ΜΙΚΡΟ ΚΑΙ ΝΑΝΟ ΣΧΗΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΜΙΚΡΟ-ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΜΙΚΡΟ ΚΑΙ ΝΑΝΟ ΣΧΗΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΜΙΚΡΟ-ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ"

Transcript

1 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Τσουγένη Αικατερίνη ΜΙΚΡΟ ΚΑΙ ΝΑΝΟ ΣΧΗΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΜΙΚΡΟ-ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Αθήνα 2010

2 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Τσουγένη Αικατερίνη ΜΙΚΡΟ ΚΑΙ ΝΑΝΟ ΣΧΗΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΜΙΚΡΟ-ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Αθήνα 2010 I

3 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Τριμελής Συμβουλευτική Επιτροπή: Ιατρού Ερμόλαος Αναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών (επιβλέπων καθηγητής) Κουππάρης Μιχαήλ Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Πιτσικάλης Μαρίνος Αναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Επταμελής Εξεταστική Επιτροπή: Χατζηχρηστίδης Νικόλαος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ευσταθίου Κωνσταντίνος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Κουππάρης Μιχαήλ Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γογγολίδης Ευάγγελος Ερευνητής Α Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος» Ιατρού Ερμόλαος Αναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Πιτσικάλης Μαρίνος Αναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Πέτρου Παναγιώτα Ερευνήτρια Β Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος» II

4 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Η παρούσα διδακτορική διατριβή εκπονήθηκε στο Ινστιτούτο Μικροηλεκτρονικής του Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος» κατά το χρονικό διάστημα Αρχικά, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Δρ. Ν. Χατζηχρηστίδη, Καθηγητή Πανεπιστημίου Αθηνών, για την ευκαιρία που μου έδωσε, μετά την συμμετοχή στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Επιστήμη των Πολυμερών και Εφαρμογές της» στο τμήμα Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών και την απόκτηση του Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης, να συνεχίσω με την εκπόνηση διδακτορικής διατριβής. Επίσης θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Δρ. Ε. Ιατρού, επιβλέποντα Καθηγητή της διατριβής αυτής. Η Δ.Δ. διεξήχθη στο Ινστιτούτο Μικροηλεκτρονικής του Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος» με επιβλέποντα Ερευνητή τον Δρ. Ε. Γογγολίδη προς τον οποίο οφείλω να εκφράσω από καρδιάς τις πιο θερμές ευχαριστίες για την επίβλεψη της παρούσας εργασίας, όσο και για το ειλικρινές ενδιαφέρον, την ουσιαστική βοήθεια, την συμπαράσταση και υπομονή του καθώς και τον πολύτιμο χρόνο που διέθεσε-αφιέρωσε με σκοπό την επιτυχή έκβασή της. Επίσης ευχαριστώ την Δρ. Α. Τσερέπη, Ερευνήτρια του Ινστιτούτου Μικροηλεκτρονικής του Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος», μια εξαιρετική επιστήμονα και κυρίως ένα υπέροχο άνθρωπο, για την ανεκτίμητη βοήθεια της και το χρόνο που διέθεσε μέχρι το τέλος της διατριβής αυτής. Θα ήθελα να ευχαριστήσω από καρδιάς τον Δρ. Σ. Κακαμπάκο και την Δρ. Π. Πέτρου, Ερευνητές του Ινστιτούτου Ραδιοϊσοτόπων και Ραδιογνωστικών Προϊόντων του Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος», για το ενδιαφέρον, την ουσιαστική βοήθειά και το χρόνο που διέθεσαν για τα πειράματα της προσρόφησης πρωτεϊνών. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Δρ. Ι. Ράπτη και τον Δρ. Δ. Γουστουρίδη, Ερευνητές του Ινστιτούτου Μικροηλεκτρονικής του Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος», για την βοήθειά τους κατά τη σύνδεση του φασματοφωτομέτρου UV, και τον Δρ. Γαρμπή από την Βιο-Ακαδημία για τη σύλληψη της ιδέας της χρωματογραφίας συγγένειας διοξειδίου μετάλλου και για τη βοήθεια του στην ανάλυση των αποτελεσμάτων χρωματογραφίας. Επίσης ευχαριστώ τον Dr. C. Cardinaud για τη διεξαγωγή των μετρήσεων XPS, τον Dr. Andy Goodyear για την διεξαγωγή των πειραμάτων σε έναν άλλο αντιδραστήρα πλάσματος της εταιρείας Oxford, τον Καθ. κ. Πρατσίνη και τον T. Rudin για την εναπόθεση των υμενίων TiO 2 με τη μέθοδο της πυρόλυσης ψεκασμού φλόγας. Ευχαριστώ επίσης όλη την «ομάδα πλάσματος» και κυρίως την Πηνελόπη Μπαγιάτη και τον Γιώργο Μπουλούση που στάθηκαν, εκτός από καλοί συνάδελφοι, πολύτιμοι φίλοι. Τέλος, θα πρέπει να αναφέρω, ότι η παρούσα Δ.Δ δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί δίχως την πολύπλευρη συμπαράσταση της οικογένειας μου τους οποίους και ευχαριστώ μέσα από την καρδιά μου. Η εργασία αυτή χρηματοδοτήθηκε από το πρόγραμμα NanoPLASMA (NMP-CT ). III

5 Στους γονείς μου και την αδελφή μου με πολύ αγάπη! IV

6 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Κεφάλαιο 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ 1.1. Η Μικροτεχνολογία και η Μικροηλεκτρονική Μικρο-ηλεκτρομηχανικά Συστήματα (MEMS) Ολοκληρωμένα Μικροαναλυτικά Συστήματα (μtas) Μικρορευστονικές Διατάξεις Μικροσυστοιχίες Υλικά Μικροαναλυτικών Διατάξεων Μικρο- και Νανο- Σχηματοποίηση Πολυμερών με Επίπεδη Τεχνολογία Λιθογραφία Εγχάραξη Πλάσμα Εγχάραξη με Πλάσμα Εναπόθεση με Πλάσμα Τροποποίηση με Πλάσμα Διαβροχή Πολυμερών και Τραχύτητα Στόχοι της Διδακτορικής Διατριβής...17 Κεφάλαιο 2: ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ 2.1. Μέθοδοι Κατασκευής Πολυμερικών Μικρορευστονικών Διατάξεων Κατασκευή Μικρορευστονικών Διατάξεων με Λιθογραφία και Εγχάραξη με Πλάσμα Η Προτεινόμενη Μέθοδος: Εισαγωγή Φωτοευαίσθητα Σιλοξάνια ως Υλικά Λιθογραφίας για την Κατασκευή Πολυμερικών Μικρορευστονικών Διατάξεων Κατασκευή Μικρορευστονικών Διατάξεων με Πλάσμα Σφράγιση Μικρορευστονικών Διατάξεων Νανο-ύφανση Επιφανειών με το Πλάσμα και Έλεγχος των Ιδιοτήτων Διαβροχής...31 V

7 2.4. Μικροκανάλια Έλεγχος Ροής Μικροσυστοιχίες Χρωματογραφία σε Μικροστήλες Ιστορία της Χρωματογραφίας Είδη Χρωματογραφίας Κατασκευή των στηλών χρωματογραφίας Ανίχνευση Θεωρία Χρωματογραφίας Μορφές Υγρής Χρωματογραφίας Χρωματογραφία Συγγένειας Χρωματογραφία σε ψηφίδα (chip) Χρωματογραφίας Συγγένειας Διοξειδίου Μετάλλου για το διαχωρισμό φωσφοπεπτιδίων Βασική μοριακή μηχανή του κυττάρου Πρωτεΐνες Πεπτίδια Φωσφορυλίωση Πρωτεϊνών Χρωματογραφίας Συγγένειας Διοξειδίου Μετάλλου Μέθοδοι Παρασκευής Κρυσταλλικού TiO 2 -ZrO Β. ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Κεφάλαιο 3: ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΥ 3.1. Αντιδραστήρας πλάσματος Συμβολομετρία με laser Σύστημα Μέτρησης Γωνιών επαφής Μικροσκοπία Ατομικής Δύναμης (AFM) Μικροσκοπία σάρωσης ηλεκτρονίων (SEM) Περίθλαση ακτινών-χ Μικροσκοπία Φθορισμού Φασματοσκοπία Φωτοηλεκτρονίων ακτίνων Χ (XPS) Ανιχνευτής απορρόφησης υπεριώδους ακτινοβολίας Άλλα χρησιμοποιηθέντα όργανα...86 VI

8 Κεφάλαιο 4: Μηχανισμοί της Νανο-ύφανσης Οργανικών Πολυμερικών Επιφανειών με Πλάσμα Ο 2 και Εφαρμογές στη Διαβροχή Αυτών: Από Σταθερές Υπερ-υδρόφιλες Επιφάνειες σε Υπερ-υδρόφοβες Επιφάνειες 4.1. Πειραματικό μέρος Υλικά και μέθοδοι Αποτελέσματα και συζήτηση Μορφολογία (νανο-ύφανση) των κατεργασμένων επιφανειών PMMA και PEEK με πλάσμα Ο Σταθερότητα των νανο-δομών των επιφανειών PMMA και PEEK μετά από την εμβάπτιση σε απιονισμένο νερό Γήρανση των υπερ-υδρόφιλων επιφανειών PMMA και PEEK Κατασκευή υπερ-υδρόφοβων επιφανειών PMMA και PEEK Μηχανισμοί του σχηματισμού της νανο-ύφανσης και η επίδραση του υλικού του τοιχώματος του αντιδραστήρα Χημική ανάλυση των τροποποιημένων επιφανειών PMMA και PEEK από το πλάσμα Ο Συμπεράσματα Κεφάλαιο 5: Φωτοευαίσθητη Πολυδιμεθυλοσιλοξάνη για εφαρμογές στις μικρορευστονικές διατάξεις 5.1. Πειραματικό μέρος Υλικά και μέθοδοι Αποτελέσματα και Συζήτηση Συμπεράσματα Κεφάλαιο 6: Εξυπνες Πολυμερικές Μικρορευστονικές Διατάξεις Κατασκευασμένες με Διεργασίες Πλάσματος: Ελεγχόμενη Διαβροχή, Τριχοειδής Πλήρωση, Υπερ-υδρόφοβη Παθητική Βαλβίδα 6.1. Πειραματικό μέρος Υλικά και μέθοδοι Αποτελέσματα και συζήτηση Λιθογραφία, εγχάραξη με πλάσμα και συγκόλληση Έλεγχος της τραχύτητας των μικροκαναλιών VII

9 Έλεγχος των χαρακτηριστικών της διαβροχής και παραγωγή σταθερών υδρόφιλων καναλιών Αργή γήρανση, μικροκανάλια εγχαραγμένα με πλάσμα για χρήση στη τριχοειδή πλήρωση Παθητική βαλβίδα η οποία χαρακτηρίζεται από ακραίες καταστάσεις διαβροχής σε ένα μικρο-κανάλι Συμπεράσματα Κεφάλαιο 7: Νανο-υφασμένες με Πλάσμα Επιφάνειες PMMA για Πρωτεϊνικές Μικροσυστοιχίες: Αυξημένη Ικανότητα Δέσμευσης Πρωτεϊνών και Κινητική Προσρόφησης 7.1. Πειραματικό μέρος Υλικά και Μέθοδοι Αποτελέσματα και Συζήτηση Τοπογραφία των κατεργασμένων με πλάσμα O 2 επιφανειών PMMA Δέσμευση πρωτεΐνης στις κατεργασμένες σε πλάσμα Ο 2 επιφάνειες PMMA Κινητική της δέσμευσης πρωτεΐνης στις νανο-υφασμένες επιφάνειες PMMA Επίδραση της γήρανσης μετά την κατεργασία στο πλάσμα στην προσρόφηση των πρωτεΐνών Επίδραση του χρόνου κατεργασίας στο πλάσμα Ο 2 στην προσρόφηση πρωτεϊνών Προσδιορισμός βέλτιστης συγκέντρωσης πρωτεΐνης για προσρόφηση στις νανουφασμένες επιφάνειες Ευαισθησία ανίχνευσης Σταθερότητα προσρόφησης πρωτεϊνών στις νανο-υφασμένες επιφάνειες PMMA Εναπόθεση πρωτεϊνών σε νανο-υφασμένες επιφάνειες PMMA με μια αυτόματη συσκευή εναπόθεσης μικροκηλίδων Εναπόθεση πρωτεϊνών σε άλλα νανο-δομημένα πολυμερικά υποστρώματα Εναπόθεση σε υποστρώματα πολυστυρενίου (PS) με μια αυτόματη συσκευή εναπόθεσης μικροκηλίδων VIII

10 Εναπόθεση σε υποστρώματα πολυ(διαιθεροκετόνης) (PEEK) με φωτομετρική μέθοδο Συμπεράσματα Κεφάλαιο 8: Μικρο-Χρωματογραφική στήλη σε ψηφίδα PMMA για τον διαχωρισμό φωσφοπεπτιδίων με Χρωματογραφία Συγγένειας TiO 2 -ZrO Πειραματικό Μέρος Ι: Κατασκευή Μικρο-χρωματογραφικής Στήλης Σχεδίαση και Kατασκευή της Mικρο-χρωματογραφικής Στήλης Πάνω σε Ψηφίδα PMMA Εναπόθεση και Χαρακτηρισμός του Κρυσταλλικού TiO 2 -ZrO Πειραματικό Μέρος ΙΙ: Χρωματογραφικοί Διαχωρισμοί Υλικά Διάταξη Ανίχνευσης Χρωματογραφικοί Διαχωρισμοί Γραμμές Αναφοράς Χρωματογραφημάτων Διαχωρισμοί Πρότυπων Φωσφοπεπτιδίων σε Μικρο-στήλη με Υγρή Εναπόθεση TiO 2 -ZrO Διαχωρισμοί προϊόντος πέψης β-καζεΐνης σε Μικρο-στήλη με Υγρή Εναπόθεση TiO 2 -ZrO Διαχωρισμοί Πρότυπων Φωσφοπεπτιδίων σε Μικρο-στήλη με Εναπόθεση TiO 2 με Πυρόλυση Ψεκασμού Φλόγας Διαχωρισμοί προϊόντος πέψης β-καζεΐνης σε Μικρο-στήλη με Εναπόθεση TiO 2 με Πυρόλυση Ψεκασμού Φλόγας Συμπεράσματα ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ABSTRACT ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ IX

11 Α. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ Περίληψη Κεφαλαίου Στο Κεφάλαιο αυτό γίνεται μια εισαγωγική παρουσίαση του πεδίου στο οποίο εντάσσεται η παρούσα διδακτορική διατριβή. Αρχικά γίνεται μια εισαγωγή στη μικροτεχνολογία, στη μικροηλεκτρονική και στα μικρο-ηλεκτρομηχανικά συστήματα (MEMS). Δίνεται έμφαση στα ολοκληρωμένα μικροαναλυτικά συστήματα (μtas) και συγκεκριμένα στις μικρορευστονικές διατάξεις και στις μικροσυστοιχίες. Στη συνέχεια παρουσιάζονται τα δομικά υλικά των μικροαναλυτικών διατάξεων, η μικρο- και νανο- σχηματοποίηση των πολυμερών χρησιμοποιώντας την επίπεδη τεχνολογία και τέλος η διαβροχή των πολυμερών και η τραχύτητα. Το κεφάλαιο κλείνει με τους στόχους της παρούσας διδακτορικής διατριβής Η Μικροτεχνολογία και η Μικροηλεκτρονική Τις τέσσερις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται μια επανάσταση στην τεχνολογία των πληροφοριών, των οποίων ακρογωνιαίος λίθος είναι η ανάπτυξη των ολοκληρωμένων κυκλωμάτων ημιαγωγών (IC) που κατασκευάζονται με τεχνολογία μικροηλεκτρονικής. Όλα ξεκίνησαν το 1947, όταν το πρώτο τρανζίστορ εφευρέθηκε από τους Bardeen, Brattain, και Shockley από τα Εργαστήρια Bell, οι οποίοι μια δεκαετία αργότερα μοιράστηκαν το Βραβείο Νόμπελ Φυσικής (1956). Σύντομα, τα μικρά τρανζίστορ αντικατέστησαν τους ογκώδης σωλήνες κενού και έγιναν κοινός τόπος σε όλα, από τα ραδιόφωνα μέχρι τα τηλέφωνα. Το 1958 και 1959 αντίστοιχα, ο Kilby από την εταιρεία Texas Instruments και ο Noyce από την εταιρεία Fairchild Semiconductor εφηύραν και οι δυο ανεξάρτητα τα πρώτα ολοκληρωμένα κυκλώματα. Ο Kilby τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Φυσικής (2000) για την εφεύρεση των IC. Η ιδέα της ολοκλήρωσης γρήγορα τράβηξε την προσοχή των εταιρειών και τα IC εξελίχθηκαν με πολύ γρήγορο ρυθμό από τότε. Μέσα στο 1965, ο Gordon Moore προέβλεψε ότι ο αριθμός των τρανζίστορ σε μια ψηφίδα θα διπλασιάζεται κάθε 18 μήνες. 1, 2 Αυτή η πρόβλεψη είναι στις μέρες μας γνωστή ως νόμος του Moore. Ο νόμος έχει τεράστια επιρροή στον κλάδο των 1

12 ημιαγωγών, ο οποίος συνεχίζει να αναπτύσσεται καλύτερα και φθηνότερα και όλο μικρότερες ψηφίδες ακολουθούν το χάρτη πορείας που έθεσε ο Moore. Με την επιτυχία και τις γνώσεις που αποκτώνται από την ελαχιστοποίηση των διαστάσεων και την ολοκλήρωση των ηλεκτρονικών συσκευών, οι δυνατότητες εκπλήρωσης μιας παρόμοιας επανάστασης επίσης προέκυψε για τις μηχανικές και αργότερα τις ρευστονικές διατάξεις, οι οποίες οδήγησαν στα πεδία των MEMS (Μικρο-Ηλεκτρο-Μηχανικών Συστημάτων) και των μtas (Ολοκληρωμένων Mικρο-Αναλυτικών Συστημάτων). Συνεπώς η μικροηλεκτρονική εξελίχθηκε σε μικροτεχνολογία και σήμερα σε νανο-ηλεκτρονική και νανο-τεχνολογία. Η Μικροτεχνολογία πρώτη και στη συνέχεια η νανο-τεχνολογία εξασφάλισε στους επιστήμονες εργαλεία για να μειώσουν το μέγεθος των ολοκληρωμένων κυκλωμάτων, των αισθητήρων, των ενεργοποιητών και ακόμη ολόκληρων εργαστηρίων σε επίπεδο ψηφίδας Μικρο-ηλεκτρομηχανικά Συστήματα (MEMS) Ένα Μικρο-ηλεκτρο-μηχανικό σύστημα (MEMS) είναι ένα σύστημα το οποίο περιέχει και ηλεκτρικά και μηχανικά εξαρτήματα το καθένα με διαστάσεις στη μικροκλίμακα. Οι χαρακτηριστικές του διαστάσεις, όπως φαίνεται στο Σχήμα 1.1 κυμαίνονται από 100 nm σε χιλιοστά. Τα MEMS ονομάζονται επίσης απλούστερα μικροσυστήματα και η τεχνολογία τους τεχνολογία μικροσυστημάτων (MST). Οι διατάξεις MEMS είναι μια από τις γέφυρες οι οποίες συνδέουν το ψηφιακό κόσμο των ολοκληρωμένων κυκλωμάτων με τον αναλογικό φυσικό κόσμο. 2

13 Σχήμα 1.1. Οι διαστάσεις των MEMS, η νανο-τεχνολογία και τα lab-on-a-chip, σε σύγκριση με το ηλεκτρομαγνητικό φάσμα και τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης. Η τεχνολογία των μικροσυστημάτων παράγει διατάξεις οι οποίες είναι μικρότερες, καλύτερες και φθηνότερες. Με την αξιοποίηση φαινομένων τα οποία είναι καλύτερα ή πιο αποδοτικά με τη σμίκρυνση, οι διατάξεις MEMS είναι πιο γρήγορες, καταναλώνουν λιγότερη ενέργεια και είναι πιο ευαίσθητες και εκλεκτικές. Επιπλέον, το κόστος ανά μονάδα είναι χαμηλό λόγω της κατασκευής μεγάλου αριθμού αυτών. Επιπλέον, τα MEMS προσφέρουν νέες λειτουργίες οι οποίες δεν ήταν εφικτές πιο πριν. Το μέλλον τους είναι ακόμη πιο συναρπαστικό, αξιολογώντας την ικανότητα τους να ενσωματωθούν με τα ICs. Πολλές από τις διεργασίες κατασκευής μικροσυστημάτων χρησιμοποιούνται για την παραγωγή των ICs, όπως η φωτολιθογραφία, η οξείδωση, η διάχυση, η εμφύτευση ιόντων, η χημική εναπόθεση με ατμό (CVD), η εξάτμιση, η υγρή χημική εγχάραξη και η ξηρή χημική εγχάραξη με πλάσμα. Πολλές διεργασίες μικροκατασκευής ειδικά για τα MEMS έχουν επίσης αναπτυχθεί κατά τη διάρκεια των χρόνων, όπως η βαθιά εγχάραξη με πλάσμα ενεργών ιόντων (DRIE), η LIGA (γερμανικά αρχικά για τη λιθογραφία ακτίνων Χ, την ηλεκτροχημική εναπόθεση σε καλούπι και το καλούπιασμα), η συγκόλληση πλακιδίων, το electroplating, και η 3D στερεολιθογραφία 3. Τα τελευταία χρόνια, τα πολυμερικά MEMS έχουν γίνει δημοφιλή, με αποτέλεσμα την ανάπτυξη πολλών νέων τεχνικών κατάλληλων για τα πολυμερή, όπως η μαλακή λιθογραφία Ολοκληρωμένα Μικροαναλυτικά Συστήματα (μtas) Παρόλο που τα MEMS ξεκίνησαν με μηχανικές διατάξεις, το πεδίο σύντομα άρχισε ταχύτατα να καλύπτει ένα ευρύ φάσμα εφαρμογών σε πολλούς επιμέρους και νέους τομείς, όπως τα MOEMS (Μικρο-Οπτικά-Ηλεκτρο-Μηχανικά Συστήματα), τα RF-MEMS (RF = ραδιοσυχνότητες), τα Bio- MEMS και τα μtas (Ολοκληρωμένα Μικρο-Αναλυτικά Συστήματα). Επί του παρόντος, τα μtas ή Lab on a Chip (ολοκληρωμένα εργαστήρια σε ψηφίδα) είναι ένα από τα ταχύτερα αυξανόμενα υποπεδία, τα οποία είναι ιδιαίτερα διεπιστημονικά από τη φύση τους, καλύπτοντας τομείς όπως οι μικρορευστονικές διατάξεις, η επιστήμη των υλικών, η αναλυτική χημεία και η βιοτεχνολογία. Το Lab-on-a-chip είναι η σμίκρυνση και η ολοκλήρωση της πλήρους λειτουργικότητας ενός χημικού ή βιολογικού εργαστηρίου σε ψηφίδα, όπως η προετοιμασία δείγματος, οι αντιδράσεις, οι διαχωρισμοί και η ανίχνευση σε μια μόνο ψηφίδα. Οι μικρορευστονικές διατάξεις είναι το κλειδί για την ανάπτυξη του lab-on-a-chip, το οποίο ονομάζεται επίσης και μtas, δηλαδή το σμικρυμένο μικρορευστονικό σύστημα που μπορεί αυτόματα να πραγματοποιήσει όλες τις απαραίτητες λειτουργίες για τη μετατροπή χημικών πληροφοριών σε ηλεκτρονικές πληροφορίες. Η έννοια του μtas προτάθηκε για πρώτη φορά από τον Manz το , αν και το πρώτο μtas κατασκευάστηκε στο τέλος της δεκαετίας του 1970, όταν οι Terry et. al. 8, ανέπτυξαν ένα 3

14 αναλυτή αέριας χρωματογραφίας πάνω σε υπόστρωμα πυριτίου και άνοιξαν τους ορίζοντες για την δυνατότητα χρήσης μικρού μεγέθους συστημάτων για χημική ανάλυση. Σήμερα, τα μtas έχουν εξελιχθεί παρά πολύ σε ένα μεγάλο δυναμικό διεπιστημονικό τομέα, η επίδραση του οποίου θα μπορούσε να είναι εκτεταμένη και επαναστατική. Τα πλεονεκτήματα των μtas περιλαμβάνουν σημαντικά μειωμένο (α) μέγεθος (φορητότητα), (β) κατανάλωση ισχύος, (γ) δείγμα (δ) κατανάλωση του αντιδραστηρίου και (ε) κόστος κατασκευής και λειτουργίας. Επιπλέον, τα μtas μπορούν να επιτύχουν καλύτερες επιδόσεις από άποψη ταχύτητας, παραγωγής, ευαισθησίας και αυτοματοποίησης. Θα πρέπει να σημειωθεί, ωστόσο, οτι σε αντίθεση με τα ολοκληρωμένα κυκλώματα, τα οποία δίνουν έμφαση στη συνεχή μείωση του μεγέθους των τρανζίστορ, τα μtas επικεντρώνονται στην κατασκευή πολύπλοκων συστημάτων με πιο εξελιγμένες δυνατότητες στο χειρισμό ρευστών, αντί να φιλοδοξούν για τα μικρότερα δυνατά μικρο-κανάλια. Το πεδίο των μtas βρίσκει εφαρμογές στην πρωτεομική και τη γονιδιωματική έρευνα, στη διάγνωση από τον ίδιο τον ασθενή (POC), στην παρακολούθηση του περιβάλλοντος, σε βιομηχανικές ανάλυσεις, στην ασφάλεια των τροφίμων, στην εγκληματολογία και σε πολλές άλλες εφαρμογές. Τα ολοκληρωμένα μικροαναλυτικά συστήματα περιλαμβάνουν είτε μέρη με ροή σε κανάλια, είτε επιφανειακή ροή σε θέσεις προκαθορισμένες σε μια επιφάνεια (βλέπε 1.3.1, 1.3.2) Μικρορευστονικές Διατάξεις Ο όρος μικρορευστονική αναφέρεται στο σύνολο των τεχνολογιών οι οποίες ελέγχουν την ροή μικροποσοτήτων υγρών ή αερίων με όγκους που κυμαίνονται από micro liters (1 μl = (1 mm) 3 ) σε pico liters ( 1 pl = (10 μm) 3 ) σε μία μικροδιάταξη 9. Μια μικρορευστονική διάταξη μπορεί να αποτελείται από κανάλια, συστήματα ανάμειξης, αντλίες, φίλτρα, εναλλάκτες θερμότητας κ.ά., με κατάλληλη ολοκλήρωση των οποίων καθίσταται δυνατή η προσθήκη, η ανάμειξη, ο διαχωρισμός, η ανίχνευση και η μετακίνηση (πριν ή και μετά την ανίχνευση) συστατικών σε ένα διάλυμα 10. Με τον τρόπο αυτό οι μικρορευστονικές διατάξεις μπορούν να ενσωματωθούν σε αναλυτικά συστήματα βελτιώνοντας την απόδοση, την ακρίβεια και το κόστος τους. Τα τελευταία χρόνια οι μικρορευστονικές διατάξεις χρησιμοποιούνται με επιτυχία σε συγκεκριμένες εφαρμογές, με πιο αντιπροσωπευτικές τις διατάξεις Lab on a chip. Η σημαντική πρόοδος και η καινοτομία που παρατηρείται τελευταία στις μικρορευστονικές διατάξεις άρχισαν να τις κάνουν απαραίτητες σε πολλές άλλες εφαρμογές, όπως στη φαρμακευτική, στη βιοτεχνολογία, στην αμυντική τεχνολογία, στην ιατρική και στην γεωργία και στην κάθε περίπτωση με ένα ξεχωριστό και μοναδικό τρόπο. Συνεπώς, η επόμενη γενιά μικρορευστονικών διατάξεων μπαίνει δυναμικά στην αγορά αφού διαθέτει μεγάλη ευελιξία και χρησιμότητα σε ένα μεγάλο εύρος εφαρμογών, γνωρίσματα σημαντικά για την κατασκευή διαφόρων βιομηχανικών συσκευών. Ο διαχωρισμός μιγμάτων ενώσεων σε καθαρά συστατικά και η ποσοτικοποίησή τους αποτελούν κεντρικό θέμα της αναλυτικής χημείας. Μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορούν να αναλυθούν σωστά τόσο η καθαρότητα των χημικών ουσιών όσο και η σύσταση μιγμάτων με διαφορετικό 4

15 περιεχόμενο. Ο έλεγχος της ποιότητας, η ανάλυση των τροφίμων και του περιβάλλοντος, αλλά επίσης και ο έλεγχος και η βελτιστοποίηση των χημικών αντιδράσεων και διαδικασιών βασίζονται όλα σε έναν αναλυτικό προσδιορισμό των ποσοτήτων των υλικών. Μια σπουδαία τεχνολoγία στην ανάλυση και τον ποσοτικό διαχωρισμό μιγμάτων υλικών είναι η χρωματογραφία. Η σκέψη της εκτέλεσης χρωματογραφικών διαχωρισμών σε μικροστήλες πάνω σε ψηφίδα οδηγείται από διαφορετικά κίνητρα: βελτίωση του συστήματος ως προς την ταχύτητα του διαχωρισμού, μείωση της κατανάλωσης του αντιδραστηρίου της κινητής φάσης και επιπρόσθετα η προοπτική μιας φθηνής μαζικής παραγωγής στηλών σε ψηφίδα 11. Ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα είναι η αυξημένη ευαισθησία, αφού η χρωματογραφική αραίωση (= αρχική συγκέντρωση διαλυμένης ουσίας / συγκέντρωση στη μέγιστη κορυφή) αυξάνεται με το τετράγωνο της διαμέτρου της στήλης. Η τεχνολογία των μικρορευστονικών διατάξεων υγρής χρωματογραφίας σε ψηφίδα εισήχθη κατά τη τελευταία δεκαετία παρέχοντας νέες πλατφόρμες για διαχωρισμό βιομορίων και έχει καθιερωθεί ως μια ισχυρή, αξιόπιστη και εναλλακτική λύση συγκριτικά με τα συμβατικά συστήματα νανο-κολώνων υγρής χρωματογραφίας 12. Ένα παράδειγμα μιας χρωματογραφικής διάταξης σε ψηφίδα ολοκληρωμένης με ακίδα ψεκασμού σε φασματογράφο μάζας χρησιμοποιώντας μια πολυμερική μικρορευστονική διάταξη παρουσίασαν οι ερευνητές από την εταιρεία Agilent Technologies 13 και φαίνεται στο Σχήμα 1.2. Σχήμα 1.2. Παράδειγμα μιας χρωματογραφικής διάταξης σε ψηφίδα χρησιμοποιώντας μια πολυμερική μικρορευστονική διάταξη από την εταιρεία Agilent Technologies 13. Η στήλη καταλήγει σε ακίδα ψεκασμού σε φασματογράφο μάζας Μικροσυστοιχίες Τα τελευταία χρόνια έχει ενταθεί πολύ το ενδιαφέρον για την κατασκευή και ιδιαίτερα την απόθεση βιομορίων σε μικροσυστοιχίες που υπόσχονται να καταστήσουν δυνατή την ανάλυση χιλιάδων δειγμάτων ταυτόχρονα για τη διάγνωση ασθενειών, αξιόπιστα, με χαμηλό κόστος, και σε μικρό χρόνο. Συνήθως αποτελούνται από αλυσίδες DNA ή πρωτεϊνης τοποθετημένες σαν κηλίδες (spots) σε ένα πλέγμα (2-D συστοιχία) από εκατοντάδες ή χιλιάδες κηλίδες πάνω σε σταθερό 5

16 υπόστρωμα (π.χ. πολυμερές). Στο παρακάτω σχήμα παρουσιάζεται ένα παράδειγμα μιας μικροσυστοιχίας που φέρει μερικές χιλιάδες αλληλουχίες διαφορετικών γονιδίων. Σχήμα 1.3. Παράδειγμα μιας μικροσυστοιχίας. Οι μικροσυστοιχίες πρωτεϊνών καθίστανται με ταχύ ρυθμό ένα από τα ισχυρότερα μέσα για την ανίχνευση των πρωτεϊνών, τον έλεγχο της έκφρασής τους και την εξακρίβωση των πρωτεϊνικών αλληλεπιδράσεων και λειτουργιών. Τα τελευταία χρόνια υπήρξε μεγάλο ενδιαφέρον και πρόοδος σε αυτό το τομέα με αποτέλεσμα αυτή τη στιγμή να είναι ένας από τους πιο δραστήριους τομείς στη βιοτεχνολογία. Οι μικροσυστοιχίες πρωτεϊνών καθιστούν δυνατή την παράλληλη πολυσύνθετη εξέταση χιλιάδων αλληλεπιδράσεων περιλαμβάνοντας αυτές μεταξύ πρωτεΐνης-αντιγόνου, πρωτεΐνηςπρωτεΐνης ή πρωτεΐνης-φαρμάκου. Στις μικροδιατάξεις αυτές τέτοιοι προσδιορισμοί μπορούν να γίνουν με την ελάχιστη χρήση υλικών ενώ παράλληλα παράγουν τεράστιο όγκο δεδομένων. Τα πλεονεκτήματα των διατάξεων αυτών είναι η αυτοματοποίηση, η ταχύτητα της αναλύσεως, η υψηλή ευαισθησία, η οικονομία των χρησιμοποιούμενων αντιδραστηρίων και τέλος η αφθονία των δεδομένων που παράγονται από ένα και μόνο πείραμα Υλικά Μικροαναλυτικών Διατάξεων Αρχικά για την κατασκευή των μικροαναλυτικών διατάξεων χρησιμοποιήθηκαν το γυαλί και το πυρίτιο. Οι διατάξεις από πυρίτιο και γυαλί κατασκευάζονται με τεχνικές μικρο-μηχανικής που τις δανείστηκαν από τη βιομηχανία των ημιαγωγών. Η μικρο-μηχανική του πυριτίου και του γυαλιού περιλαμβάνει τη χρήση της υγρής και ξηρής εγχάραξης, τη φωτολιθογραφία, τη λιθογραφία δέσμης 6

17 ηλεκτρονίων και μια ποικιλία από άλλες τεχνικές, οι οποίες απαιτούν τη χρήση των εγκαταστάσεων και του εξοπλισμού των καθαρών χώρων. Από τα μέσα της δεκαετίας του 90 κατέστη σαφές ότι τα υλικά αυτά δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για μαζική παραγωγή φθηνών διατάξεων μιας χρήσης. Τα υλικά αυτά ( γυαλί, Si ) είναι ακριβά και εύθραυστα επιπρόσθετα, το πυρίτιο είναι οπτικά μη διαπερατό στην ορατή περιοχή και ηλεκτρικά αγώγιμο. Έτσι, κατέστη αναγκαία η επιλογή υλικών που να έχουν αποτελεσματική εφαρμοσιμότητα σε διατάξεις μικρορευστονικών συστημάτων και παράλληλα να διατηρούν χαμηλό το κόστος. Tα πολυμερικά υποστρώματα παρουσιάζουν σημαντικά πλεονεκτήματα σαν υλικά κατασκευής μικροαναλυτικών διατάξεων, όπως μειωμένο κόστος, ευκολία κατασκευής, και καλές φυσικοχημικές ιδιότητες (βιοσυμβατότητα, οπτική διαφάνεια, χαμηλό μέτρο ελαστικότητας, κ.λ.π.). Στον παρακάτω πίνακα συνοψίζονται οι ιδιότητες για τα παραπάνω υλικά. Πρέπει να σημειωθεί πως στην κατασκευή των πολυμερικών μικρορευστονικών διατάξεων μιας χρήσης, τα βήματα της μικρο-μηχανικής χρησιμοποιούνται συχνά για την παραγωγή των καλουπιών από τα οποία αναπαράγονται οι πολυμερικές μικρορευστονικές διατάξεις Πίνακας 1.1: Ιδιότητες των Υλικών Υλικά Πυρίτιο Γυαλί Πολυμερή Κόστος των υλικών Ακριβό (~1 $/cm 2 ) Ευκολία στην κατασκευή Μαζική παραγωγή Διαθέσιμο στη βιομηχανία των ημιαγωγών, εμπλέκοντας μια σειρά από διεργασίες και χημικά Ναι, αργή διεργασία, υψηλό κόστος Ακριβό (0.2~0.4 $/cm 2 ) Περιορισμός στη γεωμετρία λόγω της ισοτροπίας της εγχάραξης Ναι, αργή διεργασία, υψηλό κόστος Οπτικά Αδιαφανές Διαφανές Θερμική Αγωγιμότητα Βιοσυμβατότητα Υψηλή Θερμοκρασία Αποστείρωσης Φθηνό (~0.01 $/cm 2 ) Υψηλή επεξεργασιμότητα Ναι, γρήγορη διαδικασία, χαμηλό κόστος Διαφανές, μπορεί να απορροφούν στο UV ~ 1.4 W/mK ~ 1 W/mK ~ 0.1 W/mK Συνήθως χρειάζεται επιφανειακή τροποποίηση Ναι δυνατή Ναι Ναι δυνατή Εξαρτάται από το πολυμερές και την εφαρμογή Τείνουν να παραμορφωθούν Ηλεκτρικά Αγώγιμο Ημιαγωγός Μονωτής Μονωτής Στην εργασία αυτή δίνουμε έμφαση στα πολυμερικά υλικά Μικρο- και Νανο- Σχηματοποίηση Πολυμερών με Επίπεδη Τεχνολογία Λιθογραφία - Εγχάραξη 7

18 Βασικές διεργασίες της μικροτεχνολογίας είναι η λιθογραφία και η εγχάραξη με πλάσμα για την μικρο και νανο σχηματοποίηση πολυμερικών υποστρωμάτων. Οι διεργασίες της λιθογραφίας και της εγχάραξης δεν είναι εφαρμόσιμες μόνο στην μικροηλεκτρονική αλλά και σε οποιαδήποτε επίπεδη τεχνολογία. Μικροσυστήματα, μικροαισθητήρες και ανιχνευτές χημικών ή φυσικών μεγεθών, επίπεδοι καταλύτες, μικροαντιδραστήρες και μικροδομές για ανάπτυξη κυττάρων είναι μερικές σύγχρονες τεχνολογικές εφαρμογές των τεχνολογιών αποτύπωσης σχήματος. Η αποτύπωση σχήματος πάνω στο πολυμερικό υπόστρωμα περιλαμβάνει δυο στάδια: i. Αποτύπωση του διαγράμματος σε μάσκα. Το σχέδιο γίνεται σε ηλεκτρονικό υπολογιστή από το σχεδιαστή. ii. Μεταφορά του διαγράμματος από τη μάσκα στο υπόστρωμα, η μεταφορά του σχήματος της μάσκας γίνεται με τη διεργασία της λιθογραφίας και τη διεργασία της εγχάραξης με υγρά χημικά μέσα ή με ηλεκτρικές εκκενώσεις πλάσματος. Ένα στρώμα φωτοευαίσθητου πολυμερούς (φωτοπολυμερές) που παίζει το ρόλο ενός φωτογραφικού υλικού, εναποτίθεται πάνω στο υπόστρωμα με περιστροφή από το διάλυμα του. Το φωτοπολυμερές φωτίζεται μέσα από μια μάσκα με διαφανείς και αδιαφανείς περιοχές, η οποία περιέχει το σχήμα που ζητούμε να αποτυπώσουμε στο πολυμερικό υπόστρωμα. Το φως που περνά από τις διαφανείς περιοχές προκαλεί χημικές αλλαγές στο φωτοευαίσθητο πολυμερές. Ακολουθεί η εμφάνιση του πολυμερούς σε κατάλληλο εμφανιστή που απομακρύνει είτε τις φωτισμένες περιοχές αφήνοντας άθικτες τις αφώτιστες (διεργασία θετικού τόνου, positive tone resist), είτε το αντίστροφο (αρνητικού τόνου διεργασία, negative tone resist). Με το τέλος της εμφάνισης στο πολυμερές έχει εναποτεθεί το σχήμα της μάσκας ή το αρνητικό του. Όλα τα παραπάνω βήματα συνιστούν την διεργασία της λιθογραφίας ή καλύτερα, της μικρολιθογραφίας. Κατόπιν ακολουθεί η διεργασία της εγχάραξης του υποστρώματος με υγρά αντιδραστήρια ή χημικά αέρια που δημιουργούνται σε ηλεκτρικές εκκενώσεις πλάσματος. Στο παρακάτω Σχήμα 1.4 παριστάνεται η αποτύπωση ενός σχήματος με τη διεργασία αρνητικού τόνου πάνω σε υπόστρωμα πολυμερούς. 8

19 1. Αρχικό υλικό (π.χ. πολυμερικό υπόστρωμα) 2. Επίστρωση φωτοπολυμερούς (photoresist) Yπεριώδες φως Μάσκα : Δεν περνάει φως : Περνάει φως 3. Αποτύπωση του σχεδίου με τη βοήθεια της λιθογραφίας. 4. Η δομή που προκύπτει μετά τη λιθογραφία. 5. Η εγχάραξη και ο σχηματισμός βαθιών καναλιών. Η αποτύπωση δηλαδη του αρχικού σχεδίου (μάσκα) σε βάθος. 6. Η αφαίρεση του υπερκείμενου στρώματος φωτοπολυμερούς και η τελική εγχαραγμένη δομή. Σχήμα 1.4. Διεργασία αποτύπωσης σχήματος πάνω σε πολυμερικό υπόστρωμα Πλάσμα O όρος πλάσμα συνηθίζεται να αναφέρεται στην τέταρτη κατάσταση της ύλης. Είμαστε εξοικειωμένοι με τις τρεις πρώτες καταστάσεις, τη στερεά, την υγρή και την αέρια, επειδή βρίσκονται σε αφθονία γύρω μας, αλλά το πλάσμα, αν και βρίσκεται σε αφθονία στο σύμπαν, εμφανίζεται στη γη μόνο κάτω υπό ορισμένες συνθήκες. Για παράδειγμα, στη γη φυσικές καταστάσεις πλάσματος είναι η αστραπή και το βόρειο σέλας, ενώ ένα παράδειγμα πλάσματος ανθρώπινης κατασκευής είναι οι φωτεινές πινακίδες νέου. (α) (β) 9

20 Σχήμα 1.5. (α) Οι 4 καταστάσεις της ύλης. (β) Πλάσμα οξυγόνου, ηλίου και ιόντων υδρογόνου τα οποία διαχέονται στο διάστημα από τις περιοχές κοντά στους γήινους πόλους. Η εξασθενημένη κίτρινη περιοχή που παρουσιάζεται επάνω από το βόρειο πόλο αντιπροσωπεύει το αέριο που χάνεται από τη γη στο διάστημα ενώ η πράσινη περιοχή είναι η aurora borealis, ή η ενέργεια του πλάσματος που επιστρέφει πίσω στην ατμόσφαιρα. Το πλάσμα δημιουργείται κατά την εφαρμογή υψηλής τάσης, συνήθως στην περιοχή των ραδιοσυχνοτήτων (RF Power), μέσα σε ένα αέριο που βρίσκεται σε θάλαμο υπό κενό, με ηλεκτρική εκκένωση. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργηθεί μέσα στο θάλαμο ένα ηλεκτρικά ουδέτερο μίγμα από ηλεκτρόνια, ιόντα, φωτόνια, προϊόντα επανασύνδεσης και ουδέτερα σωματίδια (ελεύθερες ρίζες, άτομα) με την ταυτόχρονη εκπομπή φωτός (Σχήμα 1.6). Από τα προϊόντα αυτά, τα ελεύθερα ηλεκτρόνια είναι αυτά που ξεκινούν τη διαδικασία του πλάσματος επειδή με την κινητική ενέργεια που αποκτούν και σε συνδυασμό με το γεγονός ότι είναι αρκετά ελαφρά, συγκρούονται συνεχώς με άλλα άτομα ή μόρια και αποκτούν μια υψηλή μέση ενέργεια πολλών ev (electron Volts) που αντιστοιχούν σε δεκάδες χιλιάδες βαθμούς πάνω από τη θερμοκρασία του αερίου, η οποία είναι συνήθως λίγο υψηλότερη από τη θερμοκρασία περιβάλλοντος. Σχήμα 1.6. Τα ενεργά σωματίδια που υπάρχουν σε ένα πλάσμα οξυγόνου Η υψηλή θερμοκρασία των ηλεκτρονίων επιτρέπει στις συγκρούσεις ηλεκτρονίων-μορίων να προκαλούν αντιδράσεις υψηλής θερμοκρασίας που δημιουργούν ελεύθερες ρίζες, ιόντα και άλλα ηλεκτρόνια, λόγω ιονισμού μέσα στο χαμηλής θερμοκρασίας ουδέτερο αέριο. Δημιουργώντας τα ίδια αντιδρώντα στοιχεία χωρίς πλάσμα θα απαιτούσε θερμοκρασίες στην περιοχή μεταξύ ~ ο Κ που θα κατέστρεφε τα οργανικά πολυμερή και πολλά ανόργανα φιλμ. H συνύπαρξη ενός ψυχρού αερίου (από εκεί προκύπτει και ο όρος ψυχρό πλάσμα που συχνά χρησιμοποιείται) και των θερμών ηλεκτρονίων είναι αυτό που διαφοροποιεί τον αντιδραστήρα του πλάσματος από μια συμβατική θερμική διεργασία. Eίναι σωστή προσέγγιση να θεωρούμε ότι τα περισσότερα ουδέτερα σωματίδια έχουν μία κοινή θερμοκρασία ή μέση ενέργεια. Συνηθίζεται να αναφερόμαστε σε μια ξεχωριστή θερμοκρασία για κάθε 10

21 είδος σωματιδίου (π.χ. Τ i για το σωματίδιο i ). Η θερμοκρασία μπορεί να οριστεί σε σχέση με τη μέση ενέργεια, є i, των σωματιδίων: є i = 3 kti, 2 όπου k είναι η σταθερά Boltzman ίση με 1.38x10-23 J o K -1 ή 8.62x10-5 ev o K -1. Έτσι η θερμοκρασία και η μέση ενέργεια αναλογούν στο ίδιο πράγμα. Τυπικές τιμές θερμοκρασίας είναι ev για τα ιόντα, ev για τα ουδέτερα και 1-10eV για τα ηλεκτρόνια. Οι συγκρούσεις που γίνονται μέσα στο πλάσμα μπορεί να είναι ελαστικές ή ανελαστικές. Στις ελαστικές συγκρούσεις, που συνήθως αποτελούν και τη πλειοψηφία των συγκρούσεων μεταξύ ηλεκτρονίων και ατόμων ή μορίων, τα σωματίδια ανταλλάσσουν ορμή και κινητική ενέργεια χωρίς να επηρεάζονται οι εσωτερικές τους καταστάσεις. Στις ανελαστικές συγκρούσεις αλλάζουν οι εσωτερικές καταστάσεις και τα σωματίδια που συμμετέχουν τοποθετούνται συνήθως σε διεγερμένες καταστάσεις. Αν η μέση ενέργεια των ηλεκτρονίων είναι μικρή για να προκαλέσει διέγερση, οι πιο πολλές συγκρούσεις ηλεκτρονίων-μορίων θα είναι ελαστικές και αυτό συμβαίνει συνήθως με τα ευγενή αέρια ενώ αντίθετα στα μοριακά αέρια ένα μεγαλύτερο μέρος των συγκρούσεων είναι ανελαστικές. Ελαστική σύγκρουση: e + A e + A fast slow less fast less slow Ανελαστική σύγκρουση που οδηγεί σε διέγερση ή ιονισμό: e fast + A e e slower slower + A * + A + + e Λόγω της μεγάλης κινητικής ενέργειας των ηλεκτρονίων, όλες οι επιφάνειες που έρχονται σε επαφή με το περιβάλλον του πλάσματος (τοιχώματα, δείγματα) φορτίζονται αρνητικά με αποτέλεσμα τα θετικά ιόντα να επιταχύνονται και να πέφτουν κάθετα σε αυτές. Τα αρνητικά ιόντα τα οποία βρίσκονται σε μία πολύ χαμηλότερη θερμοκρασία και διαχέονται πιο δύσκολα είναι γενικά ανίκανα να διαφύγουν το πλάσμα και χάνονται αντίθετα σε συγκρούσεις επανασύνδεσης και απόσπασης. Οι ρίζες που σχηματίζονται μέσα στο πλάσμα αντιδρούν με την επιφάνεια του στρώματος με χημικό τρόπο ενώ τα ιόντα επιδρούν με μηχανικό τρόπο, μέσω της ιονοβολής. Η οπτική εκπομπή που παρατηρείται μέσα σε ένα πλάσμα είναι αποτέλεσμα των διεγερμένων ατόμων και μορίων που σχηματίζονται στο πλάσμα καθώς χάνουν την επιπλέον ενέργειά τους. Το μήκος κύματος της εκπομπής του φωτός είναι ικανό να σπάει και τους χημικούς δεσμούς και μπορεί να είναι χρήσιμο στην τροποποίηση κατά την επεξεργασία πολυμερικών υλικών. Για τις περισσότερες καταστάσεις πλάσματος ο βαθμός ιονισμού είναι πολύ μικρός με τον αριθμό των αρνητικών σωματιδίων να είναι 11

22 ίσος με αυτόν των θετικών. Τυπικά υπάρχει μόνο ένα φορτισμένο σωματίδιο ανά 100,000 1,000,000,000 ουδέτερα άτομα και μόρια. Οι διεργασίες που γίνονται με τεχνολογία πλάσματος χωρίζονται σε τρεις κύριες κατηγορίες: Εγχάραξη (αφαίρεση υλικού μέσω αντιδράσεων με ενεργά είδη που οδηγούν στην δημιουργία πτητικών προϊόντων) Εναπόθεση (δημιουργία νέων υλικών, υπό την μορφή λεπτών υμενίων που εναποτίθενται στις επιφάνειες) Τροποποίηση (χημική προσθήκη λειτουργικών ομάδων σε υλικά που εκτίθενται στο πλάσμα) Εγχάραξη με Πλάσμα Μία επιφάνεια σε επαφή με πλάσμα εκτίθεται σε ροές ουδετέρων ατόμων, μορίων, ιόντων, ηλεκτρονίων, και φωτονίων και υφίσταται κάποια τροποποίηση. Οι βασικοί μηχανισμοί που προκαλούν την εγχάραξη είναι η μηχανική αφαίρεση του υλικού από τα ιόντα του πλάσματος που ονομάζεται ιονοβολή (sputtering), η χημική εγχάραξη (θερμική εγχάραξη) και η χημική εγχάραξη υποβοηθούμενη από τα ιόντα (ion enhanced chemical etching) (Σχήμα 1.7). ιόν ουδέτερο άτομο ή ρίζα πτητικό προϊόν ιονοβολή χημική εγχάραξη ουδέτερο άτομο ή ρίζα ιόν πτητικό προϊόν ουδέτερο άτομο ή ρίζα ιόν πτητικό προϊόν στρώμα προστασίας ιοντικά υποβοηθούμενη εγχάραξη (ενεργητική) ιοντικά υποβοηθούμενη εγχάραξη (με στρώμα προστασίας παθητικοποίησης που δημιουργείται από το πλάσμα) Σχήμα 1.7. Βασικοί μηχανισμοί εγχάραξης στο πλάσμα. Η βασική διαφορά της ιονοβολής με τη χημική και τη χημική εγχάραξη υποβοηθούμενη από ιόντα είναι ότι στην περίπτωση της ιονοβολής (ή αλλιώς sputtering) έχουμε μηχανική αφαίρεση του 12

23 υλικού, ενώ στη δεύτερη περίπτωση το υλικό μετατρέπεται πρώτα σε μια πτητική χημική ένωση που απομακρύνεται από την επιφάνεια. Το πιο χαρακτηριστικό μέγεθος της εγχάραξης είναι η ποσότητα του υλικού που αφαιρείται συναρτήσει του χρόνου που πραγματοποιείται η εγχάραξη και ονομάζεται ρυθμός εγχάραξης (Ρ.Ε.). Όταν δύο υλικά εγχαράσσονται με διαφορετικούς ρυθμούς τότε ο λόγος των δύο ρυθμών ονομάζεται εκλεκτικότητα. Η χημική εγχάραξη μπορεί να παρουσιάσει μεγάλη εκλεκτικότητα καθώς εξαρτάται από τις διαφορές στους δεσμούς και στη χημική συνοχή των διαφορετικών υλικών. Αντίθετα η εκλεκτικότητα με την ιονοβολή είναι πολύ μικρή γιατί η εγχάραξη στην περίπτωση αυτή δεν εξαρτάται από τη χημική φύση του υλικού. Η εγχάραξη περιορίζεται στο ανώτατο στρώμα της επιφάνειας του υλικού και σπάνια σε μεγαλύτερο βάθος. Επομένως, η τροποποίηση είναι επιφανειακή και το υλικό διατηρεί της φυσικές και χημικές του ιδιότητες στον κύριο όγκο του. Η αλλαγή στην ιοντική ενέργεια τείνει να αλλάξει τη διαδικασία με την οποία αφαιρείται ένα υλικό. Για παράδειγμα σε υψηλότερες πιέσεις η χημική εγχάραξη από ρίζες υπερισχύει όταν η χημεία είναι κατάλληλη. Αντίθετα, σε χαμηλότερη πίεση η πυκνότητα των αντιδρώντων ουδετέρων ειδών που βρίσκονται στην αέρια φάση μειώνεται, η ιοντική ενέργεια αυξάνει, και οι μηχανισμοί επιφανειακής αλλοίωσης προκαλούμενοι από την ενέργεια είναι πιο σημαντικοί. Επομένως, σε πολύ υψηλή ιοντική ενέργεια και χαμηλή πίεση αντίστοιχα κυριαρχεί η φυσική ιονοβολή Εναπόθεση με Πλάσμα Η εναπόθεση (deposition) είναι μια διεργασία δημιουργίας υμενίων απευθείας σε υποστρώματα. Επικεντρωνόμαστε στον υποβοηθούμενο από πλάσμα πολυμερισμό. Σε αυτήν τη διεργασία ο πολυμερισμός (μονομερή πολυμερές) λαμβάνει χώρα με τη βοήθεια πλάσματος, δηλαδή των ηλεκτρονίων, των ιόντων και των ριζών της αέριας φάσης. Εν γένει οι ιδιότητες ενός πολυμερούς που αποτίθεται με τη βοήθεια πλάσματος είναι διαφορετικές από αυτές ενός πολυμερούς που πολυμερίζεται με τις κλασικές χημικές ή ηλεκτροχημικές διεργασίες. Το μεγάλο πλεονέκτημα είναι η δυνατότητα που δίνουν οι διεργασίες πλάσματος για ελεγχόμενη μεταβολή των ιδιοτήτων με πιο κλασικό παράδειγμα τη δημιουργία φθορανθρακικών πολυμερών με ελεγχόμενη επιφανειακή τάση (ρύθμιση του λόγου F/C στο υλικό) 18, Τροποποίηση με Πλάσμα Η χρήση διεργασιών πλάσματος για την τροποποίηση επιφανειακών ιδιοτήτων πολυμερών έχει αυξηθεί σημαντικά κυρίως τα τελευταία χρόνια. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του πλάσματος και κυρίως η μεγάλη γκάμα χημείας αέριας φάσης (Οξυγόνου, φθορίου κτλ) που μπορεί να χρησιμοποιηθεί, οι χαμηλές θερμοκρασίες καθώς και η δυνατότητα αποφυγής υγρών χημικών και οργανικών διαλυτών έχει καταστήσει την τεχνολογία πλάσματος απαραίτητη σε μια μεγάλη σειρά από ερευνητικές και τεχνολογικές εφαρμογές. Η διεργασία αυτή διαφοροποιείται από την εγχάραξη και 13

24 την εναπόθεση στο ότι ο στόχος δεν είναι η μείωση ή η αύξηση της μάζας του υποστρώματος, αλλά μόνο η επιφανειακή φυσική ή χημική τροποποίηση. Για παράδειγμα κατεργασία πολυμερών με πλάσμα Οξυγόνου αυξάνει την υδροφιλικότητα της επιφάνειας και την περιεκτικότητά της σε Ο 19, ως αποτέλεσμα της οξείδωσης των αλυσίδων (δημιουργία καρβονυλίων κτλ), ενώ υπό συνθήκες υψηλής ενέργειας βομβαρδισμού εμφυτεύονται στο υπόστρωμα δημιουργώντας αντίστοιχα προφίλ συγκέντρωσης Διαβροχή Πολυμερών και Τραχύτητα Η γωνία επαφής θ (CA) 20 αποτελεί μία τυπική μέτρηση της υδροφοβικότητας και της υδροφιλικότητας μιας επιφάνειας στερεού. Μετρήσεις CA μπορούν να χρησιμοποιηθούν στον υπολογισμό των επιφανειακών τάσεων στερεών και είναι ευαίσθητες στην εξωτερική επιφάνεια πάχους 3-10 Å. Ο βαθμός υδροφοβικότητας ενός στερεού εκφράζεται από τη CA μεταξύ της επιφάνειας του στερεού και της σταγόνας. Αύξηση της CA σημαίνει αύξηση της υδροφοβικότητας του στερεού, = σ ( 1 cosα ) W όπου: σ είναι ο συντελεστής διεπιφανειακής τάσης νερού αέρα. h Η επιφανειακή τάση είναι μια μέτρηση της συνεκτικής ενέργειας σε μια διεπιφάνεια. Όταν η επιφανειακή ενέργεια ενός υποστρώματος είναι μεγαλύτερη από την επιφανειακή τάση ενός υγρού τότε το υγρό διαβρέχει την επιφάνεια. Η επιφανειακή τάση, πού είναι μέτρο της επιφανειακής ενέργειας, είναι η ιδιότητα λόγω μοριακών δυνάμεων εξαιτίας της οποίας όλα τα υγρά μέσω συστολής της επιφάνειας τείνουν να φέρουν τον όγκο που περικλείουν σε ένα σχήμα που να έχει το μικρότερο επιφανειακό εμβαδόν. Όσο μεγαλύτερη είναι η επιφανειακή ενέργεια του στερεού υποστρώματος σε σχέση με την επιφανειακή τάση ενός υγρού τόσο καλύτερη είναι η διαβροχή και τόσο μικρότερη η CA. Εικόνες υδρόφοβης και υδρόφιλης επιφάνειας φαίνονται στο παρακάτω σχήμα. θ<90 ο θ>90 ο Καλή επιφανειακή διαβροχή Μεγάλη επιφανειακή ενέργεια Υδρόφιλη επιφάνεια Μικρή επιφανειακή διαβροχή Μικρή επιφανειακή ενέργεια Υδρόφοβη επιφάνεια Σχήμα 1.8. Εικόνες υδρόφιλης και υδρόφοβης επιφάνειας. Η σταγόνα, λοιπόν μπορεί να χαρακτηριστεί από την γωνία που σχηματίζεται στο σημείο όπου το υγρό έρχεται σε επαφή με το στερεό και το περιβάλλον. Οι συνιστώσες της επιφανειακής 14

25 τάσης του υγρού και του στερεού μπορούν να υποδειχθούν ως διανύσματα. Οι τεχνικές με τις οποίες γίνονται οι μετρήσεις των γωνιών χρησιμοποιούν την εξίσωση που εξήγαγε ο Thomas Young το Η εξίσωση Young περιγράφει την ισορροπία μεταξύ των τριών διεπιφανειακών τάσεων και της CA θ μιας σταγόνας ενός υγρού πάνω σε μια επιφάνεια ενός στερεού. όπου: γ lv : επιφανειακή τάση του υγρού γ cos ϑ = γ lv sv γ sl γ sv : επιφανειακή τάση του στερεού γ sl : επιφανειακή τάση του υγρού και του στερεού Στο παρακάτω σχήμα φαίνεται το σχηματικό διάγραμμα που δείχνει τις δυνάμεις που ασκούνται στο τριπλό σημείο συνύπαρξης στερεού υγρού και αερίου καθώς και την μετρούμενη γωνία επαφής. Η εξίσωση Young θεωρεί ότι η στερεή επιφάνεια είναι ομαλή, ομοιογενής και άκαμπτη, καθώς και χημικά και φυσικά αδρανής όσον αφορά τα υγρά με τα οποία έρχεται σε επαφή. ατμός γ lv υγρό γ sl θ γ sv στερεό Σχήμα 1.9. Σχηματικό διάγραμμα που δείχνει τις δυνάμεις που ασκούνται στο τριπλό σημείο συνύπαρξης στερεού υγρού και αερίου καθώς και την μετρούμενη γωνία επαφής. Έστω μία επιφάνεια στερεού πάνω στην οποία τοποθετούμε μία σταγόνα υγρού. Χαμηλές τιμές της γωνίας θ δείχνουν ότι το υγρό διαβρέχει καλά την επιφάνεια, ενώ μεγάλες τιμές σημαίνουν μικρή διαβροχή. Όταν το υγρό είναι νερό τότε μιλάμε για υδρόφιλες και υδρόφοβες επιφάνειες αντίστοιχα. Όταν θ=0 τότε το υγρό διαβρέχει πλήρως την επιφάνεια. Για να χαρακτηριστεί η αλληλεπίδραση του υγρού με το στερεό,δεν αρκεί μόνο η μέτρηση της στατικής γωνίας επαφής. Υπάρχουν διάφορες γωνίες επαφής που μπορούν να υπολογιστούν. Όταν η σταγόνα έχει μόλις διογκωθεί τότε η γωνία επαφής ορίζεται ως γωνία προώθησης (advancing) θ α, ενώ όταν αυτή έχει μόλις μικρύνει ορίζεται ως γωνία οπισθοχώρησης (receding) θ r. Οι τιμές των δύο γωνιών παρουσιάζουν ένα εύρος με τις γωνίες προώθησης να πλησιάζουν ένα μέγιστο και τις γωνίες 15

26 οπισθοχώρησης ένα ελάχιστο. Αν το οριακό σημείο των τριών φάσεων βρίσκεται σε πραγματική κίνηση τότε οι γωνίες που παρατηρούνται ονομάζονται δυναμικές γωνίες επαφής. Η διαφορά μεταξύ της μέγιστης (γωνία προώθησης) και ελάχιστης τιμής (γωνία οπισθοχώρησης) της γωνίας επαφής ονομάζεται υστέρηση γωνίας επαφής, θ hyst : θ hyst = θ θ Η υστέρηση της γωνίας επαφής έχει χρησιμοποιηθεί για να χαρακτηριστούν η επιφανειακή ανομοιογένεια, τραχύτητα και κινητικότητα. Για τις επιφάνειες που δεν είναι ομοιογενείς θα υπάρχουν περιοχές που παρουσιάζουν εμπόδιο στην κίνηση της γραμμής επαφής της σταγόνας με το στερεό. Στην περίπτωση της χημικής ανομοιογένειας αυτές οι περιοχές αντιπροσωπεύουν περιοχές με διαφορετικές γωνίες επαφής από την περιβάλλουσα επιφάνεια. Για παράδειγμα όταν το υγρό είναι νερό, υδρόφοβες περιοχές θα εμποδίζουν την κίνηση της γραμμής επαφής καθώς το υγρό προωθείται και έτσι θα μεγαλώνει η γωνία επαφής. Όταν το νερό υποχωρεί οι υδρόφιλες περιοχές συγκρατούν την κίνηση και έτσι θα μειώνεται η γωνία επαφής. Από τα παραπάνω φαίνεται ότι, όταν χρησιμοποιείται νερό, οι advancing γωνίες θα είναι ευαίσθητες στις υδρόφοβες περιοχές και οι receding γωνίες θα χαρακτηρίζουν τις υδρόφιλες περιοχές πάνω σε μια επιφάνεια. Για περιπτώσεις όπου η υστέρηση οφείλεται σε επιφανειακή τραχύτητα, οι μικροσκοπικές αποκλίσεις της κλίσης στην επιφάνεια δημιουργούν τα εμπόδια στην κίνηση της γραμμής επαφής και αλλάζουν την μακροσκοπική γωνία επαφής. Η υδρόφιλη ή η υδρόφοβη συμπεριφορά μιας επιφάνειας καθορίζεται τόσο από τη χημεία της όσο και από την επιφανειακή της τοπογραφία. Για τραχείες επιφάνειες η CA εξαρτάται πάλι από τις διεπιφανειακές τάσεις αλλά και από την τοπογραφία της επιφάνειας. Ο Wenzel 21 μετέτρεψε την εξίσωση του Young χρησιμοποιώντας μια ακόμη παράμετρο που την ονόμασε παράγοντα της τραχύτητας (roughness factor, r) για να προσμετρήσει την πραγματική επιφάνεια επαφής της τραχείας επιφάνειας με το υγρό: cosθ = r cosθ W Το r είναι ο λόγος του εμβαδού της πραγματικής επιφάνειας προς το εμβαδόν της προβολής της. Ο λόγος αυτός είναι πάντα μεγαλύτερος της μονάδας και συνεπώς προκύπτει ότι η τραχύτητα της επιφάνειας σε κάθε περίπτωση αυξάνει την υδροφιλικότητα ή την υδροφοβικότητα της αντίστοιχης λείας επιφάνειας. Για παράδειγμα, μια λεία υδρόφοβη επιφάνεια γίνεται εντονότερα υδρόφοβη όσο η τραχύτητα και συνεπώς το r, αυξάνει. Από μετρήσεις που πραγματοποιήθηκαν από τους Johnson και Dettre 22 παρατηρήθηκε ότι αυτή η αύξηση της CA συναρτήσει του r λαμβάνει χώρα μέχρι ενός σημείου. Από το κρίσιμο αυτό σημείο και για όσο αυξάνει περαιτέρω το r η CA παραμένει αμετάβλητη. Αντίθετα η γωνία υστέρησης μειώνεται με το r. Από το κρίσιμο αυτό σημείο και μετά ο λόγος ασυμμετρίας της επιφανειακής τοπογραφίας είναι τόσο μεγάλος ούτως, ώστε η σταγόνα να μην έρχεται σε επαφή με όλη την επιφάνεια, αλλά μόνο με τα υψηλότερα σημεία της επιφάνειας (βλ. Σχήμα 1.10.). Συνεπώς, η πραγματική επιφάνεια επαφής είναι χαμηλή και ως εκ τούτου και οι a r 16

27 δυνάμεις τριβής ασθενείς επιτρέποντας στη σταγόνα να κυλάει πάνω στην επιφάνεια σε αντίθεση με την κατάσταση Wenzel στην οποία η σταγόνα παραμένει προσκολλημένη στην επιφάνεια. Η κατάσταση αυτή ονομάζεται υπερυδρόφοβη κατάσταση (superhydrophobic SH). Στην SH κατάσταση η CA δίνεται πλέον από την εξίσωση των Cassie-Baxter 23 : cosθ CB = f cosθ + f r f 1 όπου r f είναι ο παράγοντας της τραχύτητας της επιφάνειας που διαβρέχεται από τη σταγόνα, και f είναι ο λόγος του εμβαδού της προβολής της επιφάνειας, που έρχεται σε επαφή με τη σταγόνα προς το εμβαδόν της συνολικής προβαλλόμενης επιφάνειας. Η εξίσωση αυτή για f=1 και rf=r μεταβάλλεται ουσιαστικά στην εξίσωση του Wenzel. (α) (β) (γ) Σχήμα (α) Κατάσταση Young. (β) Κατάσταση Wenzel 21. Η CA είναι μεγαλύτερη εκείνης της αντίστοιχης λείας επιφάνειας, αλλά η υστέρηση είναι μεγάλη και η σταγόνα παραμένει προσκολλημένη στην επιφάνεια. (γ) Κατάσταση Cassie-Baxter 23. Η τραχύτητα έχει αποκτήσει μεγάλο λόγο ασυμμετρίας, η πραγματική επιφάνεια επαφής με τη σταγόνα είναι μικρή και η σταγόνα κυλάει στην επιφάνεια (SH). Σε αυτήν την περίπτωση η CA είναι μικρή. Σύμφωνα με τα προηγούμενα για την επίτευξη SH κατάστασης θα πρέπει να συνδυαστεί η ύπαρξη επιφανειακής τοπογραφίας με μεγάλο λόγο ασυμμετρίας (High Aspect Ratio, HAR) μαζί με χημεία χαμηλής επιφανειακής ενέργειας. Στην πράξη αυτό επιτυγχάνεται με εκτράχυνση μιας ήδη υδρόφοβης επιφάνειας ή με απόθεση υδρόφοβου υμενίου σε μια ήδη τραχεία επιφάνεια ή με απόθεση υδρόφοβου υμενίου υπό τέτοιες συνθήκες που να δημιουργείται ταυτόχρονα και τραχύτητα Στόχοι της Διδακτορικής Διατριβής H παρούσα διδακτορική διατριβή εντάσσεται στην περιοχή της επιφανειακής κατεργασίας πολυμερικών υλικών για μικρο- και νανο- τεχνολογία και νανο- βιοτεχνολογία. Η διατριβή στοχεύει στη κατεργασία πολυμερικών υλικών με λιθογραφία και εγχάραξη με πλάσμα για την κατασκευή μικροαναλυτικών διατάξεων, καθώς επίσης και στο χαρακτηρισμό και τις εφαρμογές των διατάξεων αυτών. Οι μικροαναλυτικές διατάξεις που στοχεύει είναι τόσο διατάξεις υπο ροή σε μικροκανάλια 17

28 (π.χ. χρωματογραφικές μικροστήλες), όσο και διατάξεις ανοικτής επιφάνειας όπως πρωτεϊνικές μικροσυστοιχίες. Η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει πέντε κατευθύνσεις: 1. Τη διερεύνηση της δυνατότητας χρήσης κλασικών διεργασιών μικροηλεκτρονικής / μικρομηχανικής (λιθογραφία και κατεργασία με πλάσμα αερίων) ως εναλλακτικής τεχνικής κατασκευής πολυμερικών μικρορευστονικών διατάξεων. Ένα βασικό πλεονέκτημα της προτεινόμενης μεθοδολογίας είναι η δυνατότητα που προσφέρουν οι διεργασίες πλάσματος για την ταυτόχρονη ρύθμιση των επιφανειακών χαρακτηριστικών (διαβροχή, τραχύτητα κτλ) μαζί με τη σχηματοποίηση. Στην παρούσα διδακτορική διατριβή για την κατασκευή των διατάξεων επιλέχθηκαν πολυμερή κοινής βιομηχανικής πρακτικής, δηλαδή πλακίδια PMMA [πολυ(μεθακρυλικού μεθυλεστέρα)] πάχους 2 mm, καθώς και πλακίδια ΡEEK [πολυ(διαίθερο κετόνης)] πάχους 1.5 mm. 2. Πρόσφατα 24 η ομάδα μας ανακάλυψε την δημιουργία νανο-δομημένων (για την ακρίβεια καλύτερος όρος είναι νανο-υφασμένων) επιφανειών μετά την εγχάραξη με το πλάσμα. [Η νανοδόμηση ορίζεται ως η δημιουργία νανο-δομών σε μια επιφάνεια με συγκεκριμένη γεωμετρία και διάταξη. Η νανο-ύφανση ορίζεται ως η δημιουργία νανο-δομών σε μια επιφάνεια με τυχαία διάταξη και σχήμα]. Γι αυτό το λόγο στην παρούσα διατριβή αποφασίστηκε να γίνει μελέτη των νανο-υφασμένων επιφανειών με το πλάσμα για αναλυτικούς σκοπούς. Οπότε ο δεύτερος στόχος της διατριβής ήταν η κατανόηση του σχηματισμού της νανο-δόμησης/νανο-ύφανσης και ο έλεγχος αυτής. Συγκεκριμένα αποφασίσαμε να κάνουμε: i. Μελέτη των συνθηκών νανο-ύφανσης για τον απόλυτο έλεγχο της γεωμετρίας της τραχύτητας: Από πολύ μεγάλη τραχύτητα με υψηλό λόγω ασυμμετρίας σε ομαλή επιφάνεια με μικρή τραχύτητα. ii. Μελέτη της διαβροχής των νανο-υφασμένων επιφανειών αυτών για εφαρμογή σε μικρορευστονικές διατάξεις. iii. Μελέτη της προσρόφησης πρωτεϊνών σε αυτές τις νανο-υφασμένες επιφάνειες για εφαρμογή σε μικροσυστοιχίες πρωτεϊνών. 3. Την εφαρμογή των νανο-υφασμένων επιφανειών σαν υπόστρωμα για μικροσυστοιχίες πρωτεϊνών και την κατασκευή πρότυπης μικροσυστοιχίας. 18

29 4. Την ενσωμάτωση των νανο-υφασμένων επιφανειών σε μικροκανάλια για έλεγχο της ροής. 5. Την κατασκευή χρωματογραφικής μικροστήλης σε μια ψηφίδα από PMMA για την ανάλυση φωσφωπεπτίδιων με χρωματογραφία συγγένειας διοξειδίου μετάλλου. Στο παρακάτω σχηματικό διάγραμμα (Σχήμα 1.11) απεικονίζονται οι επιμέρους στόχοι της παρούσας διατριβής, οι οποίοι οδηγούν στον απώτερο στόχο, δηλαδή την κατασκευή, με λιθογραφία και κατεργασία με πλάσμα Ο 2, πολυμερικών μικροαναλυτικών διατάξεων: μιας πολυμερικής μικροσυστοιχίας πρωτεϊνών και μιας χρωματογραφικής μικροστήλης σε ψηφίδα PMMA. Σχήμα Στόχοι της παρούσας διδακτορικής διατριβής. 19

30 Κεφάλαιο 2 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ Περίληψη Κεφαλαίου Σε αυτό το κεφάλαιο γίνεται η βιβλιογραφική επισκοπήση της τεχνολογικής στάθμης. Αρχικά παρουσιάζονται οι μέθοδοι κατασκευής των πολυμερικών μικρορευστονικών διατάξεων με έμφαση στην μέθοδο που προτείνεται στην παρούσα διατριβή δηλαδή τη λιθογραφία και την εγχάραξη με πλάσμα. Στη συνέχεια γίνεται επισκόπηση για τις φωτοευαίσθητες σιλικόνες ως υλικά λιθογραφίας για την κατασκευή πολυμερικών μικρορευστονικών διατάξεων. Κατόπιν επισκοπούμε την νανο-δόμηση επιφανειών με το πλάσμα για τον έλεγχο των ιδιοτήτων διαβροχής τόσο σε μικροκανάλια για τον έλεγχο της ροής σε αυτά όσο και για τις μικροσυστοιχίες. Ακολουθεί εισαγωγή στη χρωματογραφία και επισκόπηση της χρωματογραφίας σε μικροστήλες, όπου δίνεται έμφαση στη Χρωματογραφίας Συγγένειας Διοξειδίου Μετάλλου για το διαχωρισμό φωσφοπεπτιδίων Μέθοδοι Κατασκευής Πολυμερικών Μικρορευστονικών Διατάξεων Υπάρχει μια ποικιλία μεθόδων για την κατασκευή των μικρορευστονικών διατάξεων συμπεριλαμβανομένης της υγρής εγχάραξης, της εγχάραξης ενεργών ιόντων, της συμβατικής μικρομηχανικής 25 της φωτολιθογραφίας, της μαλακής λιθογραφίας ή της έγχυσης και σκλήρυνσης ελαστομερούς (soft lithography), της εν θερμώ σφράγισης (hot embossing), της εν θερμώ έγχυσης (injection molding), της εγχάραξης με laser (laser ablation) και της εγχάραξης με πλάσμα. Παρακάτω γίνεται μια σύντομη περιγραφή των πιο κοινών μεθόδων, της μαλακής λιθογραφίας, της εν θερμώ σφράγισης, της εν θερμώ έγχυσης και της εγχάραξης με laser που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή των πολυμερικών διατάξεων 26, 27 αναφέροντας τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της κάθε μεθόδου. Επιπρόσθετα στο Σχήμα 2.1 παρουσιάζεται μια σχηματική αναπαράσταση (α) της εν θερμώ σφράγισης (β) της εν θερμώ έγχυσης και (γ) της μαλακής λιθογραφίας. Κατά γενικό κανόνα, η επιλογή της κατασκευαστικής μεθόδου καθορίζεται από διάφορους παράγοντες, όπως οι διαθέσιμες τεχνολογίες και ο εξοπλισμός, το κόστος, η ταχύτητα, οι δυνατότητες κατασκευής (π.χ., το επιθυμητό χαρακτηριστικό μέγεθος και το προφίλ) και η προτίμηση στο υλικό του υποστρώματος. Η εγχάραξη με πλάσμα είναι νέα μέθοδος και θα μελετηθεί στην επόμενη ενότητα. 20

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Περιληπτική θεωρητική εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Περιληπτική θεωρητική εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Περιληπτική θεωρητική εισαγωγή α) Τεχνική zchralski Η πιο συχνά χρησιμοποιούμενη τεχνική ανάπτυξης μονοκρυστάλλων πυριτίου (i), αρίστης ποιότητας,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Αν. Καθ. Δρ Μαρία Α. Γούλα ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

διατήρησης της μάζας.

διατήρησης της μάζας. 6. Ατομική φύση της ύλης Ο πρώτος που ισχυρίστηκε ότι η ύλη αποτελείται από δομικά στοιχεία ήταν ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Δημόκριτος. Το πείραμα μετά από 2400 χρόνια ήρθε και επιβεβαίωσε την άποψη αυτή,

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός και μοντέλα τρανζίστορ λεπτών υμενίων βιομηχανικής παραγωγής: Τεχνολογία μικροκρυσταλλικού πυριτίου χαμηλής θερμοκρασίας

Χαρακτηρισμός και μοντέλα τρανζίστορ λεπτών υμενίων βιομηχανικής παραγωγής: Τεχνολογία μικροκρυσταλλικού πυριτίου χαμηλής θερμοκρασίας Χαρακτηρισμός και μοντέλα τρανζίστορ λεπτών υμενίων βιομηχανικής παραγωγής: Τεχνολογία μικροκρυσταλλικού πυριτίου χαμηλής θερμοκρασίας Υποψήφιος Διδάκτορας: Α. Χατζόπουλος Περίληψη Οι τελευταίες εξελίξεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ: Τεχνολογία Κατασκευής Ολοκληρωµένων Κυκλωµάτων

ΑΡΧΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ: Τεχνολογία Κατασκευής Ολοκληρωµένων Κυκλωµάτων ΑΡΧΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ: Τεχνολογία Κατασκευής Ολοκληρωµένων Κυκλωµάτων Required Text: Microelectronic Devices, Keith Leaver (6 th Chapter) Τεχνολογία Κατασκευής Ολοκληρωµένων Κυκλωµάτων Si SiO 2

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 3η. Μέθοδοι Διαχωρισμού. Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας

Άσκηση 3η. Μέθοδοι Διαχωρισμού. Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας Άσκηση 3η Μέθοδοι Διαχωρισμού 1 2 Θεωρητικό μέρος Χρήση των μεταβολών των φάσεων στην ανάλυση Οι ουσίες λειώνουν και βράζουν σε ορισμένες θερμοκρασίες, αλλάζοντας έτσι μορφή από στερεή σε υγρή ή από υγρή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Με τον όρο αυτό ονοµάζουµε την τεχνική ποιοτικής και ποσοτικής ανάλυσης ουσιών µε βάση το µήκος κύµατος και το ποσοστό απορρόφησης της ακτινοβολίας

Διαβάστε περισσότερα

Το υποσύστηµα "αίσθησης" απαιτήσεις και επιδόσεις φυσικά µεγέθη γενική δοµή και συγκρότηση

Το υποσύστηµα αίσθησης απαιτήσεις και επιδόσεις φυσικά µεγέθη γενική δοµή και συγκρότηση Το υποσύστηµα "αίσθησης" απαιτήσεις και επιδόσεις φυσικά µεγέθη γενική δοµή και συγκρότηση Το υποσύστηµα "αίσθησης" είσοδοι της διάταξης αντίληψη του "περιβάλλοντος" τροφοδοσία του µε καθορίζει τις επιδόσεις

Διαβάστε περισσότερα

Εξετάσεις Φυσικής για τα τμήματα Βιοτεχνολ. / Ε.Τ.Δ.Α Ιούνιος 2014 (α) Ονοματεπώνυμο...Τμήμα...Α.Μ...

Εξετάσεις Φυσικής για τα τμήματα Βιοτεχνολ. / Ε.Τ.Δ.Α Ιούνιος 2014 (α) Ονοματεπώνυμο...Τμήμα...Α.Μ... Εξετάσεις Φυσικής για τα τμήματα Βιοτεχνολ. / Ε.Τ.Δ.Α Ιούνιος 2014 (α) Ονοματεπώνυμο...Τμήμα...Α.Μ... Σημείωση: Διάφοροι τύποι και φυσικές σταθερές βρίσκονται στην τελευταία σελίδα. Θέμα 1ο (20 μονάδες)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. αρχικό υλικό. *στάδια επίπεδης τεχνολογίας. πλακίδιο Si. *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si

ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. αρχικό υλικό. *στάδια επίπεδης τεχνολογίας. πλακίδιο Si. *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ αρχικό υλικό + *στάδια επίπεδης τεχνολογίας πλακίδιο Si *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si οξείδωση εναπόθεση διάχυση φωτολιθογραφία φωτοχάραξη Παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Φασματοσκοπία SIMS (secondary ion mass spectrometry) Φασματοσκοπία μάζης δευτερογενών ιόντων

Φασματοσκοπία SIMS (secondary ion mass spectrometry) Φασματοσκοπία μάζης δευτερογενών ιόντων Φασματοσκοπία SIMS (secondary ion mass spectrometry) Φασματοσκοπία μάζης δευτερογενών ιόντων Ιόντα με υψηλές ενέργειες (συνήθως Ar +, O ή Cs + ) βομβαρδίζουν την επιφάνεια του δείγματος sputtering ουδετέρων

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές των Laser στην Φ/Β τεχνολογία: πιο φτηνό ρεύμα από τον ήλιο

Εφαρμογές των Laser στην Φ/Β τεχνολογία: πιο φτηνό ρεύμα από τον ήλιο Εφαρμογές των Laser στην Φ/Β τεχνολογία: πιο φτηνό ρεύμα από τον ήλιο Μιχάλης Κομπίτσας Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Ινστιτούτο Θεωρ./Φυσικής Χημείας (www.laser-applications.eu) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΟΜΙΛΙΑΣ 1.

Διαβάστε περισσότερα

Χημικές αντιδράσεις καταλυμένες από στερεούς καταλύτες

Χημικές αντιδράσεις καταλυμένες από στερεούς καταλύτες Χημικές αντιδράσεις καταλυμένες από στερεούς καταλύτες Σε πολλές χημικές αντιδράσεις, οι ταχύτητές τους επηρεάζονται από κάποια συστατικά τα οποία δεν είναι ούτε αντιδρώντα ούτε προϊόντα. Αυτά τα υλικά

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 3η. Μέθοδοι Διαχωρισμού. Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας

Άσκηση 3η. Μέθοδοι Διαχωρισμού. Τμήμα ΔΕΑΠΤ - Εργαστήριο Γενικής Χημείας Άσκηση 3η Μέθοδοι Διαχωρισμού 1 2 Θεωρητικό μέρος Χρήση των μεταβολών των φάσεων στην ανάλυση Οι ουσίες λειώνουν και βράζουν σε ορισμένες θερμοκρασίες, αλλάζοντας έτσι μορφή από στερεή σε υγρή ή από υγρή

Διαβάστε περισσότερα

ρ ε υ ν α Οι ανάγκες για ενέργεια παγκοσμίως αυξάνονται συνεχώς και εκτιμάται ότι θα διπλασιασθούν

ρ ε υ ν α Οι ανάγκες για ενέργεια παγκοσμίως αυξάνονται συνεχώς και εκτιμάται ότι θα διπλασιασθούν Οργανικά Φωτοβολταϊκά Τμήμα Ηλεκτρολογίας & Κέντρο Τεχνολογίας Υλικών και Λέιζερ, ΤΕΙ Κρήτης των Δρ. Εμμανουήλ Κουδουμά, Δρ. Εμμανουηλ Κυμάκη Οι ανάγκες για ενέργεια παγκοσμίως αυξάνονται συνεχώς και εκτιμάται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ FRANK-HERTZ ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΔΙΕΓΕΡΣΗΣ ΕΝΟΣ ΑΤΟΜΟΥ

ΠΕΙΡΑΜΑ FRANK-HERTZ ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΔΙΕΓΕΡΣΗΣ ΕΝΟΣ ΑΤΟΜΟΥ ΠΕΙΡΑΜΑ FRANK-HERTZ ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΔΙΕΓΕΡΣΗΣ ΕΝΟΣ ΑΤΟΜΟΥ Η απορρόφηση ενέργειας από τα άτομα γίνεται ασυνεχώς και σε καθορισμένες ποσότητες. Λαμβάνοντας ένα άτομο ορισμένα ποσά ενέργειας κάποιο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Α.Μ. Νέτσου 1, Ε. Χουντουλέση 1, Μ.Περράκη 2, Α.Ντζιούνη 1, Κ. Κορδάτος 1 1 Σχολή Χημικών Μηχανικών, ΕΜΠ 2 Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Σε Ολοκληρωµένα Κυκλώµατα (Microchips) Αναλογικά ή Ψηφιακά Κυκλώµατα;

Εισαγωγή Σε Ολοκληρωµένα Κυκλώµατα (Microchips) Αναλογικά ή Ψηφιακά Κυκλώµατα; Εισαγωγή Σε Ολοκληρωµένα Κυκλώµατα (Microchips) ρ. Ιούλιος Γεωργίου Further Reading Texts: Design of Analog CMOS Integrated Circuits Behzad Razavi Microelectronic Circuits, Sedra & Smith Αναλογικά ή Ψηφιακά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΤΑΔΟΣΗ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΤΑΔΟΣΗ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΤΑΔΟΣΗ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Η Επιστήμη της Θερμοδυναμικής ασχολείται με την ποσότητα της θερμότητας που μεταφέρεται σε ένα κλειστό και απομονωμένο σύστημα από μια κατάσταση ισορροπίας σε μια άλλη

Διαβάστε περισσότερα

Physical vapor deposition (PVD)-φυσική εναπόθεση ατμών

Physical vapor deposition (PVD)-φυσική εναπόθεση ατμών Physical vapor deposition (PVD)-φυσική εναπόθεση ατμών Μηχανισμός: Το υμένιο αναπτύσσεται στην επιφάνεια του υποστρώματος με διαδικασία συμπύκνωσης από τους ατμούς του. Στις μεθόδους PVD υπάγονται: Evaporation,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΩΓΗΣ ΝΙΤΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΝΙΤΡΩΔΩΝ ΙΟΝΤΩΝ ΣΕ ΝΕΡΟ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΤΟΥ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ

Η ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΤΟΥ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ Η ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΤΟΥ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ ΑΣΚΗΣΗ 1 Άτομα αερίου υδρογόνου που βρίσκονται στη θεμελιώδη κατάσταση (n = 1), διεγείρονται με κρούση από δέσμη ηλεκτρονίων που έχουν επιταχυνθεί από διαφορά δυναμικού

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ Εισαγωγή ΙΣΤΟΡΙΚΉ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Ο Ρώσος βοτανολόγος M.S. Tswett χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τη χρωματογραφία για τον διαχωρισμό διαφόρων φυτικών χρωστικών με τη βοήθεια

Διαβάστε περισσότερα

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6)

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας το r με r n, έχουμε: Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας n=1, βρίσκουμε την τροχιά με τη μικρότερη ακτίνα n: Αντικαθιστώντας την τελευταία εξίσωση στη 2.6, παίρνουμε: Αν

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΛΕΠΤΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΥΔΡΟΓΟΝΩΜΕΝΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ (Si:H) ΜΕ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΥΠΕΡΙΩΔΟΥΣ ΟΡΑΤΟΥ (UV/VIS)

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΛΕΠΤΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΥΔΡΟΓΟΝΩΜΕΝΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ (Si:H) ΜΕ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΥΠΕΡΙΩΔΟΥΣ ΟΡΑΤΟΥ (UV/VIS) ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΛΕΠΤΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΥΔΡΟΓΟΝΩΜΕΝΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ (Si:H) ΜΕ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΥΠΕΡΙΩΔΟΥΣ ΟΡΑΤΟΥ (UV/VIS) Γ. Αλεξίου, Β. Περδικάρη, Π. Δημητρακέλλης, Ε. Φάρσαρη, Α. Καλαμπούνιας, Ε.Αμανατίδης και Δ.Ματαράς

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή άσκηση L0: Ασφάλεια και προστασία από ακτινοβολία Laser. Σύγκριση έντασης ακτινοβολίας Laser με συμβατικές πηγές φωτός

Εργαστηριακή άσκηση L0: Ασφάλεια και προστασία από ακτινοβολία Laser. Σύγκριση έντασης ακτινοβολίας Laser με συμβατικές πηγές φωτός Εργαστηριακή άσκηση L0: Ασφάλεια και προστασία από ακτινοβολία Laser. Σύγκριση έντασης ακτινοβολίας Laser με συμβατικές πηγές φωτός Σκοπός: Σκοπός της άσκησης αυτής είναι η κατανόηση και επίγνωση των κινδύνων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ Διευθυντής: Διονύσιος-Ελευθ. Π. Μάργαρης, Αναπλ. Καθηγητής ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ:

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ οργανικών, οργανομεταλλικών και ανόργανων ουσιών. Ο ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ ΕΠΙΤΥΓΧΑΝΕΤΑΙ ΕΞΑΙΤΙΑΣ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΗ ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΜΒΑΘΥΝΣΕΙΣ

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΜΒΑΘΥΝΣΕΙΣ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Επιτροπή Σπουδών ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΜΒΑΘΥΝΣΕΙΣ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2010-2011 ΟΙ ΕΜΒΑΘΥΝΣΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΧΜ ΕΜΠ Η Σχολή Χημικών Μηχανικών του Ε.Μ.Π.

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 4 η : Χρωματογραφία

Άσκηση 4 η : Χρωματογραφία Άσκηση 4 η : ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Εκχύλιση - Διήθηση Διαχωρισμός-Απομόνωση 2. Φασματοφωτομετρία Ποσοτικός Προσδιορισμός 3. Ποτενσιομετρία Ηλεκτροχημεία 4. Διαχωρισμός-Απομόνωση 5. Ταυτοποίηση Σακχάρων Χαρακτηριστικές

Διαβάστε περισσότερα

Εγχάραξη πολυμερών σε πλάσμα οξυγόνου για την κατασκευή και συγκόλληση μικρορευστομηχανικών διατάξεων

Εγχάραξη πολυμερών σε πλάσμα οξυγόνου για την κατασκευή και συγκόλληση μικρορευστομηχανικών διατάξεων ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗ ΜΙΚΡΟΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Εγχάραξη πολυμερών σε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΦΥΣΙΚΗ Γ.Π. Γ Λυκείου / Το Φως 1. Η υπεριώδης ακτινοβολία : a) δεν προκαλεί αμαύρωση της φωτογραφικής πλάκας. b) είναι ορατή. c) χρησιμοποιείται για την αποστείρωση ιατρικών εργαλείων. d) έχει μήκος κύματος

Διαβάστε περισσότερα

5 Μετρητές παροχής. 5.1Εισαγωγή

5 Μετρητές παροχής. 5.1Εισαγωγή 5 Μετρητές παροχής 5.Εισαγωγή Τρεις βασικές συσκευές, με τις οποίες μπορεί να γίνει η μέτρηση της ογκομετρικής παροχής των ρευστών, είναι ο μετρητής Venturi (ή βεντουρίμετρο), ο μετρητής διαφράγματος (ή

Διαβάστε περισσότερα

(Β' Τάξη Εσπερινού) Έργο Ενέργεια

(Β' Τάξη Εσπερινού) Έργο Ενέργεια Φυσική Α' Γενικού Λυκείου (Α' Τάξη Εσπερινού) Ευθύγραμμες Κινήσεις: Ομαλή Ομαλά μεταβαλλόμενη Μεγέθη κινήσεων Χρονική στιγμή χρονική διάρκεια Θέση Μετατόπιση Ταχύτητα (μέση στιγμιαία) Επιτάχυνση Εξισώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο Βασίλης Γαργανουράκης Φυσική ήγ Γυμνασίου Εισαγωγή Στο προηγούμενο κεφάλαιο μελετήσαμε τις αλληλεπιδράσεις των στατικών (ακίνητων) ηλεκτρικών φορτίων. Σε αυτό το κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 6 ο : Φύση και

Κεφάλαιο 6 ο : Φύση και Κεφάλαιο 6 ο : Φύση και Διάδοση του Φωτός Φυσική Γ Γυμνασίου Βασίλης Γαργανουράκης http://users.sch.gr/vgargan Η εξέλιξη ξ των αντιλήψεων για την όραση Ορισμένοι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι ερμήνευαν την

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: vyridis.weebly.com

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: vyridis.weebly.com Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: vyridis.weebly.com 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση µε έγχυση του δείγµατος σε συνεχή ροή (Flow Injection Analysis, FIA)

Ανάλυση µε έγχυση του δείγµατος σε συνεχή ροή (Flow Injection Analysis, FIA) Ανάλυση µε έγχυση του δείγµατος σε συνεχή ροή (Flow Injection Analysis, FIA) H ιστορική εξέλιξη των αυτόµατων µεθόδων ανάλυσης Κλασική ανάλυση Ασυνεχής αυτόµατη ανάλυση Ανάλυση συνεχούς ροής? Τα πλεονεκτήµατα

Διαβάστε περισσότερα

Τα φωτόνια από την μεγάλη έκρηξη Τι είναι η Ακτινοβολία υποβάθρου.

Τα φωτόνια από την μεγάλη έκρηξη Τι είναι η Ακτινοβολία υποβάθρου. Τα φωτόνια από την μεγάλη έκρηξη Τι είναι η Ακτινοβολία υποβάθρου. Σύμφωνα με την θεωρία της «μεγάλης έκρηξης» (big bang), το Σύμπαν, ξεκινώντας από μηδενικές σχεδόν διαστάσεις (υλικό σημείο), συνεχώς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Καθηγητής Δ. Ματαράς

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Καθηγητής Δ. Ματαράς ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Καθηγητής Δ. Ματαράς 9.Μεταφορά Θερμότητας, Αγωγή Αγωγή Αν σε συνεχές μέσο υπάρχει βάθμωση θερμοκρασίας τότε υπάρχει ροή θερμότητας χωρίς ορατή κίνηση της ύλης.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΤΟΧΗΣ ΣΤΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΑΝΟΔΙΩΣΗ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΤΟΧΗΣ ΣΤΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΑΝΟΔΙΩΣΗ Εισαγωγή ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΤΟΧΗΣ ΣΤΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΑΝΟΔΙΩΣΗ Το γαλβανικό κελί (γαλβανική διάβρωση) είναι μια ηλεκτροχημική αντίδραση οξείδωσης-αναγωγής (redox), η οποία συμβαίνει όταν δύο ανόμοια μέταλλα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕ ΗΛΕΚΤΡΟΔΙΑΒΡΟΧΗ ΜΙΚΡΟΡΕΥΣΤΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ

ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕ ΗΛΕΚΤΡΟΔΙΑΒΡΟΧΗ ΜΙΚΡΟΡΕΥΣΤΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Πηνελόπη Μπαγιάτη Χημικός ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΙΚΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕ ΗΛΕΚΤΡΟΔΙΑΒΡΟΧΗ

Διαβάστε περισσότερα

ηλεκτρικό ρεύμα ampere

ηλεκτρικό ρεύμα ampere Ηλεκτρικό ρεύμα Το ηλεκτρικό ρεύμα είναι ο ρυθμός με τον οποίο διέρχεται ηλεκτρικό φορτίο από μια περιοχή του χώρου. Η μονάδα μέτρησης του ηλεκτρικού ρεύματος στο σύστημα SI είναι το ampere (A). 1 A =

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Μηχανικής Ρευστών. Εργασία 1 η : Πτώση πίεσης σε αγωγό κυκλικής διατομής

Εργαστήριο Μηχανικής Ρευστών. Εργασία 1 η : Πτώση πίεσης σε αγωγό κυκλικής διατομής Εργαστήριο Μηχανικής Ρευστών Εργασία 1 η : Πτώση πίεσης σε αγωγό κυκλικής διατομής Ονοματεπώνυμο:Κυρκιμτζής Γιώργος Σ.Τ.Ε.Φ. Οχημάτων - Εξάμηνο Γ Ημερομηνία εκτέλεσης Πειράματος : 12/4/2000 Ημερομηνία

Διαβάστε περισσότερα

Η επιτάχυνση της βαρύτητας στον Πλανήτη Άρη είναι g=3,7 m/s 2 και τα πλαίσια αποτελούν μεγέθυνση των αντίστοιχων θέσεων.

Η επιτάχυνση της βαρύτητας στον Πλανήτη Άρη είναι g=3,7 m/s 2 και τα πλαίσια αποτελούν μεγέθυνση των αντίστοιχων θέσεων. ΟΔΗΓΙΕΣ: 1. Η επεξεργασία των θεμάτων θα γίνει γραπτώς σε χαρτί Α4 ή σε τετράδιο που θα σας δοθεί (το οποίο θα παραδώσετε στο τέλος της εξέτασης). Εκεί θα σχεδιάσετε και όσα γραφήματα ζητούνται στο Θεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ-ΘΕΡΜΟΤΗΤΑ

ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ-ΘΕΡΜΟΤΗΤΑ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ-ΘΕΡΜΟΤΗΤΑ Όλη η ύλη αποτελείται από άτομα και μόρια που κινούνται συνεχώς. Με το συνδυασμό τους προκύπτουν στερεά, υγρά, αέρια ή πλάσμα, ανάλογα με κίνηση των μορίων. Το πλάσμα είναι η πλέον

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί να Σπουδάσω Φυσική?

Γιατί να Σπουδάσω Φυσική? Γιατί να Σπουδάσω Φυσική? Μια σύντομη παρουσιάση του Τμήματος Φυσικής του Α.Π.Θ. Δημήτρης Μπαλής Αναπληρωτής Καθηγήτης, Τμήμα Φυσικής, 1 Εργαστήριο Φυσικής της Ατμόσφαιρας, Α.Π.Θ. Τι είναι η Φυσική? Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ~ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ~ ΠΕΡΙΛΗΨΗ H παρούσα Διδακτορική Διατριβή περιλαμβάνει συστηματική μελέτη για την ανάπτυξη τριοδικού καταλυτικού μετατροπέα (TWC) που να επιδεικνύει

Διαβάστε περισσότερα

Φίλιππος Μπρέζας & Κωνσταντίνος-Στέφανος Νίκας

Φίλιππος Μπρέζας & Κωνσταντίνος-Στέφανος Νίκας Heriot-Watt University Technological Education Institute of Piraeus Φίλιππος Μπρέζας & Κωνσταντίνος-Στέφανος Νίκας 3 Δεκεμβρίου 2011, Αθήνα Περίληψη Εισαγωγή Δημιουργία πλέγματος & μοντελοποίηση CFD Διακρίβωση

Διαβάστε περισσότερα

Ακαδημαϊκό Έτος ΧΡΟΝΟΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΛΕΞΕΩΝ Γ Εξαμήνου

Ακαδημαϊκό Έτος ΧΡΟΝΟΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΛΕΞΕΩΝ Γ Εξαμήνου ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ ΤΡΙΤΗ 06/10/15 14:00-17:00 Μικροσυστήματα και Εφαρμογές Γ. Καλτσάς Μικροηλεκτρομηχανικά Συστήματα (MEMS) Εισαγωγή στην Μικρομηχανική. Εμπορικές εφαρμογές 17:00-20:00 Νανοηλεκτρονική και Εφαρμογές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΟΠΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΟΠΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΟΠΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ Σκοπός Εργασίας Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η μελέτη της εξέλιξης της έρευνας πάνω στη λείανση μέχρι σήμερα, προτείνοντας λύσεις για χρήση μοναδικού

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ 1. Εισαγωγή. Η ενέργεια, όπως είναι γνωστό από τη φυσική, διαδίδεται με τρεις τρόπους: Α) δι' αγωγής Β) δια μεταφοράς Γ) δι'ακτινοβολίας Ο τελευταίος τρόπος διάδοσης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΛΑΝΤΖΙΑΣ Σχολική Χρονιά ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΤΑΞΗ Β. Ονοματεπώνυμο μαθητή/τριας:...

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΛΑΝΤΖΙΑΣ Σχολική Χρονιά ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΤΑΞΗ Β. Ονοματεπώνυμο μαθητή/τριας:... ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΛΑΝΤΖΙΑΣ Σχολική Χρονιά 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΤΑΞΗ Β Ονοματεπώνυμο μαθητή/τριας:... Τμήμα:... :... Βαθμός/Ολογράφως:... Χρόνος: 2 ώρες Φυσική

Διαβάστε περισσότερα

Οι περισσότεροι μονοτοιχωματικοί νανοσωλήνες έχουν διάμετρο περί του 1 νανομέτρου (υπενθυμίζεται ότι 1nm = 10 Å).

Οι περισσότεροι μονοτοιχωματικοί νανοσωλήνες έχουν διάμετρο περί του 1 νανομέτρου (υπενθυμίζεται ότι 1nm = 10 Å). 1 2 Οι περισσότεροι μονοτοιχωματικοί νανοσωλήνες έχουν διάμετρο περί του 1 νανομέτρου (υπενθυμίζεται ότι 1nm = 10 Å). Οι πολυτοιχωματικοί νανοσωλήνες άνθρακα αποτελούνται από δύο ή περισσότερους ομοαξονικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Στις ερωτήσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή φράση η οποία συμπληρώνει σωστά την ημιτελή

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητική Εξέταση. Τρίτη, 15 Ιουλίου /3

Θεωρητική Εξέταση. Τρίτη, 15 Ιουλίου /3 Θεωρητική Εξέταση. Τρίτη, 15 Ιουλίου 2014 1/3 Πρόβλημα 2. Καταστατική Εξίσωση Van der Waals (11 ) Σε ένα πολύ γνωστό μοντέλο του ιδανικού αερίου, του οποίου η καταστατική εξίσωση περιγράφεται από το νόμο

Διαβάστε περισσότερα

Ακτίνες Χ (Roentgen) Κ.-Α. Θ. Θωμά

Ακτίνες Χ (Roentgen) Κ.-Α. Θ. Θωμά Ακτίνες Χ (Roentgen) Είναι ηλεκτρομαγνητικά κύματα με μήκος κύματος μεταξύ 10 nm και 0.01 nm, δηλαδή περίπου 10 4 φορές μικρότερο από το μήκος κύματος της ορατής ακτινοβολίας. ( Φάσμα ηλεκτρομαγνητικής

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ HPLC

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ HPLC ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ HPLC ΥΓΡΗ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΥΨΗΛΗΣ ΑΠΟΔΟΣΗΣ (HPLC) ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΗΛΗ / ΣΤΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ Επίπεδη, μήκους 3-25 cm και διαμέτρου 0,5-5 mm. Μικροπορώδη σωματίδια πηκτής διοξειδίου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4 Καταστάσεις της Ύλης: Αέρια, Υγρά και Στερεά

Κεφάλαιο 4 Καταστάσεις της Ύλης: Αέρια, Υγρά και Στερεά Κεφάλαιο 4 Καταστάσεις της Ύλης: Αέρια, Υγρά και Στερεά Σύνοψη Η ύλη χαρακτηρίζεται από μεγάλη ποικιλία φυσικών καταστάσεων όπως αέρια, υγρή, στερεή. Οι διάφορες αυτές φάσεις που μπορεί να έχει μία ουσία

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Τεχνολογίας Υλικών

Εργαστήριο Τεχνολογίας Υλικών Εργαστήριο Τεχνολογίας Υλικών Εργαστηριακή Άσκηση 04 Επιμετάλλωση Διδάσκοντες: Δρ Γεώργιος Ι. Γιαννόπουλος Δρ Θεώνη Ασημακοπούλου Δρ Θεόδωρος Λούτας Τμήμα Μηχανολογίας ΑΤΕΙ Πατρών Πάτρα 2011 Διάβρωση Διάβρωση

Διαβάστε περισσότερα

Κατασκευή ολοκληρωµένων κυκλωµάτων και Κανόνες Σχεδίασης

Κατασκευή ολοκληρωµένων κυκλωµάτων και Κανόνες Σχεδίασης 3 η Θεµατική Ενότητα : Κατασκευή ολοκληρωµένων κυκλωµάτων και Κανόνες Σχεδίασης Επιµέλεια διαφανειών:. Μπακάλης Κατασκευή δίσκου πυριτίου Κατασκευή ICs και Κανόνες Σχεδίασης 2 Κατασκευή ολοκληρωµένων κυκλωµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ

ΑΡΧΕΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ 1 ΑΡΧΕΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Προβλήματα μεταφοράς θερμότητας παρουσιάζονται σε κάθε βήμα του μηχανικού της χημικής βιομηχανίας. Ο υπολογισμός των θερμικών απωλειών, η εξοικονόμηση ενέργειας και ο σχεδιασμός

Διαβάστε περισσότερα

Ενόργανη Ανάλυση II. Ενότητα 1: Θεωρία Χρωματογραφίας 7 η Διάλεξη. Θωμαΐδης Νικόλαος Τμήμα Χημείας Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας

Ενόργανη Ανάλυση II. Ενότητα 1: Θεωρία Χρωματογραφίας 7 η Διάλεξη. Θωμαΐδης Νικόλαος Τμήμα Χημείας Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας Ενόργανη Ανάλυση II Ενότητα 1: 7 η Διάλεξη Θωμαΐδης Νικόλαος Τμήμα Χημείας Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΥΠΕΡΚΡΙΣΙΜΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ (SFC) ΥΠΕΡΚΡΙΣΙΜΑ ΡΕΥΣΤΑ CO 2 Σύγκριση των ιδιοτήτων υπεκρίσιμων

Διαβάστε περισσότερα

Πείραμα 2 Αν αντίθετα, στο δοχείο εισαχθούν 20 mol ΗΙ στους 440 ºC, τότε το ΗΙ διασπάται σύμφωνα με τη χημική εξίσωση: 2ΗΙ(g) H 2 (g) + I 2 (g)

Πείραμα 2 Αν αντίθετα, στο δοχείο εισαχθούν 20 mol ΗΙ στους 440 ºC, τότε το ΗΙ διασπάται σύμφωνα με τη χημική εξίσωση: 2ΗΙ(g) H 2 (g) + I 2 (g) Α. Θεωρητικό μέρος Άσκηση 5 η Μελέτη Χημικής Ισορροπίας Αρχή Le Chatelier Μονόδρομες αμφίδρομες αντιδράσεις Πολλές χημικές αντιδράσεις οδηγούνται, κάτω από κατάλληλες συνθήκες, σε κατάσταση ισορροπίας

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη Φυσική : Πυρηνική Φυσική και Φυσική Στοιχειωδών Σωματιδίων 18/04/16

Σύγχρονη Φυσική : Πυρηνική Φυσική και Φυσική Στοιχειωδών Σωματιδίων 18/04/16 Διάλεξη 13: Στοιχειώδη σωμάτια Φυσική στοιχειωδών σωματίων Η φυσική στοιχειωδών σωματιδίων είναι ο τομέας της φυσικής ο οποίος προσπαθεί να απαντήσει στο βασικότατο ερώτημα: Ποια είναι τα στοιχειώδη δομικά

Διαβάστε περισσότερα

«ΜΕΛΕΤΗ ΙΑΤΑΞΕΩΝ ΦΩΤΟΝΙΚΩΝ ΚΡΥΣΤΑΛΛΩΝ ΓΙΑ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ»

«ΜΕΛΕΤΗ ΙΑΤΑΞΕΩΝ ΦΩΤΟΝΙΚΩΝ ΚΡΥΣΤΑΛΛΩΝ ΓΙΑ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ» ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΝ ΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΕΚΠΟΝΗΣΗ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΒΗΣ «ΜΕΛΕΤΗ ΙΑΤΑΞΕΩΝ ΦΩΤΟΝΙΚΩΝ ΚΡΥΣΤΑΛΛΩΝ ΓΙΑ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ» Υπεύθυνος Καθηγητής: κ. Θωµάς Σφηκόπουλος Υπεύθυνος Επιστηµονικός Συνεργάτες:

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρόλογος... vii Eυχαριστίες... ix

Περιεχόμενα. Πρόλογος... vii Eυχαριστίες... ix Περιεχόμενα Πρόλογος... vii Eυχαριστίες... ix 1. Εισαγωγή...1 1. Επιστήμη, Φυσική και Βιολογία...1 2. Μια Συνοπτική Περιγραφή του Βιβλίου...3 3. Δύο Παραδείγματα Βιοφυσικών Συστημάτων: Το Μονοκυτταρικό

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο εργασίας Το φωτοβολταϊκό στοιχείο

Φύλλο εργασίας Το φωτοβολταϊκό στοιχείο Φύλλο εργασίας Το φωτοβολταϊκό στοιχείο Στοιχεία ομάδας: Ονοματεπώνυμο Α.Μ. Ημερομηνία: Τμήμα: Απαραίτητες Θεωρητικές Γνώσεις: Το φωτοβολταϊκό στοιχείο είναι μία διάταξη που μετατρέπει τη φωτεινή ενέργεια

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευαστικό διαχωρισμό πολλών ουσιών με κατανομή μεταξύ των δύο διαλυτών.

Παρασκευαστικό διαχωρισμό πολλών ουσιών με κατανομή μεταξύ των δύο διαλυτών. 1. ΕΚΧΥΛΙΣΗ Η εκχύλιση είναι μία από τις πιο συνηθισμένες τεχνικές διαχωρισμού και βασίζεται στην ισορροπία κατανομής μιας ουσίας μεταξύ δύο φάσεων, που αναμιγνύονται ελάχιστα μεταξύ τους. Η ευρύτητα στη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Προσοµοίωση Είναι γνωστό ότι η εξάσκηση των φοιτητών σε επίπεδο εργαστηριακών ασκήσεων, µε χρήση των κατάλληλων πειραµατοζώων, οργάνων και αναλωσίµων

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΓΕΝ. ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΑΤΟΜΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΜΑ 1 ο.

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΓΕΝ. ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΑΤΟΜΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΜΑ 1 ο. ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΓΕΝ. ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΑΤΟΜΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΜΑ 1 ο. Στις ερωτήσεις 1-5 επιλέξτε την πρόταση που είναι σωστή. 1) Το ηλεκτρόνιο στο άτοµο του υδρογόνου, το οποίο βρίσκεται στη θεµελιώδη κατάσταση: i)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 0 ΜΑΪΟΥ 015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Στις ερωτήσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης

Διαβάστε περισσότερα

Κυματική οπτική. Συμβολή Περίθλαση Πόλωση

Κυματική οπτική. Συμβολή Περίθλαση Πόλωση Κυματική οπτική Η κυματική οπτική ασχολείται με τη μελέτη φαινομένων τα οποία δεν μπορούμε να εξηγήσουμε επαρκώς με τις αρχές της γεωμετρικής οπτικής. Στα φαινόμενα αυτά περιλαμβάνονται τα εξής: Συμβολή

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός υλικών με ιόντα

Χαρακτηρισμός υλικών με ιόντα Χαρακτηρισμός υλικών με ιόντα 1. Secondary ion mass spectroscopy (SIMS) Φασματοσκοπία μάζας δευτερογενών ιόντων. Rutherford backscattering (RBS) Φασματοσκοπία οπισθοσκέδασης κατά Rutherford Secondary ion

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΛΥΚΕΙΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΣΜΥΡΝΗΣ

ΠΡΟΤΥΠΟ ΛΥΚΕΙΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΣΜΥΡΝΗΣ ΠΡΟΤΥΠΟ ΛΥΚΕΙΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΣΜΥΡΝΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ «Δ ΘΕΜΑΤΑ ΑΤΟΜΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ» ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Χ. Δ. ΦΑΝΙΔΗΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 1. ΘΕΜΑ Δ Ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ. Εργαστήριο Φυσικής IΙ. Μελέτη της απόδοσης φωτοβολταϊκού στοιχείου με χρήση υπολογιστή. 1. Σκοπός. 2. Σύντομο θεωρητικό μέρος

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ. Εργαστήριο Φυσικής IΙ. Μελέτη της απόδοσης φωτοβολταϊκού στοιχείου με χρήση υπολογιστή. 1. Σκοπός. 2. Σύντομο θεωρητικό μέρος ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Σκοπός Το φωτοβολταϊκό στοιχείο είναι μία διάταξη ημιαγωγών η οποία μετατρέπει την φωτεινή ενέργεια που προσπίπτει σε αυτήν σε ηλεκτρική.. Όταν αυτή φωτιστεί με φωτόνια κατάλληλης συχνότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΩΝ ΓΙΑ ΑΚΙΝΗΤΕΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ, ΜΕ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΩΝ ΓΙΑ ΑΚΙΝΗΤΕΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ, ΜΕ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΞΑΝΘΙΠΠΗ ΧΑΤΖΗΣΤΑΥΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΩΝ ΓΙΑ ΑΚΙΝΗΤΕΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ, ΜΕ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΔΟΜΩΝ. Σκοπός της παρούσας έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Συμπύκνωση Τι είναι η συμπύκνωση Είναι η διαδικασία με την οποία απομακρύνουμε μέρος της υγρασίας του τροφίμου, αφήνοντας όμως αρκετή ώστε αυτό να παραμένει ρευστό (> 20-30%). Εφαρμόζεται

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή διατριβή

Μεταπτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Μεταπτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΕΚΛΕΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΟΞΕΙΔΩΣΗΣ ΤΟΥ ΜΕΘΑΝΙΟΥ ΠΡΟΣ ΔΙΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ Βασιλική

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΛΕΤΤΑ ΣΟΦΙΚΙΤΗ «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΑΙΣΘΗΤΗΡΩΝ ΚΑΙ ΒΙΟΑΙΣΘΗΤΗΡΩΝ ΙΙΙ-ΝΙΤΡΙΔΙΩΝ» ΣΕ ΕΤΕΡΟΔΟΜΕΣ ΚΑΙ ΝΑΝΟΔΟΜΕΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ

ΝΙΚΟΛΕΤΤΑ ΣΟΦΙΚΙΤΗ «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΑΙΣΘΗΤΗΡΩΝ ΚΑΙ ΒΙΟΑΙΣΘΗΤΗΡΩΝ ΙΙΙ-ΝΙΤΡΙΔΙΩΝ» ΣΕ ΕΤΕΡΟΔΟΜΕΣ ΚΑΙ ΝΑΝΟΔΟΜΕΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΝΙΚΟΛΕΤΤΑ ΣΟΦΙΚΙΤΗ «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΑΙΣΘΗΤΗΡΩΝ ΚΑΙ ΒΙΟΑΙΣΘΗΤΗΡΩΝ ΣΕ ΕΤΕΡΟΔΟΜΕΣ ΚΑΙ ΝΑΝΟΔΟΜΕΣ ΙΙΙ-ΝΙΤΡΙΔΙΩΝ» ΠΕΡΙΛΗΨΗ Οι χημικοί αισθητήρες είναι σημαντικά όργανα ανάλυσης που χρησιμοποιούνται για τον

Διαβάστε περισσότερα

Νανο-τεχνολογία. Νανο-Επιστήμη. Προσέγγιση από κάτω προς τα πάνω

Νανο-τεχνολογία. Νανο-Επιστήμη. Προσέγγιση από κάτω προς τα πάνω Νανο-τεχνολογία Ο σχεδιασμός, ο χαρακτηρισμός, η παραγωγή και η εφαρμογή των δομών, συσκευών και συστημάτων, ελέγχοντας τη μορφή και το μέγεθος σε κλίμακα νανόμετρου Νανο-Επιστήμη Η μελέτη των φαινομένων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Φασματοφωτομετρία

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Φασματοφωτομετρία 1 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Φασματοφωτομετρία Ιωάννης Πούλιος Αθανάσιος Κούρας Ευαγγελία Μανώλη ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 54124

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ 4: ΟΠΤΙΚΗ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ AΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ

ΠΕΙΡΑΜΑ 4: ΟΠΤΙΚΗ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ AΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ ΠΕΙΡΑΜΑ 4: ΟΠΤΙΚΗ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ AΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ [1] ΘΕΩΡΙΑ Σύμφωνα με τη κβαντομηχανική, τα άτομα απορροφούν ηλεκτρομαγνητική ενέργεια με διακριτό τρόπο, με «κβάντο» ενέργειας την ενέργεια hv ενός φωτονίου,

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη Φυσική : Πυρηνική Φυσική και Φυσική Στοιχειωδών Σωματιδίων

Σύγχρονη Φυσική : Πυρηνική Φυσική και Φυσική Στοιχειωδών Σωματιδίων Επιταχυντές σωματιδίων Η γνώση που έχουμε μέχρι σήμερα αποκτήσει για τον μικρόκοσμο, τη δομή της ύλης, την πυρηνοσύνθεση στα άστρα ή σε άλλα βίαια αστρικά φαινόμενα, αλλά ακόμη και για τις πρώτες στιγμές

Διαβάστε περισσότερα

ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΑ. Γ. Λευθεριώτης Αναπλ. Καθηγητής Γ. Συρροκώστας Μεταδιδακτορικός Ερευνητής

ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΑ. Γ. Λευθεριώτης Αναπλ. Καθηγητής Γ. Συρροκώστας Μεταδιδακτορικός Ερευνητής ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΑ Γ. Λευθεριώτης Αναπλ. Καθηγητής Γ. Συρροκώστας Μεταδιδακτορικός Ερευνητής Αγωγοί- μονωτές- ημιαγωγοί Μέταλλα: Μία ζώνη μερικώς γεμάτη ή μία ζώνη επικαλύπτει την άλλη Τα ηλεκτρόνια μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

Μετρήσεις Διατάξεων Laser Ανιχνευτές Σύμφωνης Ακτινοβολίας. Ιωάννης Καγκλής Φυσικός Ιατρικής Ακτινοφυσικός

Μετρήσεις Διατάξεων Laser Ανιχνευτές Σύμφωνης Ακτινοβολίας. Ιωάννης Καγκλής Φυσικός Ιατρικής Ακτινοφυσικός Μετρήσεις Διατάξεων Laser Ανιχνευτές Σύμφωνης Ακτινοβολίας Ιωάννης Καγκλής Φυσικός Ιατρικής Ακτινοφυσικός Maximum Permissible Exposure (MPE) - Nominal Hazard Zone (NHZ) Μέγιστη Επιτρεπτή Έκθεση (MPE) Το

Διαβάστε περισσότερα

panagiotisathanasopoulos.gr

panagiotisathanasopoulos.gr Χημική Ισορροπία 61 Παναγιώτης Αθανασόπουλος Χημικός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 62 Τι ονομάζεται κλειστό χημικό σύστημα; Παναγιώτης Αθανασόπουλος Κλειστό ονομάζεται το

Διαβάστε περισσότερα

Εύρεση της περιοχής λειτουργίας και της τάσης εργασίας του απαριθµητή Geiger-Müller

Εύρεση της περιοχής λειτουργίας και της τάσης εργασίας του απαριθµητή Geiger-Müller AΣΚΗΣΗ 1 Εύρεση της περιοχής λειτουργίας και της τάσης εργασίας του απαριθµητή Geiger-Müller 1. Εισαγωγή Ο ανιχνευτής Geiger-Müller, που είναι ένα από τα πιο γνωστά όργανα µέτρησης ιονίζουσας ακτινοβολίας,

Διαβάστε περισσότερα

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α Φ Υ Σ Ι Κ Η Γ Ε Ν Ι Κ Η Σ Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ B Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α Φ Υ Σ Ι Κ Η Γ Ε Ν Ι Κ Η Σ Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ B Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ η εξεταστική περίοδος από 9//5 έως 9//5 γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α Φ Υ Σ Ι Κ Η Γ Ε Ν Ι Κ Η Σ Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ B Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ Τάξη: Β Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητής: Θ

Διαβάστε περισσότερα

6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ

6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 6-1 6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 6.1. ΙΑ ΟΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Πολλές βιοµηχανικές εφαρµογές των πολυµερών αφορούν τη διάδοση της θερµότητας µέσα από αυτά ή γύρω από αυτά. Πολλά πολυµερή χρησιµοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 2.4 Παράγοντες από τους οποίους εξαρτάται η αντίσταση ενός αγωγού Λέξεις κλειδιά: ειδική αντίσταση, μικροσκοπική ερμηνεία, μεταβλητός αντισ ροοστάτης, ποτενσιόμετρο 2.4 Παράγοντες που επηρεάζουν την

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ ΟΡΙΣΜΟΙ ΦΥΣΙΚΗΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ ΟΡΙΣΜΟΙ ΦΥΣΙΚΗΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ ΟΡΙΣΜΟΙ ΦΥΣΙΚΗΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Τα σημαντικότερα στοιχεία της επιστημονικής μεθόδου είναι η παρατήρηση, η υπόθεση, το πείραμα, η γενίκευση και η πρόβλεψη νέων φαινομένων. Για να μελετήσουμε πλήρως

Διαβάστε περισσότερα

6.1 Θερμόμετρα και μέτρηση θερμοκρασίας

6.1 Θερμόμετρα και μέτρηση θερμοκρασίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ο ΘΕΡΜΟΤΗΤΑ 6.1 Θερμόμετρα και μέτρηση θερμοκρασίας 1. Τι ονομάζεται θερμοκρασία; Το φυσικό μέγεθος που εκφράζει πόσο ζεστό ή κρύο είναι ένα σώμα ονομάζεται θερμοκρασία. 2. Πως μετράμε τη θερμοκρασία;

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στην 11η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2013 Σάββατο 19 Ιανουαρίου 2013 ΧΗΜΕΙΑ

Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στην 11η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2013 Σάββατο 19 Ιανουαρίου 2013 ΧΗΜΕΙΑ Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στην 11η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2013 Σάββατο 19 Ιανουαρίου 2013 ΧΗΜΕΙΑ Σχολείο: 1) Ονομ/επώνυμα μαθητών: 2)... 3) ΚΙΝΗΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΧΗΜΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ενόργανη Ανάλυση II. Ενότητα 2: Εισαγωγή στις μεθόδους χρωματογραφίας 1η Διάλεξη. Θωμαΐδης Νικόλαος Τμήμα Χημείας Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας

Ενόργανη Ανάλυση II. Ενότητα 2: Εισαγωγή στις μεθόδους χρωματογραφίας 1η Διάλεξη. Θωμαΐδης Νικόλαος Τμήμα Χημείας Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας Ενόργανη Ανάλυση II Ενότητα 2: Εισαγωγή στις μεθόδους χρωματογραφίας 1η Διάλεξη Θωμαΐδης Νικόλαος Τμήμα Χημείας Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΜΕΘΟΔΟΙ

Διαβάστε περισσότερα