το σπίτι επιδρά άµεσα στην ανάπτυξη της θεραπευτικής σχέσης. Είναι κρίσιµο να ενθαρρύνει τον πελάτη να µοιράζεται τις σκέψεις του πριν και µετά την εφαρµογή αυτών των θεραπευτικών τεχνικών και να επεξεργάζεται µαζί του όλες τις δυσλειτουργικές σκέψεις που διατηρεί ο πελάτης και που αφορούν στην εφαρµογή των τεχνικών. Μη συνεργατικές θεραπευτικές τεχνικές Σύµφωνα µε τη θεωρία της γνωσιακής ψυχοθεραπείας, οι µακροχρόνιες αλλαγές στη σκέψη και τη συµπεριφορά έχουν υψηλότερη πιθανότητα να προκύψουν αφού έχει επιτευχθεί η κατανόηση, επίγνωση και η ενεργητική προσπάθεια του θεραπευόµενου. Αυτός είναι και ο στόχος της συνεργατικής φύσης της θεραπευτικής σχέσης. Θεραπευτικές τεχνικές οι οποίες δεν επιτρέπουν τη συνειδητή επίγνωση και την πλήρη κατανόησή τους ή την εθελοντική συµµετοχή του θεραπευόµενου (όπως π.χ. η τεχνική της "παράδοξης πρόθεσης") δεν θεωρούνται ικανές να προκαλέσουν αλλαγή της συµπεριφοράς, ούτε συντελούν στην αποτελεσµατική διαµόρφωση της θεραπευτικής σχέσης. Η µη συµµόρφωση στη συνεργατική διαδικασία Ο Beck και οι συνεργάτες του (2004) περιγράφουν τη µη συµµόρφωση του θεραπευόµενου ως µια έννοια που εκφράζει τις δυσκολίες που αντιµετωπίζει ο θεραπευτής στη σύναψη της θεραπευτικής συµµαχίας µε τον πελάτη του. Η µη συµµόρφωση δύναται να εκδηλωθεί άµεσα, µέσω των αρχικά συµφωνηµένων όρων του θεραπευτικού συµβολαίου (π.χ. καθυστερήσεις ή ακυρώσεις των συνεδριών) ή πιο έµµεσα µέσω περιορισµένου κινήτρου και παραλείψεων στις πληροφορίες που δίνει για τον εαυτό του. Τα πιο κοινά θέµατα στη µη συµµόρφωση περιλαµβάνουν έλλειψη εµπιστοσύνης στο θεραπευτή, µη ρεαλιστικές προσδοκίες, ντροπή και φόβο της απόρριψης. Οι κύριες αιτίες που συµβάλλουν στη µη συµµόρφωση στη συνεργασία θεραπευτή-θεραπευόµενου περιγράφονται από τον Beck και τους συνεργάτες του (2004) και είναι συνοπτικά οι εξής: 1. Η έλλειψη, εκ µέρους του θεραπευόµενου, των απαραίτητων δεξιοτήτων για συνεργασία. 2. Ο θεραπευτής στερείται τις απαραίτητες δεξιότητες για την ανάπτυξη της συνεργασίας. 3. Ο θεραπευτής υποτιµά το ρόλο των πολιτισµικών καταβολών του πελάτη. 4. Οι πεποιθήσεις σηµαντικών άλλων παρεµποδίζουν την αλλαγή ή ενισχύουν τη δυσλειτουργία. 5. Οι πεποιθήσεις του πελάτη για την ενδεχόµενη αποτυχία στη θεραπεία. 6. Οι πεποιθήσεις του πελάτη ότι η συνεργασία θα καταστρέψει την προσωπικότητα ή αίσθηση του εαυτού του. 7. Η αρµονική σύζευξη των δυσλειτουργικών πεποιθήσεων θεραπευτή και θεραπευόµενου. 8. Η ανεπαρκής εξοικείωση του θεραπευόµενου µε το θεραπευτικό µοντέλο. 9. Η ύπαρξη δευτερογενούς οφέλους από τη διατήρηση των δυσλειτουργικών συµπεριφορών. 10. Οι στόχοι της θεραπείας είναι ασαφείς ή δεν υπάρχει συµφωνία µεταξύ θεραπευτή και θεραπευόµενου για το ποιοι είναι αυτοί. 18

19 4. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΣΤΗ ΓΝΩΣΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Η χρήση όρων όπως Λογική/ Ορθολογική θεραπεία (Rational therapy) ή Γνωσιακή θεραπεία, δίνει την εντύπωση ενός διανοητικοποιηµένου συνόλου διαδικασιών που αγνοούν τα συναισθήµατα και τις αισθήσεις και θέτουν στο επίκεντρο µια στείρα διαλεκτική διαδικασία που υποκαθιστά την ανθρώπινη σχέση (Beck et all., 1979). Κατά το παρελθόν η λογική/ ορθολογική και γνωσιακή προσέγγιση συγχέονταν µε τη φιλοσοφική σχολή του Ορθολογισµού καθώς και µε το κίνηµα του Ορθολογισµού στο οποίο πρωτοστάτησαν οι Rand και Brandon. Μάλιστα, ο Ellis άλλαξε το όνοµα της προσέγγισης του από Λογική/ Ορθολογική σε Λογικο-θυµική προκειµένου να δώσει έµφαση στη σηµασία των συναισθηµάτων στη διαµόρφωση της θεωρίας και θεραπείας του (Beck et all., 1979 σελ. 35). Σύµφωνα µε τους Dattilio και Padesky (1995 από την Καλαντζή-Αζίζι και συν. 2002, σελ. 62): «Παρόλο που η θεραπεία ονοµάζεται ''γνωσιακή'', στην πραγµατικότητα δίνει έµφαση στην αλληλεπίδραση πέντε στοιχείων: του περιβάλλοντος [ ],της βιολογικής πλευράς, των συναισθηµάτων, της συµπεριφοράς και των γνωστικών διαδικασιών». Κατά συνέπεια, ένας σηµαντικός στόχος της γνωσιακής ψυχοθεραπείας είναι η ανακούφιση της συναισθηµατικής δυσχέρειας και φόρτισης. Η επικέντρωση του θεραπευτικού έργου στην αλλαγή των δυσλειτουργικών σκέψεων, πεποιθήσεων, στάσεων και συµπεριφορών αυτό-ήττας εξυπηρετεί αυτό το στόχο (Beck et all., 1979 σελ. 35). Είναι γεγονός πως µέχρι το 1980 τα συναισθήµατα αντιµετωπίζονταν από τη γνωσιακή θεραπεία µονοδιάστατα. η έµφαση δινόταν στην αρνητική όψη της συναισθηµατικής εµπειρίας -στα δυσάρεστα δηλαδή συναισθήµατα-, που αντιµετωπιζόταν µόνο ως αποτελέσµατα δυσλειτουργικών γνωσιών και ο θεραπευτικός στόχος αφορούσε στην απαλλαγή από αυτά. Ο θετικός ρόλος των συναισθηµάτων στην ανθρώπινη λειτουργικότητα δεν λαµβανόταν υπόψη µε αποτέλεσµα να µην επιδιώκεται η επεξεργασία της βίωσης συναισθηµάτων κατά τη θεραπεία. Τις τελευταίες δεκαετίες η γνωσιακή θεραπεία δίνει όλο και µεγαλύτερη έµφαση στην αξιολόγηση των γνωσιών που φέρουν έντονο συναισθηµατικό φορτίο και στη βίωση και επίγνωση συναισθηµάτων από το θεραπευόµενο (Safran, 1996, από την Καλαντζή- Αζίζι και συν.2002, σελ.62). Ο θεραπευτής θα πρέπει να είναι έντονα ευαισθητοποιηµένος ώστε να ανιχνεύει τα δυσάρεστα συναισθήµατα του θεραπευόµενου. Θα πρέπει να είναι σε θέση να δίνει έµφαση στις επώδυνες συναισθηµατικές εµπειρίες του τελευταίου καθώς επίσης και να µπορεί να αναγνωρίζει τα γνωσιακά του σφάλµατα και το σύνδεσµο µεταξύ αρνητικών σκέψεων και συναισθηµάτων. Παροµοίως θα πρέπει να βρίσκεται διαρκώς σε εγρήγορση να αναγνωρίζει και τις ελάχιστες ακόµα εκδηλώσεις ευχαρίστησης και ικανοποίησης προκειµένου να τις ενισχύσει και να τις επαυξήσει. Οι αναφορές του θεραπευόµενου για βίωση θετικών συναισθηµάτων παρέχουν µια χρήσιµη πιστοποίηση της προόδου του καθώς και έναν οδηγό κατά την εφαρµογή συγκεκριµένων θεραπευτικών στρατηγικών (Beck et al., 1979 σελ. 35). 19

20 Πρέπει πάντως να επισηµανθεί πως η γνωσιακή θεραπεία δεν επικεντρώνεται αποκλειστικά στην αναζήτηση και την επέκταση της συναισθηµατικής εµπειρίας όπως οι εµπειρικές σχολές ψυχοθεραπείας. Οι καθαρτικού χαρακτήρα προσεγγίσεις αυτών των σχολών παραβλέπουν την επίδραση των παράλογων ή δυσλειτουργικών σκέψεων στην παραγωγή υπερβολικών και ακατάλληλων συναισθηµατικών αντιδράσεων και αψηφούν την συµβολή των γνωσιακών τεχνικών στην προσέγγισή τους. Ωστόσο, κλινικά και εµπειρικά δεδοµένα καταδεικνύουν πως η θεραπευτική πρόοδος οφείλεται σε µεγάλο βαθµό στην τροποποίηση και αναδόµηση των γνωσιών (Beck et all., 1979 σελ. 35). Κατ αντιστοιχία, είναι εµπειρικά τεκµηριωµένος ο κρίσιµος ρόλος των γνωσιακών παραγόντων στην εκδήλωση συγκεκριµένου τύπου συναισθηµατικών προβληµάτων όπως άγχους και θυµού. Θα ήταν µάλιστα πιο σκόπιµη η αναθεώρηση του όρου συναισθηµατικές διαταραχές σε ''ψυχολογικές διαταραχές'' (Beck et all., 1979 σελ. 36) ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ Η πρώιµη αναγνώριση των ακατάλληλων και δυσλειτουργικών συναισθηµατικών αντιδράσεων του θεραπευόµενου αποτελεί καίριο σηµάδι δυσλειτουργικών γνωσιών. Όµως, η ανίχνευση και διερεύνηση των συναισθηµάτων του θεραπευόµενου δεν επιτυγχάνεται πάντοτε εύκολα. Κάποιοι ασθενείς δυσκολεύονται ιδιαίτερα να διακρίνουν και να εκφράσουν τα συναισθήµατα τους. Για παράδειγµα, οι καταθλιπτικοί ασθενείς µπορεί να παρουσιάζουν µια ποικιλία συµπτωµάτων καταθλιπτικού τύπου (π.χ απώλεια όρεξης, διαταραχή του ύπνου, απώλεια ενέργειας κ.λπ.), αλλά αντί να αναφέρουν συναισθήµατα λύπης παραπονιούνται για µείωση των θετικών τους συναισθηµάτων (π.χ. έλλειψη αγάπης για το σύντροφο, τα παιδιά κ.λπ.). Τέτοιοι ασθενείς µπορεί να παρουσιάσουν απάθεια αλλά να µην έχουν επίγνωση λύπης (Beck et al., 1979 σελ. 36). Κατά την αξιολόγηση των συναισθηµατικών αντιδράσεων του θεραπευόµενου ο θεραπευτής θα πρέπει να προσέξει να µην πέσει στην παγίδα και αποδεχτεί ως συναίσθηµα κάθε φράση του πρώτου που ξεκινά µε τα ρήµατα ''Νιώθω.'', ''Αισθάνοµαι ''. Είναι σύνηθες οι άνθρωποι να προλογίζουν µια ευρεία ποικιλία απόψεων, σκέψεων, υποθέσεων µε λέξεις όπως ''Αισθανοµαι''. Όταν κάποιος κάνει δηλώσεις όπως ''Νιώθω πως δεν αξίζω τίποτε'', ''Αισθάνοµαι πως κανείς δε µε αγαπά'' κ.λπ., στην ουσία διατυπώνει µια ιδέα που µπορεί να συνδέεται µε κάποιο συναίσθηµα. Μπορεί όµως και να εκφράζει µια άποψη µε δισταγµό. Είναι σκόπιµο ο γνωσιακός θεραπευτής παραφράζοντας τη δήλωση του πελάτη να µεταφράζει το ''Αισθάνοµαι'' σε ερώτηση του τύπου ''Πιστεύεις δηλαδή ότι ;''. Αφού καταφέρουν ο θεραπευτής και ο θεραπευόµενος να δουλέψουν πάνω στη σηµασιολογική διάκριση µεταξύ συναισθηµάτων (λύπη, χαρά, θυµός, άγχος) και σκέψεων, θα πρέπει ο πρώτος να επιχειρήσει να αξιολογήσει την ικανότητα του δεύτερου να αναγνωρίζει και να κατονοµάζει τα συναισθήµατα του (Beck et al., 1979 σελ. 37) ΕΙ Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΕΚΦΡΑΣΗΣ 20

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr ΣΤΑ ΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr 1. Εισαγωγική φάση εδραίωση θεραπευτικής συµµαχίας 2. Γνωσιακή διερεύνηση 3. ιατύπωση περίπτωσης 4. Σχεδιασµός θεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Μυρτώ Λεμονούδη και Έλλη Κουβαράκη MSc Κλινική Ψυχολογία Παν/μίου Αθηνών -Ψυχοθεραπεύτριες Επόπτης: Γιώργος Ευσταθίου Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας Παν/μίου Αθηνών-Ψυχοθεραπευτής

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ Δρ. Μαρία Μαυροπούλου ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ; Διαφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων ή ομάδων σε ένα θέμα αμοιβαίου ενδιαφέροντος Δρ. Μαρία Μαυροπούλου 1 ΟΜΑΔΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις;

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Σεμινάρια ΕΚΔΔΑ 2009-10 ΕΠΙΛΥΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ στον χώρο της Υγείας Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Εάν τις διαχειριστούμε όπως συνήθως, μπορεί να: Οδηγήσουν σε προσωπικές αντιπάθειες Διαταράξουν/

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ «ΜΕΝΤΟΡΑΣ» ΕΠΙΠΕΔΟ 5, ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ EQF

ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ «ΜΕΝΤΟΡΑΣ» ΕΠΙΠΕΔΟ 5, ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ EQF ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ «ΜΕΝΤΟΡΑΣ» ΕΠΙΠΕΔΟ 5, ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ EQF Πρόγραμμα LLP LDV TOI 12 AT 0015 Συντονιστής προγράμματος: Schulungszentrum Fhnsdrf Εταίροι: University f Gthenburg Municipality f Tjörns

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ποιες είναι οι ψυχολογικές Ο όρος «Εξάσκηση Ψυχολογικών Δεξιοτήτων» χρησιμοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον)

Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον) ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ: ΝΟΜΟΙ ΙΔΑΝΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ με τη βοήθεια του λογισμικού Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον) Φυσική Β Λυκείου Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Νοέμβριος 2013 0 ΤΙΤΛΟΣ ΝΟΜΟΙ ΙΔΑΝΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ψυχοθεραπεία;

Τι είναι ψυχοθεραπεία; (M. HERSEN και W. SLEDGE, Encyclopedia of Psychotherapy Academic Press, 2002) 1 Τι είναι ψυχοθεραπεία; Ψυχοθεραπεία είναι η λεκτική επικοινωνία μεταξύ θεραπευόμενου και ψυχοθεραπευτή με σκοπό : Την διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΣΗ ΙΑΤΡΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ: ΘΕΜΕΛΙΟ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

ΣΧΕΣΗ ΙΑΤΡΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ: ΘΕΜΕΛΙΟ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΕΣΗ ΙΑΤΡΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ: ΘΕΜΕΛΙΟ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Κώστας Ρ. Σολδάτος Ομότ. Καθηγητής Ψυχιατρικής ΕΚΠΑ Διευθυντής Μ.Φ.Ψ.Υ. Ευγενιδείου Θεραπευτηρίου Διάλεξη 14.10.2015 (Α Παθολογική Κλινική ΕΚΠΑ)

Διαβάστε περισσότερα

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 S E L E C T D E V E L O P L E A D H O G A N D E V E L O P C A R E E R ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 Ημερομηνία: Αύγουστος 02, 2012 2

Διαβάστε περισσότερα

Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς. Περίληψη ιατριβής

Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς. Περίληψη ιατριβής ιδακτορική ιατριβή, Τμήμα Επικοινωνίας & Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (2008) Συγγραφέας: Σπύρος Τρύφωνας Επόπτρια: Μπετίνα Ντάβου Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς Περίληψη ιατριβής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ. Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ. Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΝΟΣΟΣ Ψυχική Υγεία είναι η αρµονική λειτουργία της ψυχοσωµατικής ενότητας της

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Γιατί ακόμα και όταν η αγάπη είναι δεδομένη, η επικοινωνία είναι κάτι που μαθαίνεται* *Προγράμματα βασισμένα στην «Επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας»

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» «Πρακτική Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» Ματίνα Στάππα, Οδοντίατρος Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Αθηνών Πάρεδρος Αγωγής Υγείας Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Η εφαρμογή των προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Δρ. Χρήστος Παναγιωτόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδικής και Εφηβικής Ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΓΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΕΣΤΙΑΣΗ ΣΕ ΠΕΛΑΤΗ & ΑΓΟΡΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΓΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΕΣΤΙΑΣΗ ΣΕ ΠΕΛΑΤΗ & ΑΓΟΡΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΗΓΕΣΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΣΤΙΑΣΗ ΣΕ ΠΕΛΑΤΗ & ΑΓΟΡΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΠΡΩΤΕΣ ΥΛΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΜΗΧΑΝΕΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΧΡΗΜΑΤΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Μαρία Καραγιάννη Σύμβουλος Αγωγής Υγείας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Δρ. Μαρία Καραγιάννη Σύμβουλος Αγωγής Υγείας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Δρ. Μαρία Καραγιάννη Σύμβουλος Αγωγής Υγείας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού 3.2 Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων και σχέσεων Να επιδεικνύουν τρόπους αποτελεσματικής επικοινωνίας Να επιδεικνύουν ικανότητες

Διαβάστε περισσότερα

ιακοϖή καϖνίσµατος: Παρουσίαση ενός εγχειριδίου για θεραϖευτές και θεραϖευόµενους K. Ευθυµίου & Α. Σοφιανοϖούλου, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραϖείας της Συµϖεριφοράς ιακόϖτουµε το κάϖνισµα ζούµε ξανά ελεύθεροι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Breaking. Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας

Breaking. Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας Breaking Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας Πώς θα την προσεγγίσετε; Γυναίκα 57 ετών πρόσφατα υποβλήθηκε σε κολονοσκόπηση. Κατά την εξέταση βρέθηκε μάζα μεγέθους 2cm

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΣΕ ΤΑΞΕΙΣ ΜΕ ΠΟΛΥΜΟΡΦΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ Η υφιστάμενη κατάσταση καταπίεση από τον κοινωνικό τους περίγυρο απαιτήσεις του σχολικού περιβάλλοντος Όλο και περισσότεροι

Διαβάστε περισσότερα

Γνώση του εαυτού μας

Γνώση του εαυτού μας Γνώση του εαυτού μας Self awareness Η αυτογνωσία αναφέρεται σε: Συναισθήματα Σκέψεις Ενδιαφέροντα Ισχυρά & αδύνατα σημεία Αξίες Ικανότητες Στόχους Δεξιότητες Προτιμητέο στιλ επικοινωνίας 1 Γνώση του εαυτού

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Αγγελή, Κ., Ευθυµίου, Κ., Χαρίλα,, Ν., Καλπάκογλου,, Θ., Βλάχου, Μ., & Καλαντζή

Διαβάστε περισσότερα

Ορόλοςκαιησηµασίατων οµάδων αυτογνωσίας στην εκπαίδευση και εξειδίκευση των ψυχολόγων

Ορόλοςκαιησηµασίατων οµάδων αυτογνωσίας στην εκπαίδευση και εξειδίκευση των ψυχολόγων Ορόλοςκαιησηµασίατων οµάδων αυτογνωσίας στην εκπαίδευση και εξειδίκευση των ψυχολόγων 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου & Α. Καλαντζή -Αζίζι «ουλειά µε

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΡΩΤΗΣΗΣ, ΟΠΩΣ

ΜΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΡΩΤΗΣΗΣ, ΟΠΩΣ ΚΕΦAΛΑΙΟ 3 Ερωτήσεις: εργαλείο, μέθοδος ή στρατηγική; Το να ζει κανείς σημαίνει να συμμετέχει σε διάλογο: να κάνει ερωτήσεις, να λαμβάνει υπόψη του σοβαρά αυτά που γίνονται γύρω του, να απαντά, να συμφωνεί...

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η κάθε αναπηρία ή η κάθε ιδιαιτερότητα συνήθως έχει επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΗΓΕΣΙΑ & ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ: Πολυτέλεια ή Αναγκαιότητα;

ΗΓΕΣΙΑ & ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ: Πολυτέλεια ή Αναγκαιότητα; ΗΓΕΣΙΑ & ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ: Πολυτέλεια ή Αναγκαιότητα; ρ. Όλγα Επιτροπάκη Eπίκουρος Καθηγήτρια Οργανωσιακής Συµπεριφοράς & ιοίκησης Ανθρωπίνων Πόρων, ALBA Επισκόπηση της παρούσας οµιλίας Έχει το

Διαβάστε περισσότερα

Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας. Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013

Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας. Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013 Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013 Σκοπός τη σημερινής παρουσίασης: αναγνώριση της παρατήρησης ως πολύτιμη

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Tο ανθρώπινο στοιχείο είναι μοναδικής σημασίας

Διαβάστε περισσότερα

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ Η σημαντικότερη από τις ανθρώπινες λειτουργίες. Η τέχνη της αποτελεσματικής ανταλλαγής πληροφοριών,

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω.

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω. Αντιμετωπίζοντας το στρες για μια χαρούμενη και δημιουργική ζωή Το στρες μπορεί από εχθρός μας να γίνει σύμμαχος Ένα ποσοστό άγχους είναι αναγκαίο στη ζωή μας γιατί μας βοηθάει να ενεργοποιηθούμε και να

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ»

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» Διεργασίες ονομάζονται τα «πρότυπα» της λειτουργίας της ομάδας, τα οποία αναπτύσσονται μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΤΟΠΟΣ Επιστημονικές Εκδόσεις Επιμέλεια-Διόρθωση: Μαρία Αποστολοπούλου Ηλεκτρονική επεξεργασία: Κατερίνα Βαρουκτσή Εξώφυλλο: ΜΟΤΙΒΟ Α.Ε. 2011 Εκδόσεις Τόπος & Αναστάσιος Σταλίκας

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα;

Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα; Αξιολόγηση Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα; Προτεινόµενα Κριτήρια Αξιολόγησης Αυτό το µοντέλο παρέχει επιπλέον δυνατότητα για αξιολόγηση των µαθητών, χωρίς την ανάγκη να υπάρξει

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα Το κείμενο αυτό είναι ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο 16: Ποιοτικές ερμηνευτικές μέθοδοι έρευνας στη φυσική αγωγή (σελ.341-364) του βιβλίου «Για μία καλύτερη φυσική αγωγή» (Παπαιωάννου, Α., Θεοδωράκης Ι.,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 Οι εισηγήσεις, που παρουσιάζονται πιο κάτω είναι ενδεικτικές και δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγικές ενίσχυσης της συμμετοχής του ασθενή στην κατ οίκον φροντίδα

Στρατηγικές ενίσχυσης της συμμετοχής του ασθενή στην κατ οίκον φροντίδα Τμήμα Νοσηλευτικής Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Στρατηγικές ενίσχυσης της συμμετοχής του ασθενή στην κατ οίκον φροντίδα Δρ Πέτρος Κολοβός Ειδικό Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό Η Συμμετοχή στη Φροντίδα Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΧΟΙ ΕΠΑΡΚΟΥΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

ΣΤΟΧΟΙ ΕΠΑΡΚΟΥΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΘΕΜΑ: ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΣΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Νίκος ρίτσας, Υπεύθυνος Συστηµάτων ιαχείρισης Ποιότητας ΠΛΕΓΜΑ Α.Ε., Κατερίνα Κατελάνου, Σύµβουλος Ποιότητας ΠΛΕΓΜΑ Α.Ε, Κατερίνα

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία:

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: 1. Η διαφοροποιημένη αντιμετώπιση κατά τη διαδικασία εξέτασης των μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι θεραπευτική εκπαίδευση Χάρης Βασιλόπουλος Ενδοκρινολόγος ιευθυντής Τµήµα Ενδοκρινολογίας & Μεταβολισµού ιαβητολογικό Κέντρο Νοσοκοµείο «Ο Ευαγγελισµός» Χρόνια νόσος 1. Η νόσος Συνήθως, δεν είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ. Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ

Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ. Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Οι ερωτήσεις στη διδασκαλία Α) Η ερώτηση του εκπαιδευτικού Β) Η ερώτηση του μαθητή Α) Η

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Η σχολική βία και εκφοβισμός δεν είναι φαινόμενα άγνωστα στο ελληνικό σχολείο,

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της έρευνας

1. Σκοπός της έρευνας Στατιστική ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των εξετάσεων πιστοποίησης ελληνομάθειας 1. Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι κυριότατα πρακτικός. Η εξέταση των δεκτικών/αντιληπτικών

Διαβάστε περισσότερα

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι με οστεοαρθρίτιδα και ρευματοειδή αρθρίτιδα λαμβάνουν τη βέλτιστη δυνατή περίθαλψη σε ολόκληρη την Ευρώπη: συστάσεις του EUMUSC.NET Σε συνεργασία με τον EULAR

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53 Πίνακας Περιεχομένων Εισαγωγή... 5 Κεφάλαιο 1 Πώς μαθαίνουν τα παιδιά προσχολικής ηλικίας...11 Η Φυσική Αγωγή στην προσχολική ηλικία...14 Σχέση της Φυσικής Αγωγής με τους τομείς ανάπτυξης του παιδιού...16

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 Τμήμα Διατροφής και Διαιτολογίας Σελίδα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: 1. Αξιολόγηση της προσωπικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση ιαταραχή Προσωπικότητας Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 11

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 11 ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 11 ( σελίδες σχολικού βιβλίου 135 139, έκδοση 2014 : σελίδες 130 134 ) 3.3.3 υναµική Οµάδων 3.3.3.1 Βασικές έννοιες - Ορισµοί Η οµάδα αποτελεί έννοια και όρο που

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Μουσικοθεραπεία Ντόρα Ψαλτοπούλου Μουσικοθεραπεύτρια MA-CMT Master of Arts, New York University να τσιγγάνικο ρητό λέει ότι «όποιος πόνο έχει, μιλιά δεν έχει». Κι ένας Κινέζος ποιητής θα πει ότι «χτυπάμε

Διαβάστε περισσότερα

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Κωνσταντίνος Ευθυµίου Εισήγηση για την ιηµερίδα: "Εκπαίδευση στην Γνωσιακή - Συµπεριφοριστική Ψυχοθεραπεία" Αθήνα, Αula Φιλοσοφικής Σχολής Εθνικού

Διαβάστε περισσότερα

Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή

Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή Εργαστήρι για την επαγγελματική ζωή Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή 4 0 Θ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο Ν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΣΙΑΠΑΤΗ Δρ.Σχολικής Ψυχολογίας Παν/μιου Αθηνών Εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής & Οικογενειακή Θεραπεύτρια ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗ ΔΕΠ-Υ Ευρήματα μελετών (Ηannafin

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 1 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ: Ενεργός συμμετοχή (βιωματική μάθηση) ΘΕΜΑ: Παράδοση στο μάθημα των «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ», για τον τρόπο διαχείρισης των σκληρών δίσκων.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα.

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Τα άτομα κατασκευάζουν με ενεργό τρόπο τον κοινωνικό

Διαβάστε περισσότερα