Ποινική ευθύνη για την κατάρριψη επιβατηγού αεροσκάφους που έχει καταληφθεί από τροµοκράτες ( περίπτωση renegade ) *

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ποινική ευθύνη για την κατάρριψη επιβατηγού αεροσκάφους που έχει καταληφθεί από τροµοκράτες ( περίπτωση renegade ) *"

Transcript

1 Ποινική ευθύνη για την κατάρριψη επιβατηγού αεροσκάφους που έχει καταληφθεί από τροµοκράτες ( περίπτωση renegade ) * ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Ι. ΒΑΘΙΩΤΗ Λέκτορος Ποινικού ικαίου Νοµικής Σχολής.Π.Θ. * Το κείµενο που ακολουθεί επιλέχθηκε για βράβευση σε ιαγωνισµό Μελετών σχετιζόµενων µε το Στρατιωτικό Ποινικό ίκαιο γενικότερα, τον οποίο προκήρυξε η Ένωση ικαστικών Λειτουργών Στρατιωτικής ικαιοσύνης για τον εορτασµό των δέκα ετών από τη σύσταση και λειτουργία της. Το Βραβείο απονεµήθηκε σε ειδική προς τούτο τελετή που πραγµατοποιήθηκε στην Αθήνα (αίθουσα Λ.Α.Ε..), την 28η Απριλίου ΙΑΓΡΑΜΜΑ Ι. Το πρόβληµα ΙΙ. Necessitas habet legem: Το άρ. 14 παρ. 3 του γερµανικού Νόµου για την αεροπορική ασφάλεια III. Προσπάθεια επίλυσης µε βάση τα ελληνικά δεδοµένα Α. Τριτάµυνα; Β. Σύγκρουση καθηκόντων 1. Σύγκρουση ανάµεσα σε δύο καθήκοντα ενεργείας α) Αντίρροπα καθήκοντα διαφορετικής βαρύτητας β) Αντίρροπα καθήκοντα ίσης βαρύτητας 2. Σύγκρουση ανάµεσα σε καθήκον ενεργείας και σε καθήκον παραλείψεως: Ο θάνατός σου η ζωή µου α) Σωρευτική κοινότητα ανισοβαρούς κινδύνου Το παράδειγµα των ορειβατών β) Σωρευτική κοινότητα ισοβαρούς κινδύνου Το παράδειγµα του αερόστατου γ) ιαζευκτική κοινότητα κινδύνου Το παράδειγµα του βαγονιού δ) Quid στην περίπτωση της κατάρριψης του επιβατηγού αεροσκάφους; Γ. Θέση της µελέτης: Αποκλεισµός του καταλογισµού πέρα του τεθειµένου ικαίου. Ποινική ευθύνη του προστασσόµενου στρατιωτικού IV. Επιµύθιο ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Ι. Το πρόβληµα Εάν ζωγραφίσει κανείς στον πίνακα δύο όρθια παραλληλόγραµµα και δίπλα σε αυτά ένα αεροπλάνο, κανένας δεν θα δυσκολευτεί να αντιληφθεί ότι µε τον τρόπο αυτόν απεικονίζεται ένα συµβάν το οποίο επέδρασε καταλυτικά στην πορεία που ακολούθησε η ανθρωπότητα από το 2001, θέτοντας µε απαράµιλλη ενάργεια επί τάπητος το περίφηµο δίληµµα ελευθερία ή ασφάλεια; 1. Οι συρρικνώσεις που 1 Θα µπορούσε, βεβαίως, κανείς να αντιτείνει ότι στην πραγµατικότητα δεν πρόκειται για δίληµµα υπό την έννοια του τι από τα δύο πρέπει να προκριθεί, αφού ένα κράτος είναι υποχρεωµένο να προστατεύει εξίσου και την ελευθερία και την ασφάλεια (έτσι π.χ. ο Hillgruber, 2007:211, υπό IV πρβλ. Κουράκη, 2007:25, µε περαιτέρω παραποµπές στην υποσ. 20), αλλά για ένα δίληµµα ποσοτικής φύσεως, υπό την έννοια του πόση ελευθερία ή πόση ασφάλεια πρέπει να προστατευθεί ή, αντιστοίχως, να θυσιασθεί in concreto. Πρβλ., όµως, Μανωλεδάκη, 2004:23 κ.ε., ο οποίος κάνει λόγο για ένα δίληµµα µε τραγικές διαστάσεις, το οποίο «συγκαλύπτεται µε το υποκριτικό και ελευθερία και ασφάλεια ή ελευθερία µε ασφάλεια ( ασφάλεια µε ελευθερία )» και «ως πολιτική διακήρυξη είναι ευπρόσδεκτη, ως βιωµένη όµως πραγµατικότητα δεν επαληθεύεται» contra Λίβο, 2005:190, ο οποίος ενίσταται, λέγοντας ότι δεν είναι σωστό να σκεφτόµαστε αντιθετικά την ελευθερία και την 1

2 υπέστη και εξακολουθεί να υφίσταται µέχρι σήµερα η πρώτη, θυσιαζόµενη στον βωµό της δεύτερης, αποτελούν έκτοτε µόνιµο σηµείο τριβής µεταξύ των εκάστοτε κυβερνώντων και κυβερνωµένων, µεταξύ συντηρητικών και προοδευτικών, προπάντων µεταξύ νοµικών και ιδίως συνταγµατολόγων και ποινικολόγων που µε τα ένθεν κι ένθεν προβαλλόµενα επιχειρήµατά τους καταδεικνύουν πόσο δύσκολο είναι να απαντηθεί το διπολικό αυτό ερώτηµα µε µία λέξη. Εάν, όµως, ζωγραφισµένα τα τρία σύµβολα στον πίνακα αποτελούν µια αναπαράσταση που επαναφέρει αυτόµατα στο προσκήνιο της µνήµης ό,τι συνέβη την 11η Σεπτεµβρίου 2001, η προσθήκη ενός τέταρτου συµβόλου στον πίνακα θα µπορούσε να µας προβληµατίσει εξίσου ζωηρά σε σχέση µε ό,τι δεν συνέβη εκείνη την ηµέρα και που αν είχε συµβεί, θα µας έφερνε ενδεχοµένως σήµερα ενώπιον µιας αρκετά διαφορετικής πραγµατικότητας. Το τέταρτο σύµβολο θα ήταν ένα δεύτερο αεροπλάνο, το οποίο θα µας επέτρεπε να διαγράψουµε µ ένα µεγάλο Χ το πρώτο αεροπλάνο. Με την προσθήκη αυτού του τέταρτου συµβόλου απεικονίζεται η διατύπωση ενός νέου ερωτήµατος που µπορεί να προκαλέσει εξίσου ισχυρούς πονοκεφάλους µε το διπολικό ερώτηµα ελευθερία ή ασφάλεια;. Το νέο ερώτηµα είναι το ακόλουθο: Ποιες ποινικές ευθύνες γεννώνται σε περίπτωση που δοθεί διαταγή σε Έλληνα πιλότο µαχητικού αεροσκάφους να απογειωθεί, για να καταρρίψει ένα επιβατηγό αεροσκάφος που à la nine eleven έχει λοξοδροµήσει (στην στρατιωτική ορολογία το αεροσκάφος αυτό χαρακτηρίζεται ως renegade 2 ) και κατευθύνεται δίκην έµψυχου πυραύλου 3 πάνω σε π.χ. κατοικηµένο ουρανοξύστη των Αθηνών; Το ερώτηµα αυτό αφορά το άδικο και καταλογιστό των συρρεουσών ανθρωποκτονιών εκ προθέσεως, κατά πρώτον λόγο για εκείνον που θα έδινε την διαταγή καταρρίψεως του αεροσκάφους και κατά δεύτερον λόγο για εκείνον που θα την εκτελούσε. Προ της 11ης Σεπτεµβρίου, το πιθανότερο θα ήταν να αποδοθεί ένα τέτοιο ερώτηµα σε εγκέφαλο µε πολύ προχωρηµένη επιστηµονική φαντασία, µετά όµως από αυτήν την ηµεροµηνία-ορόσηµο πρόκειται για ένα ερώτηµα σχεδόν τετριµµένο 4, που επαναδιατυπώνεται µάλιστα συχνά σε διάφορες παραλλαγές. Συναφώς αναφέρεται το εξής παράδειγµα 5 : Τροµοκράτες αναλαµβάνουν ξαφνικά την διακυβέρνηση αεροσκάφους µε 100 επιβάτες και ενηµερώνουν τον πύργο ελέγχου ότι πρόκειται να το ρίξουν σε γήπεδο µέσα στο οποίο βρίσκονται χιλιάδες θεατές. Άραγε, ο διατάσσων την κατάρριψη (και ο διατασσόµενος) πράττουν άδικα ή/και καταλογιστά, σε περίπτωση που εκτελεσθεί επιτυχώς η διαταγή; Λέγεται ότι την 11η Σεπτεµβρίου, πριν από την πτώση του τέταρτου αεροπλάνου στην Πενσυλβάνια, είχαν απογειωθεί µαχητικά και ανέµεναν το πράσινο φως του Προέδρου των Η.Π.Α. για την κατάρριψη του, σε περίπτωση που κρινόταν ότι δεν θα µπορούσε να αποσοβηθεί µε άλλον τρόπο η νέα καταστροφή. Πέντε µέρες µετά την εκδήλωση των επιθέσεων, ο Αντιπρόεδρος Cheney δήλωσε σε συνέντευξη τύπου για την παρ ολίγον κατάρριψη του τέταρτου ασφάλεια, στο µέτρο που «η προστατευτική υποχρέωση του κράτους [...] δεν αποβλέπει στην κατοχύρωση ενός υποτιθέµενου αυθύπαρκτου κοινωνικού αγαθού που λέγεται ασφάλεια, αλλά συνίσταται αντίθετα στην υποχρέωση ελάττωσης της ανασφάλειας κατά την απόλαυση των συνταγµατικά κατοχυρωµένων ελευθεριών». 2 O όρος renegade χρησιµοποιείται, όταν αεροσκάφος της πολιτικής αεροπορίας, λόγω της πτητικής συµπεριφοράς του, εγείρει υπόνοιες (ή είναι βέβαιον) ότι χρησιµοποιείται ως όπλο για την εκδήλωση επίθεσης βλ. π.χ. Fischer-Lescano, 2004:69 κ.ε., υποσ. 8 πρβλ. Lorse, 2004: Συνήθης στα γερµανικής προελεύσεως κείµενα ο χαρακτηρισµός ιπτάµενη βόµβα [fliegende Bombe] ο Mitsch, 2005:277, δ. στ., κάνει λόγο για ιπτάµενο φέρετρο [fliegender Sarg]. 4 Τούτο ισχύει ιδίως για την γερµανική ποινική επιστήµη. Αντιθέτως στην Ελλάδα η σχετική προβληµατική παρέµενε µέχρι σήµερα ανεπεξέργαστη. 5 Sinn, 2004:585, υπό Ι. 2

3 αεροσκάφους: we would have been justified in doing that 6. Είχε πράγµατι δίκιο; Είναι υποστηρίξιµη η θέση ότι το κράτος επιτρέπεται να αφαιρεί την ζωή ολίγων (ας πούµε: δεκάδων ή εκατοντάδων) αθώων που κατά πάσαν πιθανότητα οδεύουν προς τον θάνατο, προκειµένου να σώσει την ζωή πάµπολλων (ας πούµε: χιλιάδων) άλλων πολιτών του, οι οποίοι µπορούν να σωθούν, µόνο αν θυσιασθούν οι πρώτοι; 7 Τροποποιώντας έναν δηµοφιλή τίτλο, διατυπωµένο στην αγγλοσαξονική βιβλιογραφία: Should the numbers and the quality count? 8 Φιλοδοξία της παρούσας µελέτης είναι να σκιαγραφήσει µια πρώτη απάντηση στα παραπάνω ερωτήµατα µέσα από τις αναπτύξεις που θα ακολουθήσουν. Το υπό πραγµάτευσιν εξαιρετικά δυσχερές ζήτηµα ( hard case 9 ) είναι, άλλωστε, µείζονος ενδιαφέροντος και για την χώρα µας, δεδοµένου ότι το δίληµµα της κατάρριψης ή µη του αεροσκάφους βασάνισε και τον Έλληνα πρωθυπουργό, όταν στις αεροπλάνο της εταιρείας HELIOS άρχισε να κατευθύνεται σε κατοικηµένη περιοχή, αλλά εν τέλει συνετρίβη σε ακατοίκητη περιοχή του Γραµµατικού µέχρι να διαπιστωθεί από τους πιλότους των µαχητικών αεροσκαφών που πέταξαν δίπλα του ότι επρόκειτο για περίπτωση ακυβερνησίας οφειλοµένης σε βλάβη εντός του αεροσκάφους, είχε δηµιουργηθεί η υπόνοια ότι επαναλαµβανόταν το φαινόµενο της 11ης Σεπτεµβρίου (για την περίπτωση αυτή βλ. κατωτέρω, υπό ΙΙΙ Γ). ΙΙ. Necessitas habet legem: Το άρ. 14 παρ. 3 του γερµανικού Νόµου για την αεροπορική ασφάλεια Η ενασχόληση µε το πιο πάνω ερώτηµα έλαβε µεγάλες διαστάσεις στην Γερµανία, όταν ο εκεί νοµοθέτης εµφανιζόµενος τρόπον τινά ως θιασώτης µιας αρχής του τύπου necessitas habet legem 10 επιχείρησε να ρυθµίσει την σχετική προβληµατική, θεσπίζοντας µια διάταξη η οποία ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων στους κόλπους της επιστήµης όχι µόνο του Ποινικού, αλλά και του Συνταγµατικού ικαίου και εν τέλει κηρύχθηκε αντισυνταγµατική από το Οµοσπονδιακό Συνταγµατικό ικαστήριο. Πέρα από το έναυσµα που έδωσε η ζοφερή αµερικανική εµπειρία της 11ης Σεµπτεµβρίου, η θέσπιση αυτής της διατάξεως εκρίθη αναγκαία, λόγω της παρ ολίγον οδυνηρής γερµανικής εµπειρίας την 5η Ιανουαρίου Την ηµέρα εκείνη ένας γερµανός πολίτης, νοητικά διαταραγµένος, πέταξε µε το αγωνιστικό αεροπλάνο του πάνω από την Φρανκφούρτη και, κάνοντας κύκλους στο ύψος της περιοχής όπου βρίσκονται συγκεντρωµένα κτήρια τραπεζών, απείλησε ότι θα ρίξει το αεροπλάνο του πάνω στον ουρανοξύστη της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, εάν δεν του εξασφαλιζόταν τηλεφωνική συνοµιλία µε τις Η.Π.Α. Αφού κινητοποιήθηκαν ελικόπτερα της αστυνοµίας και εκκενώθηκαν κτήρια, µισή ώρα µετά την γνωστοποίηση της απειλής, έγινε αντιληπτό ότι επρόκειτο για έναν πιλότο που είχε χάσει τα λογικά του. Μετά την ικανοποίηση του αιτήµατός του, ο δράστης προσγειώθηκε στο αεροδρόµιο και παραδόθηκε χωρίς να προβάλει αντίσταση. 6 Επ αυτού βλ. R. Merkel, 2002: Πρβλ. Isensee, 2006:192 Hillgruber, 2007:215. Για την προβληµατική της θανάτωσης αθώων υπό το πρίσµα της ηθικής φιλοσοφίας βλ. Fritze, 2004, passim. 8 Βλ. Taurek, 1977:293 κ.ε. Από την πρόσφατη βιβλιογραφία βλ. π.χ. Meyer, 2006:136 κ.ε. Από τις αναπτύξεις που θα ακολουθήσουν, το κρίσιµο στοιχείο στην υπό συζήτησιν προβληµατική θα φανεί ότι δεν είναι µόνο ο µεγάλος αριθµός των σωζοµένων, αλλά ο συνδυασµός του ποσοτικού παράγοντα µε το ποιοτικό δεδοµένο των ανθρώπινων ζωών που θεωρούνται ξοφληµένες πρβλ. Küper, 1981:792, αρ. στ. 9 Πρβλ. Birnbacher, 1995:213 κ.ε. 10 Υπό ζωηράν συζήτησιν τίθεται συνήθως η ακριβώς αντίθετη αρχή necessitas non habet legem. Επ αυτού βλ. π.χ. Kant, 1966:41 πρβλ. v. Pufendorf, 1994:68 επίσης Παπακυριακόπουλο, 1953:235,

4 Ειδικότερα, στο άρθρο 14 του νόµου για την αεροπορική ασφάλεια [Luftsicherheitsgesetz], o οποίος ψηφίσθηκε στις , προβλέφθηκαν τα ακόλουθα: «(1) Για την αποτροπή ενός ιδιαιτέρως σοβαρού δυστυχήµατος οι ένοπλες δυνάµεις της αεροπορίας επιτρέπεται να απωθούν αεροσκάφη, να τα εξαναγκάζουν σε προσγείωση, να απειλούν την χρήση ένοπλης βίας ή να ρίπτουν προειδοποιητικούς πυροβολισµούς. (2) Μεταξύ περισσότερων εφικτών µέτρων πρέπει να επιλέγεται εκείνο που αναµένεται να προσβάλει στον µικρότερο δυνατό βαθµό το άτοµο και την ολότητα. Το µέτρο επιτρέπεται να εκτελεσθεί για όσο χρόνο και σε όση έκταση απαιτείται µε βάση τον σκοπό που εξυπηρετεί. εν επιτρέπεται να επιφέρει δυσµενείς συνέπειες που είναι δυσανάλογες προς το επιδιωκόµενο αποτέλεσµα. (3) Η άµεση επέµβαση µε την χρήση ένοπλης βίας επιτρέπεται µόνο όταν, σύµφωνα µε τις περιστάσεις, πιθανολογείται ότι το αεροσκάφος πρόκειται να χρησιµοποιηθεί εναντίον της ζωής ανθρώπων και εφόσον η επέµβαση αυτή αποτελεί το µοναδικό µέσο απόκρουσης του συγκεκριµένου παρόντος κινδύνου. (4) To υπό (3) µέτρο µπορεί να διαταχθεί µόνο από τον Υπουργό Εθνικής Αµύνης ή σε περίπτωση αναπλήρωσής του από το εξουσιοδοτούµενο προς τούτο µέλος της κυβερνήσεως. Κατά τα λοιπά, ο Υπουργός Εθνικής Αµύνης µπορεί να εξουσιοδοτεί εν γένει τον Αρχηγό της Αεροπορίας, ώστε αυτός να διατάσσει τα προβλεπόµενα στην παρ. 1 µέτρα». Με τον τρόπο αυτόν, ο γερµανός νοµοθέτης έδινε σαφή απάντηση στο αρχικό ερώτηµα που διατυπώθηκε αµέσως παραπάνω: Καµία ποινική ευθύνη για τον διατάσσοντα την κατάρριψη του αεροσκάφους, αφού ρητώς προβλέφθηκε ότι τοιαύτη χρήση ένοπλης βίας, υπό τις περιγραφόµενες προϋποθέσεις, επιτρέπεται, µε άλλα λόγια: δεν είναι άδικη 11. Εν τέλει, το Οµοσπονδιακό Συνταγµατικό ικαστήριο της Γερµανίας µε την από απόφασή του 12 έκρινε αντισυνταγµατική την διάταξη της παραγράφου 3 του προπαρατεθέντος άρθρου, η οποία όχι αδίκως θεωρήθηκε από την γερµανική επιστήµη ότι αποτελεί µια άνευ προηγουµένου κατάρριψη ενός ταµπού [beispieloser Tabubruch] 13 : Ως ταµπού νοείται, εν προκειµένω, η προστασία ανθρώπινων ζωών που φέρονται απολύτως νοµοταγώς και ως κατάρριψη του ταµπού η θυσία αυτών των ζωών χάριν κάποιων άλλων. Το δικαστήριο έκρινε ειδικότερα ότι, µε την κατάρριψη του αεροσκάφους που έχει πάρει πλέον την µορφή όπλου στα χέρια των τροµοκρατών, το κράτος µεταχειρίζεται τους επιβάτες ως απλά αντικείµενα [bloße Objekte] της επιχείρησης διάσωσης που πραγµατοποιείται χάριν της προστασίας άλλων ανθρώπων 14. Συνακόλουθα, η επίµαχη ρύθµιση του άρθρου 14 αποτελεί περιφρόνηση των επιβατών ως υποκειµένων µε αξιοπρέπεια και αναπαλλοτρίωτα δικαιώµατα, η δε περιφρόνηση αυτή δεν συνάδει ούτε µε την διάταξη του άρθρου 1 παρ. 1 γερµσ 15 ούτε µε την εξ αυτής απορρέουσα απαγόρευση ανθρωποκτονίας 16. Ωστόσο, κατά της αποφάσεως του Οµοσπονδιακού Συνταγµατικού ικαστηρίου διατυπώθηκαν ισχυρές ενστάσεις. Κατ αρχάς, αποφαινόµενο το δικαστήριο υπέρ της αντισυνταγµατικότητας της σχετικής ρύθµισης έδωσε την εντύπωση ότι λειτούργησε ως µονόφθαλµο 17 : 11 Για το ότι η λύση αυτή δεν συνάδει µε την ρύθµιση περί καταστάσεως ανάγκης που αποκλείει το άδικο (εκεί η δικαιολόγηση προϋποθέτει να είναι το σωζόµενο αγαθό ουσιωδώς υπέρτερο του προσβαλλοµένου εδώ όµως αντιµέτωπη τίθεται η ζωή του ενός µε την ζωή του άλλου, ένα έννοµο αγαθό που, ως γνωστόν, δεν υπόκειται σε ποιοτικές και ποσοτικές διαβαθµίσεις) βλ. Dreier, 2007:265, υπό BVerfGE 115, 118 κ.ε. = JZ 2006, σ. 408 κ.ε. µε Παρατ. Starck = NJW 2006, σ. 751, επί της οποίας Schenke, 2006:736 κ.ε. Βλ. και Hirsch, 2007:1188 κ.ε. Pestalozza, 2007:492 κ.ε. 13 Merkel, DIE ZEIT, , σ. 33 ο ίδιος, 2007:373 κ.ε. Pawlik, 2004:1046, αρ. στ. Πρβλ. Hecker, 2006:192, ο οποίος κάνει λόγο για ένα άνευ προηγουµένου ατόπηµα του οµοσπονδιακού νοµοθέτη. 14 BVerfG JZ 2006, σ. 413, δ. στ., υπό aaa. 15 Στο άρθρο αυτό προβλέπεται ότι: «Η αξία του ανθρώπου είναι απαραβίαστη. Ο σεβασµός και η προστασία της αποτελούν υποχρέωση κάθε φορέα κρατικής εξουσίας» βλ. σχετικώς Ζώρα, 1978:1 κ.ε. 16 BverfG, ό.π., σ Auf einem Auge blind, κατά την έκφραση που χρησιµοποίησε ο Hillgruber, 2007:211, υπό IV, δ. στ. 4

5 έλυσε µονόπλευρα την σύγκρουση που δηµιουργείται µεταξύ αφ ενός της ζωής και της αξιοπρέπειας των ευρισκοµένων στον αέρα και αφ ετέρου της ζωής και της αξιοπρέπειας των ευρισκοµένων στο έδαφος, και δη υπέρ των πρώτων, περιφρονώντας τους δεύτερους. Προκρίνοντας δε το δικαστήριο αυτήν την λύση, είναι σαν να ευλογεί εκ του αποτελέσµατος την θανάτωση όχι µόνο των µεν, αλλά και των δε. Γλαφυρά αναφέρεται ότι µε την σχετική κρίση του, το δικαστήριο θυµίζει «γιατρό που µπροστά στο δυσάρεστο θέαµα του ασθενούς τον οποίο πρέπει να αναλάβει, αισθάνεται δυσφορία και, αντί να ενεργήσει επεµβατικά, στρέφει την κεφαλή του αλλού και απολαµβάνει την οµορφιά αρχαιοελληνικών αγαλµάτων» 18. Αλλά και ως προς την αιτίαση ότι µε την κατάρριψη του αεροσκάφους η κρατική εξουσία περιφρονεί την ανθρώπινη αξιοπρέπεια των αθώων επιβατών, αντιπαρατηρείται ότι πρωταρχικός στόχος της κατάρριψης είναι η σωτηρία ανθρώπινων ζωών και όχι ο θάνατος των επιβατών, τον οποίον η κρατική εξουσία απλώς συναποδέχεται. Κατά τούτο, η κατάρριψη του αεροσκάφους δεν εκφράζει την περιφρόνηση της ανθρώπινης προσωπικότητας, αλλά συνιστά εκπλήρωση του προστατευτικού καθήκοντος του κράτους σε µια εξαιρετικά δυσχερή κατάσταση. III. Προσπάθεια επίλυσης µε βάση τα ελληνικά δεδοµένα Σε ό,τι αφορά την εν Ελλάδι αντιµετώπιση του προβλήµατος που µας απασχολεί στο πλαίσιο του παρόντος δεν έχει υπάρξει µέχρι τώρα κάποια ειδική νοµοθετική πρόβλεψη, ούτε στο corpus του Στρατιωτικού Ποινικού Κώδικα, ούτε σε άλλον ποινικό νόµο. Ας σηµειωθεί δε ότι στο άρ. 1 παρ. 1 Ν. 2292/1995 ( Οργάνωση και λειτουργεία Υπουργείου Εθνικής Άµυνας, διοίκηση και έλεγχος των Ενόπλων υνάµεων και άλλες διατάξεις ) αναφέρεται απλώς ότι: «Η Εθνική Άµυνα περιλαµβάνει το σύνολο των λειτουργιών και δραστηριοτήτων που αναπτύσσονται από το Κράτος, µε σκοπό την προστασία της εδαφικής ακεραιότητας, της εθνικής ανεξαρτησίας και κυριαρχίας και της ασφάλειας των πολιτών εναντίον οποιασδήποτε εξωτερικής επίθεσης ή απειλής, καθώς και την υποστήριξη των εθνικών συµφερόντων» 19. Άραγε µπορεί η κατάρριψη του αεροσκάφους-renegade να θεωρηθεί ως ένα επιτρεπόµενο µέτρο εθνικής αµύνης χάριν της προστασίας της ασφάλειας των πολιτών ; Ελλείψει ρητής νοµοθετικής ρυθµίσεως, καλούµεθα να αναζητήσουµε την λύση στο σχετικό µείζον πρόβληµα, αξιοποιώντας τους νοµικούς θεσµούς που διέπουν το Γενικό Μέρος του Ουσιαστικού Ποινικού ικαίου. ύο τέτοιοι θεσµοί είναι η σύγκρουση καθηκόντων και η κατάσταση ανάγκης που αποκλείει τον καταλογισµό πέρα του τεθειµένου ικαίου. Προτού, όµως, υπεισέλθουµε στο ζήτηµα της αξιοποίησης των εν λόγω θεσµών, θα ήταν χρήσιµο να αναφερθούµε στην άµυνα υπέρ τρίτου, άλλως: τριτάµυνα [Notwehrhilfe], δεδοµένου ότι η κατάληψη του αεροσκάφους από τροµοκράτες που το κατευθύνουν πάνω σε κατοικηµένο κτήριο αποτελεί παρούσα και άδικη επίθεση εναντίον των προσώπων που βρίσκονται µέσα στο κτήριο. Στο σηµείο αυτό ας συγκρατήσουµε ότι τα dramatis personae που εµπλέκονται στο υποθετικό περιστατικό της κατάρριψης του αεροπλάνου ανήκουν σε τέσσερεις διαφορετικές οµάδες 20 : 18 Isensee, ό.π., 2006: Η έµφαση του γράφοντος. 20 Βλ. Isensee, 2007:214. 5

6 Στην πρώτη οµάδα ανήκουν οι τροµοκράτες που εκδηλώνουν την επίθεσή τους κατά του κατοικηµένου κτηρίου. Αυτοί έχουν οργανώσει το δίληµµα το οποίο καλούνται να αντιµετωπίσουν τα πρόσωπα της τέταρτης οµάδας. Στην δεύτερη οµάδα ανήκουν οι µελλοθάνατοι (morituri), ήτοι οι επιβάτες και το πλήρωµα του αεροσκάφους (χάριν συντοµίας, εφεξής θα γίνεται αναφορά εν γένει στους επιβάτες). Ο αριθµός και η ταυτότητα των προσώπων αυτών είναι απολύτως προσδιορίσιµα. Στην τρίτη οµάδα ανήκουν οι απειλούµενοι από την πρόσκρουση του αεροσκάφους πάνω στο κτήριο, οι οποίοι όµως µπορούν να σωθούν (servabiles). Σε αντίθεση µε τα πρόσωπα της δεύτερης οµάδας, τα εδώ υπαγόµενα πρόσωπα δεν µπορούµε να γνωρίζουν εκ των προτέρων ποια και πόσα ακριβώς θα είναι. Στην τέταρτη οµάδα ανήκουν οι εκπρόσωποι του κράτους, οι οποίοι έχουν υποχρέωση να προστατεύσουν τους πολίτες τους, άλλως: να µεριµνήσουν για την ασφάλειά τους. Εδώ ανήκουν τόσο εκείνοι που δίνουν την διαταγή για την κατάρριψη του αεροσκάφους όσο και εκείνοι που την εκτελούν (για την ποινική ευθύνη του προστασσόµενου στρατιωτικού βλ. παρακάτω υπό ΙΙΙ..). Α. Τριτάµυνα; Ως γνωστόν, άµυνα δικαιολογείται µόνο στην περίπτωση που προσβάλλονται έννοµα αγαθά του επιτιθεµένου. Κατ εξαίρεσιν, επιτρέπεται άµυνα, όταν χάριν την απόκρουσης της επιθέσεως βλάπτονται ή καταστρέφονται ξένα πράγµατα που ο επιτιθέµενος µεταχειρίζεται ως όργανα της επιθέσεως ή τα έφερε µαζί του κατά την επίθεση 21. Συνεπώς, όταν εκδηλώνεται επίθεση, ο αµυνόµενος δεν επιτρέπεται να προσβάλλει αγαθά αµέτοχων τρίτων 22. Θα πρέπει, ωστόσο, να εξετάζουµε µε προσοχή την κάθε προσβολή εννόµου αγαθού που προκαλεί µε την µία πράξη του ο δράστης. Έτσι, µπορεί η αυτή πράξη εν µέρει να δικαιολογείται λόγω άµυνας έναντι του επιτιθέµενου, στο µέτρο που αποτελεί αντιπροσβολή κάποιου δικού του αγαθού, εν µέρει όµως να µην δικαιολογείται µέσω του ίδιου λόγου άρσεως του αδίκου, στο µέτρο που από την υπερασπιστική πράξη πλήττονται και αγαθά αµέτοχων τρίτων. Επί παραδείγµατι, ο Α, ο οποίος βρίσκεται σε κέντρο διασκεδάσεως, προκειµένου να αποκρούσει τον επιτιθέµενο Β, αναποδογυρίζει ένα τραπέζι, σπάει τα σκεύη που βρίσκονται πάνω σ αυτό και µε το τραπέζι τραυµατίζει τον επιτιθέµενο 23. Εδώ, ενώ ο τραυµατισµός καλύπτεται από την άµυνα, δεν συµβαίνει το ίδιο και µε την φθορά ξένης ιδιοκτησίας, αφού τα σκεύη που έσπασαν δεν ανήκουν στον επιτιθέµενο, αλλά σε αµέτοχο τρίτο, δηλαδή στον ιδιοκτήτη του κέντρου ως προς την φθορά ξένης ιδιοκτησίας είναι νοητή µόνο η κατάσταση ανάγκης που αποκλείει το άδικο. Βάσει, λοιπόν, των προλεχθέντων η κατάρριψη του αεροσκάφους δεν µπορεί να δικαιολογηθεί στο πλαίσιο τριτάµυνας σε ό,τι αφορά τον θανάτωση των επιβατών, αφού οι επιβάτες ήσαν αµέτοχοι τρίτοι. Αντιθέτως, δικαιολογείται σε ό,τι αφορά την θανάτωση των τροµοκρατών 24. Μάλιστα, όπως επισηµαίνεται στην 21 Βλ. π.χ. Χωραφά, 1978: Αυτό γίνεται παγίως σήµερα δεκτό: βλ. π.χ. Kühl, 2005, 7/84, όπου περαιτέρω παραποµπές πρβλ. Simester/Sullivan, Criminal Law Theory and Doctrine, 2003:638: Justification requires addressing the source of the danger, not deflecting it upon someone else (η έµφαση του γράφοντος). 23 Μαγκάκης, 1984: Επ αυτού βλ. Archangelskij, 2005:86. Με την αντίστοιχη λογική, στην υπόθεση της χρήσης βασανιστηρίων εις βάρος του απαγωγέως (και εφόσον, βεβαίως, γίνει δεκτή η σχετικοποίηση της απόλυτης απαγόρευσης των βασανιστηρίων) η πράξη αυτή θα µπορούσε να δικαιολογηθεί λόγω άµυνας έναντι του απαγωγέως, όχι όµως και έναντι του δηµοκρατικού πολιτεύµατος. 6

7 γερµανική επιστήµη, η κατάρριψη του αεροσκάφους µε σκοπό την εξουδετέρωση των επιτιθέµενων τροµοκρατών είναι πράξη που διέπεται από την ίδια λογική µ εκείνη του πυροβολισµού που ρίχνει ένα αστυνοµικό όργανο κατά του απαγωγέως, προκειµένου να απελευθερώσει τους οµήρους του 25. Αντιστοίχως παρ ηµίν στο άρ. 3 παρ. 6 Ν. 3169/2003 προβλέπεται ότι: «Ο πυροβολισµός εξουδετέρωσης επιτρέπεται, αν αυτό απαιτείται: α. για την απόκρουση επίθεσης ενωµένης µε επικείµενο κίνδυνο θανάτου ή βαριάς σωµατικής βλάβης ανθρώπου, β. για τη διάσωση οµήρων, για τους οποίους απειλείται κίνδυνος θανάτου ή βαριάς σωµατικής βλάβης» (ως προς την σηµασία, όµως, που έχει η απαγόρευση πυροβολισµού εξουδετέρωσης σε δύο κρίσιµες για την παρούσα προβληµατική περιπτώσεις βλ. παρακάτω, υπό ΙΙΙ. Γ.) 26. Παρά ταύτα, έχει υποστηριχθεί και η άκρως αµφισβητούµενη άποψη ότι επιτρέπεται η χρήση άµυνας κατά αµέτοχων τρίτων, όταν αυτοί χρησιµοποιούνται από τον επιτιθέµενο ως προστατευτική ασπίδα [Schutzschild] 27. Το επιχείρηµα που προβάλλεται σχετικώς είναι ότι, όταν συµβαίνει κάτι τέτοιο, οι τρίτοι εµπλέκονται στο εγκληµατικό συµβάν ευρισκόµενοι στην πλευρά του αδίκου, µε αποτέλεσµα ο αµυνόµενος να εµφανίζεται ως άξιος µεγαλύτερης προστασίας απ ό,τι οι τρίτοι. Η µεταφορά της ακραίας αυτής άποψης και στην περίπτωση της κατάρριψης του αεροσκάφους θα µπορούσε να συνδεθεί µε την ένσταση που προβλήθηκε από το Οµοσπονδιακό Συνταγµατικό ικαστήριο της Γερµανίας: το κράτος καταρρίπτοντας το αεροσκάφος, δεν αντιµετωπίζει πλέον τους επιβάτες ως ανθρώπους, αλλά ως αντικείµενα. Η σκέψη αυτή εκφράσθηκε, βεβαίως, ενάντια στην θέση ότι οι αθώοι πολίτες που βρίσκονται µέσα στο αεροσκάφος-όπλο των τροµοκρατών καθίστανται κι εκείνοι τµήµα αυτού του όπλου [Teil dieser Waffe] 28. Ωστόσο, φρονώ ότι ο αντίλογος του Συνταγµατικού ικαστηρίου ταιριάζει και για την θεωρία της προστατευτικής ασπίδας : Η ασπίδα τι άλλο είναι από ένα αντικείµενο; Και πάντως, οι τροµοκράτες δεν µπορεί να ειπωθεί απροβληµάτιστα ότι χρησιµοποιούν τους αθώους πολίτες του αεροσκάφους ακριβώς ως ασπίδα τους, αφού δεν ασκούν εναντίον τους vis abosluta 29. Β. Σύγκρουση καθηκόντων Στο αρχικό ερώτηµα της µελέτης υποκρύπτεται η ύπαρξη δύο αντίρροπων καθηκόντων για εκείνον που δίνει την διαταγή στον πιλότο του µαχητικού αεροσκάφους: Από την µια πλευρά τον βαραίνει το καθήκον του να σώσει όσους απειλούνται από την πρόσκρουση του αεροσκάφους στον ουρανοξύστη και από την άλλη πλευρά τον βαραίνει το καθήκον του να αφήσει αλώβητους όσους αθώους επιβάτες (τους έταξε η µοίρα να) βρίσκονται µέσα στο αεροπλάνο. Ποια θα είναι, λοιπόν, η τύχη εκείνου που υποχρεούται µεν εκ του νόµου να εκπληρώσει ένα καθήκον, ταυτοχρόνως όµως, χωρίς να φταίει, βρίσκεται µπλεγµένος σε µια τέτοια κατάσταση, ώστε να µην µπορεί να εκπληρώσει το καθήκον του αυτό, παρά µόνο παραβιάζοντας ένα άλλο καθήκον, για το οποίο κανονικά θα έπρεπε να κηρυχθεί αξιόποινος; 30 Όπως λέγεται χαρακτηριστικά, σ αυτές τις περιπτώσεις το 25 Pawlik, 2004:1045, υπό Ι, δ. στ. Winkeler, 2007:137 Zoglauer, 2007: Βλ. Μπέκα, 2003:140 κ.ε. 27 LK-Spendel, 32, Rdn BVerfG JZ 2006, σ. 414, υπό Jerouschek, 2003:187 contra Archangelskij, 2005:86/ Κατσαντώνης, 1973:227. 7

8 ίκαιο βρίσκεται εγκλωβισµένο ανάµεσα στην Σκύλλα (να σκοτωθούν οι άνθρωποι που βρίσκονται στο έδαφος;) και στην Χάρυβδη (να σκοτωθούν οι άνθρωποι που βρίσκονται στον αέρα;) 31. Μολονότι η σύγκρουση καθηκόντων δεν προβλέπεται ρητά ως γενικός λόγος άρσεως του αδίκου, γίνεται δεκτό ότι αναπτύσσει την ευνοϊκή αυτή δράση ως λόγος αναγνωριζόµενος πέρα του τεθειµένου δικαίου 32. Ας δούµε, όµως, ποιες είναι οι επιµέρους προϋποθέσεις και εκφάνσεις της συγκρούσεως καθηκόντων Σύγκρουση ανάµεσα σε δύο καθήκοντα ενεργείας Κατά µίαν άποψη, ως αληθινή περίπτωση συγκρούσεως καθηκόντων αναγνωρίζεται µόνο η σύγκρουση που προκύπτει ανάµεσα σε δύο καθήκοντα ενεργείας (σύγκρουση καθηκόντων υπό στενή έννοια) 34, ενώ εξαιρείται από το πεδίο της η σύγκρουση ανάµεσα σ ένα καθήκον ενεργείας και σ ένα καθήκον παραλείψεως (σύγκρουση καθηκόντων υπό ευρεία έννοια). Αυτή η τελευταία εντάσσεται, σύµφωνα µε την ίδια άποψη, στο ρυθµιστικό πεδίο της καταστάσεως ανάγκης που αποκλείει το άδικο 35, οπότε η άρση του αδίκου θα καταφαθεί, εφόσον ο δράστης µε την πράξη του διατήρησε ακέραιο το ουσιωδώς υπέρτερο συµφέρον εάν, αντιθέτως, τα αλληλοσυγκρουόµενα συµφέροντα/αγαθά είναι ισάξια, τότε το προβάδισµα ανήκει στο καθήκον παραλείψεως 36. Για εκείνους που στο πεδίο της συγκρούσεως καθηκόντων εντάσσουν µόνο την σύγκρουση ανάµεσα σε δύο αντίρροπα καθήκοντα ενεργείας, η επίλυση της σύγκρουσης και κατ επέκτασιν η άρση του αδίκου επιχειρείται µε βάση κάποια κριτήρια που έχουν διατυπωθεί στο πλαίσιο δύο κατηγοριών. Η πρώτη κατηγορία περιλαµβάνει τα αντίρροπα καθήκοντα διαφορετικής βαρύτητας, ενώ η δεύτερη τα αντίρροπα καθήκοντα ίσης βαρύτητας (βλ. στην συνέχεια του κειµένου). Σηµειωτέον ότι τα κριτήρια αυτά αξιοποιούνται και από εκείνους που στο πεδίο της συγκρούσεως καθηκόντων εντάσσουν επιπλέον την σύγκρουση ανάµεσα σε ένα καθήκον ενεργείας και σε ένα καθήκον παραλείψεως 37 : α) Αντίρροπα καθήκοντα διαφορετικής βαρύτητας Εάν τα αντίρροπα καθήκοντα είναι διαφορετικής βαρύτητας, τότε κρίνεται δικαιολογηµένη η προσβολή του υποδεέστερου χάριν του υπέρτερου καθήκοντος. Εάν, επί παραδείγµατι, συνεπεία µεγάλης θαλασσοταραχής πέσουν από το κατάστρωµα του πλοίου στην θάλασσα ένας άνθρωπος και µία βαλίτσα, τότε ο πλοίαρχος είναι δικαιολογηµένος, εάν σώσει τον άνθρωπο και αφήσει την βαλίτσα να χαθεί εδώ πληρούται η αντικειµενική υπόσταση της διά παραλείψεως φθοράς ξένης ιδιοκτησίας, της οποίας αίρεται το άδικο λόγω συγκρούσεως καθηκόντων. Η διαφορετική βαρύτητα των αντιτιθέµενων καθηκόντων κρίνεται κατ αρχάς ανάλογα µε την αξία των εννόµων αγαθών, την σοβαρότητα της προσβολής 31 Mangakis, 1972:450 ο ίδιος, 1980: Κατσαντώνης, 1973:225 κ.ε. Έτσι και ο Roxin, 2006, 16/122: übergesetzlicher Rechtfertigungsgrund. 33 Πρβλ. Σπινέλλη, 2005:312 κ.ε., άρ. 25, πλαγιάρ. 49 κ.ε. 34 Στο πλαίσιο της αγγλοσαξονικής βιβλιογραφίας πρβλ. την ορολογία: conflicts of positive and positive rights βλ. π.χ. Frances Myrna Kamm, 2004: Roxin, 2006, 16/ Βλ. π.χ. Otto, 2005: Βλ. ήδη Binding, 1885:762. 8

9 και το µέγεθος του απειλουµένου κινδύνου 38. Ως εκ τούτου, ένας βαριά τραυµατισµένος έχει το προβάδισµα έναντι ενός ελαφρά τραυµατισµένου. Αντιθέτως, κανένα ρόλο δεν παίζουν ποιοτικές ή ποσοτικές όψεις της αξίας της ζωής: το ίδιο µετράει ένας βλαξ µ έναν έξυπνο, ένας νεαρός µ έναν γέροντα κ.ο.κ. Σε τέτοιες περιπτώσεις, τα αντιτιθέµενα καθήκοντα λογίζονται ως ίσης βαρύτητας (επ αυτού βλ. αµέσως παρακάτω) και γι αυτό δεν µπορεί κανείς να πει ότι πράττει άδικα ο κολυµβητής που επιλέγει να κολυµπήσει προς την κατεύθυνση που βρίσκεται ένα ναυαγός, και όχι προς εκείνη όπου βρίσκονται δύο ή περισσότεροι ναυαγοί (οι ανθρώπινες ζωές δεν υπόκεινται σε στάθµιση). β) Αντίρροπα καθήκοντα ίσης βαρύτητας Εάν τα αντίρροπα καθήκοντα είναι ίσης βαρύτητας, τότε, σύµφωνα µε την κρατούσα γνώµη, εκείνος που έδρασε υπό το κράτος της διληµµατικής πίεσης είναι δικαιολογηµένος, όποιο καθήκον κι αν παραβίασε ο άνθρωπος αυτός είναι ελεύθερος να επιλέξει κατά το δοκούν [nach freiem Belieben] το καθήκον που θα εκπληρώσει, µε άλλα λόγια: έχει δικαίωµα ελεύθερης επιλογής, και δη αναιτιολόγητης 39. Επί παραδείγµατι, ένας τραυµατιοφορέας ασθενοφόρου που δεν προλαβαίνει να κάνει τεχνητή αναπνοή παρά µόνο στον ένα ασθενή, ένας γιατρός που δεν προλαβαίνει να πάει παρά µόνο σ έναν από τους δύο ετοιµοθάνατους ασθενείς του, οι οποίοι τον κάλεσαν τηλεφωνικώς, ή ένας πατέρας που δεν προλαβαίνει να βγάλει από τις φλόγες παρά µόνο το ένα από τα δύο παιδιά του, όλοι αυτοί είναι δικαιολογηµένοι από την στιγµή που σώζουν τουλάχιστον το ένα από τα δύο κινδυνεύοντα πρόσωπα, χωρίς µάλιστα να ενδιαφέρει γιατί επέλεξαν να σώσουν τον τάδε και όχι τον δείνα. Όπως λέγεται χαρακτηριστικά, το συγκεκριµένο πρόσωπο αξιοποιεί τις δυνατότητες που έχει και σώζει όσους µπορεί, ενώ τους άλλους «τους αφήνει στην µοίρα τους, χωρίς να αναµιγνύεται σ αυτή» 40. Σύµφωνα, όµως, µε µια µειοψηφούσα γνώµη 41, όποιο καθήκον κι αν προκρίνει ο δράστης, σε κάθε περίπτωση πράττει άδικα, αν και όχι καταλογιστά. Όπως, εν τούτοις, ορθώς επισηµαίνεται κατά της άποψης αυτής, εκεί όπου η έννοµη τάξη δεν είναι σε θέση να πει τι είναι το σωστό (αυτή δεν µπορεί να αξιώνει το ανέφικτο, δηλ. την εκπλήρωση και των δύο καθηκόντων impossibilium nulla est obligatio 42 / ultra posse nemo obligatur), δεν είναι δυνατόν να διαπιστωθεί η ύπαρξη εσφαλµένης συµπεριφοράς και το µόνο που µπορεί να αποδοκιµασθεί είναι η µοίρα και όχι ο υποτασσόµενος σε αυτήν άνθρωπος, αποδέκτης δε του κανόνα ικαίου είναι αυτός ο τελευταίος και όχι η µοίρα 43. Είναι προφανές ότι η προβληµατική της κατάρριψης του αεροσκάφους δεν µπορεί να ενταχθεί σε αυτήν την κατηγορία, αφού εκείνος που δίνει την διαταγή για την κατάρριψη δεν αφήνει απλώς στην µοίρα της την µία από τις δύο εµπλεκόµενες οµάδες ανθρώπων, αλλά αντιθέτως προβαίνει σε µια θετική πράξη, ήτοι ενεργεί ανθρωποκτόνα, παραβιάζοντας το καθήκον του να µην αφαιρέσει τις ζωές αθώων. Ως εκ τούτου, αποµένει να δούµε σε ποια από τις υπόλοιπες κατηγορίες συγκρούσεως καθηκόντων µπορεί να υπαχθεί η εν λόγω προβληµατική 38 Roxin, ό.π. 39 Roxin, ό.π., 16/ Μαγκάκης, 1984: Gallas, 1968:71 κ.ε. 42 Βλ. ιδίως Μαγκάκη, 1980:30 κ.ε. 43 Roxin, 2006, 16/119: aber nur der Mensch und nicht das Schicksal ist Adressat der Norm. Βλ. ήδη Blei, 1983:214. 9

10 και, ακολούθως, να τοποθετηθούµε επί της τυχόν δικαιολόγησης της συγκεκριµένης συµπεριφοράς. 2. Σύγκρουση ανάµεσα σε καθήκον ενεργείας και σε καθήκον παραλείψεως: Ο θάνατός σου η ζωή µου Εκείνοι που στο πεδίο της συγκρούσεως καθηκόντων εντάσσουν και την σύγκρουση ενός καθήκοντος ενεργείας µε ένα καθήκον παραλείψεως 44 διακρίνουν τρεις υποπεριπτώσεις συγκρούσεως καθηκόντων, που ευλόγως µπορούν να συσχετισθούν µε την διληµµατική φράση ο θάνατός σου η ζωή µου 45. Πρόκειται για την σωρευτική κοινότητα ανισοβαρούς κινδύνου (ακολούθως υπό 1.), την σωρευτική κοινότητα ισοβαρούς κινδύνου (ακολούθως υπό 2.) και, τέλος, την διαζευκτική κοινότητα κινδύνου (ακολούθως υπό 3.) 46. Το κοινό σηµείο και των τριών υποπεριπτώσεων είναι ότι η σύγκρουση λαµβάνει χώρα ανάµεσα σε ένα καθήκον παροχής βοηθείας και σε ένα καθήκον παραλείψεως θανάτωσης, δηλ. την απαγόρευση ανθρωποκτονίας 47, αποφασιστικής δε σηµασίας για την κρίση µας περί της δικαιολογητικής επίδρασης που ασκεί εν προκειµένω η σύγκρουση καθηκόντων είναι η απάντηση στο ερώτηµα αν ο δράστης που εκπληρώνει το ένα καθήκον εις βάρος του άλλου αναλαµβάνει να παίξει τον ρόλο της καταστρεπτικής µοίρας [die Rolle des vernichtenden Schicksals] για µιαν άλλη ανθρώπινη ζωή 48. Αν αναλαµβάνει να παίξει τον ρόλο αυτόν, το άδικο της πράξης του κατά κανόνα δεν αίρεται, ενώ αν δεν τον αναλαµβάνει, το άδικο αίρεται. α) Σωρευτική κοινότητα ανισοβαρούς κινδύνου Το παράδειγµα των ορειβατών Στο πλαίσιο αυτής της κατηγορίας, στην µια όχθη βρίσκονται εκείνοι που έχουν δυνατότητα σωτηρίας, ενώ στην αντίπερα όχθη βρίσκονται εκείνοι που είναι ξοφληµένοι. Η θυσία των δεύτερων συνεπάγεται την σωτηρία των πρώτων οι ένθεν κι ένθεν πιθανότητες σωτηρίας είναι εκ των προτέρων ασύµµετρα κατανεµηµένες. Το κλασικό παράδειγµα που αναφέρεται εδώ είναι η περίπτωση των ορειβατών: ύο ορειβάτες, δεµένοι στο ίδιο σχοινί, γλιστρούν και κρέµονται 44 Στο πλαίσιο της αγγλοσαξονικής βιβλιογραφίας πρβλ. την ορολογία: conflicts of negative and positive rights βλ. π.χ. Frances Myrna Kamm, 2004: Πρβλ. Jerouschek, 2003:188: Der Preis für das Leben der einen ist der Tod der anderen. H συνθηµατική φράση ο θάνατός σου η ζωή µου συνδέεται κατ εξοχήν µε την περίφηµη σανίδα του Καρνεάδη : η µοναδική δυνατότητα σωτηρίας δύο ναυαγών, των Α και Β, είναι να πιαστούν από µια επιπλέουσα σανίδα, η οποία όµως µπορεί να σηκώσει το βάρος µόνο του ενός. Τελικά ο Α σκοτώνει τον Β, για να πιαστεί εκείνος από την σανίδα και να σωθεί. Ωστόσο ανάµεσα στην σανίδα του Καρνεάδη και στην κατάρριψη του αεροσκάφους υπάρχουν σηµαντικές διαφορές: α) στην πρώτη, φέρ ειπείν, δεν υπάρχει τρίτος ναυαγός που θα όφειλε να επέµβει υπέρ των διεκδικητών της σανίδας (πρβλ. Finkelstein, 2001:298, όπου επισηµαίνεται ότι είναι δυνατόν µια σύγκρουση δικαιωµάτων να αποκρυσταλλωθεί σε ηθικό δίληµµα, αφ ης στιγµής «προσθέσουµε ένα τρίτο µέρος που θα έχει ισοδύναµη υποχρέωση έναντι καθενός εκ των δύο αντιπαρατιθέµενων πλευρών» στην σανίδα του Καρνεάδη αυτό το τρίτο µέρος θα µπορούσε λ.χ. να είναι ο πλοίαρχος, ένας ναυαγοσώστης ή και οποιοσδήποτε ιδιοκτήτης σκάφους που περνά τυχαία από την περιοχή), ενώ β) ελλείπει και το στοιχείο της σαφούς αριθµητικής υπεροχής των σωζοµένων επιπλέον, γ) στην σανίδα του Καρνεάδη δεν µπορεί να πει κανείς ότι µόνο ο ένας από τους δύο διεκδικητές της έχει τις πιθανότητες επιβίωσης µε το µέρος του (βλ. Hirsch, 2007:164) και, τέλος, δ) δεν είναι η πλευρά του θανατωθέντος εκείνη που έχει οργανώσει το δίληµµα, όπως συµβαίνει στην περίπτωση της κατάρριψης του αεροσκάφους, στο χειριστήριο του οποίου βρίσκονται τροµοκράτες που θέλουν µε αυτό να διεµβολίσουν το κτήριο (επ αυτού βλ. Isensee, 2007:215). Για τον παραλληλισµό της κατάρριψης του αεροσκάφους µε την σανίδα του Καρνεάδη πρβλ. Herbst/Lembcke, 2006:393, υπό 1. Πρβλ. και Άννα Ψαρούδα-Μπενάκη, εις: ΤιµΤοµ Ι. Μανωλεδάκη, Τόµ. Ι, 2005, σ. 4, η οποία αναφερόµενη στην συζητούµενη στάθµιση της ζωής και της αξιοπρέπειας µε κριτήριο τον αριθµό σηµειώνει ότι πρόκειται για «µια αδιέξοδη στάθµιση που εµφανίζει το κλασικό µας παράδειγµα της σανίδας του Καρνεάδη ως καρικατούρα». 46 Για την διάκριση αυτή βλ. ιδίως Μαγκάκη, 1980:46 κ.ε. 47 Μαγκάκης, 1984:218. Βλ. και Κοτσαλή, 2005:379 κ.ε. 48 Mangakis, 1972:472 κ.ε. ο ίδιος, 1980:52. Πρβλ. Schmidhäuser, 1984, 8/44, o οποίος κάνει λόγο για δράστη που «σ αυτήν την περίπτωση τρόπον τινά παίζει την µοίρα» [der hier sozusagen Schicksal spielt]. 10

11 πάνω από τους βράχους. Αν τρίτος κόψει το σχοινί (ας σκεφθούµε ότι στην θέση του τρίτου βρίσκεται ο αρχηγός της ορειβατικής αποστολής, ο οποίος έχει ιδιαίτερη νοµική υποχρέωση να παράσχει βοήθεια και στους δύο ορειβάτες), εκείνος που βρίσκεται πιο κοντά στο χείλος του γκρεµού, θα χαθεί µια ώρα αρχίτερα, ενώ ο άλλος που βρισκόταν από πάνω του θα σωθεί. Στην περίπτωση αυτή 49, το καθήκον παροχής βοηθείας θεωρείται ως το µόνο in concreto δεσµευτικό, διότι «η ίδια η µοίρα έκανε την επιλογή της και µερικούς από αυτούς που κινδυνεύουν τους ευνόησε µε µια δυνατότητα σωτηρίας, ενώ τους άλλους του καταδίκασε» 50. Εκείνος δε που εκπληρώνει το καθήκον παροχής βοηθείας παραβιάζοντας την απαγόρευση ανθρωποκτονίας ενεργεί στο πλαίσιο συγκρούσεως καθηκόντων που αποκλείει το άδικο, στο µέτρο που ακολούθησε την απόφαση της µοίρας, συµβάλλοντας στην διάσωση των ευνοηµένων από αυτήν. Εξ αφορµής του παραδείγµατος των ορειβατών, εάν υποτεθεί ότι στην όχθη των morituri βρίσκονται πολύ λιγότεροι απ ό,τι στην όχθη των servabiles, είθισται να γίνεται λόγος για τραγική παραδοξότητα 51, η οποία συνίσταται στο γεγονός ότι σε µια τέτοια κατάσταση κινδύνου, όπου ή θα πεθάνουν όλοι ή θα σωθούν κάποιοι, η διάσωση των τελευταίων είναι εφικτή, µόνο αν ο απαγορευτικός κανόνας που αφορά την θανάτωση ανθρώπου και στοχεύει στην προστασία του ύψιστου αγαθού της ζωής µεταλλαχθεί σ έναν κανόνα µε το ακριβώς αντίθετο περιεχόµενο χάριν της προστασίας των servabiles. Αν δεν γίνει δεκτή αυτή η prima facie δύσπεπτη για το Ποινικό ίκαιο µετάλλαξη, τότε θα είναι σαν να διαµορφώνεται ένας πρωτεύων κανόνας ικαίου µε το εξής περιεχόµενο: Μην σκοτώνεις τον πλησίον σου, διότι µε αυτόν τον τρόπο θα µπορούσαν να σωθούν πολλές ανθρώπινες ζωές! β) Σωρευτική κοινότητα ισοβαρούς κινδύνου Το παράδειγµα του αερόστατου Στο πλαίσιο αυτής της κατηγορίας απειλείται εξίσου η ζωή περισσότερων ανθρώπων, εκ των οποίων µερικοί µπορούν να σωθούν, εάν θυσιασθούν κάποιοι άλλοι, διαφορετικά όλοι είναι χαµένοι. Το κλασικό παράδειγµα που αναφέρεται εδώ είναι η περίπτωση του αερόστατου: Από το αερόστατο που ξαφνικά χάνει ύψος γιατί υπέστη βλάβη, ο χειριστής του αποφασίζει να πετάξει στο κενό κάποιους από τους επιβάτες, προκειµένου να σώσει τους υπολοίπους αν δεν το κάνει αυτό, το αερόστατο θα συντριβεί 52. Στην περίπτωση αυτή, «η µοίρα [ ] κανέναν από αυτούς που κινδυνεύουν δεν έχει ευνοήσει και κανέναν δεν έχει οριστικά καταδικάσει» 53. Πρόκειται, λοιπόν, για ένα «απόλυτα τραγικό ηθικό δίληµµα, που µε κανένα τρόπο δεν µπορεί ορθολογικά να λυθεί» 54. Πάνω σε αυτήν την επιχειρηµατολογική βάση, γίνεται δεκτό ότι η επιλογή του ποιος θα σωθεί και ποιος θα θυσιασθεί πρέπει να ανήκει 49 Ο Μαγκάκης, 1980:56, επισηµαίνει ότι στο πλαίσιο αυτής της κατηγορίας, «δηµιουργείται η αίσθηση ότι η µοίρα παίζει εδώ ένα κακό παιχνίδι σε βάρος της ηθικής µας συνείδησης», επιπλέον όµως «δηµιουργείται η τάση να δεχτεί κανείς ότι εδώ βρισκόµαστε µπροστά στα ανυπέρβλητα όρια της ανθρώπινης αξιολογικής σκέψης, µε αποτέλεσµα να θεωρήσει ότι οι περιπτώσεις αυτές συνιστούν συγκρούσεις καθηκόντων που δεν επιδέχονται µιαν a priori διαγραφή της κοινωνικά σωστής τους λύσης» (η έµφαση του γράφοντος). 50 Μαγκάκης, 1984: Küper, 1981: Neubecker, 1910: Μαγκάκης, 1984: Μαγκάκης, αυτόθι. 11

12 στον φορέα των καθηκόντων, εν προκειµένω τον πλοίαρχο 55. Μολονότι αυτός αναλαµβάνει να παίξει τον ρόλο της καταστρεπτικής µοίρας, δεν µπορεί πάντως να ειπωθεί ότι προκάλεσε τον άδικο χαµό των επιβατών. γ) ιαζευκτική κοινότητα κινδύνου Το παράδειγµα του βαγονιού Στο πλαίσιο αυτής της κατηγορίας απειλείται η ζωή ενός ή περισσοτέρων προσώπων, τα οποία µπορούν να σωθούν, εάν θανατωθούν κάποια άλλα πρόσωπα, που µέχρι εκείνη την στιγµή βρίσκονταν εκτός κινδύνου. Το κλασικό παράδειγµα που αναφέρεται εδώ είναι η περίπτωση του βαγονιού: Ο σταθµάρχης βλέπει ξαφνικά να κατευθύνεται ένα ακυβέρνητο βαγόνι µε τρόφιµα πάνω σ ένα βαγόνι γεµάτο από επιβάτες και, για να σώσει την ζωή τους, αλλάζει την ρύθµιση των γραµµών, εκτρέποντάς το στο σηµείο όπου βρίσκονται µερικοί εργάτες, τρεις εκ των οποίων παρασύρονται από την ορµή του και σκοτώνονται 56. Και στην περίπτωση αυτή, ο σταθµάρχης αναλαµβάνει να παίξει τον ρόλο της καταστρεπτικής µοίρας, σε αντίθεση όµως µε την προηγούµενη περίπτωση (υπό 2.), εδώ «η απαγόρευση της ανθρωποκτονίας διατηρεί in concreto την δεσµευτικότητά της» 57. Ως εκ τούτου, όποιος την παραβιάζει, ανατρέποντας την επιλογή της µοίρας 58, ενεργεί άδικα. δ) Quid στην περίπτωση της κατάρριψης του επιβατηγού αεροσκάφους; Αφού γνωρίσαµε τις υποπεριπτώσεις των διληµµάτων ζωής και θανάτου είναι η ώρα να επιχειρήσουµε να υπαγάγουµε την κατάρριψη του αεροπλάνου σε µία από αυτές. Οι επιβάτες που ταξιδεύουν µε την µοιραία πτήση είναι ξοφληµένοι ή στην καλύτερη περίπτωση έχουν ελάχιστες πιθανότητες να ζήσουν (εφόσον κάποιοι από τους επιβάτες κατορθώσουν να αφοπλίσουν τους τροµοκράτες), ενώ οι άνθρωποι που βρίσκονταν µέσα στο κτήριο έχουν την δυνατότητα να σωθούν, και µάλιστα µε απόλυτη βεβαιότητα, αν θυσιασθούν οι επιβάτες του αεροπλάνου. Ως εκ τούτου, το περιστατικό αυτό εµφανίζει παραπλήσια (καίτοι όχι ταυτόσηµα 59 ) δοµικά χαρακτηριστικά µε το παράδειγµα των ορειβατών 60 : ο ορειβάτης που αντικρίζει τον γκρεµό είναι ξοφληµένος, ενώ εκείνος που βρίσκεται δεµένος πάνω από αυτόν µπορεί να σωθεί, εάν θυσιαστεί ο πρώτος. Άρα η κατάρριψη του αεροσκάφους βρίσκεται εγγύτερα προς την κατηγορία της σωρευτικής κοινότητας ανισοβαρούς κινδύνου και, βάσει των όσων προεκτέθηκαν, εκείνος που εκπληρώνει το καθήκον παροχής βοηθείας παραβιάζοντας την απαγόρευση ανθρωποκτονίας, δηλ. εν προκειµένω αυτός που δίνει την διαταγή για την κατάρριψη του αεροσκάφους, ενεργεί στο πλαίσιο συγκρούσεως καθηκόντων που αποκλείει το άδικο, στο µέτρο που ακολούθησε την απόφαση της µοίρας, συµβάλλοντας στην διάσωση των ευνοηµένων από αυτήν. Ακολούθησε, λοιπόν, 55 Μαγκάκης, 1980:59/ Welzel, 1951:51. Στην αγγλοσαξονική βιβλιογραφία γίνεται, αντιστοίχως, λόγος για το πρόβληµα του τρόλεϊ [The Trolley Problem]: επιτρέπεται ο τρίτος να εκτρέψει την πορεία ενός τρόλεϊ που κατευθύνεται πάνω σε πέντε αµέριµνους εργάτες και να το στείλει εκεί που βρίσκεται ένας µόνο εργάτης; Επ αυτού βλ. π.χ. Alexander, 2004:844, υπό Μαγκάκης, 1984: Κανείς δεν έχει το δικαίωµα να υποδύεται την µοίρα! : Ανδρουλάκης, 1999: Στην περίπτωση της κατάρριψης του αεροσκάφους οι morituri δεν συναποτελούν µια κοινότητα κινδύνου µε τους servabiles, δεν βράζουν στο ίδιο καζάνι, αφού οι µεν βρίσκονται στο αεροπλάνο, οι δε στο κτήριο βλ. Jerouschek, 2003: Βλ. και Erb, 2003:1389, 34, Rdn. 118 Isensee, 2007:218 Dreier, 2007:265, µε υποσ

13 την µοίρα και δεν έπαιξε την µοίρα 61 άλλοις λόγοις: «η µοίρα σ αυτές τις περιπτώσεις έχει ήδη µιλήσει» 62. H επιλογή τού ποιος θα είναι τελικά το θύµα δεν είναι προϊόν της κρατικής αυθαιρεσίας, αλλά απότοκος µιας εξωτερικής καταστάσεως επί της οποίας το κράτος δεν κυριαρχεί. εν είναι το κράτος εκείνο που καθορίζει το κριτήριο βάσει του οποίου θα επιλεγούν τα θύµατα. Το κριτήριο αυτό προϋφίσταται µέσα στην ίδια την πραγµατικότητα. Στο ίδιο αποτέλεσµα θα κατέληγε και όποιος υιοθετούσε εδώ την λεγόµενη αριθµητική των πιθανοτήτων 63 : «Η βλάβη που προκλήθηκε, µε δεδοµένη και συνυπολογιζόµενη την σχεδόν µηδενική πιθανότητα επιβίωσης του δεύτερου, είναι σηµαντικά κατώτερη από την απειληθείσα» 64 «Η καταστροφή (εγκατάλειψη) µιας µεγάλης πιθανότητας επιβίωσης συνιστά καθεαυτήν µεγαλύτερη ζηµιά από εκείνη που θα αποτελούσε η απλή σύντµηση µιας αδιέξοδης και άλογης αγωνίας» 65. Σύµφωνα, ωστόσο, µε µια µειοψηφούσα άποψη 66, η κατάρριψη του αεροσκάφους υπάγεται στην κατηγορία της διαζευκτικής κοινότητας κινδύνου, παραλληλίζεται δε µε το προαναφερθέν παράδειγµα του βαγονιού. Η σύνδεση, όµως, αυτή φρονώ ότι δεν είναι εύστοχη, καθώς στο παράδειγµα του βαγονιού οι εν τέλει θανατωθέντες αµέριµνοι εργάτες δεν ήσαν ξοφληµένοι, αλλά ενεπλάκησαν στο πρόβληµα εξαιτίας της πρωτοβουλίας του σταθµάρχη αντιθέτως, οι επιβάτες του αεροπλάνου είναι κατ αρχήν (επ αυτού βλ. τις σκέψεις που ακολουθούν υπό Γ.) ξοφληµένοι : εάν δεν καταρριφθεί το αεροπλάνο, θα πεθάνουν εξαιτίας της συντριβής του πάνω στο κτήριο 67. Μόλις, βεβαίως που χρειάζεται να αναφερθεί ότι η κατάρριψη του αεροπλάνου δεν µπορεί να αντιµετωπισθεί στο πλαίσιο της καταστάσεως ανάγκης που αποκλείει τον καταλογισµό, αφού οι επιβάτες δεν ανήκουν στον κύκλο των προσώπων που µνηµονεύονται στο άρ. 32 ΠΚ. Μήπως, όµως, είναι δυνατός ο αποκλεισµός του καταλογισµού, από την στιγµή που θα δεχθούµε ότι το άλλωςδύνασθαι-πράττειν (άλλως: φευκτό της υπαιτιότητας) δεν υφίσταται ούτε στις περιπτώσεις καταστάσεως ανάγκης ή συγκρούσεως καθηκόντων που αποκλείει τον καταλογισµό πέρα του τεθειµένου ικαίου; 68 Επ αυτού βλ. τις αναπτύξεις που έπονται ευθύς αµέσως. Γ. Θέση της µελέτης: Αποκλεισµός του καταλογισµού πέρα του τεθειµένου ικαίου Οι δύο προµνηµονευθείσες υποπεριπτώσεις συγκρούσεως καθηκόντων υπό Β. 2. (α) και (β), ήτοι η σωρευτική κοινότητα το µεν ισοβαρούς, το δε ανισοβαρούς κινδύνου αυτές είδαµε ότι αξιολογούνται ως περιπτώσεις συγκρούσεως καθηκόντων που αποκλείει το άδικο, αντιµετωπίζονται ως περιπτώσεις αποκλεισµού του καταλογισµού (πέρα του τεθειµένου ικαίου, αφού η διαταγή για την κατάρριψη του αεροσκάφους δεν χορηγείται ούτε εκτελείται από κάποιον που ανήκει στον κύκλο των µνηµονευόµενων στο άρθρο 32 ΠΚ προσώπων, δηλ. από 61 Έτσι και ο Isensee, 2007: Hirsch, 2007: Έτσι ο Ανδρουλάκης, 1999:264, υποσ Ανδρουλάκης, 1999: Ανδρουλάκης, ό.π., υποσ Mitsch, 2006:23, υπό IV. 67 Παρά ταύτα, η περίπτωση της κατάρριψης του αεροσκάφους οµοιάζει µε το παράδειγµα του βαγονιού κατά τούτο: όπως στην δεύτερη περίπτωση, έτσι και στην πρώτη οι εν τέλει θανατωθέντες δεν συναποτελούν µια κοινότητα κινδύνου µε τους διασωθέντες βλ. Jerouschek, 2003: Έτσι η κρατούσα άποψη βλ. π.χ. Jescheck/Weigend, 1996:502 Κühl, 2005, 12/

14 κάποιον συγγενή του κ.λπ.) 69 από εκείνους που υπάγουν την σύγκρουση ενός καθήκοντος ενεργείας µ ένα καθήκον παραλείψεως στο πεδίο της καταστάσεως ανάγκης και άρα για την άρση του αδίκου της επίµαχης πράξεως αξιώνουν το εκπληρωθέν καθήκον να οδηγεί σε διατήρηση του ουσιωδώς υπέρτερου συµφέροντος. Τούτο, διότι και στις δύο αυτές περιπτώσεις το ίδιο ισχύει, βεβαίως, και για την διαζευκτική κοινότητα κινδύνου, τα αντίρροπα καθήκοντα έχουν ως αντικείµενο την διατήρηση ή την µη προσβολή της ανθρώπινης ζωής, η οποία, όπως λέγεται χαρακτηριστικά, «ως απόλυτα προστατευόµενο έννοµο αγαθό δεν υπόκειται ούτε σε ποιοτικές διαβαθµίσεις ούτε σε ποσοτικές προσθαφαιρέσεις» 70. Eιδικότερα, στο Ποινικό ίκαιο δεν ισχύει η κλασική αριθµητική του τύπου 1+1 = 2, αλλά µια ιδιάζουσα αριθµητική του τύπου 1 = 71. Κατ εφαρµογήν αυτής της αριθµητικής, η οποία κρατά το Ποινικό ίκαιο µακριά από ωφελιµιστικά κριτήρια 72, µας αφήνει αδιάφορους το γεγονός ότι ο θυσιαζόµενος µπορεί να είναι ξοφληµένος, διανοητικά καθυστερηµένος, υπέργηρος 73 ή να έχει απέναντι του ένα πλήθος ανθρώπων που θα σωθούν, αν εκείνος χαθεί (στην επίθεση κατά των ιδύµων Πύργων, οι επιβάτες των αεροσκαφών ήταν εκατοντάδες, ενώ οι ευρισκόµενοι εντός των κτηρίων χιλιάδες). Συνακόλουθα, όποιος ενεργεί εις βάρος αυτού του προσώπου, για να διατηρήσει στην ζωή είτε εκείνον που έχει πιθανότητες να ζήσει ή που διανοητικά/ηλικιακά υπερέχει έναντι του θυσιαζοµένου είτε τους πολλούς που βρίσκονται στην αντίπερα όχθη, πράττει άδικα. Υπέρ της θέσης αυτής προβάλλονται τα εξής δύο επιχειρήµατα 74 : Αφ ενός, η τυχόν αποδοχή του αποκλεισµού του αδίκου σε τέτοιες περιπτώσεις θα σήµαινε την εγκατάλειψη της αρχής ότι υπό την προστασία της έννοµης τάξης τελούν και οι ετοιµοθάνατοι, αλλιώς θα επιτρεπόταν η θανάτωσή τους για την αφαίρεση οργάνων τους, τα οποία θα µεταµοσχεύονταν µε σωτήρια αποτελέσµατα στο σώµα άλλων ανθρώπων. Αφ ετέρου, η σκέψη της µαθηµατικής προεξόφλησης του θανάτου είναι ένα διανοητικό κατασκεύασµα, αφού στην πραγµατικότητα κανείς δεν µπορεί να γνωρίζει µετά βεβαιότητος τι θα συµβεί: δεν είναι άλλωστε λίγες οι φορές που για έναν φαινοµενικά ξοφληµένο λέγεται ότι σώθηκε από θαύµα 75. Στο παράδειγµα της κατάρριψης του αεροσκάφους: Άραγε ποιος µπορεί να χαρακτηρίσει τους επιβάτες ως εκατό τοις εκατό ξοφληµένους και να αποκλείσει το ενδεχόµενο την τελευταία στιγµή να δειλιάσει ο ισλαµιστής πιλότος ή να εξουδετερωθούν οι τροµοκράτες από µια συντονισµένη ηρωική ενέργεια κάποιων επιβατών; 76 Εν πάση δε περιπτώσει, εκκινώντας από την ηθική αφετηρία ότι κάθε πρόσωπο είναι µοναδικό, η ωφελιµιστική λογική της αποσόβησης της µεγαλύτερης καταστροφής [größeres Unheil] διά της προκλήσεως µιας 69 Πρβλ. Μανωλεδάκη, 2001:563, πλαγιάρ. 864: «Όπου δεν υπάρχει δίκαιη λύση, υπάρχει συγγνώµη». 70 Ανδρουλάκης, 2000: Ανδρουλάκης, αυτόθι. ο ίδιος, 1999: Πρβλ. Hillgruber, 2007:217, αρ. στ. 73 Όπως χαρακτηριστικά σηµειώνει ο Ανδρουλάκης, 1999:259: «Ακόµη και η ζωή του εσχατόγηρου είναι ισάξια µε την ζωή του νέου στην ακµή της ηλικίας του, η ζωή του βαρύτατα ασθενούς ή του ολιγοφρενικού βλάκα µε την ζωή του απόλυτα υγιούς ή του µεγαλοφυούς κατόχου του βαρβείου Nobel». 74 Roxin, 2006, 16/39, Βλ. ήδη Küper, 1981:793. Contra Ανδρουλάκη, 2000:420, υποσ. 80: «υστυχώς [θαύµατα] συµβαίνουν πολύ σπάνια ή είναι ήδη πολύ αργά γι αυτά». 76 Σχετικά µε το ότι η απόφαση για την κατάρριψη του αεροσκάφους θα έπρεπε να ληφθεί «επί εξαιρετικά αβέβαιων πραγµατικών θεµελίων» βλ. Rönnau, 2006, Vor 32, Rdn

15 µικρότερης καταστροφής [kleineres Unheil] µπορεί να οδηγήσει σε αποκλεισµό µόνο της ενοχής του δράστη, όχι όµως και του αδίκου 77. Ως εκ τούτου, το µόνο που αποµένει να επικαλεσθεί κανείς εάν απορρίψει την κατασκευή της συγκρούσεως καθηκόντων που αποκλείει το άδικο υπέρ του δράστη εκείνου ο οποίος αναλαµβάνει την πρωτοβουλία και χειρίζεται την δηµιουργηθείσα τραγική κατάσταση είναι ο αποκλεισµός του καταλογισµού πέρα του τεθειµένου ικαίου 78. Μιλάµε για αποκλεισµό του καταλογισµό πέρα του τεθειµένου ικαίου, διότι στον Ποινικό µας Κώδικα δεν υπάρχει κάποια διάταξη που να µπορεί να εφαρµοσθεί στην προκειµένη περίπτωση. Η λογική που τον διέπει, όµως, επιτρέπει την αναγνώριση του σχετικού µορφώµατος. ιότι σε αντίθεση µε τον Ποινικό Νόµο, ο οποίος εκκινούσε από την ψυχολογική αντίληψη της ενοχής, βάσει της οποίας η ενοχή (ο καταλογισµός) εξαντλείται στη ψυχική σχέση του δράστη προς την πράξη στην αντικειµενική της σηµασία, στην ψυχική εικόνα αντικατοπτρισµού της πραγµατικότητας (για τον λόγο αυτόν απουσίαζε από τον Ποινικό Νόµο διάταξη περί καταστάσεως ανάγκης που αποκλείει τον καταλογισµό ή διάταξη περί υπερβάσεως αµύνης µη καταλογιστής στον δράστη εάν αυτός ενήργησε από φόβο ή ταραχή που του προκάλεσε η επίθεση), ο Ποινικός µας Κώδικας έλαβε υπόψη του την αξιολογική αντίληψη της ενοχής 79, βάσει της οποίας καθοριστικό ρόλο για την κατάφαση της ποινικής ευθύνης διαδραµατίζει το λεγόµενο άλλως-δύνασθαι-πράττειν (γνωστό και ως φευκτό της υπαιτιότητας). Εδώ γίνεται λόγος για το δεοντολογικό στοιχείο του καταλογισµού σε ενοχή, το οποίο αποτελείται το µεν από µια γνωστική έκφανση (δυνατότητα γνώσης του αδίκου της πράξεως), το δε από µια βουλητική έκφανση (δυνατότητα συµµόρφωσης προς το εγνωσµένο άδικο) 80. Σ αυτήν ακριβώς την βουλητική έκφανση του δεοντολογικού στοιχείου του καταλογισµού εντάσσεται η κατάσταση ανάγκης που αποκλείει τον καταλογισµό πέρα του τεθειµένου ικαίου 81. Εν τούτοις, οι περιπτώσεις που συζητούνται στο πλαίσιο της καταστάσεως ανάγκης αυτού του είδους, δεν µπορούν ευχερώς να στεγασθούν σε οµογενοποιηµένες κατηγορίες. ικαίως παρατηρείται ότι προσπάθειες που έγιναν προς αυτήν την κατεύθυνση συγκαλύπτουν κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τα οποία διαφοροποιούν τις περιπτώσεις µεταξύ τους 82. Παρά ταύτα, ως περιπτώσεις καταστάσεως ανάγκης που αποκλείουν τον καταλογισµό πέρα του τεθειµένου ικαίου αναφέρονται αφ ενός οι καταστάσεις του µικρότερου κακού [Situationen des kleineren Übels] και, αφ ετέρου, οι κοινότητες κινδύνου [Gefahrengemeinschaften] 83. Στις καταστάσεις του µικρότερου κακού περιλαµβάνεται φέρ ειπείν το προµνηµονευθέν παράδειγµα του βαγονιού, κατά το οποίο ο σταθµάρχης αλλάζει την ρύθµιση των σιδηροδροµικών γραµµών, έτσι ώστε το ακυβέρνητο βαγόνι να πέσει πάνω στους αµέριµνους εργάτες και να σωθεί το πλήθος των επιβατών που βρίσκονται µέσα στο σταθµευµένο βαγόνι. Εδώ, επίσης, τοποθετείται και η περίπτωση του χειρουργού, ο οποίος αποσυνδέει από την µία και µοναδική αναπνευστική συσκευή τον ασθενή που έχει ελάχιστες πιθανότητες να κρατηθεί 77 Βλ. Schmidhäuser, 1984, 8/43 κ.ε. Για την λογική του µικρότερου κακού πρβλ. Ignatieff, 2005: Για την δογµατική αυτή κατασκευή βλ. διεξοδικά Moos, 2004:890 κ.ε., όπου περαιτέρω παραποµπές. 79 Επ αυτής βλ. π.χ. Μαγκάκη, 1962:42 Κοτσαλή, 2003:48 κ.ε.. 80 Πρβλ. Simester/Sullivan, Criminal Law ό.π., 2003:606, 19.5: impossibility is a species of involuntariness. 81 Πρβλ. και Παπακυριακόπουλο, 1953:245, in fine, ο οποίος αναφερόµενος στην κατάσταση ανάγκης πέρα του τεθειµένου ικαίου καταλήγει στην εξής θέση: «Ο Π.Κ., ως πας νόµος, έχει κενά, αλλά το δίκαιον δεν έχει κενά. Θα πληρώσωµεν λοιπόν ταύτα επί τη βάσει της τελολογικής µεθόδου, µε γνώµονα τουτέστιν τους σχετικούς σκοπούς του δικαίου». 82 Sinn, 2004:586, υπό Sinn, αυτόθι. 15

16 στην ζωή, προκειµένου να συνδέσει µε αυτήν τον άρτι εισκοµισθέντα ασθενή, που έχει περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσει 84. Στις κοινότητες κινδύνου περιλαµβάνονται περιπτώσεις ευθανασίας σαν κι αυτές που προέκυψαν µε γιατρούς του Γ Ράιχ, οι οποίοι δέχθηκαν χιτλερική διαταγή να εκκαθαρίσουν τους τροφίµους ιδρυµάτων, αφού επρόκειτο για «ζωές ανάξιες να ζουν». Οι γιατροί αυτοί έσωσαν τους περισσότερους νοσηλευοµένους, διαγράφοντας τα ονόµατά τους από την λίστα, αναγκάσθηκαν όµως να σκοτώσουν µερικούς στην τύχη αν δεν έπρατταν τοιουτοτρόπως πέρα από τις κυρώσεις που θα υφίσταντο οι ίδιοι θα αντικαθίσταντο από άλλους, πιο «υπάκουους» γιατρούς, οι οποίοι θα εκκαθάριζαν άπαντες τους αρρώστους 85. Εδώ, επίσης, τοποθετείται και η περίπτωση του πλοιάρχου, ο οποίος, προκειµένου να αποτρέψει το ναυάγιο του πλοίου που ξαφνικά µπάζει νερά από τα αµπάρια, και να σώσει τους επιβάτες που βρίσκονται στο κατάστρωµα, αποφασίζει και κλείνει τις πόρτες, εγκλωβίζοντας το πλήρωµα που βρίσκεται εκείνη την ώρα στα αµπάρια. Ωστόσο, στο πλαίσιο αυτής της κατηγορίας, υπάρχει µια ειδοποιός διαφορά µεταξύ των γιατρών και του πλοιάρχου: οι πρώτοι έχουν την δυνατότητα να επιλέξουν ποιους ασθενείς θα διαγράψουν από την λίστα και ποιους θα σκοτώσουν, ενώ ο πλοίαρχος δεν έχει τέτοια δυνατότητα, αφού οι άνθρωποι που βρίσκονται στα αµπάρια δεν έχουν καµία ευκαιρία να επιβιώσουν. Ως εκ τούτου, προτείνεται εν προκειµένω να διακρίνουµε ανάµεσα σε κοινότητες κινδύνου µε πολύπλευρα κατανεµηµένες δυνατότητες διάσωσης (αυτό ισχύει για τους ασθενείς στην περίπτωση της εκκαθάρισής τους από τους γιατρούς) και σε κοινότητες κινδύνου µε µονόπλευρα κατανεµηµένες δυνατότητες διάσωσης 86. Αυτό το τελευταίο ισχύει για τους επιβάτες στην περίπτωση του ναυαγίου, αλλά και για τους πολίτες που βρίσκονται στα κτήρια πάνω στα οποία κατευθύνεται το κατειληµµένο από τροµοκράτες αεροσκάφος. Η κατάσταση ανάγκης που αποκλείει τον καταλογισµό πέρα του τεθειµένου ικαίου µπορεί να αξιοποιηθεί και στις περιπτώσεις εκείνες όπου το αεροσκάφος δεν έχει καταληφθεί από τροµοκράτες, αλλά πάντως απειλεί µια κατοικηµένη περιοχή. Τούτο συνέβη στις στην Ελλάδα, όταν αεροπλάνο της εταιρείας HELIOS κατευθυνόταν ακυβέρνητο σε κατοικηµένη περιοχή, αλλά εν τέλει συνετρίβη σε ακατοίκητη περιοχή του Γραµµατικού 87. Εδώ, βεβαίως, τίθεται ζήτηµα εφαρµογής της κατάστασης ανάγκης σε ό,τι αφορά και την θανάτωση του πιλότου, µάλιστα έναντι αυτού η κατάσταση ανάγκης θα µπορούσε να χαρακτηρισθεί ως αµυντική 88. Θεωρώ ότι η λύση της καταστάσεως ανάγκης που αποκλείει τον καταλογισµό πέρα του τεθειµένου ικαίου είναι η επικρατέστερη σε ό,τι αφορά την κατάρριψη του αεροσκάφους 89. Βάσει αυτής, λοιπόν, δεν θα φέρει ποινική ευθύνη ούτε εκείνος που δίνει την διαταγή για την κατάρριψη ούτε και εκείνος που την εκτελεί. Με την εν λόγω λύση απονέµεται ο δέων σεβασµός στην ανθρώπινη 84 Welzel, 1969: Βλ. π.χ. Roxin, 1999: Βλ. Sinn, 2004: Σ αυτήν την αεροπορική τραγωδία, καθώς και σε µια αντίστοιχη που έλαβε χώρα στην Ιαπωνία το 1985 αναφέρεται και ο Hirsch, 2007:150 µάλιστα, κατά τον συγγραφέα αυτόν, ο Έλληνας πρωθυπουργός είχε ενηµερωθεί σχετικώς και ήταν έτοιµος να δώσει το πράσινο φως για την κατάρριψη του αεροσκάφους. 88 Κατά τον Hirsch, 2007:167, εφαρµοστέα τυγχάνει η αµυντική κατάσταση ανάγκης σε ό,τι αφορά την θανάτωση τόσο του πιλότου όσο και των επιβατών, οι οποίοι «στην συγκεκριµένη κατάσταση έχουν µετατραπεί σε τµήµα του αντικειµένου από το οποίο απορρέει ο κίνδυνος» (η έµφαση του γράφοντος). Βλ. και: Köhler, 2006:266 Rengier, 2008:3, δ. στ., in fine Gropp, 2006:288. Η διευρυµένη αυτή άποψη δεν είναι ορθή, δεδοµένου ότι οι επιβάτες δεν σχετίζονται άµεσα µε τον χειρισµό του κινδύνου (µόνο οι πιλότοι είναι υπεύθυνοι γι αυτόν) και, κατά τούτο, δεν µπορούν να χρεωθούν έναν κίνδυνο που δεν προέρχεται από την δική τους σφαίρα κυριαρχίας. 89 Έτσι π.χ. και οι: Dreier, 2007:267 Winkeler, 2007:126 Baumann, 2004:

17 αξιοπρέπεια και στην ιερότητα της ζωής των αθώων επιβατών και αποφεύγεται η χρήση δυσπροσδιόριστων, υπερβατικών και σε κάθε περίπτωση µη-νοµικών εννοιών, όπως είναι η µοίρα και το παιχνίδι µε αυτήν. Επιπλέον, αναγνωρίζεται η δυνατότητα στους επιβάτες τους αεροσκάφους να προσπαθήσουν να πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους, αµυνόµενοι κατά εκείνων που θα επιχειρήσουν να τους σκοτώσουν για λογαριασµό των συµπολιτών τους και ακολούθως κατά εκείνων που επιχειρούν να τους σκοτώσουν για λογαριασµό κάποιου άλλου λαού 90. Κι αν τα περιθώρια αµύνης τους είναι σχεδόν ανύπαρκτα έναντι του πιλότου του µαχητικού αεροσκάφους, είναι ελαφρώς ευρύτερα έναντι των αεροπειρατών 91. Ήρωες υπάρχουν παντού! Η στο παρόν προτεινόµενη λύση συµπορεύεται µε την ρύθµιση του άρ. 3 παρ. 7 Ν. 3169/2003. Εκεί προβλέπεται ότι «Πυροβολισµός ακινητοποίησης ή εξουδετέρωσης απαγορεύεται: α. εφόσον υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να πληγεί τρίτος από αστοχία ή εξοστρακισµό του βλήµατος, β. εναντίον ενόπλου πλήθους, εφόσον υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να πληγούν άοπλοι [...]». Από τις δύο αυτές εξαιρέσεις καθίσταται πρόδηλο ότι η έννοµη τάξη δεν δικαιολογεί τον αστυνοµικό, όταν αµέτοχοι τρίτοι κινδυνεύουν να πληγούν από την χρησιµοποίηση του όπλου του. Έτσι, λοιπόν, τελεί αρχικά και τελικά άδικη πράξη (τόσο σε ό,τι αφορά την χρήση πυροβόλου όπλου όσο και το κυρίως έγκληµα, π.χ. ανθρωποκτονία ή σωµατική βλάβη) ο αστυνοµικός που πυροβολεί τον απαγωγέα, αλλά εκτός από αυτόν σκοτώνει και κάποιους εκ των οµήρων. Καίτοι η ρύθµιση αυτή διέπει ρητώς µόνο το καθεστώς των αστυνοµικών, χάριν της ενότητας της εννόµου τάξεως µπορεί να θεωρηθεί εύλογο ότι το ίδιο πνεύµα διέπει και αντίστοιχες επεµβάσεις στρατιωτικών δυνάµεων 92. Στο σηµείο αυτό πρέπει να γίνει η εξής διευκρίνιση: Καίτοι η σύγκρουση καθηκόντων αντιµετωπίζεται από κάποιους ως µορφή ή υποπερίπτωση 93 της καταστάσεως ανάγκης που αποκλείει το άδικο 94, στο µέτρο που και στην δεύτερη περίπτωση ανακύπτει µια σύγκρουση [Konflikt] ανάµεσα στο αν ο δράστης επιτρέπεται να παραβιάσει το καθήκον παραλείψεως (neminem laedere) που τον βαρύνει, προκειµένου να σώσει το απειλούµενο αγαθό, ή αν αντιθέτως οφείλει να αφήσει αυτό το τελευταίο στην τύχη του, υποστηρίζεται από κάποιους άλλους ότι στο πλαίσιο της καταστάσεως ανάγκης δεν µπορεί να γίνει λόγος για σύγκρουση καθηκόντων 95. Περί αυτού θα πρόκειται µόνο από την στιγµή που το καθήκον παραλείψεως του δράστη συνυπάρχει µ ένα καθήκον ενεργείας, οπότε και θα τεθεί το δίληµµα ή (θα εκπληρωθεί) το ένα (καθήκον) ή το άλλο [Entweder-Oder]. Συνεπώς, µε βάση την άποψη αυτή, που µου φαίνεται ορθότερη, εάν δεν υφίσταται 90 Αυτή η σκέψη µπορεί ενδεχοµένως να αξιοποιηθεί µε πειστικότερο τρόπο σε καταστάσεις παρόµοιες µε εκείνη που προέκυψε στις στο θέατρο της Μόσχας, όπου οι θεατές-όµηροι των Τσετσένων µπορούσαν θεωρητικώς να αντιδράσουν έναντι εκείνων που διεξήγαγαν την επιχείρηση διάσωσης. Σχετικά µε το πρόβληµα που δηµιουργεί ως προς την στέρηση του αµυντικού δικαιώµατος των θυσιαζοµένων η υιοθέτηση της άποψης ότι σε τέτοιες περιπτώσεις αποκλείεται το άδικο της ανθρωποκτονίας βλ. Küper, 1979:51, υποσ. 105, ο οποίος πάντως εύστοχα επισηµαίνει ότι «η αναγνώριση δικαιώµατος αµύνης στα εν δυνάµει θύµατα της επιχείρησης διάσωσης θα σήµαινε ότι παραχωρείται σ αυτούς από το ίκαιο η εξουσία να τους εξαναγκάσουν όλους σε αφανισµό». 91 Σύµφωνα µε την απόφαση του Οµοσπονδιακού Συνταγµατικού ικαστηρίου της Γερµανίας, «κατά κανόνα δεν θα µπορεί να γίνει µια αξιόπιστη εκτίµηση περί του αν η ζωή των επιβατών είναι ούτως ή άλλως χαµένη» (BVerfG JZ 2006, σ. 414, υπό 2). Βλ. και Küper, 1979: Πρβλ. την εισβολή των ρωσικών δυνάµεων στο θέατρο της Μόσχας, όπου εκτός από τους Τσετσένους αυτονοµιστές έχασαν την ζωή τους εξαιτίας της χρήσης επικίνδυνου αερίου και 129 αθώοι πολίτες. 93 Βλ. π.χ. Κατσαντώνη, 1973: Ο Μανωλεδάκης, 2001, πλαγιάρ. 859, 862, χαρακτηρίζει την (αληθινή) σύγκρουση νοµικών καθηκόντων ως αντικειµενική κατάσταση ανάγκης. Πρβλ. Ανδρουλάκη, 2000:425, σύµφωνα µε τον οποίο «σήµερα αρχίζει να ξεκαθαρίζει, ότι οι περιπτώσεις της σύγκρουσης καθηκόντων είναι κι αυτές κατά το πλείστο (όχι όµως και πάντοτε) περιπτώσεις κατάστασης ανάγκης, όπως όλες οι άλλες». 95 Küper, 1987:

18 τέτοιο καθήκον ενεργείας, έχουµε να κάνουµε µε µια κοινή περίπτωση καταστάσεως ανάγκης, όπου τα γεγονότα έχουν φέρει σε σύγκρουση δύο έννοµα αγαθά, «έτσι που η σωτηρία του ενός να έχει σαν πρακτική προϋπόθεση τη βλάβη του άλλου» και το νοµικό δέον να είναι «απλό και µονοσήµαντο»: «Μια και κανένα καθήκον δεν υποχρεώνει στην τέλεση της πράξης, νοµικά είναι δυνατό να µην την τελέσει ο φορέας του αγαθού που κινδυνεύει, αν είναι διατεθειµένος κι έχει την ψυχική δύναµη να υποστεί τη βλάβη που απειλείται» 96. Κοντολογίς: Άλλο η σύγκρουση εννόµων αγαθών (τότε κατάσταση ανάγκης), άλλο η σύγκρουση καθηκόντων.. Ποινική ευθύνη του προστασσόµενου στρατιωτικού εδοµένου ότι ο πιλότος του µαχητικού αεροσκάφους που απογειώνεται για να καταρρίψει το επιβατηγό αεροσκάφος εκτελώντας την σχετική διαταγή είναι ο φυσικός αυτουργός της ανθρωποκτονίας εκ προθέσεως κατά συρροήν, θα έπρεπε κανονικά να είχε προταχθεί η πραγµάτευση της δικής του ευθύνης έναντι του προσώπου που έδωσε την διαταγή. Εν τούτοις, η µείζων βαρύτητα της συµπεριφοράς του δευτέρου νοµίζω ότι δικαιολογεί αυτήν την πρωθύστερη αξιολόγηση. Το αν ο προστάσσων είναι ηθικός ή έµµεσος αυτουργός µικρή σηµασία έχει ως προς το ύψος της επιβλητέας ποινής. Εκείνο που προέχει εν τέλει είναι το αν πρέπει να επιβληθεί ποινή στον προστάσσοντα. Η δε σύγκρουση καθηκόντων και η κατάσταση ανάγκης που αποκλείει τον καταλογισµό πέρα του τεθειµένου ικαίου µπορεί mutatis mutandis να συζητηθεί και για τον προστασσόµενο στρατιωτικό (εν προκειµένω: Αξιωµατικό της Πολεµικής Αεροπορίας). Ειδικά, όµως, γι αυτόν τον τελευταίο, προτού γίνει επίκληση της σύγκρουσης καθηκόντων ή της ως άνω καταστάσεως ανάγκης, πρέπει να εξετασθεί µήπως µπορεί να τύχει εφαρµογής το άρθρο 21 ΠΚ, το οποίο προβλέπει την δικαιολογηµένη τυφλή υπακοή του οργάνου, σε περίπτωση που του έχει δοθεί µια τυπικά νόµιµη προσταγή, η οποία, καίτοι ουσιαστικά παράνοµη, δεν επιτρέπεται να ελεγχθεί από αυτό το ίδιο. Με το σκεπτικό ότι η διαταγή για κατάρριψη ενός αεροσκάφους στο πιλοτήριο του οποίου βρίσκονται πλέον τροµοκράτες, αλλά που κατά τα λοιπά µεταφέρει αθώους επιβάτες, θα µπορούσε κατά τα ανωτέρω εκτεθέντα να χαρακτηρισθεί ως αντισυνταγµατική, καθ όσον προσβάλλει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια των αθώων πολιτών που βρίσκονται µέσα στο αεροσκάφος αλλά και το εξ αυτής απορρέον δικαίωµά τους στην ζωή, ο προστασσόµενος στρατιωτικός που παρά ταύτα εκτελεί την σχετική διαταγή δεν µπορεί να επικαλεσθεί ως λόγο άρσεως του αδίκου την προσταγή 97 του άρθρου 21 ΠΚ, αφού η διαταγή που του δόθηκε θα είναι µη δεσµευτική (πρβλ. άρ. 53 παρ. 2 Ν. 2287/1995: «Η πράξη [ενν. της ανυπακοής] δεν είναι άδικη, αν η προσταγή ή η υπηρεσία είναι προδήλως παράνοµη» 98 ). Πάντως, το κατά πόσον νοµιµοποιείται ένα σύγχρονο κράτος να χρησιµοποιεί και στο εσωτερικό της χώρας τους στρατιώτες σαν αστυνοµικούς, προκειµένου να µπορεί να αντιµετωπίζει αποτελεσµατικά τις τροµοκρατικές απειλές, είναι ένα ζήτηµα σφόδρα εριζόµενο Μαγκάκης, 1984: Βλ. και Isensee, 2007: Για την µη δεσµευτικότητα της διαταγής βλ. Παπαδαµάκη, 1987:178 κ.ε. 99 Wette, Der Feind im Innern, DIE ZEIT, , Nr. 24 το σχετικό άρθρο είναι προσβάσιµο και στον διαδικτυακό τόπο: βλ. και Wiefelspütz, 2007:12 κ.ε. 18

19 IV. Επιµύθιο Αν οι Η.Π.Α. είχαν την δυνατότητα να καταρρίψουν τα αεροσκάφη που διεµβόλισαν τους ίδυµους Πύργους και, παρά ταύτα, δεν το έκαναν, µπορεί να σηµαίνει ότι προέκριναν µια αµιγώς πολιτική και όχι µια ενδεχοµένως πολεµική στάση. Ό,τι, όµως, ακολούθησε υπό το λάβαρο του συνθήµατος war on terror βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση µε την προηγούµενη σκέψη 100. Αν επί µια ολόκληρη επταετία σιγοκαίει αυτός ο αχανής, αρρωστηµένος και ατελείωτος πόλεµος κατά της τροµοκρατίας 101, συρρικνώνοντας ή εξαφανίζοντας δικαιώµατα και ελευθερίες που ante nine eleven αποτελούσαν κλασικούς πυλώνες ενός κράτους ικαίου 102, τίθεται το εξής εύλογο ερώτηµα: Γιατί οι Η.Π.Α. δεν τήρησαν εξ αρχής µια πολεµική στάση καταρρίπτοντας τα δύο αεροσκάφη που διεµβόλισαν τους δίδυµους Πύργους, ούτως ώστε να γνωρίζει σήµερα ο κόσµος σε τι καθεστώς ζει και απλώς να προσπαθεί να καταλάβει αν ισχύει το πάλαι ποτέ δηµοφιλές δόγµα inter arma silent leges ή αν, αντιθέτως, υπάρχουν και εφαρµόζονται κανόνες ιεθνούς ικαίου 103 οι οποίοι στοχεύουν στην χαλιναγώγηση της ανοµίας που είναι σύµφυτη µε την έννοια του πολέµου; ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Ελληνική Ανδρουλάκης (2000), Ποινικό ίκαιο, Γενικό Μέρος. Θεωρία για το έγκληµα, Ζώρας (1978), Η συνταγµατική αρχή του σεβασµού και της προστασίας της ανθρωπίνης αξιοπρεπείας κατά το γερµανικόν οµοσπονδιακόν Σύνταγµα, ΤοΣ 1978, σ. 1 κ.ε. Κατσαντώνης (1973), Ποινικό ίκαιο, Γενικό Μέρος, Α ΙΙ., Κοτσαλής (2003), Η δόµηση του εγκλήµατος, Κοτσαλής (2005), Ποινικό ίκαιο, Γενικό Μέρος, Ι, Κουράκης (2007), Ασφάλεια και Ελευθερία. Τα µεταξύ τους Στατικά και υναµικά Όρια, εις: (Αν)ασφάλεια, αντεγκληµατική πολιτική, πολιτική & δικαιώµατα του ανθρώπου, επιµ. έκδ. Χ.Μ. Ζαραφωνίτου, 2007, σ. 15 κ.ε. Λίβος, Το πρόβληµα της ασφάλειας και η ασφάλεια ως πρόβληµα: Το παράδειγµα του Ποινικού ικαίου, εις: ΤιµΤοµ Ι. Μανωλεδάκη, Ι, 2005, σ. 185 κ.ε. Μαγκάκης (1962), Ο καταλογισµός εις το Ποινικόν ίκαιον. Θεµελιώδη προβλήµατα της περί καταλογισµού θεωρίας, 1962, σ. 42. Μαγκάκης, Η σύγκρουση καθηκόντων ως οριακή κατάσταση του Ποινικού ικαίου, Ποινικά 2, Μαγκάκης (1984), Ποινικό ίκαιο, ιάγραµµα Γενικού Μέρους, Μανωλεδάκης (2001), Ποινικό ίκαιο, Επιτοµή Γενικού Μέρους, Μανωλεδάκης (2004), Ασφάλεια κράτους ή ελευθερία;, εις: Μανιτάκη/Τάκη, Τροµοκρατία και δικαιώµατα. Από την ασφάλεια του κράτους στην ανασφάλεια ικαίου, 2004, σ. 23 κ.ε. Μπέκας (2003), Οπλοφορία και χρήση πυροβόλων όπλων από τους αστυνοµικούς. Ερµηνεία του ν. 3169/2003, Παπαδαµάκης (1987), Η ανυπακοή του στρατιωτικού ως αξιόποινη πράξη κατά το άρθρο 70 Σ.Π.Κ., Παπακυριακόπουλος (1953), Η κατάστασις ανάγκης κατά τον νέον Ποινικόν Κώδικα, ΠοινΧρ Γ (1953), σ. 225 Σπινέλλης, Συστηµατική Ερµηνεία Ποινικού Κώδικα, 2005, άρθρο 25. Χωραφάς (1978), Ποινικό ίκαιο, Γενικό Μέρος, Στο ερώτηµα αν ό,τι συνέβη στις ήταν πόλεµος ή έγκληµα ο Prittwitz, 2002:510, απαντά ότι ήταν έγκληµα. Ό,τι ακολούθησε, όµως, στις (βοµβαρδισµός στόχων στο Αφγανιστάν) ήταν, κατά την άποψη του ιδίου, πόλεµος. 101 The vast, illdefined, and never ending War Against Terrorism αυτά είναι τα λόγια του Owen Fiss, 2006: Ο Waechter, 2007:68, υπό Ε, σηµειώνει: «Η πολιτική τροµοκρατία πρέπει πρωτίστως να εξουδετερώνεται µε πολιτικά µέσα. Οι βίαιες λύσεις που διαρκούν επ αόριστον είναι αναποτελεσµατικές». Πρβλ., όµως, Radbruch, 1998: , 127, 129, σύµφωνα µε την πρόταση του οποίου ο εκ συνειδήσεως εγκληµατίας (άραγε ο τροµοκράτης είναι τέτοιος;) πρέπει να αντιµετωπίζεται σαν αιχµάλωτος πολέµου [Kriegsgefangener], το αυτό δε επιθυµούσαν και οι τροµοκράτες της RAF καθώς και άλλων οργανώσεων. Σήµερα οι Η.Π.Α. ακολουθούν µιαν ενδιάµεση λύση: έχουν µεν κηρύξει στους τροµοκράτες τον πόλεµο, πλην όµως δεν τους αναγνωρίζουν δικαιώµατα αιχµαλώτων, διότι αυτοί δεν δραστηριοποιούνται ως ένστολοι! Επ αυτού βλ. Diebitz, 2005:558, υπό Ι. 103 Kant, 1966, 57 (347): Das Recht im Kriege ist gerade das im Völkerrecht (η έµφαση από τον επιµελητή της έκδοσης). 19

20 Ξενόγλωσση Alexander (2004), εις: Coleman/Shapiro (επιµ. έκδ.), The Oxford Handbook of Jurisprudence & Philosophy of Law, Archangelskij (2005), Das Problem des Lebensnotstandes am Beispiel des Abschusses eines von Terroristen entführten Flugzeuges, Baumann (2004), Das Grundrecht auf Leben unter Quantifizierungsverbot?, DÖV 2004, σ. 853 κ.ε. Binding (1885), Handbuch des Strafrechts, Bd. I, Birnbacher (1995), Tun und Unterlassen, Blei (1983), Strafrecht, Allgemeiner Teil, Ι, Diebitz (2005), Versuch über den Begriff des Terrors, ARSP 2005, σ. 558 κ.ε. Dreier (2007), Grenzen des Tötungsverbotes Teil 1, JZ 2007, σ. 261 κ.ε. Erb (2003), Münchener Kommentar, 2003, 34. Finkelstein (2001), Two men and a Plank, Legal Theory 7 (2001), σ. 279 κ.ε. Fischer-Lescano (2004), Soldaten sind Polizisten sind Soldaten. Paradoxien deutscher Sicherheitspolitik, KJ 37 (2004), σ. 69 κ.ε. Fiss (2006), The War Against Terrorism and the Rule of Law, Oxford Journal of Legal Studies 26(2006), σ. 235 Ftitze (2004), Die Tötung Unschuldiger, Gallas (1968), Beiträge zur Verbrechenslehre, Gropp (2006), Der Radartechniker-Fall ein durch Menschen ausgelöster Defensivnotstand? Ein Nachruf auf 14 III Luftsicherheitsgesetz, GA 2006, σ. 284 κ.ε. Hecker (2006), Die Entscheidung des Bundesverfassungsgerichts zum Luftsicherheitsgesetz, KJ 2006, σ. 179 Herbst/Lembcke (2006), Tragische Konflikte und notwendige Entscheidungen Bemerkungen zur Idee rechtsfreier Räume im Verfassungsstaat, Jahrbuch für Recht und Ethik, 14 (2006), σ. 385 κ.ε. Hillgruber (2007), Der Staat des Grungesetzes nur bedingt abwehrbereit?, JZ 2007, σ. 209 κ.ε. Hirsch, Η.J. (2007), Defensiver Notstand gegenüber ohnehin Verlorenen, FS-Küper, 2007, σ. 149 κ.ε. Hirsch, B. (2007), Zum Verbot des Rettungstotschlags, NJW 2007, σ κ.ε. Ignatieff (2005), The lesser evil. Political Ethics in an Age of Terror, 2004 = Das kleinere Übel. Politische Moral in einem Zeitalter des Terrors, µτφ. H.-J. Maass, Isensee (2006), Menschenwürde: die säkulare Gesellschaft auf der Suche nach dem Absoluten, AöR 131 (2006), σ. 173 κ.ε. Isensee (2007), Leben gegen Leben Das grundrechtliche Dilemma des Terrorangriffs mit gekapertem Passagierflugzeug, FS-Jakobs, 2007, σ. 205 κ.ε. Jerouschek (2003), Nach dem 11. September 2001: Strafrechtliche Überlegungen zum Abschuss eines von Terroristen entführten Flugzeugs, FS-Schreiber, 2003, σ. 185 κ.ε. Jescheck/Weigend (1996), Strafrecht, Allgemeiner Teil, Kamm (2004), Rights, εις: Coleman/Shapiro (επιµ. έκδ.), The Oxford Handbook of Jurisprudence & Philosophy of Law, 2004, σ. 476 κ.ε. Kant (1966), Metaphysik der Sitten, επιµ. έκδ. K. Vorländer, Felix Meiner Verlag, Hamburg Köhler (2006), Die objektive Zurechnung der Gefahr als Voraussetzung der Eingriffsbefugnis im Defensivnotstand, FS-F.C. Schroeder, 2006, σ. 257 κ.ε. Kühl (2005), Strafrecht, Allgemeiner Teil, Küper (1981), Tötungsverbot und Lebensnotstand. Zur Problematik der Kollision Leben gegen Leben, JuS 1981, σ. 785 κ.ε. Küper (1979), Grund- und Grenzfragen der rechtfertigenden Pflichtenkollision im Strafrecht, Lorse (2004), Die Befehls- und Kommandogewalt des Art. 65a GG im Lichte terroristischer Herausforderungen, UBWV 2004, σ. 241 κ.ε. Mangakis (1972), Die Pflichtenkollision als Grenzsituation des Strafrechts, ZStW 84 (1972), σ. 447 κ.ε. Merkel (2002), Gründe für den Ausschluss des Strafbarkeit im Völkerstrafrecht, ZStW 114 (2002), σ. 437 Merkel (2007), 14 Abs. 3 Luftsicherheitsgesetz: Wann und warum darf der Staat töten?, JZ 2007, σ. 373 Meyer (2006), How to be Consistent without Saving the Greater Number, Philosophy & Public Affairs 34 (2006), σ. 136 κ.ε. Mitsch (2005),»Luftsicherheitsgesetz«Die Antwort des Rechts auf den»11. September 2001«, JR 2005, σ. 274 κ.ε. Mitsch (2006), Flugzeugabschüsse und Weichenstellungen. Unlösbare Strafrechtsprobleme in ausweglosen Notstandssituationen, GA 2006, σ. 11 κ.ε. Moos (2004), Der allgmeine übergesetzliche Entschuldigungsgrund der Unzumutbarkeit in Deutschland und Österreich, ZStW 116 (2004), σ. 890 κ.ε. Neubecker (1910), Zwang und Notstand in rechtsvergleichender Darstellung, Bd. 1, Otto (2005), Die strafrechtliche Beurteilung der Kollision rechtlich gleichrangiger Interessen, Jura 2005, σ

10. ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΝΑΓΚΗΣ ΠΟΥ ΑΠΟΚΛΕΙΕΙ ΤΟ ΑΔΙΚΟ

10. ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΝΑΓΚΗΣ ΠΟΥ ΑΠΟΚΛΕΙΕΙ ΤΟ ΑΔΙΚΟ 10. ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΝΑΓΚΗΣ ΠΟΥ ΑΠΟΚΛΕΙΕΙ ΤΟ ΑΔΙΚΟ I. Αρχές που διέπουν την κατάσταση ανάγκης που αποκλείει το άδικο Ακολουθώντας την λεγόµενη διαφοροποιούσα ή διακρίνουσα θεωρία, ο Ποινικός µας Κώδικας διακρίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΟ ΑΠΟΡΡΗΤΟ (άρθρο 371 ΠΚ παρ. 1)

ΙΑΤΡΙΚΟ ΑΠΟΡΡΗΤΟ (άρθρο 371 ΠΚ παρ. 1) 1 ΙΑΤΡΙΚΟ ΑΠΟΡΡΗΤΟ (άρθρο 371 ΠΚ παρ. 1) 1.Πολύ συχνά άγονται ενώπιον των δικαστηρίων υποθέσεις, κυρίως οικογενειακής υφής, στις οποίες ένα εκ των εµπλεκοµένων µερών, παρουσιάζει σοβαρά προβλήµατα υγείας,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: Η Αρχή της φορολογικής ισότητας

Διαβάστε περισσότερα

34η ιδακτική Ενότητα ΙΚΑΙΩΜΑ ΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΚΤΗΣΗ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΙΚΑΙΩΜΑΤΟΣ ΠΡΑΞΕΙΣ ΙΚΑΙΟΥ - ΙΚΑΙΟΠΡΑΞΙΑ Α ΙΚΟΠΡΑΞΙΑ

34η ιδακτική Ενότητα ΙΚΑΙΩΜΑ ΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΚΤΗΣΗ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΙΚΑΙΩΜΑΤΟΣ ΠΡΑΞΕΙΣ ΙΚΑΙΟΥ - ΙΚΑΙΟΠΡΑΞΙΑ Α ΙΚΟΠΡΑΞΙΑ 34η ιδακτική Ενότητα ΙΚΑΙΩΜΑ ΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΚΤΗΣΗ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΙΚΑΙΩΜΑΤΟΣ ΠΡΑΞΕΙΣ ΙΚΑΙΟΥ - ΙΚΑΙΟΠΡΑΞΙΑ Α ΙΚΟΠΡΑΞΙΑ Παρατηρήσεις, Σχόλια, Επεξηγήσεις 1. Η κατάχρηση δικαιώµατος Σύµφωνα µε το άρθρο 281

Διαβάστε περισσότερα

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία.

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία. ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ 1 της 24ης Ιουνίου 1793 Ο γαλλικός λαός, πεπεισμένος ότι η λήθη και η περιφρόνηση των φυσικών δικαιωμάτων του ανθρώπου είναι οι μόνες αιτίες για τα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ 02 ΤΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ 02 ΤΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ 02 ΤΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ Άρθρο 0201: Ορισµός του Πολεµικού Ναυτικού 1. Ο όρος "Πολεµικό Ναυτικό", όπως χρησιµοποιείται στο κείµενο των ιατάξεων, δηλώνει το σύνολο των Ναυτικών και Αεροναυτικών

Διαβάστε περισσότερα

Administrative eviction act and right to a prior hearing: observations on Naxos Court 27/2012 judgment. Αθανάσιος Παπαθανασόπουλος

Administrative eviction act and right to a prior hearing: observations on Naxos Court 27/2012 judgment. Αθανάσιος Παπαθανασόπουλος Πρωτόκολλο διοικητικής αποβολής από δασική έκταση και δικαίωμα προηγούμενης ακρόασης του διοικουμένου: παρατηρήσεις επί της απόφασης 27/2012 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Νάξου Administrative eviction act

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ 1. Εισαγωγή 1.1. Η λειτουργία του παρόντος διαδικτυακού τόπου www.transparency.gr υποστηρίζεται από το σωματείο «Διεθνής Διαφάνεια Ελλάς» (στο εξής: ο «Φορέας») με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα εργασίας: «Θεσµική εφαρµογή των θεµελιωδών δικαιωµάτων».υπόθεση Κλόντια Σίφερ.

Θέµα εργασίας: «Θεσµική εφαρµογή των θεµελιωδών δικαιωµάτων».υπόθεση Κλόντια Σίφερ. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου. Μεταπτυχιακό ίπλωµα ηµοσίου ικαίου Μάθηµα «Συνταγµατικό ίκαιο», 2003

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 24-10-2006

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 24-10-2006 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 24-10-2006 ΕΠΙΣΤΟΛΗ Γ.Σ.Ε.Ε. ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ Σας κοινοποιούµε την επιστολή που έστειλε η Γ.Σ.Ε.Ε. στην Ένωση ικαστών και Εισαγγελέων και στον ικηγορικό Σύλλογο

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002 ΠολΠρωτΑθ 528/2002 Προστασία καταναλωτή. Προστασία προσωπικών δεδομένων. Τράπεζες. Συλλογική αγωγή. Ενώσεις καταναλωτών. Νομιμοποίηση. (..) Ι. Από τις συνδυασμένες διατάξεις των αρ. 4 παρ. 2, 6, 12 παρ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: Σχολιασµός της υπ αριθµ.

Διαβάστε περισσότερα

Πνευµατικά ικαιώµατα

Πνευµατικά ικαιώµατα Πνευµατικά ικαιώµατα Το παρόν είναι πνευµατική ιδιοκτησία της ACTA Α.Ε. και προστατεύεται από την Ελληνική και Ευρωπαϊκή νοµοθεσία που αφορά τα πνευµατικά δικαιώµατα. Απαγορεύεται ρητώς η δηµιουργία αντιγράφου,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΓΙΑΤΡΩΝ ΓΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΚΤΟΝΙΑ Ή ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΒΛΑΒΗ ΑΠΟ ΑΜΕΛΕΙΑ

Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΓΙΑΤΡΩΝ ΓΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΚΤΟΝΙΑ Ή ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΒΛΑΒΗ ΑΠΟ ΑΜΕΛΕΙΑ Ε. Συμεωνίδου Καστανίδου Καθηγήτρια Ποινικού Δικαίου στο ΑΠΘ Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΓΙΑΤΡΩΝ ΓΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΚΤΟΝΙΑ Ή ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΒΛΑΒΗ ΑΠΟ ΑΜΕΛΕΙΑ Συχνή η ενασχόληση των δικαστηρίων με την ποινική ευθύνη των γιατρών

Διαβάστε περισσότερα

D.A.S. HELLAS Ασφάλειες Νοµικής Προστασίας Εισαγωγή - Ιστορικά Η ασφάλιση Νοµικής Προστασίας είναι ένας από τους νεώτερους ασφαλιστικούς κλάδους. Στην Ευρώπη εµφανίστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα στη Γαλλία,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΣΥΝΟΨΗ ΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ Θέµα: υνατότητα διαφήµισης διδασκαλίας κατ οίκον Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Καλλιόπη Σπανού Ειδικός Επιστήµονας: Ευάγγελος Θωµόπουλος Αθήνα, Μάρτιος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΕΡΓΑΣΙΑ 6 η : ΤΟ ΙΚΑΙΩΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ Ι ΙΩΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗΝ ΕΝΝΟΜΗ ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα εργασίας. Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας (Εφετείο Λάρισας408/2002)

Θέµα εργασίας. Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας (Εφετείο Λάρισας408/2002) Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου Μεταπτυχιακό ίπλωµα ηµοσίου ικαίου Μάθηµα : Συνταγµατικό ίκαιο Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 10 ΙΟΥΛΙΟΥ 2001 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ Όλο και πιο συχνά κάνει την εµφάνισή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ: Βοηθός Φαρμακείου Ημ/νια: 19/11/2013 ΕΞΑΜΗΝΟ: Α Χειμερινό Μάθημα: Ασφάλεια και Υγιεινή Εισηγητής : Εμμανουήλ Ε. Νικόλαος Ενότητα: Εισαγωγή ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΒΑΣΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Χρήσιµες ληροφορίες σε εφήβους 12-15 ετών γιατο ώς να κυκλοφορούν µε ασφάλεια στους δρόµους

Χρήσιµες ληροφορίες σε εφήβους 12-15 ετών γιατο ώς να κυκλοφορούν µε ασφάλεια στους δρόµους Χρήσιµες ληροφορίες σε εφήβους 12-15 ετών γιατο ώς να κυκλοφορούν µε ασφάλεια στους δρόµους Γραμματεία Διυπουργικής Επιτροπής Οδικής Ασφάλειας 19/03/2014 Πόσα παιδιά (

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων 8.11.2012 2012/0011(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου «Προσαρμογή της εθνικής νομοθεσίας στις διατάξεις της Οδηγίας 2011/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 9 ης Μαρτίου 2011 περί εφαρμογής των δικαιωμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ

ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ 30 Ιανουαρίου 2003 Αριθµ. Πρωτ. 19020.2/01 Ειδ. Επιστήµονας: Ευτ. Φυτράκης 210-72.89.708 Κύριο Χρήστο Νικολουτσόπουλο Πρόεδρο Ένωσης Ελλήνων Εργατολόγων Αβέρωφ 11 104

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγµατος ΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗΣ ΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγµατος ΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗΣ ΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του

Διαβάστε περισσότερα

Ποδόσφαιρο, τι είναι?

Ποδόσφαιρο, τι είναι? ΟΜΑΔΙΚΗ ΤΑΚΤΙΚΗ Ποδόσφαιρο, τι είναι? επίθεση Κύκλος τεσσάρων φάσεων σκοράρισμα εναλλαγή + - παρεμπόδιση ανάπτυξης άμυνα ανάπτυξη + - εναλλαγή αποσόβηση σκοραρίσματος Στόχος του παιχνιδιού: Νίκη Ομαδικές

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ Εισαγωγή Η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα διασφάλισης του επιπέδου φροντίδας για την υγεία των πολιτών. Τα ανθρώπινα δικαιώματα στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 Α. ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή...25 ΙΙ. Ιστορική επισκόπηση του θεσμού της ασφάλισης και των νομοθετικών μέτρων που τιμωρούν την απάτη

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα: Προτάσεις Νόµου για ποσόστωση στην εργοδότηση που εκκρεµούν στην Επιτροπή σας.

Θέµα: Προτάσεις Νόµου για ποσόστωση στην εργοδότηση που εκκρεµούν στην Επιτροπή σας. 20 Ιουνίου, 2007 Πρόεδρο και Μέλη Επιτροπής Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων Βουλής των Αντιπροσώπων, Βουλή των Αντιπροσώπων, Λευκωσία. Κύριε Πρόεδρε, Κυρίες και κύριοι Μέλη της Επιτροπής, Θέµα: Προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ)

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) 669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) Δικαίωμα για παροχή έννομης προστασίας κατά το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ. Εννοια και περιεχόμενο. Θέσπιση από τον κοινό νομοθέτη περιορισμών και προϋποθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις

24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις 24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις ιακρίσεις των ποινών Οι ποινές διακρίνονται σε κύριες και παρεπόµενες. Κύριες ποινές είναι εκείνες που µπορούν να επιβληθούν

Διαβάστε περισσότερα

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015 ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Αθ. Κανελλοπούλου-Μαλούχου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Ένωση Εργοληπτών Δασοτεχνικών Έργων & Πρασίνου

Ένωση Εργοληπτών Δασοτεχνικών Έργων & Πρασίνου Ένωση Εργοληπτών Δασοτεχνικών Έργων & Πρασίνου Δ/ΝΣΗ:Ν.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ 10 Τ.Κ.18900 ΤΗΛ:2104640271 FAX:2104644020 Αρ.Πρ.40 Αθήνα 25/02/2010 ΠΡΟΣ: -ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ,ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε τόσο άσχημη κατάσταση, όσο τον καιρό αυτόν. Ο λόγος;

Διαβάστε περισσότερα

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας Τ.Ε.Ι. Πειραιά Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Λογιστική και Χρηματοοικονομική Ειδικά θέματα Δικαίου Δρ. Μυλωνόπουλος Δ. Αν. Καθηγητής δίκαιο άδικο ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) Διάλεξη 7. Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) Διάλεξη 7. Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων (ΨΥΧ-1202) Λεωνίδας Α. Ζαμπετάκης Β.Sc., M.Env.Eng., M.Ind.Eng., D.Eng. Εmail: statisticsuoc@gmail.com Διαλέξεις: ftp://ftp.soc.uoc.gr/psycho/zampetakis/ Διάλεξη 7 Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ένωση Εργοληπτών Δασοτεχνικών Έργων & Πρασίνου Δ/ΝΣΗ:Ν.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ 10 Τ.Κ.18900 ΤΗΛ:2104640271 FAX:2104644020

Ένωση Εργοληπτών Δασοτεχνικών Έργων & Πρασίνου Δ/ΝΣΗ:Ν.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ 10 Τ.Κ.18900 ΤΗΛ:2104640271 FAX:2104644020 Ένωση Εργοληπτών Δασοτεχνικών Έργων & Πρασίνου Δ/ΝΣΗ:Ν.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ 10 Τ.Κ.18900 ΤΗΛ:2104640271 FAX:2104644020 Αθήνα 20/01/2010 ΠΡΟΣ:1) Δ.Σ. ΔΕΗ Α.Ε. 2)Δ/ΝΣΗ ΜΕΛΕΤΩΝ ΚΣΤΑΣΚΕΥΩΝ ΘΕΡΜΟΗΛΕΚΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ (ΔΜΚΘ)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2014-2019 Επιτροπή Αναφορών 16.12.2014 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ Θέμα: Αναφορά 0171/2012, του Klaus Träger, γερμανικής ιθαγένειας, σχετικά με διαφορετικές προθεσμίες παραγραφής στην

Διαβάστε περισσότερα

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Ικανότητα δικαίου έχει κάθε πρόσωπο, φυσικό και νομικό. Η φράση αυτή σημαίνει ότι όλα τα φυσικά και νομικά πρόσωπα

Διαβάστε περισσότερα

Σ Η Μ Ε Ι Ω Μ Α ( ιά ιεραρχία ΓΕΕΘΑ) ΓΕΕΘΑ/Γραφείο Νοµικού Συµβούλου Αθήνα, 15 Φεβ 2007

Σ Η Μ Ε Ι Ω Μ Α ( ιά ιεραρχία ΓΕΕΘΑ) ΓΕΕΘΑ/Γραφείο Νοµικού Συµβούλου Αθήνα, 15 Φεβ 2007 Ρυµούλκηση στο Αιγαίο Κανονισµός 3577/92 της ΕΕ ιαφορά σε σχέση µε το SAR Λοιπές συναφείς επισηµάνσεις * Βασιλείου Γ. Μακρή, Στρατιωτικού ικαστή, Νοµικού Συµβούλου Γ.Ε.ΕΘ.Α * Το κείµενο που ακολουθεί συντάχθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ. Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ. Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015 ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015 Ευθύνη Ιατρού: Πειθαρχική ευθύνη: κυρώσεις για παραβιάσεις των καθηκόντων και των υποχρεώσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ Κατάλογος της ΕΕ που περιλαµβάνει πρόσωπα, οµάδες και οντότητες στις οποίες εφαρµόζονται ειδικά µέτρα για την καταπολέµηση της τροµοκρατίας 22 εκεµβρίου 2009 Η ΕΕ θέσπισε

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.»

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» Από τη δευτεροβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση με την επωνυμία «ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» τέθηκαν υπόψη μου το εξής περιστατικά: Οκτώ (8) από τα είκοσι ένα (21) μέλη του Δ.Σ., το

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4373, 28.12.2012

Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4373, 28.12.2012 Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4373, 28.12.2012 207(Ι)/2012 207(Ι)/2012 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΝΟΜΟ Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΣΗ. ΘΕΜΑ: «Η συµµετοχή δικηγόρων στα συµπράττοντα σχήµατα για. τις µελέτες κτηµατογράφησης Νοµικές εργασίες. κτηµατογράφησης από δικηγόρους»

ΕΙΣΗΓΗΣΗ. ΘΕΜΑ: «Η συµµετοχή δικηγόρων στα συµπράττοντα σχήµατα για. τις µελέτες κτηµατογράφησης Νοµικές εργασίες. κτηµατογράφησης από δικηγόρους» Προς το Τεχνικό Επιµελητήριο Ελλάδος Τµήµα Κεντρικής Μακεδονίας Θεσσαλονίκη 15 Ιουνίου 2005 ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΘΕΜΑ: «Η συµµετοχή δικηγόρων στα συµπράττοντα σχήµατα για τις µελέτες κτηµατογράφησης Νοµικές εργασίες

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 MACROWEB Προβλήματα Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 Παραδείγματα Προβλημάτων. Πως ορίζεται η έννοια πρόβλημα; Από ποιους παράγοντες εξαρτάται η κατανόηση ενός προβλήματος; Τι εννοούμε λέγοντας χώρο ενός προβλήματος;

Διαβάστε περισσότερα

Ποινική ευθύνη Δικηγόρων για µη γνωστοποίηση παραβάσεων του «πόθεν έσχες» από υπόχρεα πρόσωπα. Πολυχρόνη Τσιρίδη, Δ.Ν. Δικηγόρου Πειραιώς

Ποινική ευθύνη Δικηγόρων για µη γνωστοποίηση παραβάσεων του «πόθεν έσχες» από υπόχρεα πρόσωπα. Πολυχρόνη Τσιρίδη, Δ.Ν. Δικηγόρου Πειραιώς ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ www.dskalamatas.gr Καλαμάτα 9 Σεπτεμβρίου 2013 Ποινική ευθύνη Δικηγόρων για µη γνωστοποίηση παραβάσεων του «πόθεν έσχες» από υπόχρεα πρόσωπα. Πολυχρόνη Τσιρίδη, Δ.Ν. Δικηγόρου

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ Κεφάλαιο 2: Ατομικά & Κοινωνικά Δικαιώματα Περιεχόμενα 1. Δικαιώματα & υποχρεώσεις 2. Άσκηση & κατάχρηση δικαιώματος 3. Τα ατομικά δικαιώματα 4. Τα πολιτικά δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Κανονισμός Λειτουργίας

Κανονισμός Λειτουργίας Κανονισμός Λειτουργίας Υπηρεσίας Παροχής Συνδρομής και Πληροφόρησης για θέματα Διαφθοράς «ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ ΤΩΡΑ!» Α. ΠΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 1. Υπηρεσία Παροχής Συνδρομής και Πληροφόρησης για θέματα Διαφθοράς 1.1. Το Σωματείο

Διαβάστε περισσότερα

βιβλίου. ββ ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ

βιβλίου. ββ ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ Τεχνολογική προστασία & ψηφιακή διαχείριση του βιβλίου. ββ Τετάρτη 19 Ιανουαρίου 2011, EKEBI Ευαγγελία Βαγενά, ΔΝ, DEA ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ vagena@dsa.gr Από τον Γουτεμβέργιο ως τον Bill

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΚΑΒΑΛΑΣ Α.Ε. ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗΣ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑΣ LEADER+ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ Γενικοί Οροι Συτµβολαίου 1/6 Ι. ΟΡΙΣΜΟΙ ΓΕΝΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΥΜΒΑΣΗΣ (Γ.Ο.Σ.) ΠΡΟΣΦΕΡΩΝ - ΠΡΟΜΗΘΕΥΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η Οδηγία για την προστασία των προσωπικών δεδομένων στον τομέα των ηλεκτρονικών

Η Οδηγία για την προστασία των προσωπικών δεδομένων στον τομέα των ηλεκτρονικών ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ «ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ» Το Συμβούλιο της Ευρώπης το 1995 εξέδωσε Σύσταση για την προστασία των προσωπικών δεδομένων στον τομέα των τηλεπικοινωνιών,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3818, 12/3/2004 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΑΠΟΔΕΙΞΕΩΣ ΝΟΜΟ

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3818, 12/3/2004 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΑΠΟΔΕΙΞΕΩΣ ΝΟΜΟ ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΑΠΟΔΕΙΞΕΩΣ ΝΟΜΟ Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως: Συνοπτικός τίτλος. Κεφ. 9 42 του 1978 86 του 1986 54(Ι) του 1994 94(Ι) του 1994. 1. Ο παρών Νόμος θα αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3849, 30/4/2004

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3849, 30/4/2004 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΚΥΠΡΟΥ ΝΟΜΟ Για σκοπούς ολοκλήρωσης της εναρμόνισης με την πράξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με τίτλο - «Οδηγία 89/552/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 3 ης Οκτωβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΠΕΡΙ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΚΑΙ ΤΑΧΥ ΡΟΜΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2002. ιάταγµα δυνάµει του άρθρου 19

Ο ΠΕΡΙ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΚΑΙ ΤΑΧΥ ΡΟΜΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2002. ιάταγµα δυνάµει του άρθρου 19 Κ Π 544/2003 Ο ΠΕΡΙ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΚΑΙ ΤΑΧΥ ΡΟΜΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2002 ιάταγµα δυνάµει του άρθρου 19 Ο Επίτροπος Ρυθµίσεως Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδροµείων, ασκώντας τις εξουσίες που του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Α) Η θεωρητική και νοµολογιακή προσέγγιση πριν από το Ν 2408/1996 (Υπεράσπιση 1992, 357)... 9

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Α) Η θεωρητική και νοµολογιακή προσέγγιση πριν από το Ν 2408/1996 (Υπεράσπιση 1992, 357)... 9 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ I. ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΠΟΙΝΙΚΟΥ ΚΩΔΙΚΑ 1. Ο ΠΟΙΝΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ (άρθρα 1-13 ΠΚ) Η έκταση ισχύος του άρθρου 2 2 ΠΚ (Υπεράσπιση 1999, 314)... 3 Η έννοια της «εµπορίας ναρκωτικών» στο άρθρο 8 ΠΚ (Υπεράσπιση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 4 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Ένα ερµηνευτικό παράδειγµα από το Σύνταγµα» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 4 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Ένα ερµηνευτικό παράδειγµα από το Σύνταγµα» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, ο μεγαλύτερος. επιστημονικός σύλλογος της χώρας, με τους αγώνες. και τη μεγάλη δημοκρατική παράδοση, άρθρωσε

Ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, ο μεγαλύτερος. επιστημονικός σύλλογος της χώρας, με τους αγώνες. και τη μεγάλη δημοκρατική παράδοση, άρθρωσε Αθήνα, 30.6.2015 ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδημίας 60, 10679 Αθήνα Τηλ. 210-33.98.270, 71 Ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, ο μεγαλύτερος επιστημονικός σύλλογος της χώρας, με τους αγώνες και τη μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999 ΟλΑΠ 18/1999 Παροχή δικηγορικών υπηρεσιών. Ευθύνη δικηγόρου για ζημία πελάτη. - Η παροχή δικηγορικών υπηρεσιών δεν υπάγεται στο ν. 2251/1994. Η ευθύνη των δικηγόρων για ζημία που προκλήθηκε κατά την παροχή

Διαβάστε περισσότερα

Θεόδωρος Π. Φορτσάκης ΓΝΩΜΟ ΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Β 314/27.4.1989),

Θεόδωρος Π. Φορτσάκης ΓΝΩΜΟ ΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Β 314/27.4.1989), Θεόδωρος Π. Φορτσάκης Καθηγητής της Νοµικής Σχολής του Πανεπιστηµίου Αθηνών ικηγόρος στον Άρειο Πάγο Μητροπόλεως 38, 10563 Αθήνα, τηλ. +30 210 32 18 900, φαξ +30 210 32 18 933, e-mail thfortsakis@fdmalaw.com

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών

Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών [όπως κυρώθηκε με το N. 2502/1997: Κύρωση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών, (ΦΕΚ 103, τ. Α )] Άρθρο πρώτο.-

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης»

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης» Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου ----------------------------------------------------- Μεταπτυχιακό ίπλωµα

Διαβάστε περισσότερα

Αρ. Φακ.: Α.Κ.Ι. 101/2007, Α.Κ.Ι. 2/2008 και Α.Κ.Ι. 20/2008

Αρ. Φακ.: Α.Κ.Ι. 101/2007, Α.Κ.Ι. 2/2008 και Α.Κ.Ι. 20/2008 Αρ. Φακ.: Α.Κ.Ι. 101/2007, Α.Κ.Ι. 2/2008 και Α.Κ.Ι. 20/2008 Έκθεση της Αρχής Ισότητας αναφορικά με καταγγελία για διάκριση λόγω ηλικίας στις διατάξεις που ρυθμίζουν το όριο υποχρεωτικής αφυπηρέτησης των

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΣΥΝΟΨΗ ΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ Θέµα: Πλήρωση θέσεων προσωπικού στο Υπουργείο Τουριστικής Ανάπτυξης µε σχέση εργασίας Ιδιωτικού ικαίου Αορίστου Χρόνου Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Καλλιόπη

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4136, 25/7/2007 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΛΙΜΑΝΙΩΝ ΚΑΙ ΓΙΑ ΣΥΝΑΦΗ ΘΕΜΑΤΑ

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4136, 25/7/2007 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΛΙΜΑΝΙΩΝ ΚΑΙ ΓΙΑ ΣΥΝΑΦΗ ΘΕΜΑΤΑ ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΛΙΜΑΝΙΩΝ ΚΑΙ ΓΙΑ ΣΥΝΑΦΗ ΘΕΜΑΤΑ Προοίμιο. Επίσημη Εφημερίδα της E.E.: L 310, 25.11.2005, σ. 28. Για σκοπούς εναρμόνισης με την πράξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα : Η αρνητική αναθεώρηση ανατρέπει το δικαιοπρακτικό θεμέλιο των δημοσίων συμβάσεων στα έργα. Απαιτείται νομοθετική ρύθμιση.

Θέμα : Η αρνητική αναθεώρηση ανατρέπει το δικαιοπρακτικό θεμέλιο των δημοσίων συμβάσεων στα έργα. Απαιτείται νομοθετική ρύθμιση. Αθήνα, 04 Μαίου 2015 Αριθ. Πρωτ.1273 Προς Τον Υπουργό Οικονομίας, Υποδομών, Ναυτιλίας και Τουρισμού κ. Γεώργιο Σταθάκη Τον Υπουργό Επικρατείας κ. Αλέξανδρο Φλαμπουράρη Τον Αναπληρωτή Υπουργό Οικονομίας,

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος Κοινωνικής Προστασίας ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΚΟΥΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΙΑ ΣΕ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

Κύκλος Κοινωνικής Προστασίας ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΚΟΥΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΙΑ ΣΕ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ Κύκλος Κοινωνικής Προστασίας ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέµα: ΑΚΟΥΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΙΑ ΣΕ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: ρ. Πατρίνα Παπαρρηγοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011.

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Α. Την 25/10/2012 περιήλθε στην Περιφερειακή Συμπαραστάτη του Πολίτη και της Επιχείρησης της Περιφέρειας Αττικής και έλαβε αριθμ. πρωτ. 157658/387 το ανωτέρω σχετικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Αθήνα, 3 Φεβρουαρίου 2005 Αριθ.Πρωτ.: 893 ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών, συνήλθε μετά από πρόσκληση του Προέδρου της σε τακτική συνεδρίαση την 2α Φεβρουαρίου

Διαβάστε περισσότερα

«Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία»

«Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία» «Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία» Γιώργος Δ. Κωνσταντινόπουλος Δικηγόρος παρ Αρείω Πάγω Ειδικός Εμπειρογνώμονας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

Διαβάστε περισσότερα

«Η πρόκληση της αλλαγής του κράτους σήµερα»

«Η πρόκληση της αλλαγής του κράτους σήµερα» Αντώνης Μακρυδηµήτρης Καθηγητής Πανεπιστηµίου Αθηνών «Η πρόκληση της αλλαγής του κράτους σήµερα» Ι Βασικό πρόβληµα της χώρας υπήρξε εδώ και καιρό η ποιότητα της δηµοκρατίας και της λειτουργίας των δηµοσίων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 1.ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ,ΓΕΝΙΚΑ Ο σύγχρονος πολιτισμός αναπτύσσεται με κέντρο και σημείο αναφοράς τον Άνθρωπο. Η έννομη τάξη, διεθνής και εγχώρια, υπάρχουν για να υπηρετούν

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4. Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.2000 Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Χειριστής: Γιώργος Καµίνης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος VΙΙ Ι. Γενικό Μέρος Α. Βασικές έννοιες... 1 1. Θέματα ορολογίας... 1 1.1. Οι χρησιμοποιούμενοι όροι... 1 1.2. Οι βασικές έννοιες... 2 1.3. «Εγγυήσεις θεσμών» και «εγγυήσεις θεσμικές»...

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου Θέµα: ΚΩΛΥΜΑ ΙΟΡΙΣΜΟΥ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΛΟΓΩ ΠΟΙΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΙΚΗΣ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήµονας: Ευτύχης Φυτράκης ΜΑΡΤΙΟΣ 2005 Ο Συνήγορος του Πολίτη

Διαβάστε περισσότερα

Γονική μέριμνα σε υποθέσεις διασυνοριακού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένης της απαγωγής παιδιού

Γονική μέριμνα σε υποθέσεις διασυνοριακού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένης της απαγωγής παιδιού Γονική μέριμνα σε υποθέσεις διασυνοριακού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένης της απαγωγής παιδιού Θεματική μονάδα 2 Διαδικασία εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως σε διαδικασίες οικογενειακού δικαίου περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΙΣΗΣ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΝΟΜΟ Προοίμιο. Επίσημη Εφημερίδα Ε.Ε.: L 204 της 26/07/2006, σελ. 23. Για σκοπούς εναρμόνισης

Διαβάστε περισσότερα

Ιανουαριος 2015. Κωνσταντίνα Μοσχοτά. Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας

Ιανουαριος 2015. Κωνσταντίνα Μοσχοτά. Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας Ιανουαριος 2015 Κωνσταντίνα Μοσχοτά Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας Ανεξάρτητη, µη κυβερνητική, µη κερδοσκοπική οργάνωση. Όραµά µας η καταπολέµηση κάθε µορφής κακοποίησης εις βάρος των γυναικών. Λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ &

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Τι είναι αρχείο; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για να χαρακτηρίσουμε μια πληροφορία ως αρχειακή; Τι είναι αρχειονομία; Ποιος είναι ο αρχειονόμος;

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρµογή του κανονισµού αµοιβαίας αναγνώρισης στα όπλα και στα πυροβόλα όπλα

Εφαρµογή του κανονισµού αµοιβαίας αναγνώρισης στα όπλα και στα πυροβόλα όπλα ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΕΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ - Βρυξέλλες 1.2.2010 Έγγραφο καθοδήγησης 1 Εφαρµογή του κανονισµού αµοιβαίας αναγνώρισης στα όπλα και στα πυροβόλα όπλα 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

14.11.2007 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 295/7

14.11.2007 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 295/7 14.11.2007 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 295/7 ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΚ) αριθ. 1330/2007 ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 24ης Σεπτεμβρίου 2007 σχετικά με τη θέσπιση κανόνων εφαρμογής για τη διάδοση στα ενδιαφερόμενα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΙ ΤΩΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΝ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ, ΣΥΝΕΛΘΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ,

ΟΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΙ ΤΩΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΝ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ, ΣΥΝΕΛΘΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ, ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ ΑΞΙΩΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΓΕΙΡΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΚΡΑΤΟΣ ΜΕΛΟΣ ΚΑΤΑ ΚΡΑΤΟΥΣ ΜΕΛΟΥΣ ΓΙΑ ΖΗΜΙΕΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΚΟΥ ΣΤΟΙΧΕΙΟΥ Ι ΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΤΟΥ, ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΜΕΝΟΥ Η ΧΕΙΡΙΖΟΜΕΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 10 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1948 ΠΡΟΟΙΜΙΟ Επειδή η αναγνώριση της αξιοπρέπειας, που είναι σύμφυτη σε όλα τα μέλη της ανθρώπινης οικογένειας, καθώς και των ίσων και αναπαλλοτρίωτων

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήμονας:

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις «Βία κατά των γυναικών: Ένα πρόβλημα, πολλές όψεις» Συνέδριο ΓΓΙΦ - ΥΠΕΣ Αθήνα 25/11/2014 Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις Θεοδώρα Κατσιβαρδάκου Προϊστάμενη Διεύθυνσης Υπηρεσιών

Διαβάστε περισσότερα

Ημερομηνία : 04.05.2006 Αρ. πρωτ. Υπoθέσεων : 12198/27.07.2005 και 146/06 Αριθμός εγγράφου: 12198.2.4 και 146.2.3

Ημερομηνία : 04.05.2006 Αρ. πρωτ. Υπoθέσεων : 12198/27.07.2005 και 146/06 Αριθμός εγγράφου: 12198.2.4 και 146.2.3 Ημερομηνία : 04.05.2006 Αρ. πρωτ. Υπoθέσεων : 12198/27.07.2005 και 146/06 Αριθμός εγγράφου: 12198.2.4 και 146.2.3 1.Κύριο Γεώργιο Σουφλιά Υπουργό ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε. Αμαλιάδος 17 11523, Αθήνα 2.Κύριο Μιχάλη Λιάπη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΛΩΣΗ ΡΗΤΗΣ ΕΠΙΦΥΛΑΞΗΣ

ΔΗΛΩΣΗ ΡΗΤΗΣ ΕΠΙΦΥΛΑΞΗΣ Συνταγματικά προβλήματα έχουν εντοπίσει νομικοί στην καταβολή της έκτακτης εισφοράς για το έτος 2011. Ως πρώτο βήμα για την προστασία των φορολουμένων νομικοί έχουν συντάξει ένα κείμενο, το οποίο τιτλοφορείται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ Λαμβανομένων υπόψη του μεγέθους της ΑΕΠΕΥ, καθώς και της φύσεως, της κλίμακας και της πολυπλοκότητας των επιχειρηματικών της δραστηριοτήτων,

Διαβάστε περισσότερα

E.E., Παρ. I, Αρ. 2659, 13.12.91

E.E., Παρ. I, Αρ. 2659, 13.12.91 E.E., Παρ. I, Αρ. 2659, 13.12.91 2005 Ν. 222/91 Ο περί Στεγών για Ηλικιωμένους και Αναπήρους Νόμος του 1991 εκδίδεται με δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα της Κυπριακής Δημοκρατίας σύμφωνα με το Άρθρο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ (Έκδοση Μάιος 2007)

ΤΕΧΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ (Έκδοση Μάιος 2007) Μ Ε Ρ Ο Σ Τ Ε Τ Α Ρ Τ Ο KANONEΣ ANAMETPHΣHΣ ΣTH ΣΠAΘH TPOΠOΣ ME TON OΠOIO ΔIΔONTAI TA KTYΠHMATA Τ.70. 1. H σπάθη είναι όπλο νύξης και σπαθισμών με την κόψη ή με τη ράχη. 2. Όλα τα κτυπήματα που δίδονται

Διαβάστε περισσότερα