Όξινη Απορροή Μεταλλείων. Δημιουργία - Επιπτώσεις και Τεχνικές Αντιμετώπισης σε Μεταλλεία Μικτών Θειούχων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Όξινη Απορροή Μεταλλείων. Δημιουργία - Επιπτώσεις και Τεχνικές Αντιμετώπισης σε Μεταλλεία Μικτών Θειούχων"

Transcript

1 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 19 Όξινη Απορροή Μεταλλείων. Δημιουργία - Επιπτώσεις και Τεχνικές Αντιμετώπισης σε Μεταλλεία Μικτών Θειούχων Κ. ΚΟΜΝΙΤΣΑΣ Α. ΞΕΝΙΔΗΣ Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Ερευνητής Ε.Μ. Πολυτεχνείου Περίληψη Η όξινη απορροή μεταλλείων είναι το αποτέλεσμα της οξείδωσης των θειούχων ορυκτών σε πολυμεταλλικά μεταλλεία θειούχων μεταλλευμάτων και σε περιοχές διάθεσης αποβλήτων επίπλευσης με τη δράση του νερού, του οξυγόνου και των υπαρχόντων βακτηρίων. Χαρακτηρίζεται από εξαιρετικά χαμηλό ph και υψηλές συγκεντρώσεις ιόντων βαρέων και τοξικών μετάλλων, όπως επίσης και θειϊκών ιόντων, τα οποία ρυπαίνουν μεγάλες εκτάσεις εδαφών και επιφανειακά / υπόγεια υδατικά συστήματα. Στην παρούσα εργασία αναφέρονται οι μηχανισμοί δημιουργίας της όξινης απορροής μεταλλείων, οι κυριότερες επιπτώσεις της και οι τεχνικές που εφαρμόζονται για την καταπολέμησή της. Οι τεχνικές αυτές διακρίνονται σε προληπτικές (με σκοπό να αποτρέψουν τη δημιουργία της) και διορθωτικές μεθόδους επέμβασης (με σκοπό την επεξεργασία και εξουδετέρωσή της). 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η όξινη απορροή μεταλλείων (ΟΑΜ) είναι το αποτέλεσμα της οξείδωσης των θειούχων μεταλλευμάτων και αποβλήτων, όταν αυτά εκτίθενται στη συνδυασμένη δράση του νερού και του οξυγόνου. Θεωρείται το χειρότερο περιβαλλοντικό πρόβλημα που προκαλείται από τις μεταλλευτικές δραστηριότητες εξόρυξης άνθρακα, λιγνίτη και πολυμεταλλικών θειούχων μεταλλευμάτων (γαληνίτης PbS, σφαλερίτης ZnS, αρσενοπυρίτης - FeAsS, σιδηροπυρίτης FeS 2, χαλκοπυρίτης CuFeS κ.λπ.). Η δημιουργία της ΟΑΜ είναι το αποτέλεσμα μιας περίπλοκης σειράς χημικών αντιδράσεων που περιλαμβάνουν [8]: Παραγωγή θειϊκού οξέος, εξαιτίας της οξείδωσης των θειούχων ορυκτών που περιέχονται στα μεταλλεύματα και στα στερεά απόβλητα από τη συνδυασμένη δράση οξυγόνου και νερού. Οι αντιδράσεις αυτές είναι αυτοκαταλυόμενες και η ταχύτητά τους επιταχύνεται από τη δράση τυχόν υπαρχόντων βακτηρίων. Εξουδετέρωση της παραγόμενης οξύτητας από ανθρακικά κυρίως ορυκτά. Οι αντιδράσεις αυτές προκαλούν την καταβύθιση γύψου, υδροξειδίων των μετάλλων, οξυυδροξειδίων και άλλων ενώσεων. Εάν η ικανότητα ενός υλικού (δυναμικό εξουδετέρωσης) να εξουδετερώνει την παραγόμενη οξύτητα είναι μεγαλύτερη από την αντίστοιχη της παραγωγής της, τότε η προκαλούμενη απορροή θα είναι αλκαλική ή ουδέτερη. Πάντως θεωρείται πιθανόν, ακόμη και στην περίπτωση αυτή, να παράγεται τοπικά όξινη απορροή από κάποια τμήματα ενός αποβλήτου ή στείρου εκμετάλλευσης, στα οποία υπερτερούν οι θειούχες ενώσεις. Κύριες πηγές της ΟΑΜ, οι οποίες συνήθως παραμένουν ενεργές για πολλές δεκαετίες μετά το πέρας λειτουργίας των αντίστοιχων μονάδων, είναι οι επιφανειακές και υπόγειες μεταλλευτικές δραστηριότητες, οι σωροί υπερκειμένων και στείρων και τα τέλματα εμπλουτισμού. Η ΟΑΜ χαρακτηρίζεται από χαμηλό ph (1,5-3,5) και υψηλές συγκεντρώσεις τοξικών ιόντων, με αποτέλεσμα να προκαλεί σημαντική περιβαλλοντική επιβάρυνση, σε περίπτωση που έλθει σε επαφή με επιφανειακά και υπόγεια νερά ή με εδάφη. Οι αντιδράσεις δημιουργίας της ΟΑΜ είναι αυτοκαταλυόμενες και συνεπώς, όταν αρχίσουν, είναι πολύ δύσκολο να ανασταλούν [6]. Από τους ανωτέρω αποδέκτες είναι δυνατόν να προκληθεί σημαντική επιβάρυνση της υγείας ανθρώπων και ζώων δια μέσου διαφόρων οδών έκθεσης στα τοξικά συστατικά, όπως βρώση, αναπνοή και δερματική επαφή ή διαμέσου κατανάλωσης νερών, αγροτικών προϊόντων και κρέατος. Η εξάλειψη / μείωση των σοβαρών περιβαλλοντικών επιπτώσεων, που προκαλούνται από την ΟΑΜ, μπορεί να επιτευχθεί με την εφαρμογή κατάλληλων τεχνικών, οι οποίες κυρίως χαρακτηρίζονται ως τεχνικές πρόληψης και ως διορθωτικές τεχνικές επέμβασης. Οι τεχνικές πρόληψης θεωρούνται προτιμότερες, γιατί αποτρέπουν την εμφάνιση του φαινομένου αποκλείοντας την επαφή των θειούχων ορυκτών με το οξυγόνο και το νερό. Οι σημαντικότερες από τις τεχνικές αυτές είναι η εφαρμογή υγρών, στερεών ή οργανικών καλυμμάτων. Οι τεχνικές εγκιβωτισμού των αποβλήτων στοχεύουν στην παρεμπόδιση της μεταφοράς της ΟΑΜ στο περιβάλλον. Οι διορθωτικές τεχνικές επέμβασης περιλαμβάνουν συλλογή και επεξεργασία της ΟΑΜ. Διακρίνονται σε ενεργητικές, οι οποίες περιλαμβάνουν κυρίως χημική εξουδετέρωση της ΟΑΜ σε κατάλληλες μονάδες, και παθητικές, οι οποίες περιλαμβάνουν κυρίως καθαρισμό της ΟΑΜ με κατάλληλη επεξεργασία της σε τεχνητούς υγροτόπους (constructed wetlands).

2 20 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 2. ΓΕΝΕΣΗ ΟΞΙΝΗΣ ΑΠΟΡΡΟΗΣ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ 2.1. Αντιδράσεις Οξείδωσης Δημιουργίας Οξύτητας Η οξείδωση των θειούχων μεταλλευμάτων λαμβάνει χώρα διά μέσου μιας σειράς αντιδράσεων που περιλαμβάνουν άμεσους, έμμεσους και βακτηριακά ελεγχόμενους μηχανισμούς. Μερικές αντιδράσεις οξείδωσης έχουν ως αποτέλεσμα την παραγωγή οξύτητας, ενώ άλλες προκαλούν διαλυτοποίηση και κινητοποίηση των βαρέων μετάλλων. Ο σιδηροπυρίτης, FeS 2, είναι το βασικό ορυκτό, το οποίο προκαλεί την παραγωγή οξύτητας [2]. Ο σιδηροπυρίτης θεωρείται συνήθως ως ένα σταθερό και αδιάλυτο ορυκτό, όταν δεν έρχεται σε επαφή με τον αέρα και το νερό. Εξαιτίας όμως της μεταλλευτικής δραστηριότητας εκτίθεται στους ανωτέρω παράγοντες και διαλυτοποιείται μερικώς. Η αντίδραση αυτή περιλαμβάνει ανοδική οξείδωση του ιόντος S 2, το οποίο περιέχει θείο με σθένος 1 σε θειϊκό ιόν, SO 4, το οποίο περιέχει θείο με σθένος +6: S 2 + 8H 2 O 2SO H e - (2.1) Η οξείδωση συνοδεύεται από την καθοδική αναγωγή του διαλελυμένου Ο 2: : Ο 2 (aq) + 4H + + 4e - 2H 2 O (2.2) Προσθέτοντας τις αντιδράσεις (2.1) και (2.2) προκύπτει η αντίδραση (2.3) της καθαρής οξειδοαναγωγής: 2S 2 + 7Ο 2 (aq) + 2H 2 O 4SO 4 + 4H + (2.3) Σύμφωνα με τα ανωτέρω, η οξείδωση του σιδηροπυρίτη μπορεί να εκφραστεί συνολικά από την αντίδραση (2.4): 2FeS 2 (s) + 7Ο 2 (aq) + 2 H 2 O 2Fe H + + 4SO 4 (2.4) Η αντίδραση αυτή παράγει οξύτητα. Εάν το δυναμικό οξείδωσης διατηρηθεί σε υψηλές τιμές, λαμβάνει χώρα οξείδωση του Fe 2+ σε Fe 3+ καταναλώνοντας μέρος των παραχθέντων υδρογονοκατιόντων από την αντίδραση (2.4), σύμφωνα με την παρακάτω αντίδραση (2.5): 4Fe 2+ + Ο 2 (aq) + 4H + 4Fe H 2 O (2.5) Η οξείδωση του δισθενούς σιδήρου λαμβάνει χώρα, επίσης, απουσία οξυγόνου σε υψηλές τιμές ph και επιβραδύνεται, όταν το ph μειώνεται. Αυτό συμβαίνει, διότι σε τιμές ph>4,5 η αντίδραση είναι δευτέρας τάξεως ως προς τη ενεργότητα των OH -, όπως δίδεται από την εξίσωση [14]: -d[fe 2+ ]/dt=k[fe 2+ ][OH - ] 2 Pο 2 (ph>4,5) (2.6) όπου k=8,0x10 13 L 2. mol -2. atm -1 min -1 σε 25 ο C Η παραπάνω εξίσωση αποδεικνύει ότι η χημική οξείδωση του δισθενούς σιδήρου σε σχεδόν ουδέτερες τιμές ph είναι πολύ ταχύτερη από ότι σε όξινο ph και σε συνθήκες έλλειψης οξυγόνου. Σε ph<3,5 η αντίδραση (2.5) είναι ανεξάρτητη από το ph: -d[fe 2+ ]/dt=k [Fe 2+ ]Pο 2 (ph<3,5) (2.7) όπου k =1,0x10-7 atm -1 min -1 σε 25 ο C Σε περιοχές χαμηλού ph η ταχύτητα της αντίδρασης μπορεί να επιταχυνθεί κατά μερικές τάξεις μεγέθους λόγω της δράσης των βακτηρίων Thiobacillus. Εάν το ph του προκύπτοντος διαλύματος είναι μεγαλύτερο από 3 (όπως στα αρχικά στάδια της αντίδρασης), τότε λαμβάνει χώρα υδρόλυση του τρισθενούς σιδήρου και καταβύθισή του ως υδροξείδιο με ταυτόχρονη παραγωγή οξύτητας. Fe H 2 O Fe(OH) 3 (s) + 3H + (2.8) Επιπλέον, ο Fe 3+ που παράγεται από την αντίδραση (2.5) θα οξειδώσει τον FeS 2 σύμφωνα με την έμμεση αντίδραση FeS 2 (s) + 14Fe H 2 O 15Fe SO H + (2.9) Ο προκύπτων δισθενής σίδηρος θα οξειδωθεί προς τρισθενή, σύμφωνα με την αντίδραση (2.5), με αποτέλεσμα να συνεχίζεται η οξείδωση του σιδηροπυρίτη (αυτοκαταλυόμενη αντίδραση). Το διαλελυμένο στο νερό οξυγόνο, O 2(aq), δρα ως οξειδωτικό μέσο για τις αντιδράσεις (2.4) και (2.5). Με βάση αυτές τις αντιδράσεις, καθένα από τα άτομα του οξυγόνου ανάγεται από σθένος 0 σε σθένος 2, σχηματίζοντας H 2 O ή OH - σε όξινα ή βασικά διαλύματα αντίστοιχα. Η αντίδραση, που λαμβάνει χώρα σε όξινα διαλύματα, είναι η (2.2), ενώ σε βασικά διαλύματα λαμβάνει χώρα η αντίδραση (2.10): O 2 (aq) + 2H 2 O + 4e - OH - (2.10) Η συγκέντρωση του διαλελυμένου οξυγόνου στο νερό είναι μικρή και έτσι, η αντίδραση εξαρτάται από την ισορροπία O 2 (g) O 2 (aq) (2.11) για την οποία η σταθερά ισορροπίας δίδεται από το νόμο του Henry: K H, 298 = [O 2 (aq)]/pο 2 = 1,3x10-3 mol L -1 atm -1 (2.12) Από τη σχέση αυτή προκύπτει ότι η διαλυτότητα του οξυγόνου στο νερό στους 25 o C είναι 8,7 mg.l -1. Ο σιδηροπυρίτης είναι συνήθως το κυριότερο θειούχο ορυκτό, το οποίο με την οξείδωσή του προκαλεί την παραγωγή των μεγαλύτερων ποσοτήτων όξινης απορροής. Τα άλλα θειούχα ορυκτά, τα οποία συνεισφέρουν στη δημιουργία ΟΑΜ, είναι τα θειούχα ορυκτά δισθενών μετάλλων (MeS, όπου Me: Fe, Zn, Cd, Pb, Cu, Ni), τα οποία οξειδώνονται έμμεσα ή άμεσα με τη δράση των ιόντων του τρισθενούς σιδήρου προς τα αντίστοιχα θειϊκά ιόντα: MeS(s) + O 2 (aq) Me 2+ + SO 4 (2.13) MeS(s) + 2Fe 3+ +3/2 O 2 (aq) + H 2 O Me Fe H + + SO 4 (2.14) Οι παραπάνω αντιδράσεις δεν δημιουργούν οξύτητα (τα υδρογονοκατιόντα που παράγονται από την αντίδραση (2.14) καταναλώνονται σύμφωνα με την αντίδραση (2.5) και παράγουν Fe 3+ ), εκτός και αν υδρολυθούν τα ιόντα Me 2+ : Me H 2 O Me(OH) 2 (s) + 2H + (2.15) Η διαλυτότητα των ιόντων Cd 2+, Zn 2+ και Νi 2+ είναι υψηλή στην περιοχή ph 4,5-7, συνεπώς τα ιόντα αυτά δεν αναμένεται να υδρολυθούν σε μεγάλο βαθμό για να παράγουν οξύτητα. Συνεισφέρουν όμως σημαντικά στην αύξηση της συγκέντρωσης της προκύπτουσας απορροής σε βαρέα μέταλλα. Ο Cu 2+ καταβυθίζεται ως Cu(OH) 2 σε ph 5-6 παράγοντας οξύτητα, ενώ ο Pb θα σχηματίσει την αδιάλυτη ένωση PbSO 4. Ο αρσενοπυρίτης οξειδώνεται άμεσα ή έμμεσα ως εξής: 4FeAsS(s) + 13O 2 (aq) + 6H 2 O 4H 3 AsO 4 (aq) + 4Fe SO 4 (2.16)

3 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 21 4FeAsS(s)+2Fe 3+ +4H 2 O+6O 2 (aq) 2H 3 AsO 4 (aq) + 4Fe SO 4 + 2H + (2.17) Σε όλες τις παραπάνω αντιδράσεις το διαλελυμένο αρσενικό θεωρείται ως μη διασπώμενο, H 3 AsO 4 (aq), όταν βρίσκεται στην πεντασθενή του κατάσταση. Μπορεί όμως να διαλυτοποιηθεί μερικώς σαν H 2 AsO 4- (aq). Η άμεση ή έμμεση οξείδωση του αρσενοπυρίτη μπορεί να οδηγήσει σε σχηματισμό τρισθενούς αντί πεντασθενούς As στο διάλυμα, HAsO 2 (aq) ή AsO (aq). Η καταβύθιση του αρσενικικού σιδήρου λαμβάνει χώρα σε ph>3 υπό μορφή FeAsO 4.2H 2 O ή βασικού αρσενικινού σιδήρου, FeAsO 4.xFe(OH) 3 : 2H 3 AsO 4 (aq) + 2Fe H 2 O + FeAsO 4.2H 2 O (s) + 6H + (2.18) Καταβύθιση αρσενικικών ενώσεων μπορεί να γίνει και με προσθήκη ιόντων ασβεστίου: 2H 3 AsO 4 (aq) + 3Ca 2+ Ca 3 (AsO 4 ) 2 (s) + 6H + (2.19) Τέλος, τα ιόντα του αντιμονίου καταβυθίζονται με όμοιες αντιδράσεις: 2H 3 SbO 4 (aq) + 2Fe H 2 O + 2FeSbO 4.2H 2 O (s) + 6H Αντιδράσεις Εξουδετέρωσης (2.20) Τα κυριότερα ορυκτά, τα οποία μπορούν να καταναλώσουν την παραγόμενη οξύτητα, είναι τα ανθρακικά (ασβεστίτης, αραγωνίτης, δολομίτης, μαγνησίτης) και τα αλουμινοπυριτικά (ολιβίνης, πυρόξενος, μαρμαρυγίας, μίκα κ.λ.π). Όταν τα ορυκτά αυτά συνυπάρχουν με θειούχα ορυκτά, είναι δυνατόν να αντιδράσουν με τα παραγόμενα όξινα διαλύματα και να προκαλέσουν την εξουδετέρωσή τους. Για παράδειγμα, ο ασβεστίτης αντιδρά σύμφωνα με την παρακάτω τυπική αντίδραση: CaCO 3 (s) + 2H + Ca 2+ + H 2 CO 3 (aq) (2.21) Το ασθενές και ασταθές ανθρακικό οξύ, που παράγεται από την αντίδραση (2.21), διασπάται σε CO 2 (aq) και ιόντα HCO 3 - και CO 3. Η κατανομή των ιόντων αυτών είναι συνάρτηση του ph. Σε τιμές ph 7-10 συνήθως παράγεται HCO 3-, ενώ σε ph μικρότερο του 6 παράγεται CO 2. Συνεπώς, οι αντιδράσεις διάσπασης μπορούν να διατυπωθούν όπως στη συνέχεια: H 2 CO 3 (aq) H + + HCO 3 - (ph>6,4) (2.22) H 2 CO 3 (aq) H 2 O + CO 2 (ph<6,4) (2.23) Εάν συνδυασθούν οι αντιδράσεις (2.21), (2.22) και (2.23), τότε θα προκύψουν οι καθαρές αντιδράσεις εξουδετέρωσης παρουσία CaCO 3 : CaCO 3 (s) + 2H + Ca 2+ + H 2 O + CO 2 (ph<6,4) (2.24) CaCO 3 (s) + H + Ca 2+ + HCO 3 - (ph>6,4) (2.25) Από τις αντιδράσεις αυτές αποδεικνύεται ότι απαιτείται διπλάσια ποσότητα ασβεστίτη για να εξουδετερωθεί ένα όξινο διάλυμα μέχρι τελικό ph>6,4, σε σχέση με την εξουδετέρωσή του έως την ελαφρώς αλκαλική περιοχή (ph<6,4). Κατά τον ίδιο τρόπο, τα αλουμινοπυριτικά ορυκτά, όπως για παράδειγμα οι καλιούχοι μαρμαρυγίες, υπόκεινται στις παρακάτω αντιδράσεις: 4H + + KAlSi 3 O 8 (s) + 4H 2 O K + + Al H 4 SiO 4 (ph<4,5) (2.26) H + + KAlSi 3 O 8 (s) + 7H 2 O K + + Al(OH) 3 + 3H 4 SiO 4 (ph>6) (2.27) Κατά τη διάρκεια των αντιδράσεων αυτών, και με την αύξηση του ph, τα βαρέα μέταλλα καταβυθίζονται ως υδροξείδια παράγοντας οξύτητα (αντιδράσεις 2.15 και 2.8). Γύψος καταβυθίζεται σύμφωνα με την αντίδραση: Ca 2+ + SO 4 + 2H 2 O CaSO 4.2H 2 O(s) K sp =10 4,6 (2.28) Σε χαμηλό ph λαμβάνουν χώρα και άλλες αντιδράσεις καταβύθισης, οι οποίες οδηγούν στη δημιουργία βασικών θειϊκών ενώσεων ή ζαροσιτών: Fe 3+ + SO 4 + H 2 O Fe(OH)SO 4 (s) + H + (2.29) Fe SO 4 + 7H 2 O (H 3 O)Fe 3 (SO 4 ) 2 (OH) 6 (s) + 5H Ο Ρόλος των Βακτηρίων (2.30) Οι μηχανισμοί οξείδωσης του σιδηροπυρίτη και των άλλων θειούχων ενώσεων παρουσία βακτηρίων θεωρούνται εξαιρετικά σημαντικοί σε περιοχές ph<4. Τα βακτήρια, που συμμετέχουν στην οξείδωση των ενώσεων αυτών, ανήκουν στα γένη Thiobacillus και Leptospirilium. Το γένος Thiobacillus περιλαμβάνει το είδος Thiobacillus ferrooxidans (Th. f.), το οποίο συμμετέχει ενεργά στην οξείδωση των θειούχων ενώσεων. Το βακτήριο αυτό χαρακτηρίζεται ως αυτότροφο οξεόφιλο και είναι ικανό να οξειδώσει Fe 2+, S o, σουλφίδια μετάλλων όπως και άλλες ανόργανες ενώσεις του θείου. Το είδος Thiobacillus thiooxidans (Th. th.) μπορεί να οξειδώσει στοιχειακό S o και θειούχο S προς θειϊκά ιόντα, αλλά δεν μπορεί να οξειδώσει ιόντα Fe 2+. Το είδος Leptospirillium ferrooxidans συνυπάρχει με το είδος Th. f. Τα παραπάνω βακτήρια είναι ενεργά σε περιοχές ph 1,4-4 και θερμοκρασίας 5 35 o C, ενώ ως βέλτιστες συνθήκες ανάπτυξής τους θεωρούνται περιοχές ph πλησίον του 2 και θερμοκρασίας o C. Οι βακτηριακοί μηχανισμοί οξείδωσης των θειούχων ενώσεων περιλαμβάνουν άμεσες και έμμεσες αντιδράσεις. Οι άμεσες αντιδράσεις προϋποθέτουν φυσική επαφή μεταξύ των βακτηρίων και των θειούχων ενώσεων. Οι έμμεσες αντιδράσεις δεν απαιτούν φυσική επαφή, αλλά συμβάλλουν στην οξείδωση του Fe 2+ προς Fe 3+ στην υδατική φάση. Ο παραγόμενος Fe 3+ συμμετέχει στη συνέχεια σε αντιδράσεις έμμεσης οξείδωσης των θειούχων ενώσεων και στην παραγωγή επιπλέον ιόντων Fe 2+ και οξύτητας μέσω μιας επαναλαμβανόμενης κυκλικής διεργασίας Στάδια Δημιουργίας και Μετανάστευση της ΟΑΜ Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η ΟΑΜ δημιουργείται από μια σειρά πολύπλοκων και αλληλοεξαρτώμενων αντιδράσεων, οι οποίες λαμβάνουν χώρα με μηχανισμούς χημικής και βακτηριακής οξείδωσης και εξαρτώνται από το ph και το δυναμικό οξειδοαναγωγής. Οι μηχανισμοί αυτοί μπορεί να περιλαμβάνουν τα παρακάτω τρία στάδια: Κατά το πρώτο στάδιο, που αρχίζει σε περίπου ουδέτερο pη και τελειώνει σε ph περίπου 4,5, λαμβάνουν χώρα οι

4 22 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 αντιδράσεις (2.4) και (2.9), που αφορούν στην οξείδωση του σιδηροπυρίτη, και η αντίδραση (2.5), που αφορά στην οξείδωση του δισθενούς σιδήρου. Στην περιοχή αυτή του ph η διαλυτότητα του Fe 3+ είναι περιορισμένη, με αποτέλεσμα να προκαλείται καταβύθιση υδροξειδίων του σιδήρου (αντίδραση 2.8). Συνεπώς, η συνολική αντίδραση οξείδωσης του σιδηροπυρίτη και δημιουργίας οξύτητας μπορεί να περιγραφεί ως εξής: 2FeS 2 (s) + 15/2O 2 (aq) + 7H 2 O 2Fe(OH) 3 (s) + 8H + + 4SO 4 (2.31) Εξαιτίας της περιορισμένης ύπαρξης ιόντων Fe 3+, οι έμμεσοι μηχανισμοί οξείδωσης στο στάδιο αυτό (π.χ. αντιδράσεις 2.9, 2.14 και 2.17) δεν θεωρούνται σημαντικοί. Εάν το ορυκτό περιέχει ανθρακικά ορυκτά, το παραγόμενο οξύ θα καταναλωθεί εν μέρει από τις αντιδράσεις εξουδετέρωσης που θα λάβουν χώρα. Όταν ελαττωθεί η περιεχόμενη αλκαλικότητα, το ph αναμένεται να μειωθεί. Ο ρυθμός μείωσης του ph επιβραδύνεται από τη μεγάλη μείωση της ταχύτητας της αντίδρασης (2.5). Το δεύτερο στάδιο της δημιουργίας οξύτητας αρχίζει από ph περίπου 4,5 και τελειώνει σε ph 2,5. Ενώ η οξείδωση του δισθενούς σιδήρου επιβραδύνεται κατά το τέλος του πρώτου σταδίου, η βακτηριακή οξείδωση επιταχύνεται εξαιτίας της συμμετοχής των βακτηρίων του είδους Thiobacillus ferrooxidans και, συνεπώς, οι αντιδράσεις (2.5) και (2.8) επιταχύνονται σημαντικά. Η οξείδωση του σιδηροπυρίτη σύμφωνα με την αντίδραση (2.4) λαμβάνει χώρα με άμεσους και έμμεσους μηχανισμούς. Σε ph μικρότερο του 3, η αυξημένη διαλυτότητα του Fe 3+ μειώνει τον ρυθμό καταβύθισης υδροξειδίων (αντίδραση 2.8), με αποτέλεσμα να αυξάνεται η ενεργότητα του Fe 3+ στο διάλυμα και να επιταχύνεται η ταχύτητα των αντιδράσεων έμμεσης οξείδωσης (αντίδραση 2.9). Το τρίτο στάδιο αρχίζει σε ph περίπου 2,5, στο οποίο ουσιαστικά τερματίζονται οι αντιδράσεις καταβύθισης, όταν η ενεργότητα των ιόντων Fe 3+ γίνεται σημαντική. Στην περίπτωση αυτή το κυριότερο οξειδωτικό μέσο, σύμφωνα με την αντίδραση οξείδωσης του πυρίτη (2.9), είναι ο Fe 3+. Η αντίδραση (2.5) λαμβάνει χώρα με ταχύτητα που καθορίζεται από την ενεργότητα των βακτηρίων του είδους Th. f. και αποτελεί το βραδύτερο στάδιο της αντίδρασης οξείδωσης του σιδηροπυρίτη. Επιπλέον, ο Fe 3+ συμμετέχει στην οξείδωση των άλλων θειούχων ορυκτών (γαληνίτης, χαλκοσίτης, χαλκοπυρίτης, σφαλερίτης). Αν και αυτά τα ορυκτά δεν παράγουν οξύτητα με την οξείδωσή τους, προκαλούν την απελευθέρωση ιόντων βαρέων μετάλλων και συνεπώς επιδεινώνουν τις οδυνηρές περιβαλλοντικές επιπτώσεις της ΟΑΜ. Το συνολικό λοιπόν αποτέλεσμα του τρίτου σταδίου είναι η δημιουργία εξαιρετικά όξινων διαλυμάτων με ph<2,5, τα οποία περιέχουν υψηλές συγκεντρώσεις βαρέων μετάλλων και θειϊκών ιόντων, ενώ επίσης χαρακτηρίζονται από μεγάλη οξύτητα και υψηλό λόγο συγκεντρώσεων [Fe 3+ ]/[Fe 2+ ]. Όπως εύκολα γίνεται αντιληπτό, η βακτηριακή οξείδωση, η οποία λαμβάνει χώρα κατά το δεύτερο και τρίτο στάδιο, θεωρείται εξαιρετικά σημαντική. Τα βακτήρια του είδους Th. f. μπορούν θεωρητικά να επιταχύνουν την ταχύτητα της αντίδρασης (2.5) κατά ένα συντελεστή 10 6, αν και σε πραγματικά συστήματα η επιτάχυνση της ταχύτητας γίνεται μέχρι 5 φορές. Οι βακτηριακές αντιδράσεις της ΟΑΜ καθιστούν τη συνολική κινητική του συστήματος εξαιρετικά πολύπλοκη, ενώ πρέπει να σημειωθεί ότι στο εργαστήριο αναπαράγονται εξαιρετικά δύσκολα. Κατά τη διάρκεια του τρίτου σταδίου, τόσο οι χημικοί όσο και οι βακτηριακοί μηχανισμοί, που προκαλούν την οξείδωση των θειούχων ορυκτών και την παραγωγή οξύτητας, καθίστανται αυτοκαταλυόμενοι. Συνεπώς, όταν το φαινόμενο της δημιουργίας ΟΑΜ ξεκινήσει, είναι πολύ δύσκολο να ανασταλεί. Τα όξινα διαλύματα, τα οποία παράγονται στο μικροπεριβάλλον των κόκκων των θειούχων ορυκτών, σύντομα αρχίζουν να μεταναστεύουν. Βασικά, η έννοια της ΟΑΜ αναφέρεται σε διαλύματα, τα οποία μεταναστεύουν από την πηγή παραγωγής τους και στην πορεία τους συμμετέχουν σε ένα σημαντικό αριθμό αντιδράσεων με το περιβάλλον οικοσύστημα. Ένα από τα αποτελέσματα, που προκαλούνται κατά τη διαδρομή των διαλυμάτων αυτών, είναι η αύξηση του ph εξαιτίας της αραίωσής τους, η οποία οφείλεται στην ανάμιξη με επιφανειακά και υπόγεια νερά ή σε αντιδράσεις εξουδετέρωσης, που λαμβάνουν χώρα, όταν η όξινη απορροή έλθει σε επαφή με αλκαλικά πετρώματα. Οι αντιδράσεις εξουδετέρωσης οδηγούν στην καταβύθιση μιας σειράς ενώσεων, όπως γύψου (αντίδραση 2.28), υδροξειδίων των μετάλλων, όπως Fe(OH) 3, Al(OH) 3, Cu(OH) 2, Zn(OH) 2 και Cd(OH) 2, καθώς και οξυυδροξειδίων, FeOOH, βασικών θειϊκών ενώσεων όπως ζαροσίτες (αντίδραση 2.29) και αρσενικικών αλάτων. Εάν η αλκαλικότητα του συστήματος είναι σημαντική (αντίδραση 2.23), τότε λαμβάνει χώρα καταβύθιση βαρέων μετάλλων υπό μορφή ανθρακικών ενώσεων. Τα προϊόντα καταβύθισης αποτίθενται εν μέρει κατά μήκος της διαδρομής των διαλυμάτων, ενώ εν μέρει μεταφέρονται ως εν διαλύσει στερεά προσδίδοντας χρωματισμό τόσο στα διαλύματα όσο και στα τοιχώματα των οδών μεταφοράς. Άλλα φαινόμενα, τα οποία παρατηρούνται κατά μήκος των οδών μεταφοράς των διαλυμάτων της ΟΑΜ, είναι: Προσρόφηση ιόντων βαρέων μετάλλων στην επιφάνεια των κόκκων διαφόρων αργιλικών ορυκτών των εδαφών και υδροξειδίων του σιδήρου ή ζαροσιτών, που παράγονται επί τόπου κατά την εξουδετέρωση των διαλυμάτων της ΟΑΜ. Αντιδράσεις ιονεναλλαγής. Συμπλοκοποίηση των μετάλλων με οργανικές ενώσεις των εδαφών. Καταβύθιση αδιάλυτων θειούχων ενώσεων, όταν τα ελεύθερα ιόντα των διαλυμάτων έλθουν σε επαφή με ιόντα S, τα οποία παράγονται από τη δράση θειοαναγωγικών βακτηρίων σε αναγωγικές συνθήκες. Τέλος, τα όξινα διαλύματα, τα οποία παράγονται στους πόρους των αποβλήτων, μπορούν να μεταναστεύσουν προς την επιφάνεια εξαιτίας της ύπαρξης τριχοειδών φαινομένων. Στην περίπτωση εξάτμισης του νερού λαμβάνει χώρα καταβύθιση των περιεχομένων αλάτων στην επιφάνεια των αποβλήτων (υδροξείδια σιδήρου, ζαροσίτης, αλουνίτης, γύψος κ.λπ.).

5 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1& ΠΡΟΒΛΕΨΗ ΓΕΝΕΣΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΑΠΟΡΡΟΗΣ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ Κατά τη διάρκεια της ζωής ενός μεταλλείου πρέπει να χρησιμοποιούνται τα διαθέσιμα επιστημονικά μέσα για την πρόβλεψη της συμπεριφοράς όλων των υλικών, τα οποία εξορύσσονται, εκτίθενται στην ατμόσφαιρα και γενικά διαταράσσονται με κάθε τρόπο εξαιτίας της επίδρασης διαφόρων φυσικοχημικών παραγόντων τόσο κατά το παρόν όσο και στο μέλλον. Αυτά τα χαρακτηριστικά της περιβαλλοντικής συμπεριφοράς των μεταλλευμάτων μπορούν να οδηγήσουν στην πρόβλεψη του βαθμού εκχύλισης διαφόρων βαρέων μετάλλων και της πιθανότητας δημιουργίας ΟΑΜ. Ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα μελέτης κατά τη διάρκεια των μεταλλευτικών δραστηριοτήτων πρέπει να περιλαμβάνει: Προσδιορισμό όλων των τύπων των μεταλλευτικών υλικών που περιλαμβάνονται στις δραστηριότητες. Πρόβλεψη του βαθμού εκχύλισης των μετάλλων και του δυναμικού παραγωγής οξύτητας για κάθε υλικό, με βάση τις υφιστάμενες περιβαλλοντικές συνθήκες. Σχεδιασμό της στρατηγικής διαχείρισης, ο οποίος περιλαμβάνει τις διαδικασίες παρακολούθησης και μείωσης της παραγόμενης οξύτητας, με βάση τις αρχές της περιβαλλοντικής προστασίας. Για την πρόβλεψη του βαθμού εκχύλισης των βαρέων μετάλλων και του δυναμικού παραγωγής οξύτητας χρησιμοποιείται ένα αναλυτικό πειραματικό πρόγραμμα δοκιμών και αναλύσεων. Αν και υπάρχουν γενικές προδιαγραφές για την υλοποίηση των θεμάτων αυτών, κάθε μεταλλείο πρέπει να θεωρείται ως μια ξεχωριστή περίπτωση, ανάλογα με την τοποθεσία του, τα γεωλογικά και κλιματολογικά χαρακτηριστικά της περιοχής και τα χαρακτηριστικά του εξορυσσόμενου μεταλλεύματος. Η μεθοδολογία, που θα πρέπει να εφαρμοσθεί, περιλαμβάνει επιθεώρηση της περιοχής, προσδιορισμό και δειγματοληψία των κυριότερων πηγών ρύπανσης. Τα δείγματα, τα οποία συλλέγονται, υπόκεινται σε έναν αριθμό πρότυπων στατικών και κινητικών δοκιμών. Οι στατικές δοκιμές προσδιορίζουν το ισοζύγιο μεταξύ των υλικών, τα οποία παράγουν, και των υλικών, τα οποία καταναλώνουν οξύτητα. Τα υλικά, τα οποία χαρακτηρίζονται από μια σημαντική τάση παραγωγής οξύτητας, υπόκεινται στη συνέχεια σε κινητικές δοκιμές, οι οποίες προσδιορίζουν τον χρόνο εμφάνισης, τον πραγματικό ρυθμό παραγωγής/εξουδετέρωσης οξύτητας και την ποιότητα της παραγόμενης απορροής. Τέλος, αφού ληφθούν υπόψη τα πειραματικά αποτελέσματα, μπορούν να χρησιμοποιηθούν μαθηματικά μοντέλα, τα οποία προσδιορίζουν την ποιότητα της παραγόμενης απορροής για μεγάλα χρονικά διαστήματα μετά το πέρας των μεταλλευτικών εργασιών. Τα μαθηματικά μοντέλα, τα οποία χρησιμοποιούνται συνηθέστερα για τον προσδιορισμό της ποιότητας της παραγόμενης απορροής [12], βασίζονται σε: Θερμοδυναμικά δεδομένα για τον υπολογισμό ισοζυγίων μάζας και ενέργειας των χημικών αντιδράσεων που λαμβάνουν χώρα, τον προσδιορισμό της ισορροπίας μεταξύ των στερεών και των υγρών φάσεων και τη δημιουργία διαγραμμάτων σταθερότητας φάσεων ph-eh. Προσδιορισμό της κινητικής των αντιδράσεων οξείδωσης-εξουδετέρωσης. Τα συνηθέστερα χρησιμοποιούμενα μοντέλα αντίδρασης είναι αυτά της ομογενούς αντίδρασης, της επιφανειακής αντίδρασης και του συρρικνούμενου πυρήνα. Οι κυριότεροι παράγοντες, οι οποίοι θα πρέπει πάντα να λαμβάνονται υπόψη, είναι η θερμοκρασία, το ph, η βακτηριακή δράση και η κατανομή του μεγέθους των κόκκων, ενώ, ανάλογα με την πολυπλοκότητα των συστημάτων, μπορούν να ληφθούν υπόψη και διάφοροι άλλοι παράγοντες. Υπολογισμούς μεταφοράς μάζας, με βάση την ποσότητα του νερού και του οξυγόνου, που διεισδύει εντός της μάζας των αποβλήτων, και την ποιότητα της παραγόμενης όξινης απορροής. Λόγω της πολυπλοκότητας των συστημάτων και της συχνής ανυπαρξίας δεδομένων για μεγάλες χρονικές περιόδους, μπορούν να χρησιμοποιηθούν εμπειρικά ή απλά μαθηματικά μοντέλα, τα οποία παρέχουν σε σύντομο χρονικό διάστημα χρήσιμες πληροφορίες αναφορικά με την ποιότητα της όξινης απορροής που αναμένεται να παραχθεί. 4. ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΑΠΟΡΡΟΗΣ Όπως προαναφέρθηκε, το βασικό χαρακτηριστικό της ΟΑΜ είναι το γεγονός ότι τόσο οι χημικοί όσο και οι βακτηριακοί μηχανισμοί, που προκαλούν τη δημιουργία της είναι αυτοκαταλυόμενοι, με αποτέλεσμα να μην αναστέλλεται από τη στιγμή που θα εμφανισθεί. Αυτή η συμπεριφορά προσδιορίζει σε μεγάλο βαθμό τη στρατηγική που πρέπει να σχεδιαστεί και να εφαρμοσθεί για την καταπολέμησή της. Εάν, για παράδειγμα, ένας σωρός αποβλήτων σιδηροπυρίτη αρχίζει να παράγει όξινη απορροή σε μεγάλες ποσότητες, η μόνη λύση είναι η συλλογή και επεξεργασία της με σκοπό την απομάκρυνση των μεταλλικών ιόντων και την εξουδετέρωση της περιεχόμενης οξύτητας. Εναλλακτικά, τα απόβλητα μπορεί να απομονωθούν από το περιβάλλον, ώστε είτε να μην παράγεται απορροή είτε, εάν παράγεται, να μπορεί να ελέγχεται. Λαμβάνοντας δε υπόψη τις μεγάλες ποσότητες όξινης απορροής που μπορεί να παράγονται συνεχώς για πολλές δεκαετίες, εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι η συλλογή και επεξεργασία της είναι μια διαδικασία που χαρακτηρίζεται από εξαιρετικά υψηλό κόστος. Αντίθετα, σε περιπτώσεις προγραμματισμού νέων εγκαταστάσεων διαχείρισης αποβλήτων προτιμάται η εφαρμογή τεχνικών πρόληψης της δημιουργίας ΟΑΜ. Οι μέθοδοι ελέγχου της ΟΑΜ μπορούν να ταξινομηθούν σε τρεις κύριες κατηγορίες: α)πρωτογενείς ή προληπτικές μέθοδοι, που στοχεύουν στην πρόληψη της δημιουργίας ΟΑΜ. β) Δευτερογενείς ή μέθοδοι απομόνωσης ή περιορισμού, που στοχεύουν στον περιορισμό της μετανάστευσης της ΟΑΜ προς το περιβάλλον. γ) Τριτογενείς ή κατασταλτικές ή διορθωτικές μέθοδοι επέμβασης, που στοχεύουν στη συλλογή και επεξεργασία της ΟΑΜ.

6 24 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1& Προληπτικές Μέθοδοι Σκοπός των μεθόδων πρόληψης είναι η εξάλειψη ή η δραστική μείωση του ρυθμού δημιουργίας όξινων εκχυλισμάτων. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την κατ αρχήν ελεγχόμενη διάθεση των αποβλήτων σε κατάλληλες περιοχές και στη συνέχεια με την απομόνωσή τους, ώστε να αποκλεισθεί η επαφή τους με το οξυγόνο ή/και το νερό, παράγοντες οι οποίοι συντελούν στη διαλυτοποίηση των τοξικών συστατικών και τη μεταφορά τους στο περιβάλλον. Διάθεση υγρών αποβλήτων σε ελεγχόμενες περιοχές: Η διάθεση των υγρών αποβλήτων υπό μορφή πολφού χαμηλής πυκνότητας σε ελεγχόμενες περιοχές, οι οποίες περιλαμβάνουν αδιαπέραστα πλευρικά τοιχώματα και πυθμένα, όπως είναι τα φράγματα απόθεσης, θεωρείται ως μία από τις καταλληλότερες μεθόδους περιορισμού της ρύπανσης του περιβάλλοντος. Οι ελεγχόμενες αυτές περιοχές, εκτός του ότι ελαχιστοποιούν την πιθανότητα δημιουργίας όξινης απορροής, εγκλωβίζουν και το νερό των πόρων, το οποίο συνήθως περιέχει υψηλά φορτία βαρέων μετάλλων. Για τον περιορισμό της διαφυγής των παραγομένων εκχυλισμάτων, τα δάπεδα των ελεγχόμενων περιοχών πρέπει να κατασκευάζονται με τέτοιο τρόπο, ώστε να επιτυγχάνονται βέλτιστες συνθήκες υγρασίας, συμπίεσης και ισοκατανομής των πιθανών διαρροών. Τα δάπεδα αυτά αποτελούνται συνήθως από εδαφικά ή συνθετικά υλικά, των οποίων η διαπερατότητα μειώνεται με την αύξηση του επιβαλλόμενου φορτίου. Έτσι, επιτυγχάνεται αφ ενός μεν μείωση της ποσότητας των παραγόμενων εκχυλισμάτων, αφ ετέρου δε μείωση της συγκέντρωσης των τοξικών συστατικών στα εκχυλίσματα λόγω αραίωσης. Τα συνθετικά δάπεδα, τα οποία κατασκευάζονται από πολυεθυλένιο χαμηλής ή υψηλής πυκνότητας, χρησιμοποιούνται ευρύτερα, κυρίως επειδή χαρακτηρίζονται από χαμηλή διαπερατότητα. Θεωρείται πάντως ότι και αυτά τα δάπεδα έχουν πεπερασμένη διαπερατότητα, η οποία οφείλεται κυρίως σε δημιουργούμενες μικροσκοπικές οπές και σε ατέλειες εξαιτίας της συρραφής των επιμέρους τμημάτων τους κατά τη διάρκεια της τοποθέτησης. Βέλτιστη συμπεριφορά επιτυγχάνεται, όταν ένα συνθετικό δάπεδο τοποθετηθεί επί ενός αργιλικού στρώματος. Στην περίπτωση αυτή, οι συνέπειες πιθανών διαρροών ελαχιστοποιούνται σε μεγάλο βαθμό. Η διάθεση των υγρών αποβλήτων σε ελεγχόμενες περιοχές πραγματοποιείται με τις παρακάτω τεχνικές: α) Τεχνική ταχείας ξήρανσης. β) Τεχνική διατήρησης υπερκείμενου υδατικού καλύμματος Τεχνική ταχείας ξήρανσης υπαέρια απόθεση (subaerial disposal) Η τεχνική της ταχείας ξήρανσης των αποβλήτων περιλαμβάνει συστηματική περιμετρική διάθεσή τους, υπό μορφή πολφού χαμηλής πυκνότητας σε στερεά, σε λεπτά στρώματα εντός μιας περιοχής διάθεσης, η οποία παρουσιάζει κλίση προς το κέντρο της [4]. Με την τεχνική αυτή επιτυγχάνεται γρήγορη απομάκρυνση του επιφανειακού νερού, λόγω αποστράγγισης και εξάτμισης και, συνεπώς, ταχεία ξήρανση των προκυπτόντων στρωμάτων των στερεών αποβλήτων. Αυτός ο τρόπος διάθεσης εξασφαλίζει άριστο διαχωρισμό μεταξύ των στερεών και υγρών φάσεων του αποτιθέμενου πολφού. Το σύστημα διάθεσης του πολφού περιστρέφεται περιμετρικά σε τακτά χρονικά διαστήματα έτσι, ώστε τα στερεά να μπορούν να καθιζήσουν και να συμπυκνωθούν και επιπλέον να ξηρανθούν, εάν οι κλιματικές συνθήκες το επιτρέπουν. Η τεχνική αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός φράγματος ξηρών και συμπυκνωμένων αποβλήτων, τα οποία, με την πάροδο του χρόνου πακτώνονται με συνέπεια να μειώνεται σημαντικά η διαπερατότητά τους. Συνεπώς, μειώνεται δραστικά η πιθανότητα παραγωγής εκχυλισμάτων και ρύπανσης του περιβάλλοντος. Η εφαρμογή αυτής της τεχνικής διάθεσης προϋποθέτει τη δημιουργία ενός αδιαπέραστου δαπέδου στην ελεγχόμενη περιοχή και συστημάτων συλλογής της περίσσειας του νερού και των τυχόν παραγομένων εκχυλισμάτων. Η απομάκρυνση της περίσσειας του νερού ελαχιστοποιεί τον μελλοντικό κίνδυνο διαρροών και αστοχίας των πλευρικών τοιχωμάτων της ελεγχόμενης περιοχής, ενώ η απομάκρυνση των εκχυλισμάτων ελαχιστοποιεί την πιθανότητα ρύπανσης των υπογείων υδάτων. Τέλος, η επιτυγχανόμενη συμπύκνωση και ξήρανση των στερεών αποβλήτων επιτρέπουν, μετά το τέλος της λειτουργίας της ελεγχόμενης περιοχής διάθεσης, την αποκατάστασή της, συνήθως με τη δημιουργία εδαφικού φυτοκαλύμματος [7, 9] Τεχνική διατήρησης υπερκειμένου υδατικού καλύμματος (sub-aqueous disposal) Η τεχνική αυτή περιλαμβάνει διάθεση των υγρών αποβλήτων υπό μορφή πολφού χαμηλής πυκνότητας σε κατάλληλες περιοχές, οι οποίες ονομάζονται λίμνες τελμάτων (tailing ponds). Με την τεχνική αυτή επιτυγχάνεται η καθίζηση των στερεών με τη βαρύτητα, ενώ παράλληλα διατηρείται πάντοτε ένα στρώμα νερού υπεράνω του στρώματος των στερεών αποβλήτων (σχήμα 1). Αυτός ο τρόπος διάθεσης εμποδίζει τη μεταφορά οξυγόνου στα στερεά απόβλητα, υπό την προϋπόθεση ότι το στρώμα του νερού έχει επαρκές πάχος και, συνεπώς, επιβραδύνει σημαντικά τις διαδικασίες οξείδωσής τους. Κατά την εφαρμογή της τεχνικής αυτής πρέπει, όμως, να λαμβάνονται όλα τα κατάλληλα προληπτικά μέτρα, όπως στεγανοποίηση των τοιχωμάτων και του πυθμένα των περιοχών διάθεσης, ώστε το υπερκείμενο νερό, το οποίο στις περισσότερες περιπτώσεις χαρακτηρίζεται από υψηλή περιεκτικότητα τοξικών συστατικών, να μην διαφεύγει προς το περιβάλλον. Κατά την κατασκευή αυτών των περιοχών διάθεσης πρέπει επίσης να λαμβάνεται υπόψη ένας κατάλληλος συντελεστής ασφαλείας, ώστε να αποφεύγονται υπερχειλίσεις, οι οποίες μπορεί να προκληθούν μετά από εκτεταμένες πλημμύ-

7 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1& µ Σχήμα Διάθεση αποβλήτων µ με την τεχνική διατήρησης µ υπερκειμένου υδατικού µµ καλύμματος (Mittal (Mittal and and Holl, Holl, 1996) 1996). Figure Figure 1. Sub-aqueous 1. Sub-aqueous tailings tailings disposal disposal (Mittal (Mittal and and Holl, Holl, 1996) 1996) Μέθοδοι Περιορισμού ρες και αστοχίες των τοιχωμάτων λόγω της επιβολής μεγάλων φορτίων ή άλλων αστάθμητων παραγόντων (π.χ σεισμοί). Ο. κακός σχεδιασμός, τέτοιων µ περιοχών µ διάθεσης μπορεί να Η εφαρμογή μεθόδων µ περιορισμού έχει ως πρωταρχικό προκαλέσει ανεπανόρθωτες περιβαλλοντικές, µ καταστροφές. στόχο τον περιορισμό, της μετανάστευσης της ΟΑΜ προς Αναφέρεται χαρακτηριστικά µ ότι, εξαιτίας μη, ορθού σχεδιασμού στις 25 Απριλίου 1988 προκλήθηκε κατάρρευση των επικεντρώνεται στην απομάκρυνση μέρους του φορτίου των το περιβάλλον. Εάν αυτός µ δεν είναι πλήρως εφικτός, µ τότε πλευρικών τοιχωμάτων, ενός µ φράγματος µ απόθεσης στερεών µ βαρέων μετάλλων µµ και των υπόλοιπων τοξικών µ συστατικών µµ αποβλήτων στη [7, Νότια 9]. Ισπανία (πλησίον του εθνικού πάρκου από τα όξινα διαλύματα. µ Με βάση αυτή τη λογική, µ ο «περιορισμός» αναφέρεται (. µ ). κυρίως στη μείωση µ του τοξικού φορτί- Donγna στην περιοχή της Σεβίλλης). Το συμβάν αυτό είχε ως αποτέλεσμα την βίαιη µ διαρροή 2 εκατ. κυβικών µµ μέτρων ου των βαρέων μετάλλων των υγρών αποβλήτων και όχι στη (sub-aqueous αποβλήτων disposal) µ με υψηλές συγκεντρώσεις τοξικών συστατικών μείωση του όγκου τους. Η δημιουργία στερεών καλυμμάτων (Pb, Zn, As, Cu και µ Co) προς την κοιλάδα του ποταμού εμποδίζει σε σημαντικό. βαθμό τη διείσδυση νερού προς τα Guadiamar. Ολόκληρη µ η κοιλάδα, µ σε μήκος 40 km, καλύφθηκε από ένα στρώμα απόβλητα και,, συνεπώς, οδηγεί µ σε μείωση µ της ποσότητας 25, ιλύος πάχους 3 έως µ 30 cm, με αποτέλεσμα µ της όξινης 1988 απορροής που μπορεί να δημιουργηθεί και τελικά να προκληθεί τεράστια περιβαλλοντική καταστροφή [1]. να μεταναστεύσει προς το περιβάλλον. Άρα, η μέθοδος αυτή µ Στην περίπτωση (tailing ponds). κατά την οποία τα απόβλητα περιέχουν µ µ περιορίζει αποτελεσματικά τη μετανάστευση των παραγομένων υγρών εξαιρετικά υψηλό ποσοστό ενεργών θειούχων µ, ενώσεων, αποβλήτων. Άλλες ( σημαντικές μέθοδοι περιορισμού Donãna είναι: (α) η ανάσχεση της ). ροής επιφανειακού µκαι μπορεί εναλλακτικά να χρησιμοποιηθεί τεχνική, µ η οποία περιλαμβάνει µ απομάκρυνση των ενεργών θειούχων (µ ενώσεων με δευτερογενή επίπλευση και δημιουργία: (α) ενός συ- αποβλήτων, με στόχο την ελαχιστοποίηση της πιθανότητας υπόγειου νερού µ προς τις περιοχές διάθεσης ενεργών 2 στερεών. 1). μπυκνώματος με μικρό όγκο και µ υψηλή συγκέντρωση µ µ µ σε S, οξείδωσής τους και δημιουργίας ΟΑΜ και (β) η ανάσχεση το οποίο μπορεί είτε, να διατεθεί υπό ελεγχόμενες συνθήκες, της ροής υπόγειων ρυπασμένων (Pb, Zn, As, υδάτων Cu προς Co) τον υδροφόρο είτε µ να ανακυκλωθεί σε κάμινο τήξης, και (β), δευτερογενών, ορίζοντα, με µ στόχο την Guadiamar. αποφυγή της ρύπανσής, του. υγρών αποβλήτων µ με χαμηλή περιεκτικότητα σε. S και θειούχες ενώσεις, τα οποία διαχειρίζονται εύκολα με τις τεχνικές Ανάσχεση ροής επιφανειακών και υπόγειων νερών µ 40 km, µ 3 που αναφέρθηκαν µ προηγούμενα. µ 30 cm, µ µ µ Εάν η εφαρμογή της τεχνικής αυτής είναι µ, δύσκολη ή [1]. αντιοικονομική, τότε µ συνιστάται η απομόνωση µ των στερεών αποβλήτων Η ανάσχεση της ροής επιφανειακών νερών προς τις περιοχές, που έχουν διατεθεί ενεργά στερεά απόβλητα,, συνήθως, με ένα αδιαπέραστο µ κάλυμμα,, το οποίο εμποδίζει την οξείδωσή τους και την παραγωγή όξινων πραγματοποιείται με τεχνικές εκτροπής, οι οποίες περιλαμβάνουν κατασκευή τάφρων ή αναχωμάτων. Στο σχήμα 2 εκχυλισμάτων. µ µ, µ µ παρουσιάζεται µ μια τάφρος εκτροπής υγρών αποβλήτων, της. µ µ : ( ) µ µ µ µ -

8 9 26 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 S, µ µ οποίας ο πυθμένας, και τα τοιχώματα έχουν επενδυθεί µ με υδροφόρου ορίζοντα και την αντικατάστασή του με πορώδες, γεωμεμβράνη ( ) εξαιρετικά χαμηλής διαπερατότητας. µ µ υλικό. Το υλικό αυτό δρα ως στρώμα φραγμού και εμποδίζει Επειδή οι διαδικασίες αυτές δεν είναι πάντοτε αποτελεσματικές, σε αρκετές τη μεταφορά τοξικών συστατικών προς τα υπόγεια νερά. Με S περιπτώσεις προτιμάται, η κάλυψη µ µ, τον τρόπο αυτό επιτυγχάνεται αφ ενός μείωση της στάθμης των αποβλήτων με υλικό µ εξαιρετικά χαμηλής µ µ. διαπερατότητας (π.χ. γεωμεμβράνη). Εάν ο όγκος των αποβλήτων δεν µ αφ ετέρου 2 βελτίωση της µ προκύπτουσας όξινης απορροής. - των υπογείων νερών εντός της μάζας των αποβλήτων και µ. είναι πολύ µ μεγάλος, τότε επιβάλλονται η μεταφορά και η, Επίσης, μπορεί να τοποθετηθεί µ και υδατοπερατός µενεργός διάθεσή τους σε ελεγχόμενη περιοχή, η οποία περιλαμβάνει φραγμός στον οποίο κατακρατούνται οι ρύποι. Αναφέρεται ότι η χρήση οργανικού υλικού ως στρώματος φραγμού µ, αδιαπέραστο πυθμένα και τοιχώματα με µ παράλληλη δημιουργία ενός επιφανειακού µ καλύμματος. µµ, µ µ µ µ. αποδίδει εξαιρετικά αποτελέσματα στο εργαστήριο, εξαιτίας Η ανάσχεση µ της ροής επιφανειακών και υπογείων νερών - των αντιδράσεων αναγωγής των θειϊκών και της καταβύθισης θειούχων ενώσεων των μετάλλων, µ που λαμβάνουν - προς µ. τα υπόγεια μεταλλευτικά έργα, τα οποία είτε είναι µ, εγκαταλειμμένα είτε περιλαμβάνουν δραστηριότητες εξόρυξης μικτών θειούχων μεταλλευμάτων, πραγματοποιείται υλικά μπορούν να χρησιμοποιηθούν βιομηχανικά ορυκτά με χώρα εντός του οργανικού µ υλικού [16]. Ως εναλλακτικά µ 4.2 µ (.. µ µ ). με κλείσιμο όλων των πιθανών διόδων. Οι κυριότερες δίοδοι μεγάλη ιονεναλλακτική ικανότητα, όπως π.χ. οι ζεόλιθοι, οι είναι µ αυτές που µ δημιουργούνται µ κατά τις μεταλλευτικές εργασίες και µ περιλαμβάνουν στοές µ και πηγάδια αερισμού και µ μετάλλων από διαλύματα με υψηλά µ φορτία ρύπων., Πορώδη οποίοι έχουν την ικανότητα να µ, προσροφούν ιόντα βαρέων μεταφοράς. μεταλλευμάτων. Άλλη πιθανή δίοδος, θεωρείται ενεργά µ τοιχία μπορούν να κατασκευαστούν µκαι για µ την προστασία επιφανειακών υδατικών πόρων από επικίνδυνα υγρά το δάπεδο των υπόγειων µ μεταλλευτικών µ έργων, στην περίπτωση κατά την οποία αποτελείται από κατακερματισμένα απόβλητα. Στο σχήμα 3 παρουσιάζεται η κατασκευή ενός µ µ µµ. πετρώματα. Το µ κλείσιμο των διόδων αυτών πραγματοποιείται είτε με σφράγισμα είτε µ. με πλήρωση με κατάλληλα νίτη και εδαφικό υλικό. µ, διαφραγματικού τοιχίου, το οποίο αποτελείται από μπεντο-, υλικά (αδρανή «µ» υλικά, μίγμα τσιμέντου και ιπτάμενης µ τέφρας µµ µ κ.λπ.). µ 4.3. Διορθωτικές µ Μέθοδοι Επέμβασης µ µ, µ- Ανάσχεση της ροής των υπογείων υδάτων προς τα ενεργά στερεά απόβλητα, τα µ οποία έχουν αποτεθεί. σε υπόγεια μεταλλευτικά έργα, µµ μπορεί να µ πραγματοποιηθεί µ με την Η εφαρμογή διορθωτικών ή κατασταλτικών µ μεθόδων µ µ. µ µ συνολική κάλυψη των αποβλήτων με άλλα αδρανή,, υλικά ή µ επέμβασης αποτελεί το τελευταίο µ στάδιο της αντιμετώπισης των επιπτώσεων της ΟΑΜ και στοχεύει στη συλλογή εδάφη μεγαλύτερης µ διαπερατότητας. Στην περίπτωση αυτή µ µ µ µ. έχει αποδειχθεί ότι τα υπόγεια νερά θα κινηθούν επιλεκτικά και επεξεργασία των παραγομένων υγρών αποβλήτων. Η µ περιμετρικά µ των αποβλήτων και δεν θα µ διεισδύσουν στη επεξεργασία μπορεί να πραγματοποιηθεί είτε με χρήση μάζα. τους, με αποτέλεσμα, να ελαχιστοποιηθεί µ η πιθανότητα µ ενεργητικών συστημάτων, τα οποία περιλαμβάνουν συνεχή µ δημιουργίας ΟΑΜ [15]. µ µ χημική επεξεργασία, µ µ είτε με χρήση παθητικών µ. συστημάτων. µ µ µ : (π.χ. τεχνητοί υγρότοποι), τα οποία, εάν σχεδιαστούν σωστά, λειτουργούν για μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς να µ µ µ Ανάσχεση ροής ρυπασμένων υπογείων υδάτων προς τον ( ) υδροφόρο ορίζοντα µ, απαιτείται ουσιαστικός µ έλεγχος. µ (,, Η χημική µ µ µ επεξεργασία µ θεωρείται μια ασφαλής.). βραχυπρόθεσμη, αλλά όχι μακροπρόθεσμη μέθοδος περιβαλλοντι- µ Στην περίπτωση µ που η δημιουργία ( ) ΟΑΜ είναι αναπόφευκτη, η κίνηση των όξινων διαλυμάτων με υψηλά φορτία βαμένα μεταλλεία, τα οποία εξακολουθούν να παράγουν όξινη κής προστασίας, ειδικά όταν εφαρμόζεται σε εγκαταλελειμ-, ρέων μετάλλων µ προς τον υδροφόρο ορίζοντα είναι δυνατόν απορροή µ για μεγάλες χρονικές, µ περιόδους µ μετά το πέρας των µ, να αναχαιτισθεί, µ με την εκσκαφή υλικού υπερκείμενου. του εργασιών. Σε τέτοιες περιπτώσεις εκτιμάται µ ότι η εφαρμογή µ Σχήμα 2. Τάφρος εκτροπής υγρών αποβλήτων. Figure Figure Effluents Effluents diversion diversion trench trench.

9 (.. µ µ, µ. µ 3 µ µ µ µ, µ µ µ. ). Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 27 µ. µ µ Σχήμα Κατασκευή µ διαφραγματικού τοιχίου από µ μπεντονίτη και εδαφικό. υλικό.. Figure Construction of of a a porous wall with bentonite and soil. παθητικών συστημάτων αποδίδει ικανοποιητικότερα αποτελέσματα. Στην περίπτωση κατά την οποία η απορροή είναι επιφανειακή, η συλλογή της γίνεται συνήθως με κατασκευή αναχωμάτων και τάφρων. Η συλλογή των ρυπασμένων υπογείων νερών απαιτεί την εγκατάσταση ενός προσεκτικά σχεδιασμένου συστήματος, το οποίο θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη την κατεύθυνση ροής των υπογείων νερών, την τοπογραφία και υδρογεωλογία της περιοχής και τα χαρακτηριστικά των περιβαλλόντων πετρωμάτων. Ένα τέτοιο σύστημα συνήθως προϋποθέτει την εγκατάσταση αντλιών για την άντληση των ρυπασμένων υδάτων με παράλληλη εφαρμογή μέτρων προστασίας του υδροφόρου ορίζοντα (π.χ. με απομόνωσή του, η οποία επιτυγχάνεται με διοχέτευση στα υπερκείμενα υδατοδιαπερατά στρώματα πολφού τσιμέντου, ιπτάμενης τέφρας ή άλλων υλικών με ποζολανικές ιδιότητες). Ενεργητικές μέθοδοι. Η εφαρμογή ενεργητικών διορθωτικών μεθόδων επέμβασης αποσκοπεί στην παραγωγή απορροής που πληροί τις περιβαλλοντικές προδιαγραφές για ασφαλή διάθεση υγρών αποβλήτων και ιλύος (από την καταβύθιση των βαρέων μετάλλων), η οποία μπορεί να διατεθεί με περιβαλλοντικά κατάλληλες τεχνικές. Η μέθοδος, που χρησιμοποιείται συχνότερα, στοχεύει στην εξουδετέρωση της ΟΑΜ με προσθήκη βάσεων, προκαλώντας έτσι αύξηση του ph και καταβύθιση των βαρέων μετάλλων υπό μορφή υδροξειδίων. Το As και το Sb μπορούν επίσης να απομακρυνθούν από τα όξινα διαλύματα υπό μορφή σταθερών αλάτων του σιδήρου και του ασβεστίου. Εάν η ποιότητα του τελικού διαλύματος δεν πληροί τα κριτήρια ασφαλούς περιβαλλοντικής διάθεσης, τότε μπορούν να εφαρμοσθούν και συμπληρωματικές μέθοδοι, όπως καταβύθιση των ρύπων υπό μορφή θειούχων ενώσεων, προσρόφηση και ιονεναλλαγή. Εξουδετέρωση καταβύθιση υδροξειδίων: Όπως είναι γνωστό, η προσβολή ενός διαλύματος ΟΑΜ που περιέχει ιόντα H +, SO 4, Fe 3+, Al 3+, Cu 2+, Zn 2+, Cd 2+, κ.λπ. με βάση θα έχει ως αποτέλεσμα την καταβύθιση υδροξειδίων των αντιστοίχων μετάλλων. Οι τελικές συγκεντρώσεις των ιόντων αυτών στο διάλυμα καθορίζονται από την τελική τιμή του ph με βάση την ισορροπία της αντίδρασης: Me(OH) z (s) + zh + Me z+ + zh 2 O (4.1) Από την αντίδραση αυτή προκύπτει η σχέση του log[me z+ ] ως προς το ph log[me z+ ] = logk s zph (4.2) όπου Κ s η σταθερά ισορροπίας της αντίδρασης (4.1). Για τον προσδιορισμό της διαλυτότητας των οξειδίων και των υδροξειδίων πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η ισορροπία των συμπλόκων [Me(OH) n ] z-n με τις στερεές φάσεις. Στην περίπτωση αυτή, η ολική συγκέντρωση των μεταλλικών ιόντων στην κατάσταση ισορροπίας με τα στερεά οξείδια ή υδροξείδια δίδεται από τη σχέση : Me T (aq) = [Me z+ ] + [Me(OH) n z-n ] i (4.3) Τα ιόντα του αρσενικού και του αντιμονίου που περιέχονται στην ΟΑΜ, καταβυθίζονται κατά τη διάρκεια των αντιδράσεων εξουδετέρωσης ως ενώσεις ασβεστίου ή σιδήρου, σύμφωνα με τις αντιδράσεις (2.18), (2.19) και (2.20). Στην περίπτωση κατά την οποία η συγκέντρωση του τρισθενούς σιδήρου δεν είναι αρκετή για να προκαλέσει την καταβύθιση των ιόντων αυτών, τότε θα πρέπει να προστεθούν ιόντα τρισθενούς σιδήρου. Τα συνηθέστερα χρησιμοποιούμενα μέσα εξουδετέρωσης είναι το CaO, το Ca(OH) 2 και το CaCO 3, με το τελευταίο να παρουσιάζει αρκετά χαμηλότερη ικανότητα εξουδετέρωσης. Συνήθως ο λειοτριβημένος ασβεστόλιθος χρησιμοποιείται στο στάδιο προεξουδετέρωσης, ενώ η δράση του με την πάροδο του χρόνου μπορεί να επιβραδυνθεί από την καταβύθιση γύψου και υδροξειδίων του τρισθενούς σιδήρου, ενώσεις οι οποίες επικαλύπτουν την επιφάνειά του και προκαλούν μερική αδρανοποίηση. Η καταβύθιση γύψου, ο οποίος μπορεί να παραμένει στο διάλυμα και σε συγκεντρώσεις μεγαλύτερες από αυτές που καθορίζονται από τη διαλυτότητά του (3,15 g/l σε 25 ο C), δημιουργεί επιπρόσθετα προβλήματα σε σωληνώσεις και αντιδραστήρες. Εναλλακτικά, ως μέσο εξουδετέρωσης μπορεί να χρησιμοποιηθεί δολομιτικός ασβεστόλιθος, ο οποίος εμπλουτίζει τα διαλύματα με μαγνήσιο και προκαλεί καταβύθιση μικρότερων ποσοτήτων ιλύος. Η παρουσία μαγνησίας [MgO, Mg(OH) 2 ] προκαλεί την παραγωγή ιλύος με μεγαλύτερη πυκνότητα, η οποία περιέχει μόνο υδροξείδια των μετάλλων. Η μέθοδος αυτή, όμως, απαιτεί υψηλότερο κόστος εξαιτίας της αναγκαίας τελικής απομάκρυνσης των θειϊκών ιόντων από το διάλυμα υπό μορφή γύψου. Εναλλακτικά, τα θειϊκά ιόντα, που παραμένουν στο διάλυμα, μπορεί να χρησιμοποιηθούν για παραγωγή υδροθείου, το οποίο στη συνέχεια χρησιμοποιείται για την καταβύθιση των μετάλλων υπό μορφή θειούχων ενώσεων.

10 28 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 Τεχνολογίες εξουδετέρωσης: Η εξουδετέρωση της ΟΑΜ, συνήθως, γίνεται με αύξηση του ph σε τιμές 8,5-9,5, ώστε να καταβυθιστούν όλα τα ιόντα υπό μορφή υδροξειδίων, τα οποία στη συνέχεια πρέπει να διαχωριστούν από τα διαλύματα πριν την τελική διάθεση. Εάν στο διάλυμα υπάρχει δισθενής σίδηρος, τότε απαιτείται αερισμός του πολφού, ώστε να οξειδωθεί ο δισθενής σίδηρος προς τρισθενή, επειδή, όπως είναι γνωστό, τα οξυ-υδροξείδια του τρισθενούς σιδήρου είναι πολύ πιο σταθερές ενώσεις από τις αντίστοιχες ενώσεις του δισθενούς σιδήρου. Τα διαγράμματα ροής των τεχνολογιών εξουδετέρωσης ποικίλλουν και μπορεί να είναι είτε απλά είτε σύνθετα περιλαμβάνοντας και στάδιο ανακύκλωσης της ιλύος. Μια απλή τεχνική εξουδετέρωσης περιλαμβάνει συλλογή της ΟΑΜ σε μια λεκάνη, προσθήκη του μέσου εξουδετέρωσης, καταβύθιση των τοξικών μετάλλων και απομάκρυνση του υπερκείμενου νερού. Σήμερα, στα περισσότερα μεταλλεία και σε άλλες βιομηχανικές μονάδες λειτουργούν περισσότερο σύγχρονες μονάδες χημικής εξουδετέρωσης. Ένα τυπικό διάγραμμα μιας απλής χημικής μεθόδου επεξεργασίας ΟΑΜ παρουσιάζεται στο σχήμα 4 [11]. Σύμφωνα με το διάγραμμα αυτό η όξινη απορροή αναμιγνύεται με πολφό ασβέστου σε έναν ή περισσότερους αντιδραστήρες εξουδετέρωσης, ενώ κατά τη διαδικασία διαχωρισμού στερεών/υγρών προστίθεται κροκιδωτικό. Σε πολλές περιπτώσεις ακολουθεί διαύγαση του διαλύματος, αν και συχνά χρησιμοποιούνται δεξαμενές καθίζησης. Μετά το διαχωρισμό στερεών/υγρών και την ασφαλή περιβαλλοντική διάθεση της ιλύος που παράγεται, μέρος των υγρών μπορεί να ανακυκλωθεί. Η τεχνολογία αυτή, η οποία εφαρμόζεται ευρύτατα, οδηγεί στην παραγωγή ζελατινώδους πολφού με μεγάλο όγκο και χαμηλή πυκνότητα, ο οποίος περιέχει 5% στερεά. Για την αύξηση της πυκνότητας πολφού και τη μείωση του κόστους, έχουν αναπτυχθεί διάφορες άλλες τεχνικές. Μέθοδος παραγωγής ιλύος με υψηλή πυκνότητα (High Density Sludge Process): Η μέθοδος αυτή αποτελεί μια τροποποίηση της βασικής μεθόδου και αναπτύχθηκε για να βελτιώσει τις φυσικές ιδιότητες της παραγόμενης ιλύος. Ένα τυπικό διάγραμμα ροής παρουσιάζεται στο σχήμα 5. Η ΟΑΜ τροφοδοτείται στους αντιδραστήρες εξουδετέρωσης, ενώ στη συνέχεια προστίθεται κροκιδωτικό και ακολουθεί πύκνωση. Ένα μέρος της απορροής του πυκνωτή ανακυκλώνεται προς τον αντιδραστήρα ιλύος ασβέστη και ο πολφός που προκύπτει χρησιμοποιείται για την εξουδετέρωση νέας ΟΑΜ. Η ανακύκλωση της ιλύος προκαλεί αλλαγή των φυσικών ιδιοτήτων των κόκκων του στερεού, δημιουργώντας έτσι μεγαλύτερα και περισσότερο στρογγυλεμένα σωματίδια. Η τελική πυκνότητα του πολφού κυμαίνεται από 10-25%. Η απορροή του πυκνωτή μπορεί να συμπυκνωθεί ακόμη περισσότερο με χρήση φιλτρόπρεσσας. Καταβύθιση θειούχων ενώσεων: Η καταβύθιση θειούχων ενώσεων των μετάλλων από όξινα διαλύματα θεωρείται ως μια εναλλακτική μέθοδος καθαρισμού τους, σε σχέση με την 12 καταβύθιση των μεταλλικών ιόντων υπό μορφή υδροξειδίων. Οι θειούχες ενώσεις χαρακτηρίζονται από πολύ χαμη- µ µ µ - Σχήμα 4. Τυπικό διάγραμμα επεξεργασίας ΟΑΜ με συμβατική εξουδετέρωση. Figure 4. Typical flowsheet for the treatment of AMD with conventional neutralization. µ 4. µµ µ µ Figure 4. Typical flowsheet for the treatment of AMD with conventional neutralization µ µ µµ µ µ, µ /.. µ µ.

11 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 29 λότερες διαλυτότητες σε σχέση με τα αντίστοιχα υδροξείδια [10]. Συνεπώς, αυτή η διεργασία μπορεί να μειώσει τις συγκεντρώσεις των διαλελυμένων μετάλλων στα διαλύματα σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα. Η καταβύθιση των ιόντων των δισθενών μετάλλων με χρήση υδροθείου περιγράφεται από την παρακάτω αντίδραση: Me 2+ + H 2 S MeS(s) + 2 H + (4.4) Η συγκέντρωση των μεταλλικών ιόντων σε ισορροπία εξαρτάται από τη διαλυτότητα (K sp ) των προκυπτουσών θειούχων ενώσεων, MeS: Κ sp = [Me 2+ ][S ] (4.5) Όπως προαναφέρθηκε, η καταβύθιση θειούχων ενώσεων των μετάλλων παρουσιάζει αρκετά πλεονεκτήματα σε σχέση με την καταβύθιση των αντίστοιχων υδροξειδίων, επειδή η παραγόμενη ιλύς είναι πυκνότερη και χαρακτηρίζεται από χαμηλότερη διαλυτότητα. Επειδή οι θειούχες ενώσεις, όμως, υπόκεινται σε οξείδωση με την παρουσία νερού και οξυγόνου, η προκύπτουσα ιλύς πρέπει να αποτίθεται πολύ προσεκτικά. Τα στοιχεία, τα οποία μπορούν να απομακρυνθούν από τα όξινα διαλύματα υπό μορφή θειούχων ενώσεων είναι Cu, Zn, Cd, As, Ni, Fe, Pb και Sb, ενώ το Al μπορεί να απομακρυνθεί μόνο ως υδροξείδιο. Σε αρκετές περιπτώσεις εξετάζεται και η πιθανότητα ανάκτησης μεταλλικών αξιών από την παραγόμενη ιλύ. Η καταβύθιση των θειούχων ενώσεων λαμβάνει χώρα συνήθως παρουσία H 2 S αλλά και παρουσία Na 2 S και CaS. Το H 2 S μπορεί να παραχθεί με χημικά μέσα ενώ σε διαλύματα που περιέχουν θειϊκά ιόντα μπορεί να παραχθεί και βιοχημικά. Αυτό μπορεί να γίνει με αναγωγή των θειϊκών ιόντων σε αναερόβιες συνθήκες από θειοαναγωγικά βακτήρια, παρουσία οργανικών ουσιών που χρησιμεύουν ως θρεπτικό μέσο για τα βακτήρια. Οι συνολικές αντιδράσεις εξαρτώνται από το ph και είναι: 2CH 2 O + SO 4 HS HCO 3 + H + (ph>6,4) (4.6) 2CH 2 O + SO 4 + 2H + H 2 S + 2H 2 O + 2CO 2 (ph<6,4) (4.7) Η ένωση CH 2 O χρησιμοποιείται για την περιγραφή οργανικού υλικού (π.χ. γλυκόζη C 6 H 12 O 6 ). Οι αντιδράσεις αυτές παράγουν αλκαλικότητα, ενώ το παραγόμενο υδρόθειο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την καταβύθιση των θειούχων ενώσεων (αντίδραση 4.4). Τα κυριότερα θειοαναγωγικά βακτήρια είναι τα είδη Desulfovibrio vulgaris, Desulfomonas pigra και Desulfobavter postgatei. Ως θρεπτικά μέσα μπορούν να χρησιμοποιηθούν διάφορα οργανικά υλικά, όπως ιλύς βιολογικού καθαρισμού, οργανικά αντιδραστήρια, όπως μεθανόλη, αιθανόλη, ζάχαρη, μολάσα και άλλα, καθώς και ανόργανα αέρια, όπως διοξείδιο του άνθρακα, μονοξείδιο του άνθρακα και υδρογόνο. Οι ευνοϊκότερες συνθήκες για την ανάπτυξη των βακτηρίων αυτών είναι η ύπαρξη χαμηλού δυναμικού οξειδοαναγωγής σε ουδέτερη περιοχή ph. Περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά παραγόμενης ιλύος: Η ιλύς που παράγεται από την εξουδετέρωση της ΟΑΜ, συνήθως περιέχει γύψο, υδροξείδια βαρέων μετάλλων και αρσενικικά άλατα του σιδήρου και του ασβεστίου. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η παραγόμενη ιλύς απο-1τίθεται σε ελεγχόμενες περιοχές, οι οποίες χρησιμοποιούνται για τη διάθεση των στερεών αποβλήτων των διαφόρων σταδίων των μεταλλευτικών-μεταλλουργικών διεργασιών. - 1 µ 2 µ µ µ µ Σχήμα 5. Τυπικό διάγραμμα ροής σύμφωνα με τη μέθοδο παραγωγής ιλύος υψηλής πυκνότητας (ΥΠΠ-Υψηλή Πυκνότητα Πολφού). Figure 5. Typical flowsheet of the high pulp density sludge production method. µ 5. µµ µ µ µ (- ) Figure 5. Typical flowsheet of the high pulp density sludge production method Me 2+ + H 2 S MeS(s) + 2 H + (4.4) µ (K sp ) µ. µ µ, µ µ.

12 30 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 Αυτή η πρακτική μειώνει σημαντικά το κόστος για το σχεδιασμό και την κατασκευή νέων περιοχών διάθεσης, έχει όμως το σημαντικό μειονέκτημα της αδυναμίας δευτερογενούς επεξεργασίας των αποβλήτων με σκοπό την ανάκτηση των περιεχόμενων μεταλλικών αξιών. Η σταθερότητα της ιλύος εξαρτάται από την πιθανότητα επαναδιαλυτοποίησης κάποιων από τα συστατικά της, ενώ η πυκνότητά της αποτελεί το σημαντικότερο παράγοντα, ο οποίος προσδιορίζει τον τρόπο διάθεσής της. Η σημαντικότερη παράμετρος, που σχετίζεται με τη σταθερότητα της ιλύος και την ελαχιστοποίηση των μελλοντικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων, είναι η παραγωγή της σε κρυσταλλική και όχι σε άμορφη δομή. Η παραγωγή ιλύος με κρυσταλλική δομή μπορεί να γίνει με ρύθμιση του ph του διαλύματος κατά την εξουδετέρωση λαμβάνοντας υπόψη τη συγκέντρωση των διαφόρων εν διαλύσει ιόντων. Τα συστατικά της παραγόμενης ιλύος είναι συνήθως αδιάλυτα. Διαλυτοποίηση κάποιων συστατικών μπορεί να προκύψει, εάν η ιλύς εκτεθεί σε συνθήκες χαμηλού ph, ενώ και η παρουσία συμπλοκοποιητικών ιόντων (κυανίου, χλωρίου και οργανικά) ευνοεί τη διαλυτοποίηση των ιόντων των βαρέων μετάλλων. Σε κανονικές συνθήκες, πάντως, δεν έχουν παρατηρηθεί προβλήματα διαλυτοποίησης μεταλλικών ιόντων από ιλύες που αποτέθηκαν σε ελεγχόμενες περιοχές διάθεσης. Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη, όμως, ότι αρκετές ιλύες μπορούν να μετατραπούν σε ασταθείς, όταν οι περιβαλλοντικές συνθήκες στην περιοχή διάθεσης γίνουν όξινες. Η διάθεση της ιλύος στο περιβάλλον θα πρέπει να γίνεται με επιστημονικό τρόπο, αφού κατ αρχήν μελετηθούν τα κυριότερα χαρακτηριστικά της περιοχής διάθεσης, όπως βάθος του υπόγειου υδροφορέα, απόσταση της περιοχής διάθεσης από επιφανειακά και υπόγεια νερά, και ποσοστό αραίωσης των εκχυλισμάτων, που πιθανά θα παραχθούν στο μέλλον από τη διαλυτοποίηση των συστατικών της ιλύος. Άλλα χαρακτηριστικά της περιοχής διάθεσης, τα οποία μπορούν να ληφθούν υπόψη, είναι η απόσταση της περιοχής από κοινωνικές και πολιτιστικές δραστηριότητες, οι ιδιότητες του εδάφους (ποιότητα εδάφους, ph, ιοντοανταλλακτική ικανότητα, κλίση) και τέλος, η γεωλογία και η υδρογεωλογία της περιοχής. Συμπερασματικά πρέπει να αναφερθεί ότι στις περισσότερες περιπτώσεις οι ιλύες, που προκύπτουν από την επεξεργασία της όξινης απορροής μεταλλείων, χαρακτηρίζονται ως επικίνδυνα απόβλητα, επειδή δεν πληρούν τις περιβαλλοντικές προδιαγραφές ασφαλούς διάθεσης. Εάν από την εφαρμογή των διαφόρων περιβαλλοντικών δοκιμών προκύψει υψηλή τοξικότητα της ιλύος και πιθανότητα, σε σύντομο ή μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, να παραχθούν εκχυλίσματα που περιέχουν υψηλά φορτία τοξικών συστατικών, τότε πρέπει να ληφθούν όλα τα απαραίτητα μέτρα, ώστε η ιλύς να αποτεθεί σε κατάλληλα διαμορφωμένες περιοχές διάθεσης. Με τον τρόπο αυτό θα ελαχιστοποιηθεί η πιθανότητα διαλυτοποίησης των τοξικών συστατικών και θα εξασφαλισθούν η συλλογή και η επεξεργασία των τυχόν παραγομένων εκχυλισμάτων. Παθητικά συστήματα Τεχνητοί υγρότοποι (constructed wetlands). Ως τεχνητοί υγρότοποι θεωρούνται κατάλληλα διαμορφωμένες περιοχές, οι οποίες είναι πλημμυρισμένες ή κορεσμένες σε νερό (επιφανειακό ή υπόγειο) και περιέχουν κατάλληλο υπόστρωμα και φυτά, τα οποία προκαλούν την απομάκρυνση ρυπαντικών συστατικών από υγρά απόβλητα. Η κατασκευή των τεχνητών υγροτόπων περιλαμβάνει, συνήθως, τα ακόλουθα στάδια [17]: Δημιουργία αδιαπέραστου πυθμένα (εάν απαιτείται). Κατασκευή υποστρωμάτων με διαφορετική υδραυλική αγωγιμότητα (π.χ. άμμος, χαλίκια, τύρφη, οργανικό υλικό). Εμφύτευση κατάλληλων φυτών, που μπορούν να αναπτυχθούν σε υποστρώματα, τα οποία βρίσκονται σε αναερόβιες συνθήκες κορεσμού. Εξασφάλιση ροής υγρών αποβλήτων (η ροή μπορεί να είναι είτε επιφανειακή είτε διά μέσου του υποστρώματος). Προσθήκη σπονδυλωτών ή ασπόνδυλων οργανισμών. Προσθήκη μικροοργανισμών, οι οποίοι αναπτύσσονται σε αερόβιες ή ανερόβιες συνθήκες. Οι τεχνητοί υγρότοποι αποτελούν εναλλακτικές μεθόδους επεξεργασίας υγρών αποβλήτων και κυρίως όξινης απορροής μεταλλείων, με ήπια χαρακτηριστικά. Χρησιμοποιούνται τόσο κατά τη διάρκεια όσο και μετά το πέρας της λειτουργίας ενός μεταλλείου, εφόσον η παραγωγή όξινης απορροής είναι συνεχής. Θεωρούνται ως παθητικά συστήματα επεξεργασίας, επειδή μετά το πέρας της κατασκευής τους συνήθως δεν απαιτείται υποστήριξη της λειτουργίας τους. Η κατασκευή των τεχνητών υγροτόπων συνήθως απαιτεί σχετικά μεγάλες εκτάσεις, αλλά η λειτουργία τους χαρακτηρίζεται από μικρότερη κατανάλωση ενέργειας και αντιδραστηρίων και από εξαιρετικά χαμηλό κόστος συντήρησης. Η επεξεργασία της ΟΑΜ στους τεχνητούς υγροτόπους, με την απομάκρυνση των ιόντων των βαρέων μετάλλων, επιτυγχάνεται κυρίως διά μέσου των αντιδράσεων που λαμβάνουν χώρα με το περιεχόμενο οργανικό υλικό, το οποίο είτε προστίθεται από την αρχή είτε προέρχεται από την αποσύνθεση των φυτών. Ένα μέρος των ιόντων μπορεί να απομακρυνθεί με προσρόφησή τους από τα φυτά, τα οποία αναπτύσσονται σε αυτά τα υδατικά συστήματα. Τα φυτά αυτά, τα οποία πρέπει να παρουσιάζουν αντοχή κατά τη μεταφύτευση, χαρακτηρίζονται από υψηλή ανεκτικότητα σε συνθήκες χαμηλού ph, περίσσειας ή έλλειψης νερού και υψηλών συγκεντρώσεων σιδήρου και τοξικών ιόντων [5, 13]. Μία παράσταση σε τομή ενός τυπικού υγρότοπου δίδεται στο σχήμα 6. Όπως εύκολα προκύπτει, στην επιφάνεια ενός τυπικού τεχνητού υγρότοπου επικρατούν οξειδωτικές συνθήκες, οι οποίες σταδιακά σε μεγαλύτερα βάθη μετατρέπονται σε αναερόβιες. Οι μηχανισμοί, που συμμετέχουν στην απομάκρυνση των μετάλλων από τα διαλύματα, διαφέρουν σε κάθε ζώνη και συνήθως περιλαμβάνουν οξείδωση-υδρόλυση, βακτηριακή αναγωγή των θειϊκών ιόντων, προσθήκη αλκαλικότητας, προσρόφηση, συμπλοκοποίηση με οργανικό υλικό και βιοσυσσώρευση στον ιστό φυτών και φυκιών.

13 15 µ µ Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 31 µ, Στην αερόβια ζώνη ενός υγρότοπου,. το οργανικό υλικό αποσυντίθεται με τη δράση αερόβιων βακτηρίων, καταναλώνεται οξυγόνο και παράγεται διοξείδιο του άνθρακα και µ, µ νερό, σύμφωνα με την αντίδραση: CH 2 O + O 2 H 2 O. + CO 2 (g) (4.8) Καθώς το οξυγόνο καταναλώνεται, οι µ αμέσως επόμενοι διαθέσιμοι δέκτες ηλεκτρονίων, οι οποίοι καταναλώνονται µ με τη σειρά O 2, NO 3-, Fe 3+, χρησιμοποιούνται για την αποσύνθεση του οργανικού υλικού. H διαλυτοποίηση των οξυ- υδροξειδίων µ του σιδήρου υπό. αναγωγικές συνθήκες γίνεται σύμφωνα με την αντίδραση:, CH 2 O + 4Fe(OH) 3 (s) + 7H + 4Fe HCO H 2 O µ µ µ, (4.9) Κατά τη διάρκεια αυτής µ της διαδικασίας, τα ιόντα των βαρέων μετάλλων, που µ συγκαταβυθίστηκαν µ ή απορροφήθηκαν µ στα υδροξείδια του σιδήρου, θα απελευθερωθούν. Η αποσύνθεση το οργανικού υλικού στην αναερόβια ζώνη γίνεται. µ µ παρουσία βακτηρίων, τα οποία εν μέρει οξειδώνουν τον C προς µ CO 2 και εν μέρει µ τον ανάγουν προς CH 4 : 2CH 2 O CH 4 (g) + CO 2 (g) µ. (4.10) Η, διαδικασία αυτή καλείται ζύμωση και το μεθάνιο, που παράγεται, ανέρχεται στην επιφάνεια υπό μορφή φυσαλλίδων. µ, - Ο επόμενος δέκτης µ ηλεκτρονίων ph, είναι τα θειϊκά ιόντα, η αναγωγή των οποίων με τα θειοαναγωγικά βακτήρια θεωρείται [5, ο σημαντικότερος 13]. μηχανισμός µ για τη μείωση της βιοδιαθεσιμότητας διαφόρων βαρέων μετάλλων σε υδατικά οικοσυστήματα. Σε αναερόβιες συνθήκες τα ιόντα του µ 6. θείου, που οξειδώθηκαν, από ανόργανα οξειδωτικά μέσα, όπως τα θειϊκά, μετατρέπονται σε θειούχα,, σύμφωνα με τις αντιδράσεις (4.6) µ και (4.7). Τα προκύπτοντα µ προϊόντα, τα οποία αποτίθενται στο γειτονικό περιβάλλον, είναι αδιάλυτες θειούχες ενώσεις δισθενών μετάλλων, σύμφωνα με. µµ µµ µ την αντίδραση (4.4). µ Οι ενώσεις αυτές, µ εάν παραμείνουν σε αναερόβιες συνθήκες, δεν επιτρέπουν µ τη διαλυτοποίηση - των βαρέων μετάλλων.,,,, µ µ 4.4. Μηχανισμοί Aπομάκρυνσης Ρυπαντών. Οι μηχανισμοί, οι οποίοι, λαμβάνουν χώρα σε έναν τεχνητό υγρότοπο µ και προκαλούν την απομάκρυνση, των δια- φόρων ρυπαντών, είναι φυσικοί, χημικοί και βιολογικοί. Ο απλούστερος μηχανισμός είναι η αραίωση του εισερχομένου, µ µ διαλύματος, η οποία προκαλεί αύξηση του ph και απομάκρυνση 2 O + Oτων 2 μεταλλικών H 2 O + CO 2 (g) ιόντων εξαιτίας της καταβύθισης (4.8) CH διαφόρων ενώσεων. Ένας, άλλος φυσικός µ μηχανισμός µ είναι η διήθηση των συστατικών που βρίσκονται σε αιώρηση. Οι µ, υπόλοιποι μηχανισμοί περιλαμβάνουν: µ Οξείδωση και O 2 υδρόλυση:, NO - 3, Fe 3+ Αυτός, µ είναι ο κυριότερος μηχανισμός, ο οποίος λαμβάνει. χώρα στην H αερόβια ζώνη. Ο - δισθενής σίδηρος οξειδώνεται προς τρισθενή (αντίδραση 2.5) είτε σε υψηλές περιοχές ph με ταχείς ρυθμούς είτε σε µ µ χαμηλές περιοχές ph με βραδύτερους ρυθμούς, οι οποίοι CH όμως 2 O μπορούν + 4Fe(OH) να 3 (s) επιταχυνθούν + 7H + 4Fe λόγω 2+ + της HCO βακτηριακής H 2 O δράσης. Η υδρόλυση (αντίδραση 2.8), που ακολουθεί, προκαλεί (4.9) την καταβύθιση υδροξειδίων του τρισθενούς σιδήρου υπό, μορφή οργανικής ιλύος, η οποία καλύπτει το υπόστρωμα. Η συνολική µ αντίδραση καταβύθισης μπορεί να γραφεί ως: - Fe /2H 2 O + 1/4O 2 (aq) Fe(OH) 3 + 2H + (4.11). Το μαγγάνιο υδρολύεται και προκαλεί το σχηματισμό οξυυδροξειδίων ή ανθρακικών ενώσεων, ενώ το αλουμίνιο, προκαλεί το σχηματισμό υδροξειδίων, σύμφωνα με τις παρακάτω αντιδράσεις: C CO 2 µ µ Mn 2+ CH + 3/2H 2 O + 1/4O 2 (aq) MnOOH(s) + 2H + 4. (4.12) Mn HCO 3 MnCO 3 (s) + H + (4.13) 2CH Al 3+ 2 O CH 4 (g) + CO 2 (g) (4.10) + 3H 2 O Al(OH) 3 (s) + 3H + (4.14) Οι παραπάνω αντιδράσεις παράγουν µ υδρογονοκατιόντα µ και συνεπώς οδηγούν σε μείωση του ph. µ. Τα υδροξείδια του σιδήρου, του αλουμινίου και του μαγγανίου, τα οποία καταβυθίζονται σε ζελατινώδη μορφή, µ, έχουν ισχυρή τάση να προσροφούν μεταλλικά ιόντα και ανιόντα στην επιφάνειά τους µ [18]. Τα υδροξείδια του σιδήρου με την πάροδο του χρόνου μετατρέπονται σε κρυσταλλική µ Σχήμα µ Τομή ενός τυπικού τεχνητού υγρότοπου (McIntire and and Ednborn, 1988). Figure Figure Cross Cross section section of of a typical typical constructed wetland wetland (McIntire and and Ednborn, 1988). 1988).

14 32 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 μορφή αιματίτη (σε ξηρές συνθήκες) ή γκαιτίτη (σε υγρές συνθήκες). Αναγωγή θειϊκών ιόντων και καταβύθιση θειούχων-ανθρακικών ενώσεων: Όταν τα όξινα νερά των μεταλλείων διέρχονται διά μέσου ενός στρώματος που περιέχει οργανικό υλικό και συνεπώς βρίσκεται υπό αναερόβιες συνθήκες, λαμβάνει χώρα αναγωγή των θειϊκών ιόντων εξαιτίας της δράσης των θειοαναγωγικών βακτηρίων (Sulphur Reducing Bacteria, SRB) [3, 5]. H δράση αυτή επιταχύνεται σε ph>4 απουσία οξειδωτικών μέσων, όπως ιόντων O 2, Fe 3+ και Mn 4+. Τέτοιες συνθήκες επικρατούν στα συστήματα των υγροτόπων, όπου η αναγωγή των θειϊκών ιόντων γίνεται με βάση τις αντιδράσεις (4.6) και (4.7) και το παραγόμενο υδρόθειο αντιδρά με τα διαλελυμένα ιόντα των μετάλλων προκαλώντας καταβύθιση θειούχων ενώσεων, σύμφωνα με την αντίδραση (4.4). Η καταβύθιση των θειούχων αυτών ενώσεων εξαρτάται από το ph, τη διαλυτότητα της προκύπτουσας ένωσης και τις συγκεντρώσεις των ιόντων. Η βακτηριακή αναγωγή των θειϊκών ιόντων, η οποία λαμβάνει χώρα στους τεχνητούς υγροτόπους, θεωρείται ως εξαιρετικά σημαντική μακροπρόθεσμη διεργασία. Σε αντίθεση με τις μεγάλες ποσότητες ιλύος που προκύπτουν από την οξείδωση και υδρόλυση του σιδήρου, η καταβύθιση θειούχων ενώσεων του σιδήρου προκαλεί δημιουργία ιζημάτων μεγαλύτερης πυκνότητας, τα οποία παραμένουν εντός του οργανικού υλικού. Η διεργασία αυτή είναι αντίθετη από την οξείδωση του σιδηροπυρίτη και κατά την διάρκειά της καταναλώνεται οξύτητα. Τέλος, σε αντίθεση με τη βακτηριακή οξείδωση και την υδρόλυση, διεργασίες, οι οποίες δεν μπορούν να απομακρύνουν από τα διαλύματα ιόντα, όπως ο Zn και το Mn, σε περιοχές ph χαμηλότερες του 8, το υδρόθειο αντιδρά με τα βαρέα μέταλλα σε ph>3 και τα προκύπτοντα ιζήματα χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά χαμηλή διαλυτότητα. Επιπλέον, στους υγρότοπους μπορεί να λάβει χώρα καταβύθιση μεταλλικών ιόντων υπό μορφή ανθρακικών ενώσεων, εξαιτίας της παρουσίας HCO 3 - και CO 2, που παράγονται από τις αντιδράσεις (4.11) και (4.12), σύμφωνα με την παρακάτω αντίδραση: Me 2+ + HCO 3 - MeCO 3 (s) + H + (4.15) Απομάκρυνση μετάλλων από φυτά, φύκια και οργανικά υποστρώματα: Η συσσώρευση μετάλλων στη βιομάζα των φυτών αντιπροσωπεύει μόνο ένα μικρό ποσοστό της συνολικής απομάκρυνσης των μετάλλων, η οποία λαμβάνει χώρα στους τεχνητούς υγροτόπους. Η ικανότητα, όμως, των φυτών να διαχέουν οξυγόνο από τις ρίζες προς τα περιβάλλοντα υποστρώματα και διά μέσου των στελεχών τους, προς τη στήλη του νερού, θεωρείται ως μια σημαντική επικουρική δράση που λαμβάνει χώρα σε αυτά τα συστήματα. Το αποτέλεσμα αυτής της διεργασίας είναι η δημιουργία εντός των υποστρωμάτων τοπικών ζωνών οξείδωσης, οι οποίες ευνοούν την απομάκρυνση του σιδήρου. Μια άλλη σημαντική διεργασία, η οποία επιτελείται στους τεχνητούς υγροτόπους από τα φυτά, είναι ο εμπλουτισμός του υποστρώματος με βιομάζα, η οποία κυρίως προκαλεί αναγωγή των θειϊκών ιόντων. Η εναλλαγή των εν διαλύσει ιόντων των μετάλλων με χουμικά και φουλβικά οξέα είναι η κυριότερη διεργασία που λαμβάνει χώρα και προκαλεί την προσωρινή δέσμευση των μεταλλικών ιόντων. Απομάκρυνση μεταλλικών ιόντων μπορεί να προκληθεί και μέσω συμπλοκοποίησης με οργανικό υλικό [18] Σχεδιασμός Τεχνητών Υγροτόπων Οι τεχνητοί υγρότοποι κατασκευάζονται σε περιοχές που περιέχουν νερά μικρού βάθους και στις οποίες κυρίως αναπτύσσονται καλάμια (φυτά του είδους Phragmites communis και άλλων, όπως των γενών Typha spp., Scirpus spp. και Carey spp.). Το υπόστρωμα, πάνω στο οποίο αναπτύσσονται τα καλάμια, περιέχει οργανικό υλικό και ασβεστόλιθο. Εκτός από καλάμια, στους υγροτόπους μπορούν να μεταφυτευθούν και άλλα φυτά με βάση τις ιδιότητές τους και την ποιότητα των υπό επεξεργασία υγρών αποβλήτων. Τα φυτά, τα οποία μεταφυτεύονται στους τεχνητούς υγροτόπους, συνήθως καλλιεργούνται σε οποιοδήποτε έδαφος ή απόρριμμα είναι διαθέσιμο στη συγκεκριμένη περιοχή. Οι τελευταίες τεχνολογίες σχεδιασμού υγροτόπων βασίζονται σε μοντέλα, τα οποία δεν προσομοιώνουν καθόλου τα αρχικά συστήματα αλλά περιλαμβάνουν την κατασκευή διαφόρων τμημάτων μέσα σε κάθε υγρότοπο, κάθε ένα από τα οποία εξυπηρετεί μια συγκεκριμένη δράση. Τα τμήματα αυτά μπορεί να είναι μικρές λίμνες, φράγματα ή λεκάνες και μπορεί να περιέχουν φυτά, εδαφικό ή οργανικό υλικό. Επιπλέον, πολλοί τεχνητοί υγρότοποι κατασκευάζονται έτσι, ώστε να δέχονται όξινα διαλύματα, τα οποία ήδη έχουν υποστεί προεπεξεργασία μετά από την έξοδό τους από στεγανά ασβεστολιθικά συστήματα (Alkaline Lime Drains - ALDs). Mε βάση τα παραπάνω, οι τεχνητοί υγρότοποι διακρίνονται στις εξής γενικές κατηγορίες: αερόβιοι υγρότοποι, αναερόβιοι υγρότοποι και στεγανά ασβεστολιθικά συστήματα [5]. Αερόβιοι υγρότοποι: Οι αερόβιοι υγρότοποι αποτελούν συστήματα, τα οποία επεξεργάζονται επιφανειακές ροές υγρών αποβλήτων, που χαρακτηρίζονται από καθαρή αλκαλικότητα. Μοιάζουν με τους φυσικούς υγρότοπους και αποτελούνται από διάφορα τμήματα, τα οποία ονομάζονται λεκάνες. Ο πυθμένας τους αποτελείται από υλικά (φυσικά ή συνθετικά), τα οποία χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά χαμηλή διαπερατότητα, ώστε να αποφεύγονται διαρροές εκχυλισμάτων προς τα υπόγεια νερά. Το υπόστρωμά τους είναι συνήθως εδαφικό υλικό, το οποίο υποστηρίζει την ανάπτυξη βλάστησης. Το νερό, το οποίο ρέει σε κάθε λεκάνη χαρακτηρίζεται από μικρό βάθος (10-50 εκ.). Στα συστήματα αυτά λαμβάνουν χώρα αντιδράσεις οξείδωσης, με αποτέλεσμα τα μεταλλικά ιόντα να απομακρύνονται καταβυθιζόμενα υπό μορφή υδροξειδίων, οξυυδροξειδίων και οξειδίων. Συνεπώς, ο κύριος ρόλος των λεκανών ενός αερόβιου τεχνητού υγρότοπου είναι η οξείδωση του δισθενούς σιδήρου στη ζώνη αερισμού και η καταβύθιση υδροξειδίων του τρισθενούς σιδήρου. Η παραγόμενη οξύτητα από την υδρόλυση του σιδήρου εξουδετερώνεται, στην περίπτωση που το διάλυμα περιέχει αλκαλικότητα και το ph διατηρείται στην περιοχή 5,5-6,5, επιταχύνοντας έτσι την καταβύθιση του σιδήρου και άλλων στοιχείων, όπως

15 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 33 το μαγγάνιο. Το αρσενικό απομακρύνεται προσροφούμενο στην επιφάνεια των υδροξειδίων του σιδήρου. Αναερόβιοι υγρότοποι: Οι αναερόβιοι υγρότοποι κατασκευάζονται όπως και οι αερόβιοι, με τη διαφορά ότι στον πυθμένα των λεκανών αποτίθεται ένα παχύ στρώμα οργανικού υλικού (30-45 cm). Το στρώμα αυτό συνήθως κατασκευάζεται με χρήση φθηνών φυσικών οργανικών υλικών, όπως παραπροϊόντα επεξεργασίας μανιταριών, κόπρανα αλόγων και αγελάδων, δέματα σανού, τύρφη, πριονίδια και φλύδες ξύλου. Το οργανικό στρώμα χρησιμοποιείται για τη δημιουργία αναερόβιων συνθηκών και την επιτάχυνση της χημικής και βακτηριακής παραγωγής αλκαλικότητας (με τη δράση θειοαναγωγικών βακτηρίων), με σκοπό να εξουδετερωθεί η περιεχόμενη οξύτητα των υγρών αποβλήτων. Στις περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν παράγεται επαρκής αλκαλικότητα, λόγω της μικρής περιεκτικότητας του οργανικού στρώματος σε ανθρακικό ασβέστιο απαιτείται προσθήκη ασβεστολίθου. Οι αναερόβιοι υγρότοποι χρησιμοποιούνται για την επεξεργασία υγρών αποβλήτων, τα οποία περιέχουν υψηλές συγκεντρώσεις διαλελυμένου οξυγόνου, τρισθενούς σιδήρου και αλουμινίου και οξύτητα που υπερβαίνει τα 300 mg/l CaCO 3. Η ροή των υγρών αποβλήτων κατευθύνεται διά μέσου του οργανικού υλικού ώστε η όλη διεργασία να λαμβάνει χώρα σε αναερόβιες συνθήκες. Στεγανά ασβεστολιθικά συστήματα: Όπως είναι γνωστό, η ροή όξινων υδάτων (ph<6) πάνω από ένα στρώμα ασβεστολίθου προσφέρει στο διάλυμα αλκαλικότητα και οδηγεί σε αύξηση του ph σε τιμές μεγαλύτερες του 7, σύμφωνα με την αντίδραση: CaCO 3 (s) + H + Ca 2+ + HCO 3 - (4.16) Τα παθητικά συστήματα επεξεργασίας υγρών αποβλήτων, τα οποία βασίζονται σε αυτή τη φιλοσοφία, είναι γνωστά ως στεγανά ασβεστολιθικά συστήματα και χρησιμοποιούνται συνήθως ως στάδιο προεπεξεργασίας των υγρών αποβλήτων, πριν αυτά οδηγηθούν σε αερόβιους υγρότοπους. Τα συστήματα αυτά περιλαμβάνουν την κατασκευή ενός αγωγού με ασβεστολιθικό υπόστρωμα, ο οποίος συνήθως απομονώνεται από το περιβάλλον με την κατασκευή ενός αργιλικού καλύμματος σημαντικού πάχους. Σε αρκετές περιπτώσεις, μεταξύ του αγωγού με το ασβεστολιθικό υπόστρωμα και του αργιλικού καλύμματος τοποθετείται πλαστική μεμβράνη με σκοπό την απομόνωση του αγωγού και την πλήρη αποφυγή εισροής ατμοσφαιρικού οξυγόνου. Τα στεγανά ασβεστολιθικά συστήματα χρησιμοποιούνται ως στάδιο προεπεξεργασίας της ΟΑΜ. Η ΟΑΜ πριν από την έκθεσή της στην ατμόσφαιρα, χαρακτηρίζεται συνήθως από χαμηλή συγκέντρωση οξυγόνου και υψηλή συγκέντρωση ιόντων δισθενούς σιδήρου. Η ροή των αποβλήτων αυτών διά μέσου στεγανών ασβεστολιθικών συστημάτων τους παρέχει σημαντική αλκαλικότητα, η οποία συχνά ανέρχεται σε 400 mg/l. H προκύπτουσα απορροή (στην έξοδο των στεγανών ασβεστολιθικών συστημάτων) χαρακτηρίζεται από ph 6,5-7,5 και αλκαλικότητα 300 mg CaCO 3 /L. Στα συστήματα αυτά μπορεί επιπλέον να πραγματοποιηθεί και μερική απομάκρυνση ιόντων Fe 2+, Zn 2+ και Mn 2+, τα οποία καταβυθίζονται υπό μορφή ανθρακικών ενώσεων. Η αποτελεσματικότητα των στεγανών ασβεστολιθικών συστημάτων μειώνεται, στις περιπτώσεις κατά τις οποίες τα υγρά απόβλητα περιέχουν υψηλές συγκεντρώσεις τρισθενών ιόντων σιδήρου, αλουμινίου και διαλελυμένου οξυγόνου. Η παρουσία των μεταλλικών αυτών ιόντων προκαλεί καταβύθιση υδροξειδίων των αντιστοίχων μετάλλων λόγω της επαφής των διαλυμάτων με τον ασβεστόλιθο, με αποτέλεσμα να επικαλύπτεται ο ασβεστόλιθος από τα παραγόμενα ιζήματα και να αναστέλλεται σημαντικά η δράση του. Η παρουσία διαλελυμένου οξυγόνου (>1 mg/l) επιταχύνει την οξείδωση των ιόντων του δισθενούς σιδήρου που περιέχονται στα υγρά απόβλητα προς τρισθενή. Για τους λόγους αυτούς είναι προτιμότερο η όξινη απορροή, η οποία προέρχεται από υπόγεια μεταλλευτικά έργα, να διοχετεύεται στα στεγανά ασβεστολιθικά συστήματα, πριν έλθει σε επαφή με τον ατμοσφαιρικό αέρα Επιλογή, Μέγεθος και Απόδοση Τεχνητών Υγροτόπων Η διαδικασία επιλογής του βέλτιστου τύπου τεχνητού υγροτόπου, ο οποίος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την επεξεργασία ΟΑΜ, με βάση τα χημικά χαρακτηριστικά του εισερχόμενου φορτίου, παρουσιάζεται στο διάγραμμα ροής του σχήματος 7 [5]. Η απαιτούμενη επιφάνεια των αερόβιων λεκανών υπολογίζεται με βάση το συντελεστή επιφανειακής φόρτισης του υγροτόπου (area loading factor), ο οποίος αναφέρεται στην ποσότητα των ρυπαντών (ιόντων) που απομακρύνονται ανά μονάδα επιφάνειας και ανά μονάδα χρόνου. Χαρακτηριστικές τιμές του συντελεστή αυτού για το σίδηρο κυμαίνονται από 6-20 και για το μαγγάνιο από 0,5-1 gm -2 d -1 (γραμμάρια ανά τετραγωνικό μέτρο και ανά ημέρα). Το μέγεθος των αναερόβιων λεκανών προσδιορίζεται με βάση το συντελεστή ογκομετρικής φόρτισης του υγροτόπου (volumetric loading factor), ο οποίος εκτιμάται ως 0,3 mol διαλελυμένου μετάλλου ανά m 3 πλούσιου σε οργανικά υποστρώματος και ανά ημέρα. Η υπόθεση αυτή βασίζεται στην παραδοχή ότι 1 m 3 υποστρώματος παράγει 0,3 moles H 2 S ανά ημέρα, το οποίο στοιχειομετρικά απομακρύνει 0,3 moles ισοδύναμης ποσότητας μετάλλου υπό μορφή θειούχων ενώσεων. Αποτελεσματικότερη επεξεργασία της όξινης απορροής εντός του αναερόβιου υγρότοπου επιτυγχάνεται με τη συνεχή διατήρηση αναερόβιων συνθηκών. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί, εάν προσδιορισθούν με ακρίβεια τα υδραυλικά χαρακτηριστικά του οργανικού υλικού, ώστε να αποφευχθεί πλημμύρισμα της λεκάνης. Πρέπει πάντα να λαμβάνεται υπόψη ότι οι τεχνητοί υγρότοποι δεν σχεδιάζονται με σκοπό να λειτουργούν στο διηνεκές. Η αποδοτικότητά τους μειώνεται με την πάροδο του χρόνου τόσο λόγω της πλήρωσης των λεκανών τους από τις καταβυθιζόμενες ενώσεις, όσο και λόγω της αλλαγής των χαρακτηριστικών της εισερχόμενης απορροής (αύξηση ή μείωση του ph, της συγκέντρωσης διαφόρων ρυπαντών

16 34 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 κ.λπ.). Οι αερόβιοι υγρότοποι θεωρείται ότι είναι αποδοτικοί, έως τη χρονική στιγμή κατά την οποία η διαθέσιμη επιφάνειά τους πληρωθεί από τα καταβυθιζόμενα υδροξείδια. Για την αύξηση του χρόνου ζωής τους πρέπει να απομακρύνεται η σχηματιζόμενη ιλύς. Εάν αυτό δεν θεωρείται εύκολο τότε θα πρέπει να κατασκευαστούν περισσότερες λεκάνες. Οι αναερόβιοι υγρότοποι θεωρούνται αποδοτικοί έως την χρονική στιγμή που περιέχουν ικανή ποσότητα ενεργού οργανικού υλικού. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Allastuey, A., Garcia Sachez, A., Lopez, F. and Querol, X. Evolution of pyrite weathering and mobility of heavy metals in the Guadiamar valley after the Aznacollar toxic spill, southwest Spain, Science of the Total Environment, vol. 242, Issues 1-3, 1999, pp Evangelou, V.P. Pyrite oxidation and its control, CRC Press, Boca Raton, 1995, p Gusek, J.J. and Wilderman, T.R. New developments in passive treatment of acid rock drainage. In: Pollution prevention for process engineering, Engineering Foundation, New York, 1995, pp Hallett, C., Komnitsas, K. and Groudev, S. Mining wastes at Vromos Bay, Mining Environmental Management, v. 7 (3), May 1999, pp Hedin, R.S., Narin, R.W., and Kleinmann, R.L.P. Passive treatment of coal mine drainage, U.S. Bureau of Mines Information, Circular 9389, 1994, p Κομνίτσας, Κ. Διαχείριση Επικίνδυνων Αποβλήτων, Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών, Περιβαλλοντικές Σπουδές Διαχείριση Αποβλήτων, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2000, Πάτρα (in print). 7. Kontopoulos, A., Komnitsas, K., Xenidis, A., Mylona, E. and Adam, K. Rehabilitation of the flotation tailings dam in Lavrion. Part I: Environmental characterisation and development studies, In: Clean technology for the mining industry, (M.A. Sanchez, F. Vegara and S.H. Castro, eds), University of Concepcion Chile, 1996 a, pp Kontopoulos, A., Komnitsas, K., Xenidis, A. and Papassiopi, N. Environmental management in polymetallic sulphide mines. In: Environmental issues and waste management in energy and mineral production, DIGITA, Cagliari, vol. 1, (R. Ciccu, ed.), 1996, pp Kontopoulos, A., Komnitsas, K. and Xenidis, A. Rehabilitation of the flotation tailings dam in Lavrion. Part II: Field application, In: Clean technology for the mining industry, (M.A. Sanchez, F. Vegara and S.H. Castro, eds), University of Concepcion Chile, 1996 b, pp Monhemius, A.J. Precipitation diagrams for metal hydroxides, sulphides, arsenates and phosphates, Trans. Inst. Min. Met., vol. 86, 1977, pp. C Orava, D., Hallam, C.E., and Swider, R. Evaluating alternative long term strategies for treatment of acid mine drainage, In: Proceedings of Sudbury 95 Mining and the Environment, CANMET, Ottawa, vol. II, (Hynes, T.P. and Blanchette, M.C. eds), 1995, pp Perkins, E.H., Gunter, N.P., Nesbtt, H.W. and St Arnaud, L. Critical review of classes of geochemical computer models adaptable for prediction of acid drainage from mine waste rock, In: Fourth Int. Conf. on Acid Rock Drainage, Vancouver, B.C., vol. II, 1997, pp Perry, A. and Kleinmann, R. Constructed wetlands for the treatment of acid mine drainage in the United States, In: XV World Mining Congress Proceedings, (R. Manana ed.), Madrid, vol. II, 1992, pp Singer, P.C and Stumm, W. Acidic mine drainage, the rate determining step, Science, vol. 167, 1970, pp St Arnaud, L.C., Aube, B.C., Wiseman, M.E., and Aiken, S.R. «Mitigation of the acid mine drainage phenomenon by the porous envelope effect», In: Proc. Int. Land Reclamation and Acid Mine Drainage Conf. and the Third Int. Conf. on the Abatement of Acid Drainage, Pittsburgh, PA, U.S. Bureau of Mines Spec. Publ. SP 06A 94, vol. 2, 1994, pp Waybrant, K.R., Blowes, P.W., Ptacek, C.J. and Benner, S.G. A geochemical and mineralogical investigation of porous reactive walls for the prevention of acid mine drainage, In: Fourth Int. Conf. on Acid Rock Drainage, Vancouver, B.C., vol. IV, 1997, pp White, K.N., Bellinger, E. and Cardenas, A. The use of constructed wetlands to mitigate metal pollution from mining effluents, In: Clean technology for the mining industry, University of Concepcion Chile, (M.A. Sanchez, F. Vegara and S.H. Castro eds.), 1996, pp Wilderman, T., Brodie, G., and Gusek, J. Wetland design for mining operations, BiTech Publications, Richmond, B.C., Canada, Κων/νος Κομνίτσας Αναπληρωτής Καθηγητής, Πολυτεχνείο Κρήτης, Τμήμα Μηχανικών Ορυκτών Πόρων, Χανιά. Άνθιμος Ξενίδης Δρ. Μεταλλειολόγος Μεταλλουργός, Ερευνητής, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Εργαστήριο Μεταλλουργίας, Ζωγράφου, Αθήνα.

17 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 35 Extended summary Acid Mine Drainage at Mining Sites: Generation, Impacts and Control Techniques K. KOMNITSAS A. XENIDIS Assoc. Prof., Technical University Crete Research Associate, N.T.U. Athens Abstract Mining and processing activities, especially of sulphide ores, result in the generation of huge volumes of low grade ores and sulphide bearing wastes, including mill tailings. The oxidation of the sulphide phases and the subsequent dissolution of several elements, caused mainly by rainwater, oxygen and the action of indigenous bacteria, results in the generation of acidic leachates with low ph and elevated concentration of heavy metals, other hazardous ions and sulphates. These acidic leachates, called acid mine drainage (AMD), may severely contaminate soils, surface- and groundwater and endanger the quality of ecosystems, especially those which are close to mining sites and processing plants. It has to be underlined that the sources of AMD generation remain active even decades after the end of mining activities and therefore constitute a serious environmental threat. The environmental behavior of all potentially acid producing materials contained in ores or wastes can be accurately predicted through the implementation of a detailed research plan that involves: Determination of all materials produced by mining and processing activities Prediction of the leaching potential of heavy metals and other hazardous elements as well as of the acid generation potential with the use of standard combined laboratory techniques. In addition, the quality of the generated AMD can be predicted if mathematical models are used, based on thermodynamic data, kinetics of oxidation neutralization reactions and mass transfer calculations Design of a strategic management plan based on the principles of sustainable development AMD can be controlled by a number of methods that can be classified as: Primary or preventive, which are considered more favorable since they aim to prevent the contact between sulphide phases and water/oxygen and therefore inhibit the initiation of oxidation and the generation of acidic leachates Secondary or containment, aiming at inhibition of AMD migration to watercourses and Tertiary or remedial, aiming at collection and treatment of the generated AMD. They can be further classified as active and passive. Preventive techniques include the disposal of effluents, as low density pulp, in controlled areas having impermeable bottom and side walls. Disposal techniques include sub-aerial and sub-aqueous disposal. Sub-aerial disposal in dams aims at quick drying of the low density pulp, with the removal of the excess water through gravity and wind, and therefore at the development of a low permeability waste mass. Subaqueous disposal in tailing ponds aims at maintaining a constant-width water layer over the precipitated wastes in order to prevent oxygen transport and subsequent oxidation of sulphide phases. Tailing dams and ponds should be constructed properly, so that accidents due to floods, seismic events or failures are prevented. Containment techniques include the construction of composite covers aiming at minimization of precipitation or runoff water infiltration within the waste mass and therefore elimination of leachate migration to watercourses. Other techniques include diversion of surface water from the active sources of AMD generation through the construction of trenches, as well as prevention of contaminated leachate migration towards groundwater through construction of barriers containing reactive materials. Remedial techniques include collection and treatment of AMD, with the use of active or passive systems. Chemical treatment is considered as a short term active option, especially when applied in abandoned mining sites, while passive treatment is considered in the long term as a more feasible and environmentally acceptable technique. Chemical treatment involves treatment of AMD with neutralizing agents in order to raise ph and precipitate heavy metals and other hazardous elements. If the quality of the final solution is still not acceptable additional techniques can be applied such as precipitation of the hazardous ions as sulphates (with lower solubility than the respective hydroxides), sorption and ion exchange. Ground limestone and dolomite are the most common neutralizing agents used, although their reactivity is reduced over time due to precipitation of large quantities of gypsum and iron hydroxides. The precipitation of heavy metals as sulphates is usually done with the addition of H 2 S, Na 2 S and CaS. The sludge produced after chemical treatment should be disposed of in controlled areas. Its stability, indicated by the solubilization potential regarding

18 36 Τεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, V, τεύχ. 1&2 2001, Tech. Chron. Sci. J. TCG, V, No 1&2 a number of hazardous elements, defines the appropriate disposal practice. The sludge should have crystalline structure and not be amorphous; this can be achieved during neutralization by modifying its ph. It should be taken into account that crystalline sludge may become amorphous if the environmental conditions at the disposal site change. Passive treatment of AMD takes mainly place in constructed wetlands (aerobic or anaerobic) and alkaline lime drains (ALDs). Constructed wetlands may be used to treat AMD that has already been treated in an ALD. They are mainly saturated areas with a suitable bottom (organic material, peat, sand, gravel, etc.) and contain plants, aerobic and anaerobic organisms that assist in the removal of hazardous ions contained in acidic leachates. They usually occupy large areas, are considered as low energy and maintenance cost options and can treat AMD with mild characteristics. Ion removal is done by reactions between leachates, the organic material and the plants. Aerobic conditions prevail at the surface of a constructed wetland while anaerobic conditions prevail at the bottom. The main ion removal mechanisms are oxidation-hydrolysis and precipitation of the hazardous ions as hydroxides, bacterial sulphate reduction and precipitation as sulphides and carbonates, sorption, complexation and bioaccumulation. Aerobic wetlands are used for the treatment of surface flows of AMD characterized by net alkalinity. Anaerobic wetlands are used for the treatment of leachates characterized by elevated content of dissolved oxygen, Fe (III), Al and acidity that exceeds 300 mg CaCO 3 /l. The required surface of an aerobic cell is calculated using the area loading factor, which defines the quantity of the pollutants removed per unit surface and time. Typical values of this factor are for Fe 6-20 and for Mn gm -2 d -1. The size of the anaerobic cells is calculated using the volumetric loading factor, which is estimated at 0.3 moles of dissolved metal per m 3 of a substrate rich in organic material and day. ALDs are used as a pretreatment step during treatment of AMD. They are designed to provide alkalinity up to 400 mg CaCO 3 /l in the system, so that the resulting drainage exits with elevated ph ( ). K. Komnitsas Associate Professor, Technical University Crete, Department Mineral Resources Engineering, Chania. A. Xenidis Research Associate, National Technical University of Athens, Laboratory of Metallurgy, Zografou, Athens.

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ: ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ. Μεταπτυχιακή Εργασία Δ.Π.Μ.Σ. «ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ: ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ. Μεταπτυχιακή Εργασία Δ.Π.Μ.Σ. «ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ: ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΠΙ ΤΟΠΟΥ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΟΞΙΝΗΣ ΑΠΟΡΡΟΗΣ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ (ΟΑΜ) Μεταπτυχιακή Εργασία Δ.Π.Μ.Σ. «ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ»

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Χημική αποσάθρωση Διάσπαση και εξαλλοίωση υλικών κοντά στην επιφάνεια της γης Σχηματισμός προϊόντων κοντά σε κατάσταση χημικής ισορροπίας με την ατμόσφαιρα,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ενότητα 12: Βιομηχανική ρύπανση- Υγρά βιομηχανικά απόβλητα και διάθεση αυτών (Μέρος 1 ο ) Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογίας

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος ΠΡΑΞΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ «Πρόγραμμα Ανάπτυξης Βιομηχανικής Έρευνας και Τεχνολογίας (ΠΑΒΕΤ) 2013» Δευτέρα 25 Μαΐου, 2015 Ημερίδα - Κ.Ε.Δ.Ε.Α. Θεσσαλονίκη Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταλλουργικά προιόντα Μεταλλουργικές πρώτες ύλες Ιδιότητες Μετάλλων

Μεταλλουργικά προιόντα Μεταλλουργικές πρώτες ύλες Ιδιότητες Μετάλλων ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ 157 80 ΖΩΓΡΑΦΟΥ Παραγωγικές Διεργασίες Eξαγωγική Μεταλλουργία

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ)

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ) ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ) ΘΕΜΑ 1 Ο Να εξηγήσετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και να διορθώσετε τις λανθασµένες: 1. Τα άτοµα όλων των στοιχείων είναι διατοµικά.. Το 16 S έχει ατοµικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών

Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών Ενότητα 3η: Φυσικοχημικές και μηχανικές ιδιότητες εδαφών Τσικριτζής Λάζαρος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

η βελτίωση της ποιότητας του αέρα στα κράτη µέλη της ΕΕ και, ως εκ τούτου, η ενεργός προστασία των πολιτών έναντι των κινδύνων για την υγεία που

η βελτίωση της ποιότητας του αέρα στα κράτη µέλη της ΕΕ και, ως εκ τούτου, η ενεργός προστασία των πολιτών έναντι των κινδύνων για την υγεία που Τεχνολογίες ελέγχου των εκποµπών των Συµβατικών Ατµοηλεκτρικών Σταθµών (ΣΑΗΣ) µε καύσιµο άνθρακα ρ. Αντώνιος Τουρλιδάκης Τµ. Μηχανολόγων Μηχανικών, Πανεπιστήµιο υτικής Μακεδονίας Τύποι εκποµπών που εκλύονται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΒΩΞΙΤΗ, ΜΠΕΝΤΟΝΙΤΗ ΚΑΙ ΠΕΡΛΙΤΗ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΒΩΞΙΤΗ, ΜΠΕΝΤΟΝΙΤΗ ΚΑΙ ΠΕΡΛΙΤΗ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΒΩΞΙΤΗ, ΜΠΕΝΤΟΝΙΤΗ ΚΑΙ ΠΕΡΛΙΤΗ Αύγουστος 1999 Μεθοδολογία Οι δοκιμές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΕΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων Μεταλλουργών Εργαστήριο Μεταλλευτικής Τεχνολογίας & Περιβαλλοντικής Μεταλλευτικής

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΕΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων Μεταλλουργών Εργαστήριο Μεταλλευτικής Τεχνολογίας & Περιβαλλοντικής Μεταλλευτικής ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΕΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων Μεταλλουργών Εργαστήριο Μεταλλευτικής Τεχνολογίας & Περιβαλλοντικής Μεταλλευτικής Εξυγίανση εδαφών στο Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου: Ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α.1 έως Α.5 να γράψετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση δίπλα στον αριθμό της ερώτησης.

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

Συνοπτική Θεωρία Χημείας Α Λυκείου. Χημικές αντιδράσεις. Πολύπλοκες

Συνοπτική Θεωρία Χημείας Α Λυκείου. Χημικές αντιδράσεις. Πολύπλοκες 1 Web page: www.ma8eno.gr e-mail: vrentzou@ma8eno.gr Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno.gr Συνοπτική Θεωρία Χημείας Α Λυκείου Χημικές Αντιδράσεις Χημικές αντιδράσεις Οξειδοαναγωγικές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1( ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ( Ο κύκλος του νερού,

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1( ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ( Ο κύκλος του νερού, ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1( ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ( Ο κύκλος του νερού Οι κυριότερες φυσικές δεξαμενές υδάτων στον πλανήτη μας είναι: Οι ωκεανοί που περιέχουν 132 10 9 km 3 νερού. Οι παγετοί που περιέχουν 292 10 6 km 3 νερού.

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον

Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον Ευρωπαϊκό Έργο LIFE- Στρατηγικές για τη βελτίωση και προστασία tου εδάφους από τη διάθεση αποβλήτων ελαιοτριβείων στις Μεσογειακές

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων

Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Β. ΜΕΤΑΘΕΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Στις αντιδράσεις αυτές οι αριθμοί οξείδωσης όλων των στοιχείων που μετέχουν στην αντίδραση παραμένουν σταθεροί. Τέτοιες αντιδράσεις είναι οι: 1.

Διαβάστε περισσότερα

Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών

Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών ημητριάδης Γεώργιος 2310688380 caohellas@the.forthnet.gr Λυματολάσπη Στόχοι της επεξεργασίας της

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ 1 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 Εισαγωγή Πλαίσιο Περιβαλλοντικής Γεωχημείας Στοιχεία βιογεωχημείας Μονάδες σύστασης διαλυμάτων/ μετατροπές ΠΛΑΙΣΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΥΣΩΡYΧΕΙΑ ΘΡΑΚΗΣ Α.Μ.Β.Ε.

ΧΡΥΣΩΡYΧΕΙΑ ΘΡΑΚΗΣ Α.Μ.Β.Ε. ΧΡΥΣΩΡYΧΕΙΑ ΘΡΑΚΗΣ Α.Μ.Β.Ε. ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΟ ΠΕΡΑΜΑ, Ν. ΕΒΡΟΥ ΧΡΥΣΩΡYΧΕΙΑ ΘΡΑΚΗΣ Α.Μ.Β.Ε. ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

τεκμηρίωση και συνειδητοποίηση επικινδυνότητας λυμάτων αυστηρή νομοθεσία διαχείρισης αποβλήτων Καθαρισμός αποβλήτων

τεκμηρίωση και συνειδητοποίηση επικινδυνότητας λυμάτων αυστηρή νομοθεσία διαχείρισης αποβλήτων Καθαρισμός αποβλήτων ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ τεκμηρίωση και συνειδητοποίηση επικινδυνότητας λυμάτων αυστηρή νομοθεσία διαχείρισης αποβλήτων Καθαρισμός αποβλήτων επαναχρησιμοποίηση πολύτιμων, εξαντλούμενων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ Αλίκη Κόκκα και Ευάγγελος Διαμαντόπουλος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Πολυτεχνείο Κρήτης PhoReSe: Ανάκτηση Φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ Τάξη : Β Λυκείου Ηµεροµηνία : 8/06/2005 ιάρκεια : 2,5 ώρες Αριθµός σελίδων: 5 Χρήσιµα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων ΑΣΚΗΣΗ 4η Οξύτητα (Acidity) Θεωρητικό υπόβαθρο Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων Εκφράζει την ποσοτική ικανότητα του νερού στην εξουδετέρωση ισχυρής βάσεως µέχρι επιθυµητής τιµής ph Οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ. Δρ. Αθ.Ρούτουλας Καθηγητής

ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ. Δρ. Αθ.Ρούτουλας Καθηγητής ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Δρ. Αθ.Ρούτουλας Καθηγητής Ο χάλυβας οπλισμού, υπό κανονικές συνθήκες, προστατεύεται έναντι της διάβρωσης, εξ αιτίας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων. Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων. Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα Ο όρος βαρέα μέταλλα (heavy metals, trace metals, toxic metals, trace elements) χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει τη παρουσία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΤΣΙΜΕΝΤΟΥ ΚΑΙ ΣΚΥΡΟΔΕΜΑΤΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΤΟΥ ΜΕΙΓΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΛΙΝΚΕΡ ΤΣΙΜΕΝΤΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΤΣΙΜΕΝΤΟΥ ΚΑΙ ΣΚΥΡΟΔΕΜΑΤΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΤΟΥ ΜΕΙΓΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΛΙΝΚΕΡ ΤΣΙΜΕΝΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΤΣΙΜΕΝΤΟΥ ΚΑΙ ΣΚΥΡΟΔΕΜΑΤΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΤΟΥ ΜΕΙΓΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΛΙΝΚΕΡ ΤΣΙΜΕΝΤΟΥ Ε.Μ.Π., 2010 1 Μεθοδολογία προσδιορισμού της αναλογίας των πρώτων

Διαβάστε περισσότερα

2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή

2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή 2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: Η ιοντική θεωρία των διαλυμάτων Μοριακές και ιοντικές εξισώσεις Αντιδράσεις καταβύθισης Αντιδράσεις οξέων-βάσεων Αντιδράσεις οξείδωσης-αναγωγής Ισοστάθμιση

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

Τύποι χωμάτινων φραγμάτων (α) Με διάφραγμα (β) Ομογενή (γ) Ετερογενή ή κατά ζώνες

Τύποι χωμάτινων φραγμάτων (α) Με διάφραγμα (β) Ομογενή (γ) Ετερογενή ή κατά ζώνες Χωμάτινα Φράγματα Κατασκευάζονται με γαιώδη υλικά που διατηρούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους Αντλούν την αντοχή τους από την τοποθέτηση, το συντελεστή εσωτερικής τριβής και τη συνάφειά τους. Παρά τη

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 23/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α4 να γράψετε στο τετράδιο σας το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ενότητα 9: Υγρά αστικά απόβλητα Διάθεση λυμάτων στο έδαφος (φυσικά συστήματα επεξεργασίας) (Μέρος 1 ο ) Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Ανάκτηση φωσφόρου από επεξεργασμένα αστικά λύματα Αξιολόγηση εναλλακτικών διεργασιών

Ανάκτηση φωσφόρου από επεξεργασμένα αστικά λύματα Αξιολόγηση εναλλακτικών διεργασιών Ανάκτηση φωσφόρου από επεξεργασμένα αστικά λύματα Αξιολόγηση εναλλακτικών διεργασιών 1525-ΒΕΤ-2013 PhoReSΕ: Ανάκτηση φωσφόρου από τη δευτεροβάθμια εκροή εγκαταστάσεων επεξεργασίας αστικών λυμάτων ΠΡΑΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις Λύσεις σε Θέματα από την Τράπεζα Θεμάτων. Μάθημα: Χημεία Α Λυκείου

Απαντήσεις Λύσεις σε Θέματα από την Τράπεζα Θεμάτων. Μάθημα: Χημεία Α Λυκείου Απαντήσεις Λύσεις σε Θέματα από την Τράπεζα Θεμάτων Μάθημα: Χημεία Α Λυκείου Στο παρών παρουσιάζουμε απαντήσεις σε επιλεγμένα Θέματα της Τράπεζας θεμάτων. Το αρχείο αυτό τις επόμενες ημέρες σταδιακά θα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Ι. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ

ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Ι. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΣΕΡΡΩΝ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΡΩΝ Αρ. Μελέτης: 2 / 2015 ΠΑΡΟΧΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ: Υπηρεσίες περιβαλλοντικής παρακολούθησης και ελέγχου του ανενεργού ΧΥΤΑ και του αποκαταστημένου ΧΔΑ Δήμου Σερρών έτους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση της Αρχής Le Chatelier και η μελέτη της διαλυτότητας των ιοντικών ενώσεων Θεωρητικό Μέρος Αρχή Le Chatelier Οι

Διαβάστε περισσότερα

denitrification in oxidation ditch) mg/l.

denitrification in oxidation ditch) mg/l. 2.3 Συνοπτική εξέταση των συστηµάτων απονιτροποίησης Αρχική προτεταµένη απονιτροποίηση Η πρώτη λύση για µία µονάδα προτεταµένης απονιτροποίησης προτάθηκε από τους Ludzack και Εttinger (1962). Το εισερχόµενο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΟΝΑ Α ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΝΕΡΟΥ ΚΑΙ ΜΗ ΕΝΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΟΝΑ Α ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΝΕΡΟΥ ΚΑΙ ΜΗ ΕΝΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΟΝΑ Α ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΝΕΡΟΥ ΚΑΙ ΜΗ ΕΝΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ Πηγή: Mr.Matteo Villa HAR srl. Επιµέλεια: Κων/νος I. Νάκος SHIELCO Ltd Σελίδα 1/5 O οίκος HAR srl, Ιταλίας εξειδικεύεται στον σχεδιασµό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα 2ο 2.1. Α) Β) α) 2.2. Α) Θέμα 4ο

Θέμα 2ο 2.1. Α) Β) α) 2.2. Α) Θέμα 4ο 2.1. Α) Το στοιχείο X έχει 17 ηλεκτρόνια. Αν στον πυρήνα του περιέχει 3 νετρόνια περισσότερα από τα πρωτόνια, να υπολογισθούν ο ατομικός και ο μαζικός αριθμός του στοιχείου Χ. (μονάδες 6) Β) α) Να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

panagiotisathanasopoulos.gr

panagiotisathanasopoulos.gr Χημική Ισορροπία 61 Παναγιώτης Αθανασόπουλος Χημικός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 62 Τι ονομάζεται κλειστό χημικό σύστημα; Παναγιώτης Αθανασόπουλος Κλειστό ονομάζεται το

Διαβάστε περισσότερα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Σκληρότητα νερού Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Τι περιέχει το νερό της βροχής; Ποιο είναι συνήθως το ph του βρόχινου νερού; Γιατί; Τι περιέχει το νερό του εδάφους; Na +, K +, Ca 2+, Mg 2+, Cl, SO 4 2,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ Η χρήση του όζοντος για την κατεργασία νερού σε πύργους ψύξης αυξάνει σηµαντικά τα τελευταία χρόνια και αρκετές έρευνες και εφαρµογές που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 2 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Environmental Μεγάλης κλίμακας περιβαλλοντικά προβλήματα Παγκόσμια κλιματική αλλαγή Όξινη βροχή Μείωση στρατοσφαιρικού

Διαβάστε περισσότερα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Οξέα Είναι οι χημικές ενώσεις οι οποίες όταν διαλυθούν στο νερό, ελευθερώνουν κατιόντα υδρογόνου (Η + ) Ιδιότητες Οξέων 1. Έχουν όξινη γεύση. 2. Επιδρούν με τον ίδιο

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Απαντήσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή απαντήσεων: 'Αρης Ασλανίδης Χρησιμοποιήστε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την πλοήγηση μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΚΛ ΕΜΠ. Τεχνολογία Πετρελαίου και Και Λιπαντικών ΕΜΠ

ΕΤΚΛ ΕΜΠ. Τεχνολογία Πετρελαίου και Και Λιπαντικών ΕΜΠ Φυσικού Αερίου Στόχοι Απομάκρυνση Ανεπιθύμητων Συστατικών Νερό Βαρείς Υδρογονάνθρακες Υδρόθειο Διοξείδιο του Άνθρακα Στοιχειακό Θείο Άλλα Συστατικά Ανάκτηση Συστατικών με Οικονομική Αξία Ήλιο Υδρογονάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία Σκοποί ενότητας Κατανόηση του φαινομένου της ιοντικής ανταλλαγής Περιεχόμενα ενότητας 1) Ρόφηση 2) Απορρόφηση

Διαβάστε περισσότερα

Θρεπτικά συστατικά. Κατηγορίες θρεπτικών συστατικών

Θρεπτικά συστατικά. Κατηγορίες θρεπτικών συστατικών ΛΙΠΑΣΜΑΤΑ Από: Κατερινόπουλο, Α. & Σταματάκη, Μ. 1995. Εφαρμοσμένη Ορυκτολογία Πετρολογία. Τα Βιομηχανικά Ορυκτά και Πετρώματα και οι Χρήσεις τους. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Γεωλογίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΡΥΠΑΣΜΕΝΩΝ ΕΔΑΦΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΖΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΡΥΠΑΣΜΕΝΩΝ ΕΔΑΦΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΖΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΡΥΠΑΣΜΕΝΩΝ ΕΔΑΦΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΖΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ 09/07/2012 Εισήγηση : ρ. Στυλιανός Παπαδόπουλος Γενικός ιευθυντής INTERGEO Τεχνολογία

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου 1 ο Κεφάλαιο Όλα τα θέματα του 1 ου Κεφαλαίου από τη Τράπεζα Θεμάτων 25 ερωτήσεις Σωστού Λάθους 30 ερωτήσεις ανάπτυξης Επιμέλεια: Γιάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός Ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Επιστήμης & Τεχνολογίας Υλικών Εργαστήριο Χημείας Υλικών Γεράσιμος Αρματάς ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX ΖΕΟΛΙΘΟΙ Οι ζεόλιθοι (από το ζέω και λίθος) είναι μικροπορώδη, κρυσταλλικά

Διαβάστε περισσότερα

ΓΑΛΒΑΝΙΚΑ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΙΚΑ ΚΕΛΙΑ

ΓΑΛΒΑΝΙΚΑ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΙΚΑ ΚΕΛΙΑ ΓΑΛΒΑΝΙΚΑ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΙΚΑ ΚΕΛΙΑ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η κατανόηση του μηχανισμού λειτουργίας των γαλβανικών και ηλεκτρολυτικών κελιών καθώς και των εφαρμογών τους. Θεωρητικό Μέρος Όταν φέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

Ποιότητα και πάχος επικάλυψης Περιεκτικότητα του σκυροδέματος σε τσιμέντο Πρόσθετα Είδος και συγκέντρωση των χλωριούχων αλάτων

Ποιότητα και πάχος επικάλυψης Περιεκτικότητα του σκυροδέματος σε τσιμέντο Πρόσθετα Είδος και συγκέντρωση των χλωριούχων αλάτων Ποιότητα και πάχος επικάλυψης Περιεκτικότητα του σκυροδέματος σε τσιμέντο Πρόσθετα Είδος και συγκέντρωση των χλωριούχων αλάτων Περιβάλλον Μικρός λόγος Ν/Τ εξασφαλίζει πυκνό σκυρόδεμα με μικρή διαπερατότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ. Αριάδνη Αργυράκη

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ. Αριάδνη Αργυράκη 1 ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ Αριάδνη Αργυράκη Περιεχόμενα 2 1. Σύσταση του θαλάσσιου νερού και παράγοντες ελέγχου συγκέντρωσης στοιχείων 2. Συντηρητικά, ανακυκλώσιμα (θρεπτικά), προσροφημένα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΝΟΜΑΣΙΑ F - HF Υδροφθόριο S 2- H 2 S Υδρόθειο Cl - HCl Υδροχλώριο OH - H 2 O Οξείδιο του Υδρογόνου (Νερό) NO 3 HNO 3. Νιτρικό οξύ SO 3 H 2 SO 3

ΟΝΟΜΑΣΙΑ F - HF Υδροφθόριο S 2- H 2 S Υδρόθειο Cl - HCl Υδροχλώριο OH - H 2 O Οξείδιο του Υδρογόνου (Νερό) NO 3 HNO 3. Νιτρικό οξύ SO 3 H 2 SO 3 1 Να συμπληρωθεί ο παρακάτω πίνακα οξέων: ΟΝΟΜΑΣΙΑ F HF Υδροφθόριο S 2 H 2 S Υδρόθειο Cl HCl Υδροχλώριο OH H 2 O Υδρογόνου (Νερό) NO 3 HNO 3 οξύ SO 3 H 2 SO 3 Θειώδε οξύ Br HBr Υδροβρώμιο 2 SO 4 H 2 SO

Διαβάστε περισσότερα

Αναγωγή Οξειδίων με Άνθρακα, Μονοξείδιο του Άνθρακα και Υδρογόνο

Αναγωγή Οξειδίων με Άνθρακα, Μονοξείδιο του Άνθρακα και Υδρογόνο Μάθημα Αναγωγή Οξειδίων με Άνθρακα, Μονοξείδιο του Άνθρακα και Υδρογόνο Εξαγωγική Μεταλλουργία Καθ. Ι. Πασπαλιάρης Εργαστήριο Μεταλλουργίας ΕΜΠ Αναγωγικά μέσα Πως μπορεί να απομακρυνθεί το O 2 (g) από

Διαβάστε περισσότερα

2.1.Ο παρακάτω πίνακας δίνει μερικές πληροφορίες για τα άτομα των στοιχείων Mg και Cl: Αριθμός ηλεκτρονίων. Αριθμός νετρονίων Mg 12 12 Cl 35 17

2.1.Ο παρακάτω πίνακας δίνει μερικές πληροφορίες για τα άτομα των στοιχείων Mg και Cl: Αριθμός ηλεκτρονίων. Αριθμός νετρονίων Mg 12 12 Cl 35 17 2.1.Ο παρακάτω πίνακας δίνει μερικές πληροφορίες για τα άτομα των στοιχείων Mg και Cl: Στοιχείο Ατομικός αριθμός Μαζικός αριθμός Αριθμός ηλεκτρονίων Αριθμός πρωτονίων Αριθμός νετρονίων Mg 12 12 Cl 35 17

Διαβάστε περισσότερα

XHMEIA. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ. ΘΕΜΑ 1 ο. Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις.

XHMEIA. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ. ΘΕΜΑ 1 ο. Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις. ΘΕΜΑ ο Α ΛΥΚΕΙΟΥ-ΧΗΜΕΙΑ ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις.. Η πυκνότητα ενός υλικού είναι 0 g / cm. Η πυκνότητά του σε g/ml είναι: a. 0,00 b., c. 0,0 d. 0,000. Ποιο από

Διαβάστε περισσότερα

4.1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ

4.1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ 4.1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΡΥΠΑΝΣΗΣ Οι γενικοί κανόνες που περιγράφονται στον ακόλουθο πίνακα [βλ. και βιβλιογραφία 7, 8, 10, 11, 13, 14, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΤΟΥ ΓΥΑΛΙΟΥ Eνδογενείς και εξωγενείς. Eνδογενείς: Η σύσταση του γυαλιού. Υλικά που σχηµατίζουν το δίκτυο του γυάλινου υλικού. ιοξείδιο του πυριτίου

Διαβάστε περισσότερα

Το πρόβλημα της ιλύς. Η λύση GACS

Το πρόβλημα της ιλύς. Η λύση GACS Το πρόβλημα της ιλύς Κατά την επεξεργασία των υγρών αποβλήτων παράγονται ταυτόχρονα και ορισμένα παραπροϊόντα, όπως τα εσχαρίσματα, η άμμος, τα ξαφρίσματα και η περίσσεια ιλύς από τις δεξαμενές καθίζησης

Διαβάστε περισσότερα

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων 1. Τι εννοούμε όταν λέμε «η γλώσσα της Χημείας»; Η χημεία είναι μια συμβολική

Διαβάστε περισσότερα

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C.

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. 4.1 Βασικές έννοιες Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. Σχετική ατομική μάζα ή ατομικό βάρος λέγεται ο αριθμός που δείχνει πόσες φορές είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 11 ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΓΕΝΙΚΑ... 15 1.1. ΠΟΙΟΤΙΚΗ και ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ... 15 1.2. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ... 16 1.3. ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

3. ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

3. ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ 23 3. ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ 1. Βλέπε θεωρία σελ. 83. 2. α) (χημική εξίσωση) β) (δύο μέλη) (ένα βέλος >) γ) (αντιδρώντα) δ) (τμήμα ύλης ομογενές που χωρίζεται από το γύρω του χώρο με σαφή όρια). ε) (που οδηγούν

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Απαντήσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή απαντήσεων: 'Αρης Ασλανίδης Χρησιμοποιήστε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την πλοήγηση μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (Ε.Ε.) 5

ΕΝΟΤΗΤΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (Ε.Ε.) 5 ΕΝΟΤΗΤΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (Ε.Ε.) 5 Μοντελοποίηση της ροής σε ένα πόρο μεταβλητής γεωμετρίας και σε τρισδιάστατα δίκτυα παρουσία νερού ή οργανικής φάσης Ε.Ε. 5.1. : Μοντελοποίηση της ροής σε ένα πόρο απλής και μεταβλητής

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ Μ.Ε ΠΡΟΟΔΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜ/ΝΙΑ: 08-11-2015 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 3 ώρες

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ Μ.Ε ΠΡΟΟΔΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜ/ΝΙΑ: 08-11-2015 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 3 ώρες ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ Μ.Ε ΠΡΟΟΔΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜ/ΝΙΑ: 08--05 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 3 ώρες ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α. Α.5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση των μηχανισμών των οξειδοαναγωγικών δράσεων. Θεωρητικό Μέρος Οξείδωση ονομάζεται κάθε αντίδραση κατά την οποία συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ B ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 1. Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων

Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων Εργαστήριο Διευθέτησης Ορεινών Υδάτων και Διαχείρισης Κινδύνου Προπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ?

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? Ο βιολογικος καθαρισμος αφορα την επεξεργασια λυματων, δηλαδη τη διαδικασια μεσω της οποιας διαχωριζονται οι μολυσματικες ουσιες από

Διαβάστε περισσότερα

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να διαπιστώνουμε τον όξινο χαρακτήρα σε προϊόντα καθημερινής χρήσης Να ορίζουμε τα οξέα κατά τον Arrhenius

Διαβάστε περισσότερα

Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών. Εξαγωγική Μεταλλουργία

Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών. Εξαγωγική Μεταλλουργία Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών Εξαγωγική Μεταλλουργία Τήξη Πρώτων Υλών και Μεταλλευμάτων Σκοπός της Τήξης (smelting) είναι η παραγωγή ρευστού μετάλλου, κράματος, χλωριούχου ένωσης ή matte. Η τήξη είναι μια διεργασία

Διαβάστε περισσότερα

Μέχρι και σήµερα ακόµη υπάρχει η τάση να δηµιουργούνται βιοµηχανικές ζώνες παραθαλάσσια, σε κλειστά πολλές λιµάνια ή στις όχθες ποταµών και λιµνών.

Μέχρι και σήµερα ακόµη υπάρχει η τάση να δηµιουργούνται βιοµηχανικές ζώνες παραθαλάσσια, σε κλειστά πολλές λιµάνια ή στις όχθες ποταµών και λιµνών. ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΑ ΑΠΟΒΛΗΤΑ Γενικά Τα βιοµηχανικά απόβλητα αποτελούν µία από τις κυριότερες πηγές ρύπανσης του περιβάλλοντος, ιδιαίτερα στις αναπτυσσόµενες χώρες. Η βιοµηχανική δραστηριότητα παράγει υγρά απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΣΦΑΙΡΑ Σύσταση του θαλασσινού νερού, αλμυρότητα, θερμοκρασία.

ΥΔΡΟΣΦΑΙΡΑ Σύσταση του θαλασσινού νερού, αλμυρότητα, θερμοκρασία. ΥΔΡΟΣΦΑΙΡΑ Σύσταση του θαλασσινού νερού, αλμυρότητα, θερμοκρασία. Η σύσταση του θαλασσινού νερού έχει επικρατήσει να καθορίζεται με βάση τη συγκέντρωση χλωριδίων και την αλμυρότητα. Η συγκέντρωση χλωριδίων

Διαβάστε περισσότερα

Αναερόβιες Μονάδες για την παραγωγή βιο-αερίου από βιοµάζα

Αναερόβιες Μονάδες για την παραγωγή βιο-αερίου από βιοµάζα Αναερόβιες Μονάδες για την παραγωγή βιο-αερίου από βιοµάζα Βιο-αέριο? Το αέριο που παράγεται από την ζύµωση των οργανικών, ζωικών και φυτικών υπολειµµάτων και το οποίο µπορεί να χρησιµοποιηθεί για την

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες. ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες και 30 λεπτά Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από

Διαβάστε περισσότερα

Τα βασικά της διεργασίας της

Τα βασικά της διεργασίας της Τα βασικά της διεργασίας της ενεργού ιλύος Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων 1 Γιατί είναι απαραίτητη η επεξεργασία Για

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 ΘΕΜΑ 1 Ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1) Το άτοµο του καλίου (Κ) έχει µαζικό

Διαβάστε περισσότερα

Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας

Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας ΑΡΓΥΡΩ ΛΑΓΟΥΔΗ Δρ. Χημικός TERRA NOVA ΕΠΕ περιβαλλοντική τεχνική συμβουλευτική ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΕΕ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ»

Διαβάστε περισσότερα

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει ορισμένες ιδιαιτερότητες σε σχέση με τη μη βιολογική που οφείλονται στη φύση των βιοκαταλυτών Οι ιδιαιτερότητες αυτές πρέπει να παίρνονται σοβαρά υπ όψη κατά το σχεδιασμό

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΕ ΝΕΡΟ ΓΕΝΙΚΑ Με το πείραμα αυτό μπορούμε να προσδιορίσουμε δύο βασικές παραμέτρους που χαρακτηρίζουν ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΙΙΙ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΤΑΘΕΡΑ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΙΙΙ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΤΑΘΕΡΑ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ Γραφείο 211 Επίκουρος Καθηγητής: Δ. Τσιπλακίδης Τηλ.: 2310 997766 e mail: dtsiplak@chem.auth.gr url:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Εξοικονομήσεις Κόστους με τη χρήση της Γκάμας AddHX Προσθέτων Καυσίμων Βαρέως Μαζούτ

ΤΕΧΝΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Εξοικονομήσεις Κόστους με τη χρήση της Γκάμας AddHX Προσθέτων Καυσίμων Βαρέως Μαζούτ ΤΕΧΝΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ Εξοικονομήσεις Κόστους με τη χρήση της Γκάμας AddHX Προσθέτων Καυσίμων Βαρέως Μαζούτ Κατά τη λειτουργία ενός καυστήρα, υπάρχουν πολλές δαπάνες. Κάποιες από αυτές τις δαπάνες θα μπορούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Δειγματοληψία νερών ανθρώπινης κατανάλωσης, εσωτερικών υδάτων και αποβλήτων για χημικό έλεγχο. Γκαγτζής Δημήτριος Βιοχημικός, MSc Π.Ε.Δ.Υ.

Δειγματοληψία νερών ανθρώπινης κατανάλωσης, εσωτερικών υδάτων και αποβλήτων για χημικό έλεγχο. Γκαγτζής Δημήτριος Βιοχημικός, MSc Π.Ε.Δ.Υ. Δειγματοληψία νερών ανθρώπινης κατανάλωσης, εσωτερικών υδάτων και αποβλήτων για χημικό έλεγχο Γκαγτζής Δημήτριος Βιοχημικός, MSc Π.Ε.Δ.Υ. Θεσσαλίας Βασικές Έννοιες Δειγματοληψία Η δειγματοληψία αφορά στη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΝΤΕΛΗ. Κτίριο 1 : Πλ. Ηρώων Πολυτεχνείου 13, Τηλ. 210 8048919 / 210 6137110 Κτίριο 2 : Πλ. Ηρώων Πολυτεχνείου 29, Τηλ. 210 8100606 ΒΡΙΛΗΣΣΙΑ

ΠΕΝΤΕΛΗ. Κτίριο 1 : Πλ. Ηρώων Πολυτεχνείου 13, Τηλ. 210 8048919 / 210 6137110 Κτίριο 2 : Πλ. Ηρώων Πολυτεχνείου 29, Τηλ. 210 8100606 ΒΡΙΛΗΣΣΙΑ Τάξη Μάθημα Εξεταστέα ύλη Καθηγητές Γ Λυκείου XHMEIA Γ Λυκείου Οργανική-Οξειδοαναγωγή- Θερμοχημεία-Χημική κινητική Δημητρακόπουλος Θοδωρής Τζελέπη Αναστασία ΠΕΝΤΕΛΗ Κτίριο 1 : Πλ. Ηρώων Πολυτεχνείου 13,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΥΓΡΗΣ ΕΚΧΥΛΙΣΗΣ Ελένη Παντελή, Υποψήφια Διδάκτορας Γεωργία Παππά, Δρ. Χημικός Μηχανικός

Διαβάστε περισσότερα