Επιρροή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων σε τομείς πολιτικής της ΕΕ: Κάποια παραδείγματα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Επιρροή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων σε τομείς πολιτικής της ΕΕ: Κάποια παραδείγματα"

Transcript

1 Working Paper 09/2013 Επιρροή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων σε τομείς πολιτικής της ΕΕ: Κάποια παραδείγματα Κωνσταντίνος Μαργαρίτης LLM Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Δημοσίου Δικαίου Υπ. Διδάκτωρ Νομικής Δικηγόρος - 1 -

2 Ο Κωνσταντίνος Μαργαρίτης κατέχει μεταπτυχιακό δίπλωμα (LLM) στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δημόσιο Δίκαιο από το Πανεπιστήμιο του Τίλμπουργκ (Tilburg University) και πτυχίο Νομικής από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. Είναι υποψήφιος Διδάκτωρ Νομικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και υπήρξε επισκέπτης ερευνητής (visitor s programme) στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ (Vrije Universiteit Amsterdam). Είναι μέλος του Δικηγορικού Συλλόγου Ηρακλείου. Από το Νοέμβριο του 2012 είναι δόκιμος ερευνητής στο Κέντρο Ευρωπαϊκής Διακυβέρνησης. Κέντρο Ευρωπαϊκής Διακυβέρνησης (Κ.Ε.ΔΙΑ.) Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων Πάντειο Πανεπιστήμιο Αθηνών Χιλλ 3-5, Αθήνα Τηλ. (+30) Fax. (+30) Κωνσταντίνος Μαργαρίτης Κέντρο Ευρωπαϊκής Διακυβέρνησης (Κ.Ε.ΔΙΑ.) Νοέμβριος 2013 ISSN Διαθέσιμο στην ιστοσελίδα του Κ.Ε.ΔΙΑ.: Απαγορεύεται η αναδημοσίευση και γενικά η αναπαραγωγή του παρόντος έργου, με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά, στο πρωτότυπο ή σε μετάφραση ή άλλη διασκευή, χωρίς προηγούμενη γραπτή άδεια του συγγραφέα. Παραπομπές στο παρόν έργο θα πρέπει να γίνονται ως ακολούθως: Όνομα Συγγραφέα, Τίτλος, ΚΕΔΙΑ Working Paper, Αριθμός/Έτος, [URL]

3 Εισαγωγικές παρατηρήσεις...4 Εξισορρόπηση θεμελιωδών δικαιωμάτων οικονομικών ελευθεριών...4 Συνεργασία στις ποινικές υποθέσεις...7 Ελεύθερη μετακίνηση πολιτών και πρόσβαση στο κράτος πρόνοιας...10 Εργασιακά δικαιώματα...12 Περιβαλλοντική πολιτική...15 Συμπερασματικό σχόλιο...16 Βιβλιογραφία

4 Εισαγωγικές παρατηρήσεις Με την αναθεώρηση των Συνθηκών που επήλθε με τη Συνθήκη της Λισαβόνας, το συνταγματικό πλαίσιο προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση υπέστη σημαντικές αλλαγές. 1 Οι αλλαγές αυτές θα μπορούσαν να συστηματοποιηθούν σε δύο πυλώνες: την προσχώρηση της ΕΕ στην ΕΣΔΑ και την κατοχύρωση του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ ως δίκαιο Συνθήκης στην ενωσιακή έννομη τάξη. Σύμφωνα λοιπόν με το άρθρο 6, παρ. 1, εδ. α ΣΕΕ «η Ένωση αναγνωρίζει τα δικαιώματα, τις ελευθερίες και τις αρχές που περιέχονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 7ης Δεκεμβρίου 2000, όπως προσαρμόσθηκε στις 12 Δεκεμβρίου 2007, στο Στρασβούργο, ο οποίος έχει το ίδιο νομικό κύρος µε τις Συνθήκες». Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων αποτελεί πλέον και σε θεσμικό επίπεδο τον κατάλογο δικαιωμάτων της Ένωσης. Περιέχει ατομικά, κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα με αρνητικό, ενεργό και θετικό χαρακτήρα (status negativus, status activus, status positivus) 2 στα οποία μπορούν οι πολίτες της Ένωσης να στηρίξουν τις όποιες ενστάσεις ή προσφυγές σύμφωνα με το πεδίο εφαρμογής του Χάρτη. Έτσι, παρά τους όποιους προβληματισμούς, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι ο Χάρτης αποτελεί ποιοτικό άλμα σε σχέση με προηγούμενες εξελίξεις και λειτουργεί ως θεμέλιο για τη νέα συνταγματική οργάνωση της Ένωσης. 3 Πέραν των παραπάνω, ένας Χάρτης με δεσμευτική ισχύ επιφέρει συνέπειες στους τομείς δράσης της ΕΕ. Οι συνέπειες αυτές εντάσσονται σε μια γενικότερη ποιοτική μεταστροφή της δραστηριότητας της Ένωσης η οποία «τοποθετεί τον άνθρωπο στην καρδιά της δράσης της». 4 Το παρόν κείμενο επικεντρώνεται στην ανάλυση της προστιθέμενης αξίας του Χάρτη σε κάποιες από τις πολιτικές της ΕΕ. Με τον τρόπο αυτό θα τονιστεί η ουσιαστική σημασία της κατοχύρωσης του Χάρτη, ως πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης, μέσω της συμβολής του στην ποιοτική ανανέωση της δραστηριότητας της ΕΕ σε καίριους τομείς πολιτικής. Εξισορρόπηση θεμελιωδών δικαιωμάτων - οικονομικών ελευθεριών Ένα πιο γενικό αποτέλεσμα της πλήρους θεσμικής κατοχύρωσης του Χάρτη ως πρωτογενές ευρωπαϊκό δίκαιο με την αναθεώρηση της Λισαβόνας είναι η αναβάθμιση της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ σε επίπεδο ίδιο, από άποψη τυπικής ισχύος, με αυτό των οικονομικών ελευθεριών. Η σημασία των οικονομικών ελευθεριών στις οποίες στηρίχθηκε η ίδρυση της κοινής αγοράς 1 Το ζήτημα έχει απασχολήσει έντονα την ελληνική και διεθνή βιβλιογραφία. Για μια συνοπτική, αλλά πλήρη ανάλυση βλ. Κυριτσάκη, Ιωάννα (2009), «Η προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου στην ΕΕ και η Συνθήκη της Λισαβόνας» στο Χρυσομάλλης Μιχάλης (επιμ.), Η Συνθήκη της Λισαβόνας: Θεματικές Προσεγγίσεις, εκδ. Βασ. Ν. Κατσαρός, σ.σ Για ερμηνεία των όρων αυτών βλ. Δαγτόγλου, Πρόδρομος (2005), Συνταγματικό Δίκαιο: Ατομικά Δικαιώματα, Α Τόμος, β έκδοση, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλας, Αθήνα-Κομοτηνή. 3 Παπαδημητρίου, Γιώργος (2001), Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων: Σταθμός στη Θεσμική Ωρίμανση της Ένωσης, εκδ. Παπαζήσης, Αθήνα. 4 Από το προοίμιο του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ

5 στην Ευρώπη είναι ιδιαίτερη αν αναλογισθεί κανείς ότι η έννοια της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, κυρίως στα πρώτα στάδια, με την ίδρυση της ΕΟΚ, βασίσθηκε ακριβώς στην εφαρμογή των οικονομικών αυτών ελευθεριών. Με την επέκταση των αρμοδιοτήτων της ΕΕ και τη συστηματική ανάπτυξη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, δημιουργήθηκε μια ανάγκη προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων σε ενωσιακό επίπεδο και κατ επέκταση συμβιβασμού μεταξύ θεμελιωδών δικαιωμάτων και οικονομικών ελευθεριών στην ενωσιακή έννομη τάξη. Η συμβολή του ΔΕΕ στην υλοποίηση της ανάγκης αυτής υπήρξε καίρια αρχικά με την ανάπτυξη της αρχής της προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων σε κοινοτικό επίπεδο και απόντος θεσμοθετημένου καταλόγου, με τη δημιουργία και εμπλουτισμό της ιδιότυπης «λίστας» δικαιωμάτων άξιων προστασίας σε κοινοτικό επίπεδο και στη συνέχεια με την, έστω και υποτυπώδη, αναφορά στο μη δεσμευτικό Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Όμως, ακόμη και πριν από την κατοχύρωση του Χάρτη ως πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης, το ΔΕΕ με ορισμένες αποφάσεις του προέβη σε εξισορρόπηση μεταξύ θεμελιωδών δικαιωμάτων και οικονομικών ελευθεριών, χωρίς ωστόσο να βασίζεται στις διατάξεις του Χάρτη. Στις υποθέσεις Schmidberger 5 και Omega, 6 επιβεβαιώθηκε σαφώς ότι η προστασία κάποιου δικαιώματος αποτελεί λόγο που μπορεί να δικαιολογήσει περιορισμό άσκησης οικονομικής ελευθερίας. Στην υπόθεση Schmidberger 7 τέθηκε το ζήτημα κατά πόσο ήταν νόμιμος ο αποκλεισμός ενός αυτοκινητοδρόμου στην Αυστρία από οργάνωση που διαδήλωνε για να εκφράσει τα αιτήματά της σε σχέση με την ελευθερία της εταιρίας να διακινήσει τα αγαθά που εμπορεύεται διαμέσου αυτού του αυτοκινητοδρόμου. Τέθηκαν λοιπόν σε σύγκριση αφενός η ελευθερία διακίνησης αγαθών, εκ των θεμελιωδών οικονομικών ελευθεριών ήδη από την εποχή της ΕΟΚ και αφετέρου τα δικαιώματα ελεύθερης έκφρασης και ειρηνικής συγκέντρωσης. Το Δικαστήριο έκρινε τις δύο κατηγορίες δικαιωμάτων εξίσου σημαντικές αλλά και εξίσου επιδεκτικές περιορισμών. Η εξισορρόπηση μεταξύ των δύο επετεύχθη σταθμίζοντας τα αντικρουόμενα συμφέροντα από την υπερίσχυση των υπό κρίση θεμελιωδών δικαιωμάτων ή οικονομικών ελευθεριών, με βάση την αρχή της αναλογικότητας. 8 Βάσει λοιπόν της παραπάνω λογικής, το ΔΕΕ αναγνώρισε ως νόμιμο τον περιορισμό της ελεύθερης διακίνησης αγαθών. Όμοια προσέγγιση και στην υπόθεση Omega 9 όπου ζητήματα ανθρώπινης αξιοπρέπειας χαρακτηρίστηκαν ως 5 Υπόθεση C-112/00 Schmidberger [2003] τόμος I Υπόθεση C-36/02 Omega [2004] τόμος I Η εν λόγω απόφαση απασχόλησε πολύ τη θεωρία, βλ. ενδεικτικά, Ronkes Agerbeek, Felix (2004), Freedom of Expression and Free Movement in the Brenner Corridor: the Schmidberger Case, European Law Review, vol. 29, p.p , Brown, Christopher (2003), Case C-112/00 Eugen Schmidberger, Internationale Transporte und Planzüge vs. Austria Common Market Law Review, vol. 40, p.p Για την εξισορρόπηση μεταξύ θεμελιωδών δικαιωμάτων και οικονομικών ελευθεριών στην ΕΕ βλ. Skouris, Vassilios (2006), Fundamental Rights and Fundamental Freedoms: The Challenge of Striking a Delicate Balance, European Business Law Review, vol. 17, p.p , Kombos, Costas (2006), Fundamental Rights and Fundamental Freedoms: A Symbiosis on the Basis of Subsidiarity, European Public Law, vol. 12, p.p Για ανάλυση της απόφασης βλ. Bulterman, Mielle, Kranenbourg, Herke (2006), What if Rules on Free Movement and Human Rights Collide? About Laser Games and Human Dignity: The Omega Case, European Law Review, vol. 31, p.p

6 επαρκής λόγος για τον περιορισμό επίσης θεμελιώδους οικονομικής ελευθερίας, της ελευθερίας παροχής υπηρεσιών. 10 Παρά την πολλάκις εκφρασμένη θέση του ΔΕΕ να εγγυηθεί την αποτελεσματική προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων, η θεσμική τους υπόσταση πριν από την κατοχύρωση του Χάρτη ήταν ελλειπτική. Ως αποτέλεσμα, κατά μια άποψη, η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ενωσιακή έννομη τάξη έμοιαζε με πάζλ. 11 Ενώ το Δικαστήριο με τη διαχρονική του στάση τοποθέτησε όσα κομμάτια επέτρεπε ο θεσμικός του ρόλος, η θεσμική «απουσία» του Χάρτη δημιουργούσε προβλήματα στην προσπάθεια εξισορρόπησης θεμελιωδών δικαιωμάτων και οικονομικών ελευθεριών στην ΕΕ. Έτσι το ΔΕΕ αναγκαζόταν να προσφύγει σε ερμηνεία θεμελιωδών δικαιωμάτων της ΕΣΔΑ και των συνταγματικών παραδόσεων κρατών μελών. Η μέθοδος αυτή, ενώ γενικά παρέχει αξιοπιστία, δεν παύει να αντικατοπτρίζει δικαιώματα όπως κατοχυρώνονται σε έννομες τάξεις διαφορετικές από την Ένωση, χωρίς έτσι να λαμβάνονται υπ όψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της, με αποτέλεσμα να καλείται το ΔΕΕ να τα προσαρμόσει στα ενωσιακά μέτρα. Η συνεχής αλληλεπίδραση και εξάρτηση της ΕΕ από την ΕΣΔΑ και τη νομολογία του ΕΔΔΑ σε αυτό το επίπεδο δημιουργεί μια σχετική αβεβαιότητα ως προς τον τρόπο κατοχύρωσης. Με την αναθεώρηση της Λισαβόνας και την αναβάθμιση του Χάρτη η κατάσταση διαφοροποιείται σημαντικά. Πλέον, παρέχεται στο ΔΕΕ το νομικό «οπλοστάσιο» που χρειάζεται για να κρίνει επί θεμάτων προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων με αμιγώς ενωσιακούς όρους. Από νομική άποψη, θεμελιώδη δικαιώματα και οικονομικές ελευθερίες αποκτούν την ίδια θέση στη συνταγματική τάξη της Ένωσης, σε κάποιες περιπτώσεις μάλιστα οικονομικές ελευθερίες εκφράζονται και σαν δικαιώματα στο Χάρτη, όπως π.χ. το δικαίωμα παροχής υπηρεσιών του άρθρου 15, παρ. 2 ή η εν γένει επιχειρηματική ελευθερία στο άρθρο 16, τονίζοντας τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της Ένωσης. Με αυτό τον τρόπο εγκαταλείπεται μια ιεραρχικού τύπου δομή μεταξύ θεμελιωδών δικαιωμάτων και οικονομικών ελευθεριών. Από πολιτική άποψη, η θεσμική αναβάθμιση του Χάρτη αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η ενέργεια αυτή σηματοδοτεί ταυτόχρονα και την αναβάθμιση της αξίας της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, αποδεικνύοντας έτσι έμπρακτα την προσήλωση της Ένωσης στην προστασία αυτή. Ως αποτέλεσμα, δημιουργείται αίσθημα νομικής βεβαιότητας και άρα ασφάλειας στους πολίτες καθώς δημιουργείται μια διπλή ασφαλιστική δικλείδα. Σε πρώτο επίπεδο τα θεσμικά όργανα της Ένωσης, κατά την παραγωγή του δευτερογενούς ευρωπαϊκού δικαίου οφείλουν να τηρούν τις διατάξεις του Χάρτη, αλλά και σε δεύτερο, τα κράτη μέλη, στις νομοθετικές πράξεις με τις οποίες ενσωματώνουν το ευρωπαϊκό δίκαιο στις έννομες τάξεις τους έχουν την ίδια υποχρέωση. 12 Έτσι αποφεύγεται σε κάπως 10 Χατζόπουλος, Βασίλης (2011), «Η Προστασία των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων ύστερα από τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισαβόνας», Δικαιώματα του Ανθρώπου, vol. 52, σ.σ Curzon, Stephen (2011), Internal Market Derogations in Light of the Newly Binding Character of the EU Charter of Fundamental Rights, στο Di Federico, Giacomo (ed.), The EU Charter of Fundamental Rights: From Declaration to Binding Instrument, Springer, p.p de Schutter, Olivier (2004), The Implementation of the EU Charter of Fundamental Rights through the Open Method of Coordination, NYU Jean Monnet Working Paper 07/

7 μεγαλύτερο βαθμό η πιθανότητα παραβίασης θεμελιωδών δικαιωμάτων στην παράγωγη ευρωπαϊκή νομοθεσία. 13 Συνεργασία στις ποινικές υποθέσεις Ο χώρος ασφάλειας, ελευθερίας και δικαιοσύνης αποτελούσε ανέκαθεν ευαίσθητο τομέα πολιτικής δράσης της ΕΕ. Λόγω της φύσεως της πολιτικής ασφάλειας, συχνά θα μπορούσαν να τεθούν συγκρούσεις με θεμελιώδη δικαιώματα. Τρόπο υλοποίησης της πολιτικής ασφάλειας αποτελεί και η συνεργασία στις ποινικές υποθέσεις µε την αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων και την προσέγγιση των ποινικών νομοθεσιών. Συγκεκριμένα, στα άρθρα 82 και 83 ΣΛΕΕ εξειδικεύονται κατ ελάχιστο οι τομείς προσέγγισης των ποινικών διαδικασιών των κρατών μελών. Προβλέπεται δηλαδή σύγκλιση στο δίκαιο απόδειξης, στα δικαιώματα των μετεχόντων τη δίκη, στα δικαιώματα των θυμάτων εγκληματικότητας και σε ειδικότερες διαδικασίες της ποινικής δίκης. Δεν αποκλείεται και η θέσπιση ελάχιστων κανόνων σχετικών με τον ορισμό ποινικών αδικημάτων και κυρώσεων σε ενωσιακό επίπεδο. Τέλος, διευρύνονται και οι αρμοδιότητες των οργάνων άσκησης ποινικής εξουσίας της ΕΕ. 14 Αποδεικνύεται εκ των ανωτέρω η σημασία της συνεργασίας στις ποινικές υποθέσεις μεταξύ των κρατών μελών, αλλά και η βαρύτητα που δίνεται στην προοπτική της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και σε αυτό τον τομέα, με τον ορισμό ποινικών αδικημάτων και ποινών. Σε αυτό λοιπόν το πλαίσιο η κατοχύρωση δικαιωμάτων των πολιτών που να σχετίζονται με την ποινική διαδικασία καθίσταται επιτακτική ανάγκη. Παραδείγματα που επιβεβαιώνουν την αναγκαιότητα αυτή αποτελούν η Απόφαση Πλαίσιο για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας και η Απόφαση Πλαίσιο για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης. Τα στοιχεία που συγκροτούν την έννοια της τρομοκρατίας είναι γενικώς και ασαφώς διατυπωμένα δίνοντας έρεισμα για ποικιλία ερμηνειών. 15 Αναφορικά με το Απόφαση Πλαίσιο για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης, το Συνταγματικό Δικαστήριο του Βελγίου άσκησε προδικαστικά ερωτήματα τονίζοντας ότι τα αδικήματα που συμπεριλαμβάνονται είναι ασαφή καθώς δεν προσδιορίζονται επαρκώς. 16 Η προστιθέμενη αξία του Χάρτη βρίσκεται ακριβώς στην κατοχύρωση θεμελιωδών δικαιωμάτων που σχετίζονται με την ποινική διαδικασία. Στην ενότητα δικαιοσύνη, 13 Παράδειγμα αποτελεί η υπόθεση Lindqvist όπου κρίθηκε αναφορικά με την Οδηγία 95/46/ΕΚ ότι «ουδόλως μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν υπάρχει προβλεψιμότητα στο καθεστώς που προβλέπει η οδηγία αυτή ή ότι οι διατάξεις της είναι, αυτές καθ εαυτές, αντίθετες προς τις γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου και, ιδίως, προς τα θεμελιώδη δικαιώματα που προστατεύει η κοινοτική έννομη τάξη». Και ότι «η ορθή στάθμιση των σχετικών δικαιωμάτων και συμφερόντων πρέπει να γίνεται μάλλον στο στάδιο της εφαρμογής σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, σε εθνικό επίπεδο, της νομοθεσίας περί μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο της οδηγίας 95/46». Υπόθεση C-101/01 Lindqvist [2003] τόμος Ι , παρ Πρόκειται για την Ευρωπαϊκή Μονάδα Δικαστικής Συνεργασίας (Eurojust) βάσει των άρθρων 85 και 86 ΣΛΕΕ. Διευρύνονται και οι αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Αστυνομίας (Europol) όπως προβλέπονται στα άρθρα 87 και 88 ΣΛΕΕ. Αν και αφορά στη Συνθήκη για την ίδρυση Συντάγματος στην Ευρώπη, βλ. Καϊάφα-Γκμπάντι, Μαρία (2003), Το Ποινικό Δίκαιο στην ΕΕ: Σημαντικές Όψεις και Προοπτικές Εξέλιξης, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, καθώς οι διατάξεις αυτές δε μεταβλήθηκαν. 15 Bazzocchi, Valentina (2011), The European Charter of Fundamental Rights and the Area of Freedom, Security and Justice στο Di Federico, Giacomo (ed.), The EU Charter of Fundamental Rights: From Declaration to Binding Instrument, Springer, p.p Υπόθεση C-303/05 Advocaten voor de Wereld [ 2007] τόμος I

8 στο άρθρο 48 υλοποιείται η κατοχύρωση των δικαιωμάτων υπεράσπισης του κατηγορούμενου ως προσώπου ευρισκόμενου στην πλέον δυσχερή θέση, από ποινική άποψη, από τους μετέχοντες στη δική, αντίληψη που εμφανίζεται και στο άρθρο 82, παρ. 2 ΣΛΕΕ. Για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων του κατηγορούμενου ο Χάρτης παραπέμπει στο άρθρο 6, παρ. 2 και 3 της ΕΣΔΑ, οπότε και ακολουθείται η ίδια ερμηνευτική προσέγγιση. Σημαντικότερες αρχές κατοχυρώνονται ως δικαιώματα στα άρθρα 49 και 50 του Χάρτη. Η ιδιαίτερη σημασία τους έγκειται στο γεγονός ότι πρόκειται για θεμελιώδης αρχές του ποινικού δικαίου που επιλύουν πρακτικά προβλήματα σε μια διακρατική αντίληψη κάποιων εγκλημάτων όπως επιχειρείται στο ενωσιακό περιβάλλον. Συγκεκριμένα, στο άρθρο 49 τυποποιείται η αρχή nullum crimen, nulla poena, sine lege, αρχή η οποία αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο του συστήματος του ουσιαστικού ποινικού δικαίου σε κάθε δημοκρατική πολιτεία, 17 η οποία έχει συμπεριληφθεί και στα εθνικά Συντάγματα των κρατών μελών της Ένωσης. 18 Η απαγόρευση επιβολής ποινής χωρίς νόμο, εξειδικεύεται σε περαιτέρω αρχές που αφορούν στην ποιότητα του νόμου ο οποίος επιβάλλει την ποινή. Σε σχέση με την αποτύπωση του εγκλήματος, ο ποινικός νόμος πρέπει να είναι πρωτίστως γραπτός (lex scripta) και σαφώς ορισμένος (lex certa), ενώ σχετικά με την επιβολή ποινής οφείλει να είναι μη αναδρομικός (lex praevia) και αυστηρά δομημένος ως προς το πλαίσιο αυτής (lex stricta). 19 Η αρχή lex certa αποτέλεσε το αντικείμενο της υπόθεσης Intertanko ενώπιον του ΔΕΕ. 20 Το Δικαστήριο κρίθηκε να αξιολογήσει αν ο όρος «βαριά αμέλεια» του άρθρου 4 της Οδηγίας 2005/35 που αφορά στη μόλυνση που προκαλείται από πλοία, αποκρυσταλλώνεται με ακρίβεια σύμφωνα με την αρχή lex certa. Αφού επιβεβαίωσε την ιδιαίτερη αξία της αρχής αυτής η οποία εντάσσεται στις γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου, 21 το ΔΕΕ έκρινε ότι, καθώς πρόκειται για Οδηγία όπου τα κράτη μέλη διαθέτουν κάποια σχετική δυνατότητα επιλογών ως προς την ενσωμάτωσή της, ο ορισμός των κατά το άρθρο 4 της Οδηγίας παραβάσεων και οι εφαρμοστέες κυρώσεις τους είναι εκείνες που προκύπτουν από τους εκδιδόμενους από τα κράτη μέλη κανόνες. 22 Ως εκ τούτου, η υποχρέωση συγκεκριμενοποίησης και αποσαφήνισης του όρου «βαριά αμέλεια» βαρύνει τα κράτη μέλη. Συνεπώς, η αρχή nullum crimen, nulla poena, sine lege δεσμεύει τόσο την ενωσιακή, όσο και τις εθνικές έννομες τάξεις. 23 Και παρά το γεγονός ότι στις έννομες τάξεις των κρατών μελών η εν λόγω αρχή κατοχυρώνεται τόσο σε επίπεδο 17 Μαγκάκης, Γεώργιος-Αλέξανδρος (1984), Ποινικό Δίκαιο: Διάγραμμα Γενικού Μέρους, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα. 18 Βλ. Τσίνας, Κωνσταντίνος (2012), «Η Αρχή «Nullum Crimen Nulla Poena Sine Lege» ως συνταγματικός κανόνας δικαίου (άρ. 7 1 εδ. α Συντ.)», Δικαιώματα του Ανθρώπου, vol. 53, σ.σ Κωστάρας, Αλέξανδρος (2001), Έννοιες και Θεσμοί του Ποινικού Δικαίου, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλας, Αθήνα- Κομοτηνή, Dana, Shahram (2009), Criminal Law. Beyond Retroactivity to Realising Justice: A Theory on the Principle of Legality in International Criminal Sentencing, The Journal of Criminal Law & Criminology, vol. 99, p.p Υπόθεση C-308/06 International Association of Independent Tanker Owners (Intertanko) and Others vs. Secretary of State for Transport [2008] τόμος Ι Intertanko, ό. π., παρ Intertanko, ό. π., παρ Klip, Andre (2009), European Criminal Law: An Integrative Approach, Intersentia, Antwerpen-Apeldoorn

9 τυπικού νόμου, όσο και σε συνταγματικό επίπεδο, δεν υπήρχε αντίστοιχη κατοχύρωση στην Ένωση. Παρά το γεγονός ότι το ευρωπαϊκό ποινικό δίκαιο αποτελεί ραγδαία εξελισσόμενο τομέα δικαίου σε επίπεδο θέσπισης κανόνων, υστερεί στην καθιέρωση ενός συμπλέγματος βασικών αρχών του ουσιαστικού ποινικού δικαίου. 24 Με την προσθήκη του άρθρου 49 του Χάρτη, η Ένωση αναβαθμίζει ακριβώς μια εκ των βασικών αυτών αρχών, την οποία οφείλουν να σέβονται τόσο τα ενωσιακά όργανα, όσο και τα κράτη μέλη. Έτσι υπάρχει μια κατευθυντήρια γραμμή που σε πρώτη φάση θα ακολουθηθεί από τα όργανα της Ένωσης κατά τη δημιουργία των κανόνων παράγωγου ευρωπαϊκού δικαίου για να ολοκληρωθεί από τα κράτη μέλη κατά την ενσωμάτωση των κανόνων αυτών στις έννομες τάξεις τους. Επιπλέον, στο άρθρο 50 του Χάρτη, κατοχυρώνεται ακόμη μια θεμελιώδης αρχή του ποινικού δικαίου, η αρχή ne bis in idem. Σύμφωνα με αυτήν, η πολιτεία δικαιούται άπαξ μόνον να υποβάλει το άτομο στην δοκιμασία της ποινικής διαδικασίας, έστω και αν, μετά την οριστική περάτωσή της, το αποτέλεσμά της θα μπορούσε να αμφισβητηθεί. 25 Η σημασία της ενισχύεται ακόμη περισσότερο στην περίπτωση της Ένωσης. Καθώς συμφωνήθηκε η ενισχυμένη συνεργασία των κρατών μελών στον τομέα της ποινικής δικαιοσύνης στα πλαίσια της ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης, δημιουργήθηκε αναμφισβήτητη ανάγκη θεσμοθέτησης της αρχής ne bis in idem μεταξύ των κρατών μελών, προκειμένου να μη διώκεται κάποιος πολίτης σε κάποιο κράτος μέλος για αδίκημα για το οποίο έχει ήδη δικασθεί σε άλλο κράτος μέλος. Έτσι, η τυποποίηση της αρχής αυτής φαντάζει λογικό επακόλουθο της ευρωπαϊκής ενοποίησης γενικά, αλλά και της προσέγγισης στον τομέα του ποινικού δικαίου ειδικότερα. 26 Η διάταξη του άρθρου 50 καθιερώνει την εν λόγω αρχή εντός της Ένωσης. Προκύπτει ωστόσο ερμηνευτικό ζήτημα που συνδέεται με την τυποποίηση του εγκλήματος η φράση «εντός της Ένωσης» έχει αμιγώς νομικό ή και γεωγραφικό προσδιορισμό, αφορά δηλαδή αδικήματα που τυποποιούνται μόνο στην ενωσιακή έννομη τάξη ή και στα κράτη μέλη; Για παράδειγμα αν κάποιος έχει δικασθεί με οριστική απόφαση στην Ολλανδία για κάποιο αδίκημα που δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του ευρωπαϊκού δικαίου, θα μπορούσε να υποβληθεί ξανά σε ποινική διαδικασία στο Βέλγιο για το ίδιο αδίκημα με βάση τα ίδια πραγματικά περιστατικά; Η απάντηση θα πρέπει να θεωρηθεί μάλλον αρνητική. Η διάταξη του άρθρου 50 εμπνέεται από το άρθρο 4 του Πρωτοκόλλου 7 ΕΣΔΑ που απαγορεύει την εκ νέου δίωξη από τις αρχές κράτους για παράβαση για την οποία ήδη έχει δικασθεί από τα δικαστήρια του κράτους αυτού. Κατ αναλογία προς την διάταξη της ΕΣΔΑ, η ερμηνεία της οποίας ακολουθείται και κατ άρθρο 52, παρ. 3 του Χάρτη, η αρχή ne bis in idem δεν ισχύει μόνο εντός της δικαιοδοσίας του ίδιου κράτους, αλλά και μεταξύ των δικαιοδοσιών όλων των κρατών μελών. Αυτό άλλωστε επιτάσσει και η ίδια η αρχή η οποία προστατεύει τον πολίτη από τη βάσανο μιας νέας ποινικής διαδικασίας. Η ερμηνεία αυτή συντάσσεται και με το γενικότερο πνεύμα της 24 Peristeridou, Christina (2011), The Principle of Lex Certa in National Law and European Perspectives στο Klip, Andre (ed.), Substantive Criminal Law of the European Union, Maklu Publishers, p.p Αναγνωστόπουλος, Ηλίας (2008), Ne Bis In Idem: Ευρωπαϊκές και Διεθνείς Όψεις, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα- Θεσσαλονίκη. 26 van Bockel, Bas (2010),The Ne Bis In Idem Principle in EU Law, Kluwer Law International, Alphen aan den Rijn

10 ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης που αποσκοπεί στην αντιμετώπιση όλων των πολιτών των κρατών μελών ως ευρωπαίων, χωρίς την επιβολή διακρίσεων. Επί διαφορετικής έκφανσης της αρχής ne bis in idem κλήθηκε πρόσφατα να αποφανθεί το ΔΕΕ. Στην υπόθεση Akerberg Fransson, 27 κρίθηκε κατά πόσο τηρείται η εν λόγω αρχή όταν εθνική ρύθμιση προβλέπει την άσκηση ποινικής δίωξης για φοροδιαφυγή κατά φορολογούμενου, όταν σε αυτόν έχει ήδη επιβληθεί φορολογική κύρωση για την ίδια πράξη. Το ζήτημα που ανακύπτει αφορά στη συμβατότητα της πρόβλεψης τόσο φορολογικών όσο και ποινικών κυρώσεων για την ίδια παράβαση με το άρθρο 50 του Χάρτη. Η γραμματική ερμηνεία του άρθρου οδηγεί στο ασφαλές συμπέρασμα ότι η αρχή ne bis in idem αφορά ποινικά αδικήματα. Συνεπώς, δεν αποκλείεται η επιβολή ενός συνδυασμού φορολογικών και ποινικών κυρώσεων για την ίδια παραβατική συμπεριφορά. Αποκλείεται ωστόσο η άσκηση ποινικής δίωξης για την ίδια πράξη κατά του ίδιου προσώπου όταν η φορολογική κύρωση έχει ποινικό χαρακτήρα. 28 Η έννοια του ποινικού χαρακτήρα της φορολογικής κύρωσης εξειδικεύθηκε από το ΔΕΕ. Ο χαρακτηρισμός θα πρέπει να γίνεται με βάση τρία κριτήρια: το νομικό χαρακτηρισμό της παράβασης κατά το εσωτερικό δίκαιο, τη φύση της παραβάσεως και τη φύση και τη σοβαρότητα της κύρωσης που ενδέχεται να επιβληθεί στον διαπράξαντα την παράβαση, 29 ενώ η κρίση περί του κατά πόσο συντρέχουν πράγματι οι προϋποθέσεις χαρακτηρισμού μίας φορολογικής (ή άλλης) κύρωσης ως ποινική ανήκει στα εθνικά δικαστήρια. Χωρίς να παρεμβαίνει επί της ουσίας στην εκάστοτε κρίση εθνικού δικαστηρίου, το ΔΕΕ θέτει τους βασικούς άξονες εφαρμογής της αρχής ne bis in idem, με στόχο την προσέγγιση όλων των κρατών μελών, ώστε να ελαττωθούν οι περιπτώσεις διαφορετικής αντιμετώπισης πολιτών σε ένα τόσο θεμελιώδες ζήτημα. Επιπλέον, με την άποψη που διατύπωσε στην υπό κρίση υπόθεση, το ΔΕΕ διευρύνει τα όρια εφαρμογής του άρθρου 50 του Χάρτη. Η έννοια της ποινικής δίωξης ή τιμωρίας που απαιτεί το άρθρο 50 περιλαμβάνει και αδικήματα με ποινικό χαρακτήρα, ανεξάρτητα από την τυποποίησή τους ως ποινικά αδικήματα ή μη στο εθνικό δίκαιο. Υπερτονίζεται με αυτό τον τρόπο η ουσία της εξεταζόμενης αρχής που αφορά στην προστασία των πολιτών της Ένωσης από διπλή δικαστική ταλαιπωρία ή σε ορισμένες περιπτώσεις και τιμωρία. Ελεύθερη μετακίνηση πολιτών και πρόσβαση στο κράτος πρόνοιας Η μεταστροφή από το δικαίωμα ελεύθερης μετακίνησης των εργαζομένων σε αυτό της ελεύθερης μετακίνησης των πολιτών προβλέφθηκε ήδη με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ. Ωστόσο ένα σημαντικό ζήτημα που ανακύπτει αφορά στις περιπτώσεις έλλειψης εισοδήματος που οδηγεί σε ανάγκη πρόσβασης σε υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας. Το ζήτημα αυτό έχει ήδη αντιμετωπισθεί στη νομολογία του ΔΕΕ, όπου επιχειρήθηκε μια σύζευξη της έννοιας της ευρωπαϊκής ιθαγένειας με την έννοια της 27 Υπόθεση C-617/10 Akerberg Fransson [2013] τόμος Ι-0000, Κοφίνης, Στέργιος (2013), «ΔΕΕ C-617/10, Aklagaren, (Η εφαρμογή της αρχής ne bis in idem στις φορολογικές κυρώσεις), Ελληνική Επιθεώρηση Ευρωπαϊκού Δικαίου, vol. 33, σ.σ Akerberg Fransson, ό. π., παρ Akerberg Fransson, ό. π., παρ

11 μη διάκρισης, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η παροχή κοινωνικών παροχών στις ως άνω περιπτώσεις επιτρέπονται στη βάση του άρθρου 21 ΣΛΕΕ. 30 Παρά ταύτα, δεν υπάρχει δοσμένη αρμοδιότητα στην Ένωση να νομοθετήσει επί του θέματος, παρά μόνο κατ εξαίρεση. 31 Η αναθεώρηση της Λισαβόνας δεν επέφερε σημαντικές αλλαγές στο υφιστάμενο πλαίσιο της ευρωπαϊκής ιθαγένειας. Χαρακτηριστικά, δεν υπήρξε κάποια διεύρυνση της έννοιας ώστε να καλύπτει ζητήματα ενός ελάχιστου κοινωνικών παροχών σε ευρωπαϊκό επίπεδο και έτσι να ανεξαρτητοποιείται κάπως από τη νομοθεσία των κρατών μελών. Υπό αυτές τις συνθήκες και παρά το δικαστικό ακτιβισμό που έχει επιδείξει, 32 αναπόφευκτα το ΔΕΕ εγκλωβίζεται εντός του υφιστάμενου νομικού πλαισίου χωρίς δυνατότητα ρηξικέλευθων αποφάσεων, καθώς η αρμοδιότητα της Ένωσης παραμένει ελάχιστη. Σε αυτό ακριβώς το σημείο θα μπορούσαν κάπως να συνεισφέρουν οι διατάξεις του Χάρτη. Το άρθρο 34, παρ. 2 αναγνωρίζει το δικαίωμα στις παροχές κοινωνικής ασφάλειας και στα κοινωνικά πλεονεκτήματα σε κάθε πρόσωπο που διαμένει και διακινείται νόμιμα εντός της Ένωσης. Επιπλέον, στο άρθρο 34, παρ. 3 αναγνωρίζεται ρητά το δικαίωμα κοινωνικής αρωγής προς καταπολέμηση της φτώχειας. Τα δικαιώματα αυτά που ουσιαστικά αποτελούν ειδικότερες εκφάνσεις του δικαιώματος πρόσβασης σε υπηρεσίες πρόνοιας, αναγνωρίζονται όχι μόνο στους πολίτες της ΕΕ, αλλά και στους πολίτες τρίτων κρατών που διαμένουν νόμιμα εντός της ΕΕ, είτε έχουν μόνιμη κατοικία, είτε διαμένουν προσωρινά. 33 Εδώ επιβεβαιώνεται μια αντίληψη ενίσχυσης της έννοιας της αλληλεγγύης μέσω της κατοχύρωσης του κοινωνικού δικαιώματος της πρόσβασης σε κοινωνικές παροχές. Παρά το γεγονός ότι η εφαρμογή του δικαιώματος αυτού γίνεται σύμφωνα και με τις εθνικές νομοθεσίες, χωρίς επέκταση δηλαδή των αρμοδιοτήτων της Ένωσης, η συμπερίληψη του άρθρου 34, παρ. 2 και 3 θα μπορούσε να αποτελέσει μια διαφορετική ερμηνευτική βάση για τη λήψη αποφάσεων, ένα πιο πειστικό/πιεστικό πλαίσιο επίτευξης εφαρμογής του δικαιώματος που εμπεριέχεται στη διάταξη. 34 Συνεισφορά του Χάρτη θα μπορούσε να παρατηρηθεί και στο πεδίο προστασίας της υγείας. Η πάγια θέση της νομολογίας του ΔΕΕ δέχεται την παροχή υπηρεσιών υγείας ως ιδιαίτερη έκφανση της παροχής εν γένει οικονομικών υπηρεσιών, οπότε 30 Υπόθεση C-192/05 Tas-Hagen [2006] τόμος I-10451, παρ. 29, υπόθεση C-499/06 Nerkowska [2008] τόμος I-3993, παρ Εκεί ακριβώς βασίζεται και η κριτική του K. Hailbronner ο οποίος τονίζει ότι η προσέγγιση του ΔΕΕ καταστρατηγεί τα όρια που έχουν τεθεί στην ευρωπαϊκή νομοθεσία. Βλ. Hailbronner, Kay (2005), Union Citizenship and Access to Public Benefits, Common Market Law Review, vol. 42, p.p Shaw, Jo (2008), The Constitutional Development of Citizenship in the EU Context: With or Without The Treaty of Lisbon στο Pernice, Ingolf, Tanchev, Evgeni (eds.), Ceci n est pas une Constitution Constitutionalisation without a Constitution?, Nomos, p.p Lenaerts, Koen, Heremans, Tinne (2006), Contours of a European Social Union in the Case Law of the European Court of Justice, European Constitutional Law Review, vol. 2, p.p Χατζόπουλος, Βασίλης (2011), «Η Προστασία των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων ύστερα από τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισαβόνας», Δικαιώματα του Ανθρώπου, vol. 52, σ.σ

12 εμπίπτουν στις διατάξεις περί ελεύθερης παροχής υπηρεσιών. 35 Αυτή ωστόσο η προσέγγιση καλύπτει μια μόνο οπτική του ζητήματος, τη παροχή υγείας ως οικονομική δραστηριότητα. Σημαντικότερη σαφώς είναι η ανθρώπινη διάσταση. Το άρθρο 35 του Χάρτη αναφέρει ότι κάθε πρόσωπο δικαιούται να έχει πρόσβαση στην πρόληψη σε θέματα υγείας και να απολαύει ιατρικής περίθαλψης. Κατοχυρώνεται έτσι το δικαίωμα στην προστασία της υγείας, όχι μόνο για τους πολίτες της ΕΕ, αλλά και κάθε πολίτης τρίτου κράτους. Μάλιστα, δεν απαιτείται, όπως στο άρθρο 34, δικαίωμα νόμιμης διαμονής εντός της ΕΕ ως προϋπόθεση για την προστασία της υγείας, καθώς η τελευταία αποτελεί θεμελιώδη υποχρέωση προς τον άνθρωπο. Το πλαίσιο του δικαιώματος πρόσβασης της υγείας καθορίζεται και από τις εθνικές νομοθεσίες σύμφωνα με το άρθρο 35 του Χάρτη. Το πλαίσιο αυτό καθορίζει μεν τις προϋποθέσεις εφαρμογής του δικαιώματος, αλλά δεν μπορεί να περιορίσει την ουσία του, απαγορεύοντας δηλαδή ουσιαστικά την πρόσβαση στην υγεία κάποιων κατηγοριών πολιτών. Έτσι και κάποιος που διαμένει παράνομα σε έδαφος κράτους μέλους της ΕΕ, έχει κατ αρχήν δικαίωμα ιατρικής περίθαλψης. Στο ίδιο μήκος κύματος και η εισήγηση του Γενικού Εισαγγελέα Colomer στην υπόθεση Stamatelaki. 36 Υποστήριξε ότι η πρόσβαση των πολιτών στην υγεία, όπως διακηρύσσεται στο άρθρο 35 του Χάρτη, θα πρέπει να ερμηνεύεται ως ατομικό δικαίωμα ασύνδετο με κάθε σχέση του πολίτη με την κοινωνική ασφάλεια. Αναδεικνύεται δηλαδή ξεκάθαρα η αντίληψη ότι η πρόσβαση στην υγεία δε θα πρέπει να σχετίζεται με την οικονομική δυνατότητα του πολίτη να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του συστήματος κοινωνικής ασφάλειας, αλλά με την ανάγκη παροχής ιατρικής φροντίδας. Στον ευαίσθητο τομέα της πρόσβασης στο κράτος πρόνοιας, η συμβολή των διατάξεων του Χάρτη δεν ανευρίσκεται τόσο στην αλλαγή νομοθεσίας, καθώς κυρίως ανήκει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, όσο στην μεταστροφή της ίδιας της αντίληψης περί κατοχύρωσης του δικαιώματος. Οι διατάξεις δηλαδή του Χάρτη θεμελίωσαν μια διαφορετική οπτική, περισσότερο ανθρωποκεντρική, που θα μπορούσε να κυριαρχήσει στην Ευρώπη, επηρεάζοντας και τις εθνικές νομοθεσίες έως ένα βαθμό και να αποτελέσει τη βάση μιας κοινής ενωσιακής πολιτικής στα μετέπειτα στάδια ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Εργασιακά δικαιώματα Πλήθος διατάξεων του Χάρτη εμπεριέχουν δικαιώματα που συνδέονται με την εργασία και τα εργασιακά δικαιώματα, πρωτοφανή για την ενωσιακή έννομη τάξη. Αρχικά, θα μπορούσε να αναφερθεί το άρθρο 5, παρ. 1 και 2 του Χάρτη όπου απαγορεύεται η δουλεία και η αναγκαστική εργασία. Η συμπερίληψη των απαγορεύσεων αυτών στο κείμενο του Χάρτη έχει χαρακτήρα συμβολικό. Τονίζει την αποστροφή της Ένωσης σε καταστάσεις καταναγκασμού και εξαναγκασμού στον τομέα της εργασίας και ολοκληρώνει την έννοια της αξιοπρέπειας του ανθρώπου στο εργασιακό επίπεδο. Όντας επηρεασμένες από τις αντίστοιχες διατάξεις της ΕΣΔΑ, οι διατάξεις των παραγράφων 1 και 2 του άρθρου 5 του Χάρτη ερμηνεύονται ανάλογα. Έτσι και στο θεσμικό πλαίσιο της Ένωσης δε 35 Υπόθεση C-120/95 Decker [1998] τόμος I-1831, υπόθεση C-158/96 Kohll [1998] τόμος I Εισήγηση του Γενικού Εισαγγελέα Colomer στην υπόθεση C-444/05 Stamatelaki [2007] ECR I

13 χαρακτηρίζεται κατ αρχήν ως αναγκαστική εργασία αυτή που ζητείται από κρατούμενο ή κατά τη διάρκεια της υπό όρους απόλυσής του, η υπηρεσία στρατιωτικής φύσεως ή η αντίστοιχη εργασία των αντιρρησιών συνείδησης, καθώς και κάθε εργασία ή υπηρεσία που εμπεριέχεται στις τακτικές υποχρεώσεις των πολιτών. 37 Επιπροσθέτως, το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι κατοχυρώνεται στο άρθρο 12 του Χάρτη. Κατοχυρώνεται ρητά το δικαίωμα ίδρυσης συνδικαλιστικών ενώσεων σε όλα τα επίπεδα και η προσχώρηση σε αυτές για την υπεράσπιση των συμφερόντων του εργαζομένου. Η διάταξη αυτή βασίζεται κατ ουσία στο άρθρο 11 της ΕΣΔΑ και ερμηνεύεται ανάλογα, σύμφωνα με την ερμηνευτική επιταγή του άρθρου 52, παρ. 3 του Χάρτη. Η εμβέλειά της διάταξης του Χάρτη είναι ωστόσο ευρύτερη κατοχυρώνει το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι σε όλα τα επίπεδα, συμπεριλαμβανομένου και του ευρωπαϊκού. Έτσι, βάσει του άρθρου 12 του Χάρτη, θα μπορούσαν να ιδρυθούν συνδικαλιστικοί φορείς σε ενωσιακό επίπεδο που θα συμμετέχουν ως εταίροι στον κοινωνικό διάλογο στην ΕΕ. Σημαντικά δικαιώματα που αφορούν στις εργασιακές σχέσεις κατοχυρώνονται στις διατάξεις της ενότητας «αλληλεγγύη» του Χάρτη. 38 Το άρθρο 29 εμπεριέχει τη δωρεάν πρόσβαση στις υπηρεσίες εύρεσης εργασίας στα κράτη μέλη της ΕΕ, ανάγοντας έτσι την Ένωση σε μια κοινή αγορά εργασίας. Επιπλέον, το άρθρο 31 διασφαλίζει τις δίκαιες και πρόσφορες συνθήκες εργασίας με ειδικότερη ρύθμιση για ημερήσιες και εβδομαδιαίες περιόδους ανάπαυσης και αμειβόμενες περιόδους διακοπών σε ετήσια βάση. Τα δικαιώματα αυτά αναβαθμίζονται, καθώς κατοχυρώνονται πλέον σε κείμενο πρωτογενούς ευρωπαϊκού δικαίου, σε αντίθεση με την Οδηγία 89/391/ΕΟΚ όπου θα μπορούσαν να ανευρεθούν μέχρι πρότινος. Σημαντικά εργασιακά δικαιώματα συμπεριλήφθηκαν και στα άρθρα 27, 28 και 30 του Χάρτη. Το άρθρο 27 αναφέρεται στο δικαίωμα των εργαζομένων στην έγκαιρη ενημέρωση και διαβούλευση στο πλαίσιο της επιχείρησης. Δύο διαδικασίες εντός της επιχείρησης συγκροτούν το εν λόγω δικαίωμα: η ενημέρωση και η διαβούλευση. Ενημέρωση των εργαζομένων σημαίνει η δυνατότητά τους να διαμορφώσουν πλήρη αντίληψη περί του προβλήματος με βάση δεδομένα, ώστε να προετοιμάσουν μια ουσιαστική άποψη που θα ληφθεί υπ όψη στη διαδικασία της διαβούλευσης. Η διαβούλευση συνίσταται στο συνεχή διάλογο μεταξύ διοίκησης και εργαζομένων με απώτερο σκοπό να επιτευχθεί, τηρουμένων των αναλογιών, συμφωνία στα πλαίσια των δυνατοτήτων της επιχείρησης. 39 Το δικαίωμα αυτό εφαρμόζεται κατά τα προβλεπόμενα στο ευρωπαϊκό δίκαιο και τις εθνικές νομοθεσίες στα ενδεδειγμένα επίπεδα. Η αναφορά αυτή στα ενδεδειγμένα επίπεδα παραπέμπει στα επίπεδα που προβλέπονται από το ευρωπαϊκό δίκαιο ή τα εθνικά αντίστοιχα. Έτσι στο επίπεδο της Ένωσης, το δικαίωμα της έγκαιρης ενημέρωσης 37 Άρθρο 4, παρ. 3 ΕΣΔΑ. 38 Έχει συμπεριληφθεί στη Συνθήκη της Λισαβόνας πρωτόκολλο εξαίρεσης των διατάξεων της ενότητας αυτής στο Ηνωμένο Βασίλειο και στην Πολωνία. Για το ζήτημα βλ. Barnard, Catherine (2008), The Opt-Out for the UK and Poland from the Charter of Fundamental Rights: Triumph of Rhetoric over Reality? στο Griller, Stefan, Ziller, Jacques (eds.), The Lisbon Treaty: EU Constitutionalism without a Constitutional Treaty?, Springer, p.p Blanke, Thomas (2002), Workers Right to Information and Consultation within the Undertaking στο Bercusson Brian (ed.), European Labour Law and the EU Charter of Fundamental Rights, European Trade Union Institute, p.p

14 και διαβούλευσης καθοδηγείται από τα άρθρα 154 και 155 ΣΛΕΕ που αφορούν στο διάλογο των κοινωνικών εταίρων. Το άρθρο 28 διασφαλίζει το δικαίωμα των εργαζομένων, αλλά και των εργοδοτών, διαπραγμάτευσης και σύναψης συλλογικών συμβάσεων, καθώς και προσφυγής σε συλλογικές δράσεις για την υπεράσπιση των συμφερόντων τους. Το δικαίωμα αυτό εμπεριέχει όλα τα στάδια διαπραγμάτευσης, από την πρωτοβουλία έναρξης της συζήτησης, έως την τελική συμφωνία. Όπως και στο άρθρο 27, αναφέρεται και εδώ ο όρος «ενδεδειγμένα επίπεδα» όπου εφαρμόζεται το δικαίωμα αυτό, προκειμένου να καταστεί σαφής ο διαχωρισμός μεταξύ περιπτώσεων εφαρμογής ευρωπαϊκού δικαίου και περιπτώσεων εφαρμογής εθνικών νομοθεσιών αντίστοιχα. Και σε αυτή την περίπτωση, όπως και στο άρθρο 27, το δικαίωμα διαπραγμάτευσης καθοδηγείται από τα άρθρα 154 και 155 ΣΛΕΕ. Κάπως διαφορετική είναι η περίπτωση του δικαιώματος συλλογικών δράσεων. Τα κράτη μέλη οφείλουν να σέβονται το δικαίωμα αυτό βάσει του άρθρου 28, αλλά και ως στοιχείο του συνδικαλιστικού δικαιώματος του άρθρου 11 ΕΣΔΑ αναγνωρισμένου από το ΕΔΔΑ, αλλά οι ειδικότερες μορφές συλλογική δράσης εμπίπτουν αμιγώς στις εθνικές νομοθεσίες. Έτσι, για παράδειγμα, οι προϋποθέσεις αναγνώρισης ή μη του δικαιώματος της απεργίας τίθενται αποκλειστικά στη σφαίρα της εθνικής νομοθεσίας, χωρίς αρμοδιότητα του ΔΕΕ να κρίνει επί παραβίασης του δικαιώματος αυτού. Τέλος το άρθρο 30 κατοχυρώνει την προστασία του εργαζόμενου σε περίπτωση αδικαιολόγητης απόλυσης. Το δικαίωμα προστασίας δεν περιλαμβάνει μόνο το δικαίωμα αποζημίωσης απόλυσης, αλλά και την υποχρέωση λήψης προστατευτικών μέτρων εκ μέρους του εργοδότη προκειμένου η απόλυση να αποτελεί την έσχατη λύση και να καθίσταται έτσι δικαιολογημένη. 40 Προς αποφυγή οποιασδήποτε παρερμηνείας, έχουν εισαχθεί στον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη, στο άρθρο 24 του οποίου βασίσθηκε το άρθρο 30 του Χάρτη, συγκεκριμένοι λόγοι οι οποίοι δε δικαιολογούν την απόλυση. Οι λόγοι αυτοί είναι οι εξής: νόμιμη συνδικαλιστική δράση του εργαζομένου, ιδιότητά του ως εκπροσώπου των εργαζομένων, προσφυγή σε δικαιοδοτικά όργανα κατά του εργοδότη, κλασικοί λόγοι διακρίσεων σε βάρος του εργαζόμενου (χρώμα, φύλο, θρησκευτικές ή πολιτικές πεποιθήσεις κτλ.), λήψη άδειας μητρότητας ή γονικής άδειας και η προσωρινή απουσία από την εργασία λόγω ασθένειας ή ατυχήματος. 41 Εισάγεται έτσι ένα σύστημα απόλυτης προστασίας του εργαζόμενου υπό την έννοια αν συντρέχει ένας εκ των ανωτέρω λόγων, η απόλυση δε δικαιολογείται. Ωστόσο και αυτό το δικαίωμα εφαρμόζεται σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες και πρακτικές. Συμπερασματικά, ο Χάρτη εισάγει εργασιακά δικαιώματα στην έννομη τάξη της Ένωσης. Κάποια ιδιαίτερα σημαντικά, όπως εκείνα των άρθρων 27, 28 και 30 εφαρμόζονται βάσει των εθνικών νομοθεσιών. Ο λόγος θα μπορούσε να αναζητηθεί στην έλλειψη σύγκλισης μεταξύ των κρατών μελών, έλλειψη που 40 Bruun, Niklas (2002), Protection in the Event of Unjustified Dismissal στο Bercusson, Brian (ed.), European Labour Law and the EU Charter of Fundamental Rights, European Trade Union Institute, p.p Για ανάλυση του δικαιώματος προστασίας σε περίπτωση αδικαιολόγητης απόλυσης του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη, βλ. Γαβαλά, Νικόλαο (2005), «Τα Νέα Δικαιώματα του Αναθεωρημένου Χάρτη» στο Αλιπράντη, Νικήτα (επιμ.), Για μια Διεύρυνση των Κοινωνικών Δικαιωμάτων. Ένα Πρότυπο: ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης του Συμβουλίου της Ευρώπης, εκδ. Παπαζήση, σ.σ

15 βασίζεται σε θεμελιώδεις πολιτικές διαφοροποιήσεις στην αντίληψη περί εργασιακών δικαιωμάτων. Ως αποτέλεσμα, τα κράτη μέλη δεν αποτολμούν να παραχωρήσουν αρμοδιότητες σε αυτό το πεδίο στην ΕΕ. Παρά ταύτα, οι διατάξεις του Χάρτη αφ ενός εγγυώνται την προστασία των δικαιωμάτων αυτών στο βαθμό αρμοδιότητας της ΕΕ, αφ ετέρου θέτουν ένα ελάχιστο επίπεδο προστασίας το οποίο τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν υπ όψη. Υπό αυτή την έννοια οι διατάξεις του Χάρτη ως κανονιστική βάση σύγκλισης μεταξύ των κρατών μελών στο πεδίο των εργασιακών δικαιωμάτων. Περιβαλλοντική πολιτική Η προστασία του περιβάλλοντος μπορεί να ανευρεθεί στο άρθρο 37 του Χάρτη. Εκεί αναφέρεται ότι το υψηλό επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος και η βελτίωση της ποιότητάς του πρέπει να ενσωματώνονται στις πολιτικές της Ένωσης. Ευθέως τυποποιείται στο Χάρτη η κατεύθυνση της περιβαλλοντικής πολιτικής της ΕΕ και οι στόχοι που θα πρέπει να επιτευχθούν. Ωστόσο, η εφαρμογή της διάταξης αυτής είναι ευρύτερη καθώς δεν καλύπτει μόνο τα μέτρα που λαμβάνονται στο πλαίσιο της περιβαλλοντικής πολιτικής της Ένωσης, αλλά αφορά τη διατήρηση υψηλού επιπέδου περιβάλλοντος εν γένει, σε σχέση με όλες τις πολιτικές της ΕΕ, εσωτερικές και εξωτερικές. 42 Λόγω του εφαρμογής του άρθρου 37 σε πολλούς τομείς πολιτικής, υπάρχει πληθώρα νομοθετημάτων της ΕΕ σχετικών με την περιβαλλοντική προστασία. 43 Πράγματι, η περιβαλλοντική πολιτική της ΕΕ καλύπτει τομείς όπως η κλιματική αλλαγή, η βιοποικιλότητα, η μόλυνση των υδάτων και του αέρα, η ηχορύπανση, οι επιβλαβείς ουσίες, οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί, η πυρηνική ενέργεια. 44 Αλλά και σε οριζόντιο επίπεδο, το άρθρο 37 εφαρμόζεται σε τομείς πολιτικής της ΕΕ, με εμφανή παραδείγματα να αποτελούν η κοινή αγροτική πολιτική, η κοινή πολιτική αλιείας, οι μεταφορές και η ενέργεια. Εκ των ανωτέρω, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι η εισαγωγή διάταξη περί προστασίας του περιβάλλοντος στο Χάρτη και μάλιστα με ευρύ πεδίο εφαρμογής, αποσκοπεί στην υλοποίηση μιας πολιτικής ενοποίησης στο πεδίο της περιβαλλοντικής προστασίας. Ο στόχος αυτός είχε διατυπωθεί αρκετά πρωτύτερα το 1986 με την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη (Τίτλος VII) και αναβαθμίσθηκε σε γενική αρχή του ευρωπαϊκού δικαίου με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ. Με την αναθεώρηση της Λισαβόνας, το υψηλό επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος τίθεται ως στόχος της ΕΕ στο άρθρο 3, παρ. 3 ΣΕΕ και οι απαιτήσεις του οποίου εντάσσονται στον πυρήνα των πολιτικών και δράσεων της ΕΕ. Έτσι, η υποχρέωση ενσωμάτωσης περιβαλλοντικής πολιτικής στις πολιτικές της Ένωσης που απορρέει από το άρθρο 37 συνεισφέρει στην ολοκλήρωση της υλοποίησης των στόχων που τίθενται στις διατάξεις των Συνθηκών. 42 Marin-Duran, Gracia, Morgera, Elisa (2013), Commentary on Article 37 of the EU Charter of Fundamental Rights Environmental Protectiion, University of Edinburgh, School of Law Research Paper Series No 2013/20, Europa Working Paper No 2013/2. 43 Λίστα της ευρωπαϊκής νομοθεσίας που σχετίζεται με την προστασία του περιβάλλοντος έχει δημοσιευθεί από τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ στο 44 Για λεπτομερή ανάλυση βλ. Jans, Jan, Vedder, Hans (2012), European Environmental Law, 4 th edition, Europa Law Publishing, Groningen

16 Συμπερασματικό σχόλιο Η θεσμική εξίσωση θεμελιωδών δικαιωμάτων και οικονομικών ελευθεριών ως οριζόντιο αποτέλεσμα που επήλθε με την εισαγωγή του Χάρτη στη ΣΕΕ αποτελεί σημαντική καινοτομία στην έννομη τάξη της Ένωσης. Από την ίδρυση των Κοινοτήτων το ειδικό βάρος της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης επικεντρωνόταν στη δημιουργία κοινής αγοράς με οικονομικούς όρους, πλαισιωμένη με οικονομικές ελευθερίες που ουσιαστικά διευκολύνουν την ανάπτυξή της. Πλέον, οι οικονομικές ελευθερίες δεν αποτελούν απόλυτη προτεραιότητα, αλλά «εξετάζονται», κατά περίπτωση, υπό το πρίσμα των θεμελιωδών δικαιωμάτων του Χάρτη. Έτσι η Ένωση αποδεικνύει έμπρακτα την προσήλωσή της στην προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων, όχι με τη μορφή πολιτικών διακηρύξεων χωρίς καμία νομική δεσμευτικότητα, αλλά με τη θεσμοθέτηση καταλόγου θεμελιωδών δικαιωμάτων άξιων προστασίας στην έννομη τάξη της, σε επίπεδο δικαίου Συνθήκης. Στις επιμέρους πολιτικές που εξετάστηκαν, θα μπορούσε να γίνει εύκολα αντιληπτή η προστιθέμενη αξία του Χάρτη. Στο πεδίο της συνεργασίας στις ποινικές υποθέσεις, η θεσμοθέτηση των αρχών nullum crimen nulla poena sine lege και ne bis in idem ως δικαιώματα στο Χάρτη, θωρακίζει το θεσμικό πλαίσιο του ευρωπαϊκού ποινικού δικαίου, ενός ραγδαία εξελισσόμενου τομέα δικαίου της Ένωσης. Στον ευαίσθητο τομέα της πρόσβασης στο κράτος πρόνοιας, το δικαίωμα στις παροχές κοινωνικής ασφάλειας και στα κοινωνικά πλεονεκτήματα εμπεριέχεται στο Χάρτη και μάλιστα για κάθε πρόσωπο που διαμένει και διακινείται νόμιμα εντός της Ένωσης, όχι μόνο για όσους έχουν ιθαγένεια κράτους μέλους της. Ομοίως, η ύπαρξη σχετικής διάταξης στο Χάρτη, οδήγησε στη διασταλτική ερμηνεία ότι το δικαίωμα προστασίας της υγείας, παρότι εφαρμόζεται βάσει εθνικής νομοθεσίας, ελέγχεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε μην μπορεί να περιοριστεί σε βαθμό που διασαλεύεται η ουσία του. Αναδεικνύεται έτσι το πνεύμα αλληλεγγύης που (θα πρέπει) να διακατέχει τα κράτη μέλη της Ένωσης. Στο επίπεδο των εργασιακών δικαιωμάτων, η συμβολή του Χάρτη θα μπορούσε να χαρακτηριστεί έως και επαναστατική. Κατοχυρώνει σειρά δικαιωμάτων των εργαζομένων, από το δικαίωμα του συνέρχεσθαι που αποτελεί θεμέλιο του συνδικαλιστικού κινήματος, έως τα δικαιώματα ενημέρωσης και διαβούλευσης στο πλαίσιο της επιχείρησης και το δικαίωμα διαπραγμάτευσης, καθώς και προστασία του εργαζομένου σε περίπτωση αδικαιολόγητης απόλυσης. Η ραγδαία ανάπτυξη του ενωσιακού φαινομένου σε αυτόν τον τομέα, βασισμένη στο Χάρτη, οδήγησε στην εξαίρεση κάποιων κρατών μελών από την εφαρμογή των σχετικών διατάξεων στις έννομες τάξεις τους, γεγονός που συνηγορεί στην άποψη περί ουσιαστικής διαφοροποίησης της προ Χάρτη υφιστάμενης κατάστασης

17 Βιβλιογραφία Αναγνωστόπουλος, Ηλίας (2008), Ne Bis In Idem: Ευρωπαϊκές και Διεθνείς Όψεις, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα- Θεσσαλονίκη. Barnard, Catherine (2008), The Opt-Out for the UK and Poland from the Charter of Fundamental Rights: Triumph of Rhetoric over Reality? στο Griller, Stefan, Ziller, Jacques (eds.), The Lisbon Treaty: EU Constitutionalism without a Constitutional Treaty?, Springer, p.p Bazzocchi, Valentina (2011), The European Charter of Fundamental Rights and the Area of Freedom, Security and Justice στο Di Federico, Giacomo (ed.), The EU Charter of Fundamental Rights: From Declaration to Binding Instrument, Springer, p.p Blanke, Thomas (2002), Workers Right to Information and Consultation within the Undertaking στο Bercusson Brian (ed.), European Labour Law and the EU Charter of Fundamental Rights, European Trade Union Institute, p.p van Bockel, Bas (2010),The Ne Bis In Idem Principle in EU Law, Kluwer Law International, Alphen aan den Rijn. Brown, Christopher (2003), Case C-112/00 Eugen Schmidberger, Internationale Transporte und Planzüge vs. Austria Common Market Law Review, vol. 40, p.p Bruun, Niklas (2002), Protection in the Event of Unjustified Dismissal στο Bercusson, Brian (ed.), European Labour Law and the EU Charter of Fundamental Rights, European Trade Union Institute, p.p Bulterman, Mielle, Kranenbourg, Herke (2006), What if Rules on Free Movement and Human Rights Collide? About Laser Games and Human Dignity: The Omega Case, European Law Review, vol. 31, p.p Γαβαλάς, Νικόλαος (2005), «Τα Νέα Δικαιώματα του Αναθεωρημένου Χάρτη» στο Αλιπράντη, Νικήτα (επιμ.), Για μια Διεύρυνση των Κοινωνικών Δικαιωμάτων. Ένα Πρότυπο: ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης του Συμβουλίου της Ευρώπης, εκδ. Παπαζήση, σ.σ Curzon, Stephen (2011), Internal Market Derogations in Light of the Newly Binding Character of the EU Charter of Fundamental Rights, στο Di Federico, Giacomo (ed.), The EU Charter of Fundamental Rights: From Declaration to Binding Instrument, Springer, p.p C-120/95 Decker [1998] τόμος I C-158/96 Kohll [1998] τόμος I C-112/00 Schmidberger [2003] τόμος I C-101/01 Lindqvist [2003] τόμος Ι C-36/02 Omega [2004] τόμος I C-192/05 Tas-Hagen [2006] τόμος I C-444/05 Stamatelaki [2007] ECR I C-303/05 Advocaten voor de Wereld [2007] τόμος I C-499/06 Nerkowska [2008] τόμος I C-308/06 International Association of Independent Tanker Owners (Intertanko) and Others vs. Secretary of State for Transport [2008] τόμος Ι C-617/10 Akerberg Fransson [2013] τόμος Ι Δαγτόγλου, Πρόδρομος (2005), Συνταγματικό Δίκαιο: Ατομικά Δικαιώματα, Α Τόμος, β έκδοση, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλας, Αθήνα-Κομοτηνή

18 Dana, Shahram (2009), Criminal Law. Beyond Retroactivity to Realising Justice: A Theory on the Principle of Legality in International Criminal Sentencing, The Journal of Criminal Law & Criminology, vol. 99, p.p Hailbronner, Kay (2005), Union Citizenship and Access to Public Benefits, Common Market Law Review, vol. 42, p.p Jans, Jan, Vedder, Hans (2012), European Environmental Law, 4 th edition, Europa Law Publishing, Groningen. Καϊάφα-Γκμπάντι, Μαρία (2003), Το Ποινικό Δίκαιο στην ΕΕ: Σημαντικές Όψεις και Προοπτικές Εξέλιξης, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη. Klip, Andre (2009), European Criminal Law: An Integrative Approach, Intersentia, Antwerpen-Apeldoorn. Kombos, Costas (2006), Fundamental Rights and Fundamental Freedoms: A Symbiosis on the Basis of Subsidiarity, European Public Law, vol. 12, p.p Κοφίνης, Στέργιος (2013), «ΔΕΕ C-617/10, Aklagaren, (Η εφαρμογή της αρχής ne bis in idem στις φορολογικές κυρώσεις), Ελληνική Επιθεώρηση Ευρωπαϊκού Δικαίου, vol. 33, σ.σ Κυριτσάκη, Ιωάννα (2009), «Η προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου στην ΕΕ και η Συνθήκη της Λισαβόνας» στο Χρυσομάλλης Μιχάλης (επιμ.), Η Συνθήκη της Λισαβόνας: Θεματικές Προσεγγίσεις, εκδ. Βασ. Ν. Κατσαρός, σ.σ Κωστάρας, Αλέξανδρος (2001), Έννοιες και Θεσμοί του Ποινικού Δικαίου, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλας, Αθήνα- Κομοτηνή. Lenaerts, Koen, Heremans, Tinne (2006), Contours of a European Social Union in the Case Law of the European Court of Justice, European Constitutional Law Review, vol. 2, p.p Μαγκάκης, Γεώργιος-Αλέξανδρος (1984), Ποινικό Δίκαιο: Διάγραμμα Γενικού Μέρους, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα. Marin-Duran, Gracia, Morgera, Elisa (2013), Commentary on Article 37 of the EU Charter of Fundamental Rights Environmental Protectiion, University of Edinburgh, School of Law Research Paper Series No 2013/20, Europa Working Paper No 2013/2. Παπαδημητρίου, Γιώργος (2001), Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων: Σταθμός στη Θεσμική Ωρίμανση της Ένωσης, εκδ. Παπαζήσης, Αθήνα. Peristeridou, Christina (2011), The Principle of Lex Certa in National Law and European Perspectives στο Klip, Andre (ed.), Substantive Criminal Law of the European Union, Maklu Publishers, p.p Ronkes Agerbeek, Felix (2004), Freedom of Expression and Free Movement in the Brenner Corridor: the Schmidberger Case, European Law Review, vol. 29, p.p de Schutter, Olivier (2004), The Implementation of the EU Charter of Fundamental Rights through the Open Method of Coordination, NYU Jean Monnet Working Paper 07/04. Shaw, Jo (2008), The Constitutional Development of Citizenship in the EU Context: With or Without The Treaty of Lisbon στο Pernice, Ingolf, Tanchev, Evgeni (eds.), Ceci n est pas une Constitution Constitutionalisation without a Constitution?, Nomos, p.p Skouris, Vassilios (2006), Fundamental Rights and Fundamental Freedoms: The Challenge of Striking a Delicate Balance, European Business Law Review, vol. 17, p.p Τσίνας, Κωνσταντίνος (2012), «Η Αρχή «Nullum Crimen Nulla Poena Sine Lege» ως συνταγματικός κανόνας δικαίου (άρ. 7 1 εδ. α Συντ.)», Δικαιώματα του Ανθρώπου, vol. 53, σ.σ Χατζόπουλος, Βασίλης (2011), «Η Προστασία των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων ύστερα από τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισαβόνας», Δικαιώματα του Ανθρώπου, vol. 52, σ.σ

Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση

Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση Για μεγάλο χρονικό διάστημα, τη νομική βάση για τα θεμελιώδη δικαιώματα σε επίπεδο ΕΕ αποτελούσε ουσιαστικά η αναφορά που γίνεται από τις Συνθήκες στην

Διαβάστε περισσότερα

Εθνική Σχολή Δικαστικών Λειτουργών Ημερίδα της 30.3.2015 Ζητήματα Φορολογικού Δικαίου

Εθνική Σχολή Δικαστικών Λειτουργών Ημερίδα της 30.3.2015 Ζητήματα Φορολογικού Δικαίου Εθνική Σχολή Δικαστικών Λειτουργών Ημερίδα της 30.3.2015 Ζητήματα Φορολογικού Δικαίου Η αρχή της αναδρομικής εφαρμογής του ηπιότερου νόμου περί φορολογικών κυρώσεων Ι. Δημητρακόπουλος Πάρεδρος Συμβουλίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, Μ.Δ.Ε., Υπ. Δ.Ν ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΔΟΚΙΜΩΝ ΣΗΜΑΙΟΦΟΡΩΝ ΛΙΜΕΝΙΚΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α) Πηγες Διοικητικου Δικαιου Ως πηγή διοικητικού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 1.ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ,ΓΕΝΙΚΑ Ο σύγχρονος πολιτισμός αναπτύσσεται με κέντρο και σημείο αναφοράς τον Άνθρωπο. Η έννομη τάξη, διεθνής και εγχώρια, υπάρχουν για να υπηρετούν

Διαβάστε περισσότερα

Γονική μέριμνα σε υποθέσεις διασυνοριακού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένης της απαγωγής παιδιού

Γονική μέριμνα σε υποθέσεις διασυνοριακού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένης της απαγωγής παιδιού Γονική μέριμνα σε υποθέσεις διασυνοριακού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένης της απαγωγής παιδιού Θεματική μονάδα 2 Διαδικασία εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως σε διαδικασίες οικογενειακού δικαίου περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

: ERA Romanian Institute of Magistracy. : Bucharest. : The Charter of Fundamental Rights of the European Union in Practice: Seminar for Judges

: ERA Romanian Institute of Magistracy. : Bucharest. : The Charter of Fundamental Rights of the European Union in Practice: Seminar for Judges Φορέας Υλοποίησης : ERA Romanian Institute of Magistracy Τόπος ιεξαγωγής : Bucharest Ηµεροµηνία : 22-23/4/2013 Τίτλος Σεµιναρίου : The Charter of Fundamental Rights of the European Union in Practice: Seminar

Διαβάστε περισσότερα

Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου

Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 7 η : Οικονομικήελευθερία Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ ι i ιι Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΕΜΗΝΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΑ Ο ΕΣΑΓΈΛΕΥΣ ΤΟΥ ΑΡΕΟΥ ΠΑΓΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔIΟΚΗΤιΚΟ ΤΗΛ. 2106411526 ΦΑΞ 2106411523 Αριθ. Πρωτ.: 1071 Αριθμός Γνωμοδότησης: 3/13 ΠΡΟΣ το Υπουργείο Οlκονομικών- Γενική

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ CENTRE FOR EUROPEAN CONSTITUTIONAL LAW THEMISTOKLES AND DIMITRIS TSATSOS FOUNDATION Victims Protection eu Protecting Victims Rights in the EU: The theory and practice of diversity of treatment during the

Διαβάστε περισσότερα

Συνθήκη της Λισαβόνας

Συνθήκη της Λισαβόνας Συνθήκη της Λισαβόνας Α. Εισαγωγή Στις 13 Δεκεμβρίου 2007, οι αρχηγοί των είκοσι επτά χωρών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπέγραψαν τη Συνθήκη της Λισαβόνας. Με τη Συνθήκη τροποποιούνται οι δύο βασικές Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΤΟ ΞΕΠΛΥΜΑ ΒΡΟΜΙΚΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΩΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΔΙΕΘΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΟΙΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 1. Εισαγωγή...5 2. Η επιρροή του αμερικανικού

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ)

Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ) Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ) Σύμφωνα με το άρθρο 19 του ελληνικού Συντάγματος: "1. Το απόρρητο των

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΗΣ ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

ΧΑΡΤΗΣ ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ 30.3.2010 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 83/389 ΧΑΡΤΗΣ ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ (2010/C 83/02) 30.3.2010 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 83/391 Το Ευρωπαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Επισκόπηση της ισχύουσας ενωσιακής νομοθεσίας για την ισότητα και ορισμοί των βασικών εννοιών

Επισκόπηση της ισχύουσας ενωσιακής νομοθεσίας για την ισότητα και ορισμοί των βασικών εννοιών Επισκόπηση της ισχύουσας ενωσιακής νομοθεσίας για την ισότητα και ορισμοί των βασικών εννοιών Nicola Countouris Το δίκαιο της ΕΕ για την Ισότητα των Φύλων, EC/ERA Σεμινάριο για τα μέλη του Δικαστικού Σώματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ "ΠΡΟΣΒΑΣΗ"

ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ "ΠΡΟΣΒΑΣΗ" Εισαγωγικός Διαγωνισμός για την Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης 2014 Δείγμα Σημειώσεων για το μάθημα Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους

Διαβάστε περισσότερα

Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους!

Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους! Πόσο καλά ξέρεις τα δικαιώματά σου; Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους! Στις 20 Νοεμβρίου 2015 η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού γίνεται 26 χρονών. Πόσο την χρησιμοποιούμε για να διεκδικούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος VΙΙ Ι. Γενικό Μέρος Α. Βασικές έννοιες... 1 1. Θέματα ορολογίας... 1 1.1. Οι χρησιμοποιούμενοι όροι... 1 1.2. Οι βασικές έννοιες... 2 1.3. «Εγγυήσεις θεσμών» και «εγγυήσεις θεσμικές»...

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: H έννομη προστασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Περιεχόμενο: H έννομη προστασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση Περιεχόμενο: H έννομη προστασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση ΠΗΓΕΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ & ΕΝΝΟΜΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, LL.M., Υπ. Δ.Ν. Η ΕΝΝΟΜΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΕΕ Η έννομη προστασία

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΡΩΤΗΜΑ Ερωτάται αν αν είναι στα πλαίσια ή όχι του Συντάγματος η εφαρμογή της παραγράφου 2 του άρθρου 139 του Κώδικα Δικαστικών Επιμελητών με την έκδοση της προβλεπόμενης Υπουργικής

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Θέμα 2 ον : Η δικαστική λειτουργία αποτελεί μία από τις τρεις θεμελιώδεις λειτουργίες του κράτους.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων 8.11.2012 2012/0011(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Αρχή της ισότητας: ειδικές μορφές

Αρχή της ισότητας: ειδικές μορφές ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 9 η : Αρχή της ισότητας: ειδικές μορφές Λίνα Παπαδοπούλου Aν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακά Θέματα. «Η Υποχρέωση Πρόνοιας του Εργοδότη»

Εργασιακά Θέματα. «Η Υποχρέωση Πρόνοιας του Εργοδότη» Εργασιακά Θέματα «Η Υποχρέωση Πρόνοιας του Εργοδότη» Περιεχόμενα 1. Η υποχρέωση πρόνοιας του εργοδότη Συνοπτική παρουσίαση. 2 2. Γενική εργοδοτική υποχρέωση πρόνοιας Έννοια..... 3 3. Περιεχόμενο γενικής

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ:ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:ΑΝΔΡΕΑΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντάκτης ομάδας

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντάκτης ομάδας ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η προστασία της Συνδικαλιστικής Δράσης... 4 1.1 Γενικά... 4 1.2 Ατομική προστασία εργαζομένων... 4 1.3 Προστασία της ίδιας της Συνδικαλιστικής Οργάνωσης... 4 1.4 Προστασία της Συνδικαλιστικής

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.»

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» Από τη δευτεροβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση με την επωνυμία «ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» τέθηκαν υπόψη μου το εξής περιστατικά: Οκτώ (8) από τα είκοσι ένα (21) μέλη του Δ.Σ., το

Διαβάστε περισσότερα

της επαγγελματικής ελευθερίας και της προστασίας του ανταγωνισμού. Διατάξεις πο υ

της επαγγελματικής ελευθερίας και της προστασίας του ανταγωνισμού. Διατάξεις πο υ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΙΑΤΡΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Θέμα : Η απελευθέρωση του ιατρικού επαγγέλματος. Έγκριση των καταστατικών ιατρικών εταψειών από το ΔΙ του ΙΣΑ. Η νέα εγκύκλιος και οι περαιτέρω δυνατότητες. (α)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Αναφορών 28.11.2014 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ Θέμα: Αναφορά 0824/2008, του Kroum Kroumov, βουλγαρικής ιθαγένειας, η οποία συνοδεύεται από 16 υπογραφές, σχετικά με

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Αρχές για το Ρόλο των Δικηγόρων 1

Βασικές Αρχές για το Ρόλο των Δικηγόρων 1 Βασικές Αρχές για το Ρόλο των Δικηγόρων 1 Υιοθετήθηκαν από το Όγδοο Συνέδριο των Ηνωμένων Εθνών για την Πρόληψη των Εγκλήματος και τη Μεταχείριση των Εγκληματιών Αβάνα, Κούβα, 27 Αυγούστου έως 7 Σεπτεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011.

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Α. Την 25/10/2012 περιήλθε στην Περιφερειακή Συμπαραστάτη του Πολίτη και της Επιχείρησης της Περιφέρειας Αττικής και έλαβε αριθμ. πρωτ. 157658/387 το ανωτέρω σχετικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Αθήνα, 3 Φεβρουαρίου 2005 Αριθ.Πρωτ.: 893 ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών, συνήλθε μετά από πρόσκληση του Προέδρου της σε τακτική συνεδρίαση την 2α Φεβρουαρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΑΝΘΙΑ ΠΑΠΑΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ - ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ Δ.Ν.

ΕΥΑΝΘΙΑ ΠΑΠΑΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ - ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ Δ.Ν. ΕΥΑΝΘΙΑ ΠΑΠΑΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ - ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ Δ.Ν. 1. Βιογραφικά στοιχεία Προσωπικά στοιχεία Επώνυμο: Παπαπετροπούλου-Ταλιαδούρου Ονομα : Ευανθία Ημερ. Γέννησης : 21.01.1957 Οικ. Κατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

21.12.2004 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 373/37

21.12.2004 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 373/37 21.12.2004 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 373/37 ΟΔΗΓΙΑ 2004/113/ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 13ης Δεκεμβρίου 2004 για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών στην πρόσβαση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΠΕΛΛΑΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΤΗΣ 8 ΗΣ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΔΗΜΟΥ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΤΙΣ 21 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2014

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΠΕΛΛΑΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΤΗΣ 8 ΗΣ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΔΗΜΟΥ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΤΙΣ 21 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2014 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΠΕΛΛΑΣ ΔΗΜΟΣ ΈΔΕΣΣΑΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΤΗΣ 8 ΗΣ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΔΗΜΟΥ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΤΙΣ 21 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2014 ΑΡΙΘΜΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ: 31/2014 ΘΕΜΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο ΑΡΘΡΟ ΣΥΝΤΑΞΗΣ - EDITORIAL Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο Ο όρος υγεία και ασφάλεια στην εργασία αφορά τις συνθήκες και τους παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Στα πλαίσια των συναντήσεων της ομάδας που συνιστά αυτή την βάση δεδομένων πραγματοποιήθηκε μια συζήτηση για τα κωλύματα εγγραφής ως μέλος στα αθλητικά σωματεία,όπως αυτά έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Administrative eviction act and right to a prior hearing: observations on Naxos Court 27/2012 judgment. Αθανάσιος Παπαθανασόπουλος

Administrative eviction act and right to a prior hearing: observations on Naxos Court 27/2012 judgment. Αθανάσιος Παπαθανασόπουλος Πρωτόκολλο διοικητικής αποβολής από δασική έκταση και δικαίωμα προηγούμενης ακρόασης του διοικουμένου: παρατηρήσεις επί της απόφασης 27/2012 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Νάξου Administrative eviction act

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14) ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14) 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΔΙΚΑΙΟ (ΩΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ) 2.ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΝΟΝΑΣ ΔΙΚΑΙΟΥ 3.ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 4.ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER Πιστεύουμε ότι η επιχειρηματικότητα ανθεί μόνο σε κοινωνίες όπου υπάρχει προστασία και σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αναγνωρίζουμε ότι οι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... VII ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ... IX ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ... XIX Ι. ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1. To δικαστήριο των ευθύνων στους «νόμους» του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ Το κείµενο Σε αντιστοιχία µε την ΕΣΔΑ, η οποία κατοχυρώνει τα ατοµικά και πολιτικά δικαιώµατα, ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης κατοχυρώνει τα κοινωνικά δικαιώµατα. Το κείµενο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΙΤΗΣΙΑ...2 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗΣ;...5 ΠΟΙΑ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΟΥ ΤΗΡΕΙΤΑΙ;...5

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΙΤΗΣΙΑ...2 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗΣ;...5 ΠΟΙΑ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΟΥ ΤΗΡΕΙΤΑΙ;...5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΙΤΗΣΙΑ...2 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗΣ;...5 ΠΟΙΑ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΟΥ ΤΗΡΕΙΤΑΙ;...5 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ;...7 ΠΟΙΑ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΟΥ ΤΗΡΕΙΤΑΙ;...7 ΤΙ

Διαβάστε περισσότερα

- Η διάταξη του άρθρου 3 της Σύμβασης 74. - Η απόφαση του Δικαστηρίου της 18 ης Δεκεμβρίου 1996, Λοϊζίδου κατά Τουρκίας 31 - Ανάλυση:

- Η διάταξη του άρθρου 3 της Σύμβασης 74. - Η απόφαση του Δικαστηρίου της 18 ης Δεκεμβρίου 1996, Λοϊζίδου κατά Τουρκίας 31 - Ανάλυση: ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΛΟΓΟΣ: Γιώργου Παπαδημητρίου, Καθηγητού του συνταγματικού δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών 5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 9 Κεφάλαιο Πρώτο Η ΥΠΟΧΡΕΩΣΗ ΣΕΒΑΣΜΟΥ ΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΣΥΜΒΑΣΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΑΤΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΑΤΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΑΤΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΔΙΔΑΣΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2014-2019 Επιτροπή Αναφορών 16.12.2014 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ Θέμα: Αναφορά 0171/2012, του Klaus Träger, γερμανικής ιθαγένειας, σχετικά με διαφορετικές προθεσμίες παραγραφής στην

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ Α ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΕ ΔΙΕΡΜΗΝΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ

ΤΜΗΜΑ Α ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΕ ΔΙΕΡΜΗΝΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Σχέδιο Νόμου Για την ενσωμάτωση της οδηγίας «2010/64/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβούλιου της 20 ης Οκτώβριου 2010 σχετικά με το δικαίωμα σε διερμηνεία και μετάφραση κατά την ποινική διαδικασία»

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ο διαγωνισμός της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης προϋποθέτει, ως γνωστόν, συνδυασμό συνδυαστικής γνώσης της εξεταστέας ύλης και θεμάτων πολιτικής και οικονομικής επικαιρότητας. Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173)

Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173) Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173) Ψηφίστηκε προ ολίγων ημερών από τη Βουλή ο νέος νόμος 3886/2010 σε σχέση με την

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ. Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα. ΓνωίΛοδόιηση. Α' Εοώτηαα

ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ. Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα. ΓνωίΛοδόιηση. Α' Εοώτηαα ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα ΓνωίΛοδόιηση Α' Εοώτηαα Το Σωματείο Εργαζομένων του Κέντρου Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (εφεξής ΚΑΠΕ) μου ζήτησε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ

ΤΟ ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠ. ΚΑΙΣΑΡΗ δικηγόρος ΤΟ ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ (μετά τις τροποποιήσεις των ν. 4057/2012 και 4093/2012) Κατ άρθρο Ερμηνεία Νομολογία ΤΟΜΟΣ A ΝΟΜΟΡΑΜΑ.ΝΤ - Τσαλαπάτης Νικόλαος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ (ΕΤΟΥΣ 1987)

ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ (ΕΤΟΥΣ 1987) Διάγραμμα Περιεχομένων ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ (ΕΤΟΥΣ 1987) Εισαγωγικά...23 Ι. Θρησκευτική Ελευθερία...25 Α. Γενικά...25 Β. Ελευθερία της θρησκευτικής

Διαβάστε περισσότερα

Βασικά θέματα προς συζήτηση:

Βασικά θέματα προς συζήτηση: ΕΝΟΤΗΤΑ 8. ΚΟΙΝΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ, ΚΟΙΝΗ ΑΜΥΝΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ Βασικά θέματα προς συζήτηση: Η ανάπτυξη της Κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας Η λήψη των αποφάσεων

Διαβάστε περισσότερα

κατ' εφαρμογή του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, με την οποία ζητείται, στο πλαίσιο της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του παραπέμποντος δικαστηρίου

κατ' εφαρμογή του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, με την οποία ζητείται, στο πλαίσιο της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του παραπέμποντος δικαστηρίου ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ της 20ής Φεβρουαρίου 1979 * Στην υπόθεση 120/78, που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Hessisches Finanzgericht προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογή του άρθρου 177

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ: Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΙΚΑΙΟΥ

ΕΡΓΑΣΙΑ: Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΙΚΑΙΟΥ ΕΡΓΑΣΙΑ: Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΙΚΑΙΟΥ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Αναγκαία προϋπόθεση για την εφαρµογή των κανόνων δικαίου συνιστά σε πρώτο επίπεδο η ερµηνεία τους προκειµένου να διακριβωθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος 1 ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος 1. - Αποτελεί σταθερή επιλογή της Ελληνικής δημοκρατικής Πολιτείας η ουσιαστική προώθηση της ισότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ Declaration on freedom of political debate in the media Greek version* ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ ιακήρυξη για την Ελευθερία του Πολιτικού ιαλόγου στα Μέσα (Υιοθετήθηκε από την Επιτροπή Υπουργών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΘΕΜΑ: Νομική αξιολόγηση των διατάξεων του σχεδίου νόμου για τις προτεινόμενες «Ρυθμίσεις για την εξυγίανση του Ειδικού Λογαριασμού του άρθρου 40 ν. 2773/1999 και λοιπές διατάξεις»

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ)

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 1 ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2. ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ 3. ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 2 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

LEGAL INSIGHT. Γιώργος Ψαράκης ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2015

LEGAL INSIGHT. Γιώργος Ψαράκης ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2015 LEGAL INSIGHT ΕΛΕΓΧΟΣ ΡΕΥΣΤΩΝ ΔΙΑΘΕΣΙΜΩΝ (ΜΕΤΡΗΤΩΝ) ΠΟΥ ΕΙΣΕΡΧΟΝΤΑΙ Ή ΕΞΕΡΧΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΧΩΡΕΣ ΤΗΣ Ε.Ε. Γιώργος Ψαράκης Βάσει κοινοτικής και εθνικής νομοθεσίας κάθε εξερχόμενο ή εισερχόμενο στην Ε.Ε. φυσικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΔΟΧΙΚΕΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ... 2 1. Συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας ορισμένου και αορίστου χρόνου... 2 1.1 Σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου... 3

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002 ΠολΠρωτΑθ 528/2002 Προστασία καταναλωτή. Προστασία προσωπικών δεδομένων. Τράπεζες. Συλλογική αγωγή. Ενώσεις καταναλωτών. Νομιμοποίηση. (..) Ι. Από τις συνδυασμένες διατάξεις των αρ. 4 παρ. 2, 6, 12 παρ.

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος Κοινωνικής Προστασίας ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΚΟΥΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΙΑ ΣΕ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

Κύκλος Κοινωνικής Προστασίας ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΚΟΥΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΙΑ ΣΕ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ Κύκλος Κοινωνικής Προστασίας ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέµα: ΑΚΟΥΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΙΑ ΣΕ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: ρ. Πατρίνα Παπαρρηγοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ : Γνωμοδότηση της Νομικού Συμβούλου της Δ.Ο.Ε. για την απεργία αποχή από τις διαδικασίες της αξιολόγησης

ΘΕΜΑ : Γνωμοδότηση της Νομικού Συμβούλου της Δ.Ο.Ε. για την απεργία αποχή από τις διαδικασίες της αξιολόγησης Αρ. Πρωτ. 1290 Αθήνα 26/11/2014 Προς Συλλόγους Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΘΕΜΑ : Γνωμοδότηση της Νομικού Συμβούλου της Δ.Ο.Ε. για την απεργία αποχή από τις διαδικασίες της αξιολόγησης Το Δ.Σ. της Δ.Ο.Ε. έχει τονίσει

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ

ΤΟ ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠ. ΚΑΙΣΑΡΗ δικηγόρος ΤΟ ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ (μετά τις τροποποιήσεις των ν. 4057/2012 κ α ι 4093/2012) Κατ άρθρο Ερμηνεία Νομολογία ΤΟΜΟΣ A Α έκδοση Εκδόσεις ΝΟΜΟΡΑΜΑ.ΝΤ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 Περιεχόμενα Πρόλογος... 15 Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 1 Πολίτευμα...19 Θεωρία... 19 1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ... 19 Το κράτος... 20 Το πολίτευμα... 21 Το συνταγματικό δίκαιο... 21 2. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΤΗΣ ΛΙΣΣΑΒΟΝΑΣ Του Μιχάλη Φεφέ, Μέλους ΣΕΠ ΔΕΟ 10 του ΕΑΠ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΤΗΣ ΛΙΣΣΑΒΟΝΑΣ Του Μιχάλη Φεφέ, Μέλους ΣΕΠ ΔΕΟ 10 του ΕΑΠ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΤΗΣ ΛΙΣΣΑΒΟΝΑΣ Του Μιχάλη Φεφέ, Μέλους ΣΕΠ ΔΕΟ 10 του ΕΑΠ Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Με την έναρξη της ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας, την 1η Δεκεμβρίου 2009, η Ευρωπαϊκή Ένωση απέκτησε

Διαβάστε περισσότερα

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας Τ.Ε.Ι. Πειραιά Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Λογιστική και Χρηματοοικονομική Ειδικά θέματα Δικαίου Δρ. Μυλωνόπουλος Δ. Αν. Καθηγητής δίκαιο άδικο ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΙΣΗΣ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΝΟΜΟ Προοίμιο. Επίσημη Εφημερίδα Ε.Ε.: L 204 της 26/07/2006, σελ. 23. Για σκοπούς εναρμόνισης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Διαπραγματεύσεις, συλλογικές συμβάσεις εργασίας και κοινωνικός διάλογος σε καιρούς κρίσης. Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση

Διαπραγματεύσεις, συλλογικές συμβάσεις εργασίας και κοινωνικός διάλογος σε καιρούς κρίσης. Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση Διαπραγματεύσεις, συλλογικές συμβάσεις εργασίας και κοινωνικός διάλογος σε καιρούς κρίσης 1 Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση Μερικά απλά λόγια για την κρίση Η κρίση ξεκίνησε στις ΗΠΑ το 2008

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Γ: ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΝΟΜΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Γ: ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΝΟΜΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Γ: ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΝΟΜΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Υφιστάμενες ελλείψεις και μελλοντικές προοπτικές του ευρωπαϊκού ιδιωτικού διεθνούς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Η Κατοχύρωση δράσης συνδικαλιστικών οργανώσεων Πίνακες...2. Η Κατοχύρωση δράσης συνδικαλιστικών οργανώσεων στο χώρο εργασίας 3

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Η Κατοχύρωση δράσης συνδικαλιστικών οργανώσεων Πίνακες...2. Η Κατοχύρωση δράσης συνδικαλιστικών οργανώσεων στο χώρο εργασίας 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η Κατοχύρωση δράσης συνδικαλιστικών οργανώσεων Πίνακες...2 Η Κατοχύρωση δράσης συνδικαλιστικών οργανώσεων στο χώρο εργασίας 3 1. Προσδιορισμός της κατοχύρωσης της δράσης της συνδικαλιστικής

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Σταδιοδροµία

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Σταδιοδροµία ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΚΤΙΣΤΑΚΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Τµήµατος Δηµόσια Διοίκησης Παντείου Πανεπιστηµίου Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστηµών Γνωστικό Αντικείµενο: Διοικητικός Προγραµµατισµός - Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακά Θέματα. Επιχειρήσεις Προσωρινής Απασχόλησης (ΕΠΑ)

Εργασιακά Θέματα. Επιχειρήσεις Προσωρινής Απασχόλησης (ΕΠΑ) Εργασιακά Θέματα Επιχειρήσεις Προσωρινής Απασχόλησης (ΕΠΑ) Μάϊος 2015 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Επιχείρηση Προσωρινής Απασχόλησης Συνοπτική παρουσίαση... 3 2. Γενικά... 5 3. Νόμιμος Τρόπος Σύστασης Ε.Π.Α.... 5 4.

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Η SCA δεσμεύεται για τη δημιουργία αξιών για τους υπαλλήλους, τους πελάτες, τους καταναλωτές, τους μετόχους καθώς και για τους

Διαβάστε περισσότερα

III ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

III ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ C 273/2 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 16.9.2011 III (Προπαρασκευαστικές πράξεις) ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΓΝΩΜΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ της 23ης Αυγούστου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Iωάννας Κυριτσάκη

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Iωάννας Κυριτσάκη ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Iωάννας Κυριτσάκη Διεύθυνση κατοικίας: Ακρίτα 18, 67100, Ξάνθη Τηλέφωνα επικοινωνίας: 2541066447 & 6947267632 E-mail: ikiritsa@env.duth.gr ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 2004-2008 Διδακτορική Διατριβή,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ!

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ! ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ! ΠΡΟΣΕΧΕ ΠΟΥ ΤΑ ΔΙΝΕΙΣ ΡΩΤΑ ΓΙΑ ΠΟΙΟ ΣΚΟΠΟ ΜΑΘΕ ΠΩΣ ΤΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΖΟΝΤΑΙ Τα προσωπικά δεδομένα στη ζωή μας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών ΜΑΘΗΜΑ: ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Παυλόπουλος, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Δημοσίου Δικαίου Παν/μίου Αθηνών Η αρχή της Διάκρισης των Λειτουργιών

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4092, 20/10/2006 Ο ΠΕΡΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΡΑΒΙΑΖΟΥΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2006

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4092, 20/10/2006 Ο ΠΕΡΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΡΑΒΙΑΖΟΥΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2006 Ο ΠΕΡΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΡΑΒΙΑΖΟΥΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2006 Για σκοπούς εφαρμογής των πράξεων της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με τίτλο: Επίσημη Εφημερίδα της

Διαβάστε περισσότερα

Ne bis in idem και επιβολή δεύτερου διοικητικού προστίμου

Ne bis in idem και επιβολή δεύτερου διοικητικού προστίμου Ne bis in idem και επιβολή δεύτερου διοικητικού προστίμου (Σχόλιο στις αποφάσεις ΣτΕ 108/2015 εν συμβ. και ΣτΕ 1091/2015) H έννοια της ποινικής υπόθεσης κατά την ΕΣΔΑ, ειδικότερα η έννοια της ποινικής

Διαβάστε περισσότερα

Ο διαχειριστής της γερμανικής ΕΠΕ

Ο διαχειριστής της γερμανικής ΕΠΕ Ο διαχειριστής της γερμανικής ΕΠΕ Ο διαχειριστής εκπροσωπεί την γερμανική ΕΠΕ και ενεργεί επ'ονόματι αυτής κάθε πράξη διαχείρισης. Ποιος μπορεί να γίνει διαχειριστής σε μία γερμανική ΕΠΕ Διαχειριστής μίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ποινική νομοθεσία για τα ναρκωτικά και η εφαρμογή της στην δικαστηριακή πρακτική.

Η ποινική νομοθεσία για τα ναρκωτικά και η εφαρμογή της στην δικαστηριακή πρακτική. Η ποινική νομοθεσία για τα ναρκωτικά και η εφαρμογή της στην δικαστηριακή πρακτική. Κώστας Κοσμάτος Δ.Ν., Δικηγόρος Ειδικός Επιστήμονας Νομικής Δ.Π.Θ. kkosmato@law.duth.gr Τα τελευταία χρόνια σε διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου Θέµα: ΚΩΛΥΜΑ ΙΟΡΙΣΜΟΥ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΛΟΓΩ ΠΟΙΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΙΚΗΣ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήµονας: Ευτύχης Φυτράκης ΜΑΡΤΙΟΣ 2005 Ο Συνήγορος του Πολίτη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ: ΚΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΕΚΦΡΑΣΕΩΝ

ΤΙΤΛΟΣ: ΚΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΕΚΦΡΑΣΕΩΝ NOMOΣ: 3520/2006 ΦΕΚ: Α 274/22.12.2006 ΤΙΤΛΟΣ: ΚΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΕΚΦΡΑΣΕΩΝ ***ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ: Σύμφωνα με την Ανακοίνωση Υπ.Εξωτ. Φ.0544/Μ.5848/ΑΣ.46/2007

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΑΘΗΤΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ, αποφοίτου κατά το σχολικό έτος 2000-2001 (αριθ. πρωτ. αναφοράς 14122/2005)

ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΑΘΗΤΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ, αποφοίτου κατά το σχολικό έτος 2000-2001 (αριθ. πρωτ. αναφοράς 14122/2005) Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΑΘΗΤΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ, αποφοίτου κατά το σχολικό έτος 2000-2001 (αριθ. πρωτ. αναφοράς 14122/2005) Βοηθός

Διαβάστε περισσότερα

φορολογική νομολογία περιοδικά με οποιαδήποτε μορφή εί- Τόμος 65

φορολογική νομολογία περιοδικά με οποιαδήποτε μορφή εί- Τόμος 65 Προστιθέμενης Αξίας. Πάγια αντιμισθία. Κανονιστική απόφαση διοίκησης. Aριθ. Aπόφ. 909/2011 (Β τμ. Σ.τ.Ε.) Πρόεδρος: Φ. Αρναούτογλου, Αντιπρόεδρος. Εισηγητής: Ε. Νίκα, Σύμβουλος. Δικηγόροι: Π. Γιαννόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

: EJTN. : Barcelona (Spain) : Criminal Justice I

: EJTN. : Barcelona (Spain) : Criminal Justice I Φορέας Υλοποίησης : EJTN Τόπος ιεξαγωγής : Barcelona (Spain) Ηµεροµηνία : 9-11/10/2013 Τίτλος Σεµιναρίου Συµµετοχή : Criminal Justice I :15ήςοµάδα Εισαγγελικών Λειτουργών µε επικεφαλή τον κ. Λ. Πατσαβέλλα

Διαβάστε περισσότερα

Γ.Σ.Ε.Ε. ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ υπ αριθµ Αθήνα 4/1/2011 ΠΡΟΣ Τα Εργατικά Κέντρα και Οµοσπονδίες ύναµης Γ.Σ.Ε.Ε. Θέµα: Συλλογικές διαπραγµατεύσεις & Συλλογικές Συµβάσεις Εργασίας. 10 κρίσιµα σηµεία. Συνάδελφοι, Στις

Διαβάστε περισσότερα

GROSOLI ΑΠΟΦΑΣΗ TOY ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ

GROSOLI ΑΠΟΦΑΣΗ TOY ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ GROSOLI ΑΠΟΦΑΣΗ TOY ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ της 12ης Δεκεμβρίου 1973 * Στην υπόθεση 131/73, που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Tribunale του Τρέντο προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογή του άρθρου 177

Διαβάστε περισσότερα

Η εφαρµογή της αρχής ne bis in idem στις φορολογικές κυρώσεις

Η εφαρµογή της αρχής ne bis in idem στις φορολογικές κυρώσεις Η εφαρµογή της αρχής ne bis in idem στις φορολογικές κυρώσεις Σχέση των δικαιωµάτων που κατοχυρώνονται στο Χάρτη Θεµελιωδών ικαιωµάτων µε τα αντίστοιχα της ΕΣ Α. Πεδίο εφαρµογής του Χάρτη και περιεχόµενο

Διαβάστε περισσότερα

Το Μανιφέστο των Δικαιωμάτων του Παιδιού

Το Μανιφέστο των Δικαιωμάτων του Παιδιού Το Μανιφέστο των Δικαιωμάτων του Παιδιού Τα παιδιά αποτελούν το μισό του πληθυσμού στις αναπτυσσόμενες χώρες. Περίπου 100 εκατομμύρια παιδιά ζουν μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ζωή των παιδιών σε ολόκληρο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011 ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Νομικών Θεμάτων 11.11.2011 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με την πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο και την αναγνώριση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2004 ««««««««««««2009 Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων 13.6.2007 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με τη διπλωματική και προξενική προστασία των πολιτών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΘΕΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΘΕΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ERA Ακαδημία Ευρωπαϊκού Δικαίου Οκτώβριος 2013 Θεσσαλονίκη Δρ. Πάνος Καποτάς University of Portsmouth Επισκόπηση Εισήγησης Μέρος Α Ορισμοί Θεωρητικό υπόβαθρο Τυπολογία

Διαβάστε περισσότερα

μεταναστευτικό ζήτημα θετικό βήμα το εγχείρημα της συγκέντρωσης της σχετικής νομοθεσίας σε ενιαίο κείμενο νόμου.

μεταναστευτικό ζήτημα θετικό βήμα το εγχείρημα της συγκέντρωσης της σχετικής νομοθεσίας σε ενιαίο κείμενο νόμου. Ομιλία της Συνηγόρου του Πολίτη Καλλιόπης Σπανού στη Διεθνή Συνδιάσκεψη της ΟΚΕ στο πλαίσιο της Ελληνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης με θέμα: «Μια ολοκληρωμένη και κοινή μεταναστευτική

Διαβάστε περισσότερα

Ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχος της ρύπανσης: οδηγία IPPCΗ

Ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχος της ρύπανσης: οδηγία IPPCΗ Ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχος της ρύπανσης: οδηγία IPPCΗ Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει τις υποχρεώσεις που πρέπει να τηρούνται στο πλαίσιο βιομηχανικών και γεωργικών δραστηριοτήτων υψηλού δυναμικού ρύπανσης,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧOΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧOΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧOΜΕΝΑ ΜΕΤΑΒΟΛΗ (ΑΛΛΑΓΗ) ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ... 2 1. Η έννοια της μεταβολής του προσώπου του εργοδότη... 2 Πηγές... 7 Συντακτική ομάδα... 7 1 ΜΕΤΑΒΟΛΗ (ΑΛΛΑΓΗ) ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ

Διαβάστε περισσότερα