Κεφάλαιο Έβδομο. Παρασιτισμός και αμοιβαιότητα (αμοιβαία συνύπαρξη) 7.1. Γενικά Παρασιτισμός και ασθένεια

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κεφάλαιο Έβδομο. Παρασιτισμός και αμοιβαιότητα (αμοιβαία συνύπαρξη) 7.1. Γενικά. 7.2. Παρασιτισμός και ασθένεια"

Transcript

1 Κεφάλαιο Έβδομο Παρασιτισμός και αμοιβαιότητα (αμοιβαία συνύπαρξη) 7.1. Γενικά Η σχέση σύμφωνα με την οποία δύο αλληλεπηρεαζόμενοι πληθυσμοί εμφανίζονται να ασκούν αμοιβαίες πιέσεις ο ένας πάνω στον άλλο ονομάζεται συνεξέλιξη. Οποιαδήποτε εξελικτική αλλαγή του ενός μέλους μεταβάλλει τις επιλεκτικές δυνάμεις που επιδρούν στον άλλο. Παίζουν δηλαδή το παιχνίδι της προσαρμογής και της αναπροσαρμογής. Οι συνεξελικτικές σχέσεις δεν αναπτύσσονται σε όλα τα είδη. Οι περισσότερες συνεξελικτικές αντιδράσεις εμφανίζονται να είναι γενικές. Ένα χαρακτηριστικό εξελίσσεται σ ένα είδος, σε ανταπόκριση ενός άλλου χαρακτηριστικού ή μιας ακολουθίας χαρακτηριστικών σε κάποια άλλα είδη. Για παράδειγμα, πολλά φυτά έχουν προσαρμοστεί στην επικονίαση από τα μετακινούμενα έντομα. Τέτοιες γενικευμένες σχέσεις, στις οποίες οι γενετικές αλλαγές δεν είναι στενά συνδεδεμένες, αναγνωρίζονται ως διάχυτη συνεξέλιξη. Τα ζεύγη των αντιδράσεων μεταξύ συγκεκριμένων παρασίτων και των ξενιστών τους ή μεταξύ συγκεκριμένων «αμοιβαιιστών» είναι μια άλλη ιστορία Παρασιτισμός και ασθένεια Παρότι τα παράσιτα και οι παθογενείς οργανισμοί είναι άκρως σημαντικοί (παράγοντες) για τις ενδογενείς σχέσεις, οι οικολόγοι ακόμη δεν τους έχουν δώσει την αρμόζουσα σημασία. Όταν αυτοί εισέρχονται στους πληθυσμούς των ξενιστών, οι οποίοι δεν έχουν καταφέρει στο μεταξύ να αναπτύξουν εναντίον τους κατάλληλους αμυντικούς μηχανισμούς, τα αποτελέσματα είναι δραματικά. Εμφανίζονται ασθένειες οι

2 οποίες και αποδεκατίζουν τον πληθυσμό. Χαρακτηριστικά, κλασσικά θα έλεγα της διεθνούς βιβλιογραφίας παραδείγματα είναι οι επιδημίες της ασθένειας των βοοειδών στα οπληφόρα της Αφρικής, η μυξομάτωση στα κουνέλια της Ευρώπης και η καταστροφή της Αμερικανικής καστανιάς. Στους περισσότερους φυσικούς πληθυσμούς ωστόσο, οι οποίοι συνυπάρχουν με τα συνηθισμένα παράσιτα και τις ασθένειες, τα αποτελέσματα του παρασιτισμού είναι απατηλά. Τα σώματα των θυμάτων καταλαμβάνονται τάχιστα από τους αποικοδομητές των οργανικών συντριμμάτων και τους νεκροφάγους οργανισμούς, και τα ίχνη της ασθένειας εξαφανίζονται Τύποι παρασιτισμού Παρασιτισμός ονομάζεται η κατάσταση εκείνη στην οποία δυο οργανισμοί συνυπάρχουν, αλλά ο ένας αντλεί τις διατροφικές του ανάγκες από τον άλλο και σε βάρος του. Παρασιτισμό, σε στενή έννοια, επιδεικνύουν οι οργανισμοί που απομυζούν την τροφή τους από τους ιστούς των μεγαλύτερων ξενιστών τους και αφορά την περίπτωση κατά την οποία ο αδύνατος επιτίθεται στον ισχυρό. Τυπικά, τα παράσιτα δεν φονεύουν τους ξενιστές τους, όπως κάνουν οι θηρευτές, μολονότι ενδεχομένως ο ξενιστής είτε θα αποβιώσει από δευτερογενή προσβολή, είτε η ανάπτυξή του θα εμποδιστεί, είτε τέλος, θα εμφανίσει εξαιρετική αδυναμία ή στειρότητα. Στα παράσιτα συγκαταλέγονται οι ιοί, πολλά βακτήρια, οι μύκητες και μια σειρά από ασπόνδυλες ταξονομικές ομάδες στις οποίες προεξέχουσα θέση κατέχουν τα αρθρόποδα. Ένας μεγάλος φόρτος παρασίτων θεωρείται προσβολή και το αποτέλεσμα μιας προσβολής είναι η ασθένεια. Ασθένεια είναι οποιαδήποτε κατάσταση στις συνθήκες ενός φυτού ή ενός ζώου, η οποία παρεκκλίνει της κανονικής. Δεν είναι βέβαια όλα τα παράσιτα παράγοντες ασθενειών. Πολλά είναι αμοιβαίως επιδρόντα και λίαν ουσιώδη για την εύρυθμη λειτουργία του ξενιστή. Τα παρασιτικά βακτήρια στην κοιλία των οπληφόρων ζώων και στα έντερα των τερμιτών είναι ουσιωδώς απαραίτητα για την πέψη. Τα παράσιτα επιδεικνύουν μια τεράστια ποικιλότητα στις προσαρμογές για την εκμετάλλευση του ξενιστή τους. Τα παράσιτα μπορεί να είναι φυτά ή ζώα και είναι δυνατό να παρασιτούν σε φυτά ή σε ζώα ή και σε αμφότερα. Αυτά μπορεί να ζουν εκτός του ξενιστού, οπότε ομιλούμε για τα εκτοπαράσιτα, ή μέσα στο σώμα του ξενιστή, όποτε ομιλούμε για τα ενδοπαράσιτα. Κάποια από αυτά είναι πλήρη παράσιτα, ενώ κάποια άλλα μπορεί να είναι μερικώς παράσιτα. Τα μερικώς παράσιτα μπορεί ως ώριμα να είναι παρασιτικά άτομα, αλλά ως λάρβες να διαβιούν ελεύθερα ή και το αντίστροφο. Τα παράσιτα έχουν αναπτύξει πολυάριθμους τρόπους για να επιτύχουν την είσοδο στους ξενιστές τους, μέχρι και το σημείο να χρησιμοποιούν αρκετούς ξενιστές ως παράγοντες διασποράς. Έχουν αναπτύξει ποικίλα μέσα και βαθμούς κινητικότητας, οι οποίοι κυμαίνονται από τις βλεφαριδωτές ελευθέρως κινούμενες μορφές μέχρι εκείνες τις μορφές, η μεταφορά των οποίων εξαρτάται αποκλειστικά από άλλους οργανισμούς. Έχουν αναπτύξει ποικίλους τρόπους διασφάλισής τους μέσα στον ξενιστή, ώστε να διατηρούν τη θέση και τα μέσα αυτοπροστασίας τους απέναντι στους βιοχημικούς κινδύνους, τους οποίους συνεπάγεται η διαβίωση τους μέσα στον ξενιστή. Τα παράσιτα είναι δυνατό να περιορίζονται σ ένα είδος ή ένα γένος ξενιστή ή σε μερικούς ξενιστές. Ένας αριθμός παρασίτων των πτηνών, ειδικότερα κάποιες ταινίες (σκουλήκια), ζουν μόνο σε μια συγκεκριμένη τάξη. Μερικά παράσιτα μπορούν να περάσουν ολόκληρο το βιολογικό τους κύκλο σ ένα ξενιστή, ενώ κάποια άλλα, σε περισσότερους από ένα ξενιστή.

3 Οικολογικά, τα παράσιτα διακρίνονται ανάλογα με το μέγεθος τους σε (α) μικροπαράσιτα και (β) μακροπαράσιτα. Τα μικροπαράσιτα περιλαμβάνουν τους ιούς, τα βακτήρια και τα πρωτόζωα. Τα μικροπαράσιτα χαρακτηρίζονται από το μικρό μέγεθος και τον βραχύ χρόνο δημιουργίας. Αναπτύσσονται και πολλαπλασιάζονται ταχέως μέσα στον ξενιστή και έχουν την τάση να επιφέρουν ανοσία σε τυχούσα επαναπροσβολή στους ξενιστές, οι οποίοι θα επιβιώσουν μετά από τις αρχικές προσβολές. Η διάρκεια της προσβολής είναι βραχεία σε σχέση με την προσδόκιμη διάρκεια ζωής του ξενιστή. Η μεταφορά από ξενιστή σε ξενιστή είναι άμεση, μολονότι κάποια άλλα είδη είναι δυνατό να παίζουν το ρόλο του μεταφορέα ή του φορέα του λοιμογόνου παράγοντα. Τα μακροπαράσιτα είναι σχετικά μεγάλα στο μέγεθος. Σε αυτά περιλαμβάνονται οι ταινίες (σκουλήκια), οι ακανθοκέφαλοι, τα νηματόζωα, οι ψείρες, οι ψύλλοι, τα ζωύφια, οι μύκητες, οι σκωριάσεις, οι καπνιές, το γκυ κ.α. Τα μακροπαράσιτα έχουν ένα συγκριτικά μακρύ χρόνο γέννησης και ο άμεσος πολλαπλασιασμός τους στον ξενιστή είναι σπάνιος. Η ανοσολογική διεγερτική αντίδραση των μακροπαρασίτων είναι μικρής διάρκειας και εξαρτάται από τον αριθμό των παρασίτων στον ξενιστή. Τα μακροπαράσιτα είναι επίμονα στη συνεχή επαναπροσβολή. Είναι δυνατό να διασπείρονται με άμεση μετάδοση, από ξενιστή σε ξενιστή ή με έμμεση μετάδοση, μέσω ενδιάμεσων ξενιστών και φορέων Οι ξενιστές ως βιότοποι παρασίτων Οι ξενιστές είναι οι «οικίες» των παρασίτων, και αυτά εκμεταλλεύονται κάθε κατανοητό βιότοπο στο εξωτερικό ή το εσωτερικό τους. Τα παράσιτα διαβιούν πάνω στο δέρμα, μέσα από το προστατευτικό κάλυμμα των φτερών και του τριχώματος. Κάποια από αυτά φωλιάζουν κάτω από το δέρμα. Ζουν μέσα στις φλέβες, στην καρδιά, τον εγκέφαλο, την πεπτική οδό, το ήπαρ, τον σπλήνα, τις βλεννώδεις μεμβράνες του στομάχου, το νωτιαίο μυελό, και τον εγκέφαλο, τους ρινικούς αγωγούς και τους πνεύμονες, τα γεννητικά όργανα και τις ουροδόχους κύστες, το πάγκρεας, τα μάτια, τα βράγχια των ψαριών, και τους μυϊκούς ιστούς, για να αναφέρουμε μερικές θέσεις ανάμεσα σε πάμπολλες. Τα παράσιτα των εντόμων ζουν στα πόδια, τις ανώτερες και τις κατώτερες επιφάνειες του σώματος, ακόμη και σε σημεία του στόματος. Τα παράσιτα μέσα στον ξενιστή εποικούν σε ποικίλες θέσεις των συστημάτων των οργάνων. Τα κοκκιώδη πρωτόζωα του γένους Elmeria καταλαμβάνουν διάφορες περιοχές, ήτοι: μια στο δωδεκαδάκτυλο, μια άλλη στο κατώτερο μέρος του δωδεκαδάκτυλου και στο ανώτερο λεπτό έντερο, μια τρίτη θέση στο κατώτερο λεπτό έντερο και μια τέταρτη στο τυφλό έντερο και το απευθυσμένο. Παρόμοιες διαιρέσεις, οι οποίες σχετίζονται με τον καταμερισμό ενός συγκεκριμένου συστήματος οργάνου από στενά σχετιζόμενα παράσιτα, υπάρχουν σε πολλά ζώα. Τον βιότοπο διαιρούν επίσης, και τα παράσιτα των φυτών. Κάποια ζουν στις ρίζες και τους βλαστούς και κάποια άλλα διεισδύουν στις ρίζες και το φλοιό για να ζήσουν μέσα στους ξυλώδεις ιστούς. Κάποια ζουν στο ριζικό κόμβο απ όπου το φυτό εξέρχεται από το έδαφος. Άλλα ζουν μέσα στα φύλλα, σε νεαρά φύλλα, σε ώριμα φύλλα, τα άνθη, τη γύρη ή τους καρπούς. Ένα μεγάλο πρόβλημα για τα παράσιτα, ειδικά για τα ζωικά παράσιτα, είναι αυτά να αποκτήσουν προσπέλαση και να διαφύγουν στη συνέχεια από τον ξενιστή. Τα παράσιτα της τροφικής οδού εισέρχονται στον ξενιστή από το στόμα και διαφεύγουν από το απευθυσμένο, μια διαδρομή η οποία χρησιμοποιείται επίσης και από άλλα παράσιτα. Τα παράσιτα των πνευμόνων εισέρχονται από το στόμα ή διεισδύουν μέσω

4 του δέρματος και οδεύουν προς τους πνεύμονες, μέσω των οδών του πνευμονικού συστήματος. Διαφεύγουν στην τροφική οδό, κυρίως με το βήχα και την κατάπωση. Τα παράσιτα του ήπατος, εκμεταλλευόμενα ένα από τους πλουσιότερους βιότοπους στο σώμα του ζώου, φτάνουν σ αυτό μέσω του κυκλοφορικού συστήματος, της χολής και του συστήματος ηπατικών εισόδων και διαφεύγουν πάλι από τις ίδιες διαδρομές. Τα παράσιτα του ουρογεννητικού συστήματος εισέρχονται από το στόμα, οδεύουν μέσω του εντέρου στο σημείο προσβολής και εξέρχονται από το ουροποιητικό σύστημα. Τα παράσιτα του αίματος εισέρχονται και διαφεύγουν μέσω του δέρματος, πάντοτε όμως με τη βοήθεια κάποιου υποχρεωτικού φορέα, όπως είναι τα κουνούπια και τα τσιμπούρια. Τα παράσιτα των οποίων η διαδρομή τερματίζεται στους μυϊκούς ιστούς, όπου συνήθους παραμένουν σε κύστεις (κάψουλες), φτάνουν σε αδιέξοδο. Για τα παράσιτα αυτά η μοναδική διέξοδος είναι ο φόνος και η κατανάλωση του ξενιστή τους από έναν θηρευτή Τρόποι μεταφοράς Τα παράσιτα για να επιβιώσουν και να πολλαπλασιαστούν, οφείλουν να διαφύγουν από τον ένα ξενιστή και να εγκατασταθούν σ έναν άλλο, κάτι το οποίο ασφαλώς δεν γίνεται με τη θέλησή τους. Τα παράσιτα μπορούν να διαφύγουν μόνο στη διάρκεια ενός σταδίου προσβολής, όταν πρέπει να έρθουν σε επαφή με τον ξενιστή. Το στάδιο προσβολής είναι ουσιώδες. Σ ένα στάδιο του βιολογικού τους κύκλου όλα τα παράσιτα φτάνουν μέσα στον ξενιστή, όπου αδυνατούν να αναπτυχθούν περαιτέρω. Ο τελικός ξενιστής είναι εκείνος στον οποίο το παράσιτο καθίσταται ένα ενήλικο άτομο και πλησιάζει την ωριμότητα. Όλοι οι άλλοι είναι ενδιάμεσοι ξενιστές, οι οποίοι «φιλοξενούν» κάποια αναπτυξιακή φάση. Τα παράσιτα απαιτούν ενδεχομένως ένα, δύο ή ακόμη και τρεις ενδιάμεσους ξενιστές. Κάθε στάδιο προσβολής μπορεί να αναπτυχθεί μόνο, όταν είναι ανεξάρτητο από τον τελικό ξενιστή και μπορεί να συνεχίσει την ανάπτυξή του μόνο, εάν καταφέρει να βρει έναν άλλο ενδιάμεσο ξενιστή ή τον τελικό του ξενιστή. Για το λόγο αυτό, πολλά παράσιτα χρησιμοποιούν ως ενδιάμεσους ξενιστές τα ζώα ως βοήθεια για την ανεύρεση ενός τελικού ξενιστή ή για να προσαρμοστούν στις συνήθειες του ξενιστού. Έτσι, η πληθυσμιακή δυναμική ενός πληθυσμού παρασίτων είναι στενά δεμένη με την δυναμική του πληθυσμού του ξενιστή Η άμεση μετάδοση Η άμεση μετάδοση συνιστά την μεταφορά με την άμεση επαφή ή μέσω ενός φορέα ενός παρασίτου από τον ένα ξενιστή σ έναν άλλο, χωρίς ενδιάμεσα στάδια από ένα δευτερεύοντα ξενιστή. Τυπικά, τα μικροπαράσιτα μεταδίδονται άμεσα. Για παράδειγμα, μια βακτηριακή ασθένεια με αυξημένη σπουδαιότητα για τους ανθρώπους τα τελευταία χρόνια είναι η ασθένεια του Lyme, η οποία εμπλέκει ως φορείς τα άγρια ζώα. Ονομάσθηκε ασθένεια του Lyme διότι παρατηρήθηκε για πρώτη φορά στο Lyme του Connecticat. Η ασθένεια περιλαμβάνει μια βακτηριακή σπειροχαίτη, τη Barretica bungdorferi, η οποία ζει στο αίμα των σπονδυλωτών από τα πτηνά και τους ποντικούς μέχρι τα ελάφια και τους ανθρώπους. Η σπειροχαίτη εξαρτάται από το τσιμπούρι του ελαφιού (Ixodes damnini στην ανατολική Βόρεια Αμερική και I. pacificus στη δυτική Βόρεια Αμερική) για τη μετάδοση από τον ένα ξενιστή στον άλλο. Το τσιμπούρι είναι μικρό, η λάρβα του είναι όσο ένας κόκκος

5 πιπεριού, η νύμφη του είναι ίση με το σπόρο της παπαρούνας και το ώριμο έχει μέγεθος ίσο με το σπόρο του σουσαμιού. Ο λευκοπόδαρος ποντικός, οι σκίουροι, το λευκόουρο ελάφι και τα πτηνά που φωλιάζουν στο έδαφος είναι οι δεξαμενές για τη σπειροχαίτη. Το βακτήριο, καθώς οδεύει προς απόκτηση νέων ξενιστών, εξαρτάται από το τσιμπούρι. Οι λάρβες του τσιμπουριού εκκολάπτονται την άνοιξη από τα αυγά που τα ώριμα άφησαν το περασμένο φθινόπωρο και αναζητούν ένα μικρό ξενιστή από τον οποίο θα τραφούν. Εάν ο ξενιστής αυτός συμβαίνει να είναι προσβεβλημένος από βακτήρια, η λάρβα τον μαζεύει και τον μεταφέρει στον επόμενο ξενιστή. Την επόμενη άνοιξη η λάρβα του τσιμπουριού αποβάλλει περιοδικά το περίβλημα της και μετατρέπεται σε νύμφη, η οποία αναζητά το γεύμα της από το αίμα των ποντικών και των σκίουρων και έτσι μεταφέρει την προσβολή. Έχοντας τραφεί επαρκώς, η νύμφη εξελίσσεται σε ώριμο άτομο. Το αρσενικό και το θηλυκό μετακινούνται προς το λευκόουρο ελάφι, τρέφονται, ζευγαρώνουν και ανανεώνουν τον διετή βιολογικό τους κύκλο. Κάποια από τα ώριμα τσιμπούρια προσβάλλουν από μόνα τους ανθρώπους που περπατούν ή εργάζονται στα δάση και τους αγρούς. Εάν τα τσιμπούρια είναι φορείς της σπειροχαίτης την μεταφέρουν στους ανθρώπους. Η προσβολή, αν δεν θεραπευθεί, μπορεί να δημιουργήσει τέτοιας μορφής συμπτώματα όπως «εξάνθημα στο μάτι του βοδιού», να προκαλέσει αναπνευστική απόφραξη δίκην γρίπης, πόνο στις αρθρώσεις και τους μυς και μόνιμη βλάβη στον εγκέφαλο, το κεντρικό νευρικό σύστημα και την καρδιά. Τα μικροπαράσιτα που προσβάλουν τα φυτά μεταδίδονται επίσης με άμεσο τρόπο. Με την παρουσία του κατάλληλου ξενιστή, τα σπόρια που παραμένουν στο έδαφος φυτρώνουν και διεισδύουν στις ρίζες. Αερομεταφερόμενα σπόρια αποτίθενται στα φύλλα του φυτού, τα οποία και προσβάλλουν. Η καταστροφική ασθένεια της Ολλανδικής φτελιάς μεταφέρεται από δένδρο σε δένδρο μέσω των κανθάρων που μεταφέρουν τα σπόρια. Πολλά σημαντικά μικροπαράσιτα των ζώων και των φυτών μετακινούνται με την άμεση επαφή από προσβεβλημένο σε μη προσβεβλημένο ξενιστή. Τα παρασιτικά νηματώδη του γένους Ascaris ζουν στους πεπτικούς σωλήνες των θηλαστικών. Το θηλυκό νηματόζωο αποθέτει χιλιάδες αυγά στο έντερο του ξενιστή, τα οποία αποβάλλονται με τα κόπρανα. Εάν καταπωθούν από τον ξενιστή του κατάλληλου είδους, τα αυγά εκκολάπτονται στο λεπτό έντερο του ξενιστή, ανοίγοντας δρόμο προς τα αιμοφόρα αγγεία και καταλήγουν στους πνεύμονες. Από τους πνεύμονες ανεβαίνουν στο στόμα, συνήθως προκαλώντας βήχα στον ξενιστή, και καταπίνονται ξανά για να φτάσουν στη συνέχεια στο στομάχι, όπου ωριμάζουν και εισέρχονται στο λεπτό έντερο. Τα πλέον σημαντικά εξωτερικά εξουθενωτικά παράσιτα των πτηνών και των θηλαστικών μεταδίδονται με την άμεση επαφή. Σ αυτά ανήκουν οι ψείρες, τα ζωύφια που προκαλούν ψωρίαση στα ζώα, τα τσιμπούρια, οι ψύλλοι και οι λάρβες της αλογόμυγας. Πολλά από τα παράσιτα αυτά αφήνουν τα αυγά τους απευθείας πάνω στον ξενιστή, οι ψύλλοι όμως αφήνουν τα αυγά τους και τις λάρβες τους να εκκολαφτούν στις φωλιές των ξενιστών και στα υλικά με τα οποία αυτές κατασκευάζονται (ακόμη και στα τριχωτά καλύμματα) και τελικά πηδούν στον παρακείμενο ξενιστή. Μερικά μυκητικά παράσιτα των φυτών μεταφέρονται μέσω της επαφής των ριζών. Για παράδειγμα, ο Fomes annosus, μια σημαντική μυκητική προσβολή της λευκής πεύκης (Pinus storbus), μεταδίδεται ταχύτατα μέσω των αμιγών συστάδων του δένδρου, όταν οι ρίζες του ενός δένδρου ενώνονται με τις ρίζες του επόμενου. Με άμεση επίσης μετάδοση, διασπείρεται και ένας αριθμός από τα μικροπαράσιτα των φυτών που φέρουν άνθη. Μια ομάδα είναι αυτή των ολοπαρασίτων, δηλ. των φυτών στα οποία απουσιάζει η χλωροφύλλη και παίρνουν το απαιτούμενο νερό, τα θρεπτικά στοιχεία και τον άνθρακα από τις ρίζες των φυτών

6 ξενιστών. Ανάμεσά τους τα πιο χαρακτηριστικά είναι τα μέλη της οικογένειας Orobanchaceae. Δύο από αυτά είναι το Conopholis americana, το οποίο παρασιτεί στις ρίζες των δρυών, και το Epifagus virginiana, το οποίο παρασιτεί στις ρίζες των δένδρων της οξιάς. Μια άλλη ομάδα είναι τα ημιπαράσιτα. Αυτά είναι φωτοσυνθετικά, αλλά αντλούν νερό και θρεπτικά στοιχεία από τα φυτά ξενιστές τους. Το γνωστότερο ημιπαράσιτο είναι το «γκυ», του οποίου οι κολλώδεις σπόροι προσκολλώνται στα κλαδιά δημιουργούν ρίζες που περιβάλουν το κλαδί και εισέρχονται στο σομφό. Το «γκυ» είναι σε θέση να μειώσει την αύξηση του ξενιστού του. Εικόνα 7.1. Ο βιολογικός κύκλος μικροπαράσιτου Parelaphostrongylus tenuis με έμμεση μετάδοση στο λευκόουρο ελάφι. Πηγή: Προσαρμογή από τους Anderson & Prestwood (1981) Η έμμεση μετάδοση Πολλά παράσιτα, φυτικά και ζωικά, χρησιμοποιούν την έμμεση μετάδοση, αναλώνοντας τα διάφορα στάδια του βιολογικού τους κύκλου σε ποικίλους ξενιστές. Το «σκουλήκι του εγκεφάλου» (Parelaphostrongylus tenuis), μολονότι η κοινή του ονομασία αναφέρεται στον εγκέφαλο είναι ένα παράσιτο των πνευμόνων στο λευκόουρο ελάφι έχει ως ενδιάμεσο ξενιστή, διαρκούντος του σταδίου της λάρβας, ένα σαλιγκάρι που ζει στην ποώδη βλάστηση. (Εικόνα 7.1). Το ελάφι συλλαμβάνει το προσβεβλημένο σαλιγκάρι ενώ βόσκει. Στο στομάχι του ελαφιού η λάρβα εγκαταλείπει το σαλιγκάρι, τρυπάει το τοίχωμα του στομάχου, εισέρχεται στις κοιλιακές μεμβράνες και μέσω του νωτιαίου μυελού φτάνει σε χώρους που περιβάλουν τον εγκέφαλο. Εδώ, τα σκουλήκια ζευγαρώνουν και παράγουν αυγά. Τα αυγά και οι λάρβες περνούν μέσα από το κυκλοφορικό προς τους πνεύμονες, όπου οι λάρβες ξεχύνονται στους

7 αερόσακκους και με τον βήχα καταπίνονται και εξέρχονται με τα κόπρανα. Οι λάρβες τρώγονται από το σαλιγκάρι, όπου συνεχίζουν να αναπτύσσονται μέχρι το στάδιο προσβολής. Λίγες ενδείξεις υπάρχουν ότι τα «σκουλίκια τους εγκεφάλου» επηρεάζουν την υγεία του λευκόουρου ελαφιού. Κάποια ελάφια υποφέρουν από πνευμονικές παθήσεις, ειδικότερα εάν προσβληθούν και από άλλα είδη πνευμονοσκωλήκων. Εντούτοις, επηρεάζονται πολλά ενδημικά και ξενικά οπληφόρα, στα οποία ελλείπει η φυσική αντίσταση απέναντι στα «σκουλήκια του εγκεφάλου». Η έμμεση μετάδοση μεταξύ των φυτικών μακροπαρασίτων είναι ασυνήθιστη, εάν εξαιρέσουμε κάποιες σκωριάσεις. Ο άνεμος μεταφέρει τα στάδια προσβολής από αρχικούς και ενδιάμεσους ξενιστές. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η φλυκταινώδης σκωρίαση της λευκής πεύκης και η σκωρίαση του σίτου, οι οποίες έχουν ενδιάμεσα στάδια στους θάμνους του γένους Ribes. Το κλειδί για την ύπαρξη του παρασίτου είναι η μετάδοση από ξενιστή σε ξενιστή. Αυτή μπορεί να λάβει χώρα μόνο με τη διασπορά ενός σταδίου προσβολής ανεξάρτητου από τον τελικό ξενιστή. Τα παράσιτα τα οποία απαιτούν περισσότερους του ενός ξενιστού, φτάνουν σε κάθε ξενιστή μόνο σ ένα συγκεκριμένο στάδιο του βιολογικού τους κύκλου και μπορούν να συμπληρώσουν τον κύκλο μόνο εάν δυνηθούν να προσβάλουν έναν άλλο ξενιστή. Το «σκουλήκι του εγκεφάλου» του ελαφιού για παράδειγμα, πρέπει να εντοπίσει ένα σαλιγκάρι ως ενδιάμεσο ξενιστή, ώστε μπορέσει να συνεχίσει την ανάπτυξη του σ ένα μη προσβεβλημένο στάδιο, το οποίο μπορεί να μεταδοθεί πίσω στο ελάφι. Για το λόγο αυτό, πολλά ζωικά παράσιτα εκμεταλλεύονται τις διατροφικές συνήθειες του τελικού ξενιστή και προσαρμόζεται στις συνήθειες των ενδιάμεσων ξενιστών. Το σκουλήκι του εγκεφάλου του ελαφιού εκμεταλλεύεται τη συνήθεια του σαλιγκαριού να αναρριχάται στους βλαστούς της ποώδους βλάστησης, όπου διακινδυνεύει να καταναλωθεί μαζί με αυτή από ένα ελάφι που βόσκει. Το παράσιτο θα χαθεί, εκτός βέβαια από την περίπτωση κατά την οποία το σαλιγκάρι καταπωθεί από το ελάφι. Η μετάδοση των παρασίτων περιπλέκεται ακόμη από την τυχαία ή συσσωματωμένη κατανομή των ξενιστών. Μερικά μέλη του πληθυσμού των ξενιστών περιβάλλουν μείζονα παρασιτικά βάρη, δρώντας ως δεξαμενές προσβολής. Εάν οι μη προσβληθέντες ξενιστές είναι ευρέως διεσπαρμένοι ή αναμεμιγμένοι ανάμεσα στους πληθυσμούς άλλων ειδών, η πιθανότητα του παράσιτου ή του φορέα του να έρθει σε επαφή με τους ευνοϊκούς ξενιστές είναι μικρή. Με άλλα λόγια, η μετάδοση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό τόσο από τη πυκνότητα των ξενιστών, όσο και από την απόσταση ανάμεσα στο παράσιτο και τους πιθανούς ξενιστές. Η μετάδοση των παρασίτων είναι πολύ επιτυχημένη, όταν ο πληθυσμός των πιθανών ξενιστών είναι πυκνός, ειδικότερα εάν τα παράσιτα εξαρτώνται από τις άμεσες επαφές μεταξύ των ξενιστών. Η ταχεία διασπορά μιας ιογενούς ή βακτηριακής ασθένειας σε πυκνό ζωικό πληθυσμό ονομάζεται επιζωοτία για τα ζώα και επιδημία για τους ανθρώπους Έλεγχος από τα παράσιτα Η επίδραση των παρασίτων στους πληθυσμούς του ξενιστή εξαρτάται κατά ένα μέρος από τον τρόπο της μετάδοσης και την πυκνότητα και την διασπορά του πληθυσμού του ξενιστή. Τα μικροπαράσιτα, εξαρτώμενα κατά μεγάλο μέρος από την άμεση μετάδοση, απαιτούν μια υψηλή πυκνότητα ξενιστή, ώστε να είναι σε θέση συνεχίσουν να υπάρχουν. Γι αυτά, οι ιδανικοί ξενιστές διαβιούν σε ομάδες ή αγέλες. Για να συνεχίσουν να υπάρχουν τα παράσιτα αυτά χρειάζονται ένα μακρόβιο στάδιο προσβολής, το οποίο δεν θα εξασφαλίζει μακροπρόθεσμη ανοσία στον πληθυσμό του

8 ξενιστή. Η ανοσία μειώνει τους πληθυσμούς του ξενιστή, εάν δεν τους εξαφανίζει. Ένα παράδειγμα ενός παρασίτου σε άγριους πληθυσμούς που δεν απονέμει μακροπρόθεσμη ανοσία είναι η λύσσα, ενώ ένα παράδειγμα που απονέμει μακροπρόθεσμη ανοσία στα ζώα που επιβιώνουν από την ασθένεια είναι η αδιαθεσία του ζώου. Η έμμεση μετάδοση, τυπική για τα μακροπαράσιτα, είναι περισσότερο περίπλοκη. Για να εξακολουθεί να παραμένει, χρειάζεται ένα άκρως αποτελεσματικό στάδιο μετάδοσης, το οποίο συχνά περιλαμβάνει και μια στενή συσχέτιση με τις τροφικές αλυσίδες. Τα παράσιτα με την έμμεση μετάδοση υπάρχουν σε επίπεδα χαμηλού πληθυσμού. Αυτά όμως, εξαιτίας της αποτελεσματικής μετάδοσης, προσαρμόζονται και παραμένουν για μακρύ χρονικό διάστημα σε χαμηλές πληθυσμιακές πυκνότητες ξενιστών. Η μακροβιότητα κάθε παρασιτικού σταδίου ποικίλει στους διάφορους ξενιστές. Η μακροβιότητα είναι υψηλή για τον τελικό ξενιστή και πολύ χαμηλή για τον ενδιάμεσο. Για να αποδειχθεί ότι ένα παράσιτο ελέγχει τον πληθυσμό του ξενιστή, πρέπει να δείξουμε ότι αυτό αυξάνει το ρυθμό θανάτου του ξενιστή ή μειώνει την αναπαραγωγική του ικανότητα. Τέτοια αποτελέσματα είναι πολύ φανερά, όταν τα παράσιτα εισάγονται σ έναν πληθυσμό χωρίς εξελιγμένες άμυνες. Στις περιπτώσεις αυτές η ασθένεια ενδεχομένως να είναι πυκνοανεξάρτητη και μπορεί να ελαττώσει τους πληθυσμούς, να τους εξολοθρεύσει τοπικά ή να περιορίσει την κατανομή τους. Για παράδειγμα, ο μύκητας Endothia parasitica εξαπλώθηκε τάχιστα μέσω της αμερικανικής καστανιάς (Castanea dentata), η οποία υπήρξε κάποτε ένα σπουδαίο είδος και Εικόνα 7.2. Υπερδιασπορά του τσιμπουριού Ixodes trianguliceps σ ένα πληθυσμό του Ευρωπαϊκού αρουραίου Apodemus sylvaticus. Στον πληθυσμό των ξενιστών πολύ λίγα άτομα μεταφέρουν το μεγαλύτερο παρασιτικό φορτίο, αφού τα περισσότερα άτομα δεν μεταφέρουν τσιμπούρια. Πηγή: Προσαρμογή από τον Randolph (1975). απέδιδε υψηλής ποιότητας εμπορική ξυλεία, αλλά δυστυχώς σήμερα σχεδόν έχει εξαφανιστεί. Τέτοιες ακραίες περιπτώσεις ελέγχονται δύσκολα. Τι συμβαίνει όμως, με τις άμεσα μεταδιδόμενες ενδημικές ασθένειες, οι οπίες διατηρούνται στον πληθυσμό από ένα μικρό απόθεμα από προσβεβλημένα άτομα φορείς; Έντονες προσβολές από τέτοιες ασθένειες φαίνεται να συμβαίνουν, όταν η πυκνότητα του πληθυσμού του ξενιστή είναι υψηλή, και παρουσιάζουν την τάση να μειώνουν απότομα τους πληθυσμούς των ξενιστών. Παραδείγματα αυτών είναι η αδιαθεσία του ρακούν και η λύσσα της αλεπούς, αμφότερα σημαντικά για τον έλεγχο των πληθυσμών των ξενιστών τους.

9 Εικόνα 7.3. Οι επιδράσεις της παρατηρούμενης πυκνότητας του παρασίτου σε ένα ξενιστή πάνω στο ρυθμό θνησιμότητας του ξενιστή. Το συγκεκριμένο παράδειγμα δείχνει την επίδραση του παρασιτισμού από το ζωύφιο Hydrophantes tenuabilis στον υδρομετρητή (Hydrometra myrae), ένα κοινό ημίπτερο των υδάτινων λεκανών. Πηγή: Προσαρμογή από τον Lancinani (1975). Η διανομή των μακροπαρασίτων, ειδικά αυτών με την έμμεση μετάδοση, είναι άκρως συγκεντρωμένη ή υπερβολικά διασπειρόμενη (Εικόνα 7.2). Μέσα στον πληθυσμό των ξενιστών κάποια άτομα μεταφέρουν ένα υψηλότερο φορτίο παρασίτων από κάποια άλλα. Και είναι τα άτομα αυτά τα οποία υποκύπτουν ευκολότερα στην προκαλούμενη από το παράσιτο θνησιμότητα, και/ή υποφέρουν από μειωμένους αναπαραγωγικούς ρυθμούς (Εικόνα 7.3). Οι παρασιτικά επερχόμενοι αυτοί θάνατοι συχνά δεν προκαλούνται άμεσα από τα παράσιτα, αλλά έμμεσα από τις δευτερογενείς προσβολές. Τα κοπάδια των δικέρατων προβάτων (Ovis canadensis) στη δυτική Βόρεια Αμερική είναι δυνατό να προσβληθούν από επτά διαφορετικά είδη «σκουληκιών του εγκεφάλου» (Νηματώδη). Οι υψηλότερες προσβολές παρατηρούνται την άνοιξη, όταν γεννιούνται τα αρνιά. Οι βαριές προσβολές από το «σκουλήκι του εγκεφάλου» στα νεαρά άτομα ενθαρρύνουν μια δευτερογενή προσβολή, και πιο συγκεκριμένα την πνευμονία, η οποία και θανατώνει τα αρνιά. Τέτοιες προσβολές τείνουν να σταθεροποιήσουν ή να μειώσουν απότομα τους πληθυσμούς του ορεινού προβάτου με τη μείωση της αναπαραγωγικής επιτυχίας. Βιολόγοι της άγριας ζωής αυξάνουν τις πιθανότητες επιβίωσης με τον χειρισμό των εγγείων θηλυκών με αντιχελμινθικά φαρμακευτικά σκευάσματα, κρυμμένα σε φυράματα από μηλοπολτούς.

10 Οι πληθυσμοί των ξενιστών είναι δυνατό να επιδείξουν συνδυασμένα αποτελέσματα των προσβολών από διαφορετικά είδη εκτοπαρασίτων και ενδοπαρασίτων, μια περίπτωση διαχεόμενου παρασιτισμού. Ο ανατολικός βαμβακόουρος λαγός (Sylvilagus floridanus) έχει εμφανίσει πληθυσμιακή μείωση σε πολλά σημεία της εξάπλωσής του, παρόλες τις μη εμφανείς αλλαγές στο βιότοπό του. Αποδεικτικά στοιχεία πεδίου φαίνεται να καταδεικνύουν το ρόλο των πολλαπλών παρασίτων, ώστε ένας τοπικός πληθυσμός να διατηρηθεί σ ένα επίπεδο αρκετά χαμηλότερο από την χωροϊκανότητα του βιότοπου Εξελικτικές αντιδράσεις Οι σχέσεις των παρασίτων με τους ξενιστές τους περιλαμβάνουν μια εξελικτική αντίδραση από αμφότερες τις πλευρές. Καθώς ο ξενιστής οικοδομεί αντιστάσεις απέναντι στις παρασιτικές προσβολές, το παράσιτο αναπτύσσει ηπιότερες πιέσεις. Άλλωστε, το παράσιτο δεν έχει κανένα κέρδος να φονεύσει τον ξενιστή του. Ένας νεκρός ξενιστής σημαίνει και νεκρά παράσιτα. Μια έντονη μολυσματικότητα καταλήγει συνήθως σε μια υψηλή θνησιμότητα των ξενιστών. Η ήπια μολυσματικότητα διασφαλίζει προσβολή μακράς διάρκειας. Ως τελικό αποτέλεσμα, αμφότεροι, ξενιστής και παράσιτο, αναπτύσσουν μια αμοιβαία ανοχή. Ένα παράδειγμα της συνεξελικτικής προσαρμογής και της αντίθετης προσαρμογής είναι η αλληλεπίδραση του ευρωπαϊκού κουνελιού και της ιογενούς προσβολής μυξομάτωση. Για τον έλεγχο του εισαχθέντος κουνελιού η Αυστραλιανή Κυβέρνηση εισήγαγε στον πληθυσμό το ιογενές παράσιτο του κουνελιού. Η πρώτη επιζωοτία της μυξωμάτωσης ήταν μοιραία για το 97 έως 99% των κουνελιών. Η δεύτερη κατέληξε σε μια θνησιμότητα της τάξης του 85 έως 95% και η τρίτη στο 40 έως 60%. Η επίδραση στον πληθυσμό του κουνελιού ήταν λιγότερο βαριά με κάθε διαδοχική επιζωοτία, υποδηλώνοντας ότι οι δύο πληθυσμοί αυτορυθμιζόταν μεταξύ τους. Στη ρύθμιση αυτή, εξασθενισμένα γενετικά είδη ιών, ενδιάμεσης μολυσματικότητας, έδειχναν την τάση να αντικαταστήσουν τα άκρως ιογενή είδη. Η αρκούντως υψηλή μολυσματικότητα φόνευσε τον ξενιστή, ενώ η χαμηλή μολυσματικότητα επέτρεψε στα κουνέλια να ανακάμψουν, πριν ο ιός μπορέσει να μεταδοθεί σ έναν άλλο ξενιστή. Επίσης, μια παθητική ανοσία απέναντι στην μυξομάτωση μεταφέρθηκε στα νεογέννητα. Τελικά, δημιουργήθηκε στον πληθυσμό των κουνελιών ένα γενετικό είδος με ενδογενή αντίσταση στην ασθένεια. Η μετάδοση της μυξωμάτωσης εξαρτάται από τα κουνούπια των γενών Aedes και Anopheles, τα οποία τρέφονται μόνο από τα ζώντα ζώα. Τα κουνέλια που προσβλήθηκαν με το πλέον μολυσματικό είδος έζησαν για μια βραχύτερη χρονική περίοδο, σε σύγκριση με αυτά που προσβλήθηκαν με λιγότερο μολυσματικό είδος. Επειδή τα τελευταία ζουν για μακρύτερη χρονική περίοδο, τα κουνούπια έχουν προσπέλαση προς τους ιούς αυτούς για μεγαλύτερο χρόνο. Το γεγονός αυτό δίνει στο λιγότερο μολυσματικό είδος ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα απέναντι στο περισσότερο μολυσματικό. Στις περιοχές εκείνες στις οποίες τα λιγότερο μολυσματικά είδη έχουν το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, τα κουνέλια είναι περισσότερο άφθονα, διότι πεθαίνουν λιγότερα. Αυτό σημαίνει ότι είναι παρόντες περισσότεροι συνολικοί ιοί στις περιοχές αυτές απ ό,τι σε συγκρίσιμες περιοχές, στις οποίες υπάρχουν τα περισσότερο μολυσματικά είδη. Έτσι, ο ιός με τον μεγαλύτερο ρυθμό αύξησης και πυκνότητας μέσα στον πληθυσμό των κουνελιών δεν είναι εκείνος με το επιλεκτικό πλεονέκτημα.

11 Αντιθέτως, ο ιός του οποίου οι απαιτήσεις είναι ισόρροπες απέναντι στην παροχή, έχει τη μεγαλύτερη αξία επιβίωσης Ο κοινωνικός παρασιτισμός Μια άλλη μορφή παρασιτικής σχέσης είναι η κοινωνική. Κατ αυτήν, ένας οργανισμός εξαρτάται από την κοινωνική δομή ενός άλλου. Ο κοινωνικός παρασιτισμός μπορεί να είναι παροδικός ή μόνιμος, προαιρετικός (μπορεί να οδηγήσει ή να μην οδηγήσει σε μια παρασιτική ζωή), ή υποχρεωτικός (αναγκαία για την διαβίωση των ειδών), μέσα σ ένα είδος ή μεταξύ τω ειδών. Σύμφωνα με τα παραδείγματα που υπάρχουν στη διεθνή βιβλιογραφία, έχουμε τη δυνατότητα να περιγράψουμε τέσσερις (4) μορφές του κοινωνικού παρασιτισμού. Οι μορφές αυτές είναι: Πρώτη μορφή: ο ενδογενής περιοδικός προαιρετικός παρασιτισμός. Ο τύπος αυτός αναπτύσσεται πολύ καλά ανάμεσα στα μυρμήγκια και τις σφήκες. Για παράδειγμα, μια νεοζευγαρωμένη βασίλισσα της σφήκας του γένους Polistes ή Vespa θα επιτεθεί σε μια εγκατεστημένη αποικία των ειδών της και θα εκδιώξει την διαμένουσα και φέρουσα αυγά βασίλισσα. Ο ενδογενής στη φωλιά παρασιτισμός είναι ένα άλλο παράδειγμα. Τα θηλυκά παράσιτα αφήνουν τα αυγά στις φωλιές των θηλυκών ξενιστών του ιδίου είδους. Η πρακτική εφαρμόζεται μεταξύ των μυρμηγκιών και των σφηκών και μεταξύ κάποιων ομάδων πτηνών, ειδικά των υδρόβιων πτηνών της οικογένειας Anatidae. Ανάμεσα στα υδρόβια αυτά πτηνά είναι οι μαυρόκοιλες πάπιες των δένδρων (Dendrocygna automnalis) και τα είδη που φτιάχνουν τις φωλιές τους σε τρύπες, οι ξυλόπαπιες (Aix sponsa) και οι χρυσόπαπιες (Bucephala clangula). Τα θηλυκά ξενιστές αντιδρούν στον παρασιτισμό μειώνοντας το μέγεθος της φωλιάς τους, ίσα ίσα ώστε αυτή να χωράει τον αριθμό που προστέθηκε. Όσο νωρίτερα το παράσιτο θηλυκό αφήσει τα αυγά της στη φωλιά του ξενιστή, τόσο μεγαλύτερο θα είναι το μερίδιό της από τη φωλιά. Ενδεχομένως, ένας τέτοιος εκκολαπτικός παρασιτισμός έχει αναπτυχθεί ανάμεσα στα υδρόβια πτηνά, επειδή οι κατάλληλες θέσεις φωλιές είναι σπάνιες, οι φωλιές είναι εύκολο να εντοπιστούν και οι πάπιες δεν υπερασπίζονται τις φωλιές τους. Ωσαύτως, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι, τα θηλυκά υδρόβια πτηνά έχουν μια ισχυρή έλξη για τις θέσεις της γέννησής τους. Με βάση το γεγονός αυτό είναι πολύ πιθανό ο ξενιστής και το παράσιτο να σχετίζονται γενετικά. Η δεύτερη μορφή: ο περιοδικός προαιρετικός παρασιτισμός μεταξύ των ειδών. Ένα παράδειγμα μπορεί να αναβρεθεί μέσα στο γένος των μυρμηγκιών Lasius. Μια νεοζευγαρωμένη βασίλισσα του είδους Lasius reginae θα εισέλθει στη φωλιά του είδους ξενιστού L. alienus και θα φονεύσει τη βασίλισσά του. Οι εργάτες του L. alienus θα φροντίσουν την βασίλισσα των L. reginae και τα υπό εκκόλαψη αυγά της. Με τον καιρό οι εργάτες L. alienus, έχοντας στερηθεί τη βασίλισσά τους και συνεπώς τη δυνατότητα μετακομίσεων, πεθαίνουν και η αποικία στη συνέχεια αποτελείται από εργάτες του είδους L. reginae. Η τρίτη μορφή: ο περιοδικός υποχρεωτικός παρασιτισμός μεταξύ των ειδών. Μολονότι η μορφή αυτή είναι κοινή στα μυρμήγκια, τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο υποχρεωτικός παρασιτισμός στα αυγά ή την εκκόλαψη των πτηνών. Ο παρασιτισμός της εκκόλαψης έχει σε απόλυτο βαθμό επιτευχθεί από τα πτηνά του είδους Molothrus ater (το πουλί της αγελάδας) και τους κούκους, πτηνά τα οποία έχουν απωλέσει αμφότερα την τέχνη της κατασκευής της φωλιάς, της επώασης και της φροντίδας για τους νεοσσούς. Τα πτηνά αυτά, εγκαταλείποντας τα αυγά στη φωλιά των ξενιστών, μεταφέρουν τα καθήκοντα αυτά στα είδη των ξενιστών. Το

12 καστανοκέφαλο πουλί της αγελάδας της Βόρειας Αμερικής απομακρύνει ένα αυγό από τη φωλιά του μελλοντικού «θύματος», συνήθως την ίδια ημέρα που το «θύμα» το γεννά και την άλλη ημέρα τοποθετεί ένα δικό του αυγό σε αντικατάσταση αυτού που απομάκρυνε. Κάποια πτηνά ξενιστές αντιδρούν, αποβάλλοντας το αυγό από τη φωλιά. Κάποια άλλα όμως, επωάζουν το αυγό και ανατρέφουν το νεοσσό, συνήθως εις βάρος των δικών τους απογόνων. Οι νεοσσοί των ξενιστών μπορεί να εκδιωχθούν από τη φωλιά ή να πεθάνουν από έλλειψη τροφής, λόγω της περισσότερο επιθετικής φύσης και του μεγαλύτερου μεγέθους του νεαρού πουλιού της αγελάδας. Η τέταρτη μορφή: ο μόνιμος υποχρεωτικός παρασιτισμός μεταξύ των ειδών. Η παρασιτική μορφή αναλώνει ολόκληρο το βιολογικό της κύκλο στη φωλιά του ξενιστού. Ο τύπος αυτός του κοινωνικού παρασιτισμού είναι πολύ κοινός στα μυρμήγκια και τις σφήκες. Στις περισσότερες περιπτώσεις αφορά τα είδη τα οποία είναι χωρίς εργάτες και οι βασίλισσες έχουν χάσει την ικανότητα να κατασκευάζουν φωλιές και να φροντίζουν τα νεαρά άτομα. Η βασίλισσα αποκτά είσοδο στη φωλιά του ξενιστή και, είτε κυριαρχεί επί της βασίλισσας του ξενιστή, είτε τη φονεύει αμέσως και αναλαμβάνει την αποικία Η αμοιβαιότητα Η αμοιβαιότητα (mutualism) είναι μια θετική, ανταποδοτική σχέση στο επίπεδο των ατόμων ή των πληθυσμών ανάμεσα σε δύο διαφορετικά είδη. Πέρα από τη σχέση αυτή, η οποία είναι περισσότερο εμφανής στο ατομικό επίπεδο, αμφότερα τα είδη επαυξάνουν την πιθανότητα της επιβίωσής τους, της ανάπτυξής τους και της ετοιμότητάς τους. Η απόδειξη συνηγορεί ότι η αμοιβαιότητα είναι περισσότερο μια ανταποδοτική εκμετάλλευση παρά μια συνεργατική προσπάθεια. Η αμοιβαιότητα είναι δυνατό να είναι συμβιωτική ή μη συμβιωτική, προαιρετική ή υποχρεωτική, όπως ακριβώς διαπιστώσαμε να ισχύει και για τον κοινωνικό παρασιτισμό Υποχρεωτική συμβιωτική αμοιβαιότητα Η συμβιωτική αμοιβαιότητα αναφέρεται σε δύο οργανισμούς οι οποίοι ζουν μαζί σε στενή σχέση. Μια μορφή συμβίωσης συνιστούν τα παράσιτα και οι ξενιστές τους. Στην συμβιωτική αμοιβαιότητα τα άτομα αντιδρούν φυσικά και η σχέση τους είναι υποχρεωτική. Ένα τουλάχιστον μέλος του ζεύγους αδυνατεί να ζήσει χωρίς το άλλο. Κάποιες μορφές της σχέσης αυτής είναι τόσο μόνιμες και υποχρεωτικές, ώστε η διάκριση ανάμεσα στους δύο αλληλεπιδρώντες πληθυσμούς δεν διακρίνεται ευκρινώς. Ένα καλό παράδειγμα αποτελούν και οι μυκόρριζες (mycorrhizae), οι οποίες συνθέτουν μια σχέση αμοιβαιότητας των ριζών του φυτού με ένα μύκητα. Τόσο σημαντική για την ανάπτυξη των δασικών δένδρων και τη λειτουργία των δασικών οικοσυστημάτων είναι η αμοιβαιότητα αυτή, ώστε το φαινόμενο αυτό να αποτελεί αντικείμενο εκτεταμένης ερευνητικής δραστηριότητας. Μια μορφή, κοινή σε πολλά δένδρα των εύκρατων και των τροπικών δασών, είναι οι ενδομυκόρριζες (endomycorrhizae). Οι ρίζες προσβάλλονται με τα μικκύλια (μια μάζα λεπτών μυκητικών νημάτων) από το έδαφος. Αυτά διαπερνούν τα κύτταρα του ξενιστή και σχηματίζουν ένα λεπτά προεξέχον δίκτυο, το οποίο ονομάζεται «arbuscle». Τα μικκύλια δρουν ως προεκτετεμένες ρίζες για το φυτό και προκαλούν τη συμμετοχή του φωσφόρου, ο οποίος βρίσκεται σε αποστάσεις πολύ μακρύτερες από εκείνες οι οποίες

13 προσεγγίζονται άμεσα από τις ρίζες και τα ριζικά τριχίδια, δεν αλλάζουν όμως το σχήμα ή τη δομή της ρίζας. Μια άλλη μορφή είναι οι εκτομυκόρριζες (ectomycorrhizae), οι οποίες παράγουν βραχύτερες και λεπτότερες ρίζες και έχουν τη μορφή κοραλιών (Εικόνα 7.4). Τα νήματα των μυκήτων εργάζονται μεταξύ των ριζικών κυττάρων. Εικόνα 7.4. Κάποια ριζικά τριχίδια υποστηρίζουν καστανές, μαύρες, λευκές, κόκκινες ή κίτρινες καλύπτρες, κομβικές ή έχουσες τη μορφή κοραλιού. Είναι γνωστές και ως μυκόρριζες ή μυκητικές ρίζες. Αυτές της εικόνας είναι εκτομυκόρριζες και ονομάζονται έτσι διότι το μεγαλύτερο μέρος της αύξησής τους συντελείται εκτός των ριζών. Οι μυκόρριζες, ιδιαίτερα σημαντικές για τα πτωχά σε θρεπτικά στοιχεία εδάφη, βοηθούν στην αποικοδόμηση του ξηροτάπητα και την μετατόπιση των θρεπτικών στοιχείων από το έδαφος στους ριζικούς ιστούς, ειδικά του αζώτου και του φωσφόρου. Οι μυκόρριζες αυξάνουν την ικανότητα των ριζών να απορροφούν θρεπτικά στοιχεία, παρέχουν επιλεκτική συγκέντρωση και απορρόφηση ιόντων, παράγουν ρυθμιστές της αύξησης, κινητοποιούν τα θρεπτικά στοιχεία στα άγονα εδάφη και καθιστούν διαθέσιμα συγκεκριμένα θρεπτικά στοιχεία, τα οπία είναι δεσμευμένα σε άλατα ή σε εστέρες πυριτικού οξέος. Επιπλέον, οι μυκόρριζες, χρησιμοποιώντας τους υδατάνθρακες της ρίζας και τα άλλα χημικά στοιχεία τα οποία είναι ελκυστικά στους παθογενείς οργανισμούς, μειώνουν την ευπάθεια των ξενιστών τους κατά την εισβολή των τελευταίων. Επίσης, προσφέρουν μια φυσική ασπίδα προστασίας εναντίον των παθογενών οργανισμών και διεγείρουν τις ρίζες έτσι ώστε, αυτές να επεξεργαστούν τις χημικές ανασταλτικές ουσίες. Mερικές ομάδες δένδρων, ειδικά τα κωνοφόρα, οι δρυς και οι οξιές, χωρίς τις εκτομυκόρριζες δεν θα μπορούσαν να εγκατασταθούν, να επιβιώσουν και να αναπτυχθούν. Πραγματικά, πολλές μυκόρριζες είναι εξειδικευμένες για συγκεκριμένα δένδρα, όπως τα πέυκα. Με τη σειρά τους οι ρίζες του ξενιστή παρέχουν υποστήριξη και μια συνεχή προμήθεια θρεπτικών στοιχείων, σ ένα περιβάλλον πτωχό σε θρεπτικά στοιχεία.

14 Εικόνα 7.5. Τα θηλαστικά πέπτουν το σαρκώδες τμήμα της «τρούφας», αλλά τα σπόρια συγκεντρώνονται στα κόπρανα. Έτσι τα θηλαστικά εναποθέτουν τα σπόρια σε μη δασωμένες περιοχές. Η απουσία των εκτομυκορριζών είναι μια αιτία που τα δασικά δένδρα αποτυγχάνουν να εισβάλουν σε ασκεπείς περιοχές. Πηγή: Προσαρμογή από τον Smith (1992). Ο σύνδεσμος ανάμεσα στον ξενιστή και τον μύκητα μπορεί να είναι ισχνός. Κάθε διαφοροποίηση στην διαθεσιμότητα του φωτός και των θρεπτικών στοιχείων για τον ξενιστή δημιουργεί μια έλλειψη υδατανθράκων και θειαμίνης για τους μύκητες. Η διακοπή της φωτοσύνθεσης σταματάει αυτομάτως και την καρποφορία από τις μυκόρριζες. Οι μυκορριζικές αλληλεπιδράσεις εκτείνονται και πέρα από τους μύκητες και τις ρίζες. Μολονότι κάποιες μυκόρριζες διαθέτουν υπέργεια καρποφόρα σώματα, τα γνωστά μανιτάρια, τα σπόρια των οποίων απελευθερώνονται στον αέρα, κάποιες άλλες έχουν υπόγεια καρποφόρα σώματα, και είναι γνωστές ως «τρούφες». Για να διασπείρουν τα σπόριά τους, οι μυκόρριζες αυτές εξαρτώνται από τα μικρά θηλαστικά, ειδικά τους αρουραίους. Τα μικρά θηλαστικά είναι ικανά να εντοπίσουν τις υπόγειες «τρούφες» με την οσμή. Έτσι, αυτά ανασκάπτουν (ξεθάβουν) τις «τρούφες», τις τρώγουν και κοπρίζουν τα σπόρια των μυκορριζών, διασπείροντάς τα σε όλο το μήκος και το πλάτος του δάσους. Τα σπόρια των μυκορριζών αδυνατούν να φυτρώσουν πριν έρθουν σε επαφή με τις ρίζες των δένδρων. Παρατηρούμε λοιπόν ότι υφίσταται μια

15 υποχρεωτική σχέση τριών διαδρομών (Εικόνα 7.5). Το δένδρο εξαρτάται από τις μυκόρριζες για την πρόσληψη θρεπτικών στοιχείων από το έδαφος. Οι μυκόρριζες εξαρτώνται από τις ρίζες του δένδρου για μια ενεργειακή πηγή και από τα μικρά θηλαστικά για τη διασπορά των σπορίων. Τέλος, τα μικρά θηλαστικά αντλούν μια σημαντική ποσότητα τροφής από τις «τρούφες» Υποχρεωτική μη συμβιωτική αμοιβαιότητα Η σχέση ανάμεσα στα σπόρια των μυκορριζών και τα μικρά θηλαστικά είναι μη συμβιωτική. Παρότι εξαρτώνται ο ένας από τον άλλο, το ότι οι σε αμοιβαιότητα δρώντες παράγοντες ζουν ξεχωριστά, αυτή είναι μια κοινή σχέση. Τα περίπου 900 είδη των τροπικών σύκων (Ficus spp.) διατηρούν μια σύνθετη υποχρεωτική σχέση με τις επικονιαστικές αγκαονιδικές σφήκες. Οι σφήκες αφήνουν τα αυγά τους στους αναπτυσσόμενους σπόρους, από τους οποίους τρέφονται οι λάρβες. Τα σύκα υφίστανται ένα ποσοστό θνησιμότητας σπόρων μεταξύ 44 έως 77%, σχετικά ένα πολύ μεγάλο κόστος επικονίασης. Άλλες παρόμοιες υποχρεωτικές σχέσεις περιλαμβάνουν την προστασία του καταφυγίου, την προστασία από τους θηρευτές, και την αναπαραγωγή. Κάποιες από τις πιο ενδιαφέρουσες σχέσεις υφίστανται μεταξύ μυρμηγκιών και φυτών. Τα μυρμήγκια φέρουν ένα αργής ανάπτυξης μύκητα, ο οποίος δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς αυτά. Ένα είδος μυρμηγκιών της Κεντρικής Αμερικής ζει στα φουσκωμένα αγκάθια της ακακίας (Acacia spp.), στις οποίες αποκτούν στέγη και από τις οποίες αντλούν μια ισόρροπη και σχεδόν πλήρη δίαιτα για όλα τα στάδια της ανάπτυξης τους. Με τη σειρά τους τα μυρμήγκια προστατεύουν τα φυτά από τους φυτοφάγους οργανισμούς. Με την παραμικρή διαταραχή, τα μυρμήγκια εξέρχονται από τα καταφύγιά τους, εκπέμπουν αποκρουστικές μυρουδιές και επιτίθενται στον εισβολέα μέχρις ότου αυτός να αποχωρήσει. Εν κατακλείδι, ούτε τα μυρμήγκια, ούτε οι ακακίες μπορούν να επιβιώσουν χωρίς την παρουσία του άλλου Προαιρετική αμοιβαιότητα Οι περισσότεροι αμοιβαία συνεργαζόμενοι οργανισμοί είναι μη υποχρεωτικοί, και κατά ένα μέρος τουλάχιστο προαιρετικοί. Τέτοιοι αμοιβαία συνεργαζόμενοι οργανισμοί είναι διάχυτοι, περιλαμβάνοντες σχέσεις ανάμεσα σε συντεχνίες ειδών. Προωθούν την εξάπλωση σπόρων και την επικονίαση και τα οφέλη κατανέμονται σε πολλά φυτά, σε επικονιαστές και σε διασπορείς σπόρων Η διασπορά των σπόρων Τα φυτά των οποίων οι σπόροι είναι αρκετά βαριοί, ώστε αυτοί να διασπαρούν με τη βοήθεια του ανέμου, εξαρτώνται όμως από κάποια ζώα, όπως π.χ. κίσσες, καρακάξες, σκίουροι και μυρμήγκια, ώστε οι σπόροι να μεταφερθούν σε μια απόσταση από το μητρικό φυτό και να εναποτεθούν σε θέσεις ευνοϊκές για την εγκατάσταση των αρτιφύτρων. Κάποια ζώα τα οποία βοηθούν στη διασπορά των σπόρων και στα οποία βασίζονται τα φυτά, ενδεχομένως να είναι θηρευτές σπόρων και να καταναλώνουν τους σπόρους για τις δικές τους διατροφικές ανάγκες. Τα φυτά λοιπόν, τα οποία εξαρτώνται από αυτά τα ζώα, είναι υποχρεωμένα να παράγουν, μέσα στη διάρκεια των

16 αναπαραγωγικών τους κύκλων, τεράστιους αριθμούς σπόρων και το μεγαλύτερο μέρος από αυτούς να το αφιερώνουν, έτσι ώστε να διασφαλίζεται ότι μερικοί θα επιβιώσουν, θα καταλήξουν σε μια ασφαλή θέση και θα φυτρώσουν. Στις ερήμους των νοτιοδυτικών ΗΠΑ, στους σκληρόφυλλους θαμνώνες της Αυστραλίας και στα φυλλοβόλα δάση της ανατολικής Βόρειας Αμερικής ένας αριθμός ποωδών φυτών, στον οποίο συμπεριλαμβάνονται και οι βιολέτες (Viola spp.), εξαρτώνται από τα μυρμήγκια για να μπορέσουν να διασπείρουν τους σπόρους τους. Τα φυτά αυτά ονομάζονται μυρμηγκόχορα και έχουν ένα σώμα τροφής στο περικάρπιο του σπόρου ελκυστικό για τα μυρμήγκια, το οποίο ονομάζεται ελαιόσωμα. Έχοντας την εμφάνιση ενός απαστράπτοντος ιστού στο περικάρπιο, το ελαιόσωμα περιέχει λιπίδια και αρωματικές στερόλες, ουσίες πολύ χρήσιμες για μερικές φυσιολογικές λειτουργίες των εντόμων. Τα μυρμήγκια μεταφέρουν τους σπόρους στις φωλιές τους, όπου διαχωρίζουν το ελαιόσωμα και το τρώγουν ή ταΐζουν με αυτό τις λάρβες τους, ενώ απορρίπτουν τον ανέπαφο σπόρο μέσα σε εγκαταλειμμένες στοές της φωλιάς. Οι φωλιές των μυρμηγκιών, πλουσιότερες σε άζωτο και φωσφόρο, απ ό,τι το περιβάλλον αυτές έδαφος, παρέχουν ένα λεπτό υπόστρωμα για τα αρτίφυτρα. Επιπλέον, με την απομάκρυνση των σπόρων μακριά από το μητρικό φυτό, τα μυρμήγκια ελαττώνουν σημαντικά την θήρευση των τρωκτικών σε βάρος τους. Τα φυτά έχουν μια εναλλακτική προσέγγιση για την διασπορά των σπόρων. Τον εγκλεισμό των σπόρων σε θρεπτικούς καρπούς, οι οποίοι είναι ελκυστικοί για τα καταναλίσκοντα καρπούς ζώα, δηλ. τους καρποφάγους οργανισμούς. Οι καρποφάγοι οργανισμοί δεν είναι θηρευτές (άρπαγες) σπόρων. Καταναλώνουν μόνο το ενδοκάρπιο που περιβάλλει τον σπόρο και, με μερικές εξαιρέσεις, δεν βλάπτουν τη ζωτικότητα του σπόρου. Οι περισσότεροι καρποφάγοι δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από τους καρπούς, οι οποίοι είναι ανεπαρκείς σε κάποια θρεπτικά στοιχεία, όπως πρωτεϊνες και είναι μόνο εποχιακά διαθέσιμοι. Για να χρησιμοποιηθούν τα καρποφάγα ζώα ως παράγοντες της διασποράς, τα φυτά πρέπει να έχουν την δυνατότητα να τα προσελκύουν στη σωστή χρονική στιγμή. Τα φυτά αποθαρρύνουν την κατανάλωση ανώριμων καρπών μέσω ενός μυστικού χρωματισμού, όπως των πράσινων καρπών ανάμεσα στα πράσινα φύλλα και με την μη εδώδιμη δομή, των απωθητικών ουσιών και του σκληρού εξωτερικού χιτώνα. Όταν οι σπόροι ωριμάζουν, τα φυτά προσελκύουν τα καρποφάγα ζώα με την παρουσία ελκυστικών οσμών, την απάλυνση της δομής, τη βελτίωση της ζουμεράδας, την αύξηση των σακχάρων και των ελαίων και την «διακόσμηση» των καρπών τους με χρώματα κόκκινο, μαύρο, μπλε, κίτρινο, λευκό για να τραβούν την προσοχή των καρποφάγων οργανισμών. Τα περισσότερα φυτά έχουν καρπούς, τους οποίους μπορούν να εκμεταλλευθούν από ένα μεγάλο αριθμό παραγόντων διασποράς. Τα φυτά αυτά επιλέγουν την ποιοτική διασπορά, το διασκορπισμό ενός μεγάλου αριθμού σπόρων με την πιθανότητα ότι μια ποικιλία καταναλωτών θα απορρίψει κάποιους σπόρους σε μια ευνοϊκή θέση. Μια τέτοια στρατηγική είναι τυπική, αλλά και όχι αποκλειστική, για τα φυτά των εύκρατων περιοχών. Στις περιοχές αυτές τα καρποφάγα πτηνά και θηλαστικά σπάνια εξειδικεύονται σ ένα είδος καρπού και για η ύπαρξή τους δεν εξαρτάνται αποκλειστικά από τους καρπούς. Οι καρποί είναι συνήθως χυμώδεις και πλούσιοι σε σάκχαρα και οργανικά οξέα και περιέχουν μικρούς σπόρους οι οποίοι, χωρίς να υποστούν καμία ζημιά, διέρχονται μέσα από τον πεπτικό σωλήνα. Για να ολοκληρωθεί αυτό το πέρασμα τα φυτά αυτά έχουν αναπτύξει σπόρους με σκληρά περικάρπια, ανθεκτικά στα πεπτικά ένζυμα. Οι σπόροι κάποιων φυτών είναι δυνατό να μην φυτρώσουν, εκτός εάν αυτοί έχουν διατηρηθεί ή θυσιαστεί με το πέρασμά τους μέσα από τον πεπτικό σωλήνα. Μεγάλοι αριθμοί από μικρούς σπόρους είναι δυνατό να διασκορπιστούν, αλλά μόνο

17 λίγοι θα εναποτεθούν στις κατάλληλες θέσεις. Το μήκος του χρόνου το οποίο θα χρειαστεί να παραμείνουν μέσα στον πεπτικό σωλήνα κάποιων μικρών πτηνών τέτοιοι σπόροι, δεν είναι μεγαλύτερο από τα 30 λεπτά, έτσι ώστε, η απόσταση για τη διασπορά να εξαρτάται από το πόσο μακριά και σε ποιο σημείο τα πτηνά θα πετάξουν μετά την κατανάλωση των καρπών. Μια τέτοια διασπορά είναι ένας λαχνός με την πλέον αληθινή έννοια του όρου. Στις εύκρατες περιοχές οι καρποί ωριμάζουν στις αρχές και τα τέλη του καλοκαιριού, όταν τα νεαρά άτομα δεν εξαρτώνται πλέον από την σε υψηλό βαθμό πρωτεϊνούχο τροφή και αμφότερα, ώριμα και νεαρά άτομα, μπορούν να στρέψουν την προσοχή τους σε μια αυξανόμενης αφθονίας ποσότητα καρπών. Ένας τέτοιος συγχρονισμός στην ωριμότητα κάνει διαθέσιμους τους καρπούς στις αρχές του καλοκαιριού για τα ενδημικά ζώα, ειδικά τα πτηνά, και στα τέλη του καλοκαιριού και τις αρχές φθινοπώρου για τα μεταναστεύοντα πτηνά. Στα τροπικά δάση, το 50 έως 75% των ειδών των δένδρων παράγουν σαρκώδεις καρπούς, οι σπόροι των οποίων διασπείρονται με τη βοήθεια των ζώων. Σπάνια τα ζώα αυτά είναι υποχρεωτικά καρποφάγα. Οι εξαιρέσεις περιλαμβάνουν τα ελαιόπτηνα και ένα μεγάλο αριθμό από τροπικές καρποφάγες νυκτερίδες. Τα άλλα καταναλώνουν πολλά διαφορετικά φρούτα. Οι οργανισμοί οι οποίοι διασκορπίζουν τους σπόρους ενός φυτού, διασκορπίζουν επίσης και τους σπόρους άλλων φυτών, για αρκετούς λόγους. Σε ότι αφορά τη θρεπτική τους αξία οι καρποί ποικίλουν ευρέως. Τρώγοντας μια ποικιλία από αυτούς, τα καρποφάγα παρουσιάζουν την τάση να ισορροπούν τη δίαιτά τους. Επίσης, τα φυτά έχουν κάποια μέσα να περιορίζουν την κατανάλωση των καρπών τους σε εξειδικευμένους καπροφάγους. Εντούτοις, επειδή οι καρποί είναι διαφόρων μεγεθών, σχημάτων, χρωμάτων, αρωμάτων, θρεπτικού περιεχομένου και γευστικότητας, μερικοί καταναλώνονται κυρίως από τα θηλαστικά και άλλοι από τα πτηνά Επικονίαση Ο σκοπός της διασποράς των σπόρων από τα φυτά είναι να απομακρυνθούν οι σπόροι από το μητρικό φυτό, σε κάποια θέση ευνοϊκή για την εγκατάσταση των αρτιφύτρων. Ο σκοπός της επικονίασης όμως, είναι περισσότερο ειδικός και άμεσος. Το φυτό πρέπει να μεταφέρει τη γύρη του από τους ανθήρες του ενός φυτού στο στίγμα ενός άλλου ατόμου του ιδίου είδους. Κάποια φυτά απλώς διασκορπίζουν τη γύρη τους στον άνεμο. Η μέθοδος αυτή λειτουργεί καλά και κοστίζει λίγο, όταν τα φυτά αυξάνονται σε μεγάλες ομοιογενείς συστάδες, όπως συμβαίνει με τα αγρωστώδη και τα πεύκα. Η διασπορά με τη βοήθεια του ανέμου είναι αναξιόπιστη, όταν τα άτομα του ιδίου είδους είναι διασκορπισμένα κατ άτομο ή σε μικτά τμήματα κατά μήκος ενός λιβαδιού ή ενός δάσους. Τα φυτά αυτά εξαρτώνται από τα ζώα για τη μεταφορά της γύρης, ως επί το πλείστο από τα έντομα, με κάποια βοήθεια η οποία προέρχεται από τα αντλούντα νέκταρ πτηνά και τις νυκτερίδες. Όπως τα καρποφάγα, έτσι και τα αντλούντα νέκταρ ζώα επισκέπτονται τα φυτά για να εκμεταλλευτούν μια πηγή τροφής και όχι να επικονιάσουν. Με μερικές εξαιρέσεις, τα αντλούντα νέκταρ είναι γενικευτές, και όπως οι καρποφάγοι οργανισμοί, βρίσκουν μικρό πλεονέκτημα στην εξειδίκευση, εκτός από μια περιστασιακή υποχρέωση. Επί πλέον, λόγω της βραχείας άνθησης κάθε είδους, συχνά αρκετά βραχύτερη και από τη διαθεσιμότητα των καρπών, τα αντλούντα νέκταρ εξαρτώνται από την επισυμβαίνουσα μέσα στην αυξητική περίοδο προοδευτικότητα της άνθισης

18 των φυτών. Τα αντλούντα νέκταρ δεν μπορούν να υπομείνουν να σταθούν σ ένα άνθος, αλλά μπορούν να επικεντρώσουν το ενδιαφέρον τους σ ένα είδος, όσο τα άνθη του είδους αυτού είναι διαθέσιμα. Τα φυτά είναι εκείνα τα οποία πρέπει να εξειδικεύονται, δελεάζοντας κάποια ζώα με το χρώμα και το άρωμά τους, σκονίζοντάς τα με γύρη και στη συνέχεια αμοίβοντάς τα με μια πλούσια πηγή τροφής, δηλαδή με πλούσια σε σάκχαρα νέκταρ, με πλούσια σε πρωτεϊνη γύρη και με πλούσια σε λίπη έλαια. Η παροχή όμως μιας τέτοιας αμοιβής αποτελεί μεγάλο κόστος για το φυτό. Το νέκταρ και τα έλαια είναι ανεκτίμητης αξίας για το φυτό, εκτός φυσικά της περίπτωσης αυτά να χρησιμοποιηθούν ως δέλεαρ για τους πιθανούς επικονιαστές. Αντιπροσωπεύουν ενέργεια την οποία το φυτό διαφορετικά θα έπρεπε να διαθέσει στην αύξηση. Πολλά είδη φυτών, όπως οι βατομουριές, το Sambucus, η κερασιά και τα είδη Solidago είναι από μόνα τους γενικευτές. Ανθίζουν αφειδώς, και παρέχουν κατά κόρον νέκταρ, το οποίο προσελκύει μια ποικιλία από μεταφέροντα γύρη έντομα, από μέλισσες και μύγες μέχρι και σκαθάρια. Κάποια άλλα φυτά είναι περισσότερο επιλεκτικά και ελέγχουν του επισκέπτες τους, έτσι ώστε να διασφαλιστεί κάποια ελάχιστη αποτελεσματικότητα στη μεταφορά γύρης. Τα φυτά αυτά έχουν μακριές στεφάνες, επιτρέποντας την προσπέλαση μόνο σε έντομα και κολίμπρια με μεγάλες γλώσσες και ράμφη και κρατώντας σε απόσταση τα έντομα που τρώγουν νέκταρ, αλλά δεν διασταυρώνουν τα φυτά. Κάποια άλλα φυτικά είδη, όπως η κλειστή γεντιανή, έχουν πέταλα, τα οποία μόνο οι μεγάλες μέλισσες μπορούν να ανοίξουν και με δυσκολία μάλιστα. Οι ορχιδέες, των οποίων τα άτομα βρίσκονται ευρέως διασκορπισμένα μέσα στους βιότοπους τους, έχουν αναπτύξει μια ποικιλία μηχανισμών ακριβείας για τη μεταφορά και την υποδοχή της γύρης, ούτως ώστε, η γύρη να μην χάνεται, όταν το έντομο επισκέπτεται άνθη από άλλα είδη. Κάποια φυτά παρέχουν ως ανθική αμοιβή εκτός από το νέκταρ, και έλαια. Οικογένειες, τα είδη των οποίων αναπτύσονται ως επί το πλείστο στις νεοτροπικές σαβάνες και τα δάση και στις οποίες περιλαμβάνονται οι οικογένειες των Iridaceae, Orhidaceae, Scrophulariaceae, Concurbitaceae, Solanaceae και Primulaceae, έχουν εξειδικεύσει όργανα τα οποία αποβάλλουν τα έλαια. Τα όργανα αυτά ονομάζονται ελαιοφόρα. Τα επιθηλιακά ελαιοφόρα αυτά όργανα συντίθενται από μικρές περιοχές αποτελούμενες από εκκριματικά επιδερμικά κύτταρα, τα οποία βρίσκονται κάτω από την προστατευτική επιδερμίδα των πετάλων, και στα οποία σωρεύονται τα εκκρινόμενα λιπίδια. Το τρίχωμα των ελαιοφόρων καλύπτεται από εκατοντάδες έως χιλιάδες αδένες, οι οποίοι εκκρίνουν λιπίδια σε μια λεπτή εκτεθειμένη στον αέρα ταινία ελαίου, μολονότι σε μερικά φυτά τα λιπίδια μπορεί να προστατεύονται μέσα σε βαθιές ανθικές προεξοχές. Τα ελαιούχα άνθη επισκέπτονται οι άκρως εξειδικευμένες μέλισσες τεσσάρων οικογενειών που χρησιμοποιούν τα πλούσια σε ενέργεια ανθικά έλαια επί τόπου ή μαζί με τη γύρη ως προμήθειες για τις αναπτυσσόμενες λάρβες τους. Οι μέλισσες αυτές διαθέτουν δομές οι οποίες προορίζονται για την απορρόφηση, την αποθήκευση και την μεταφορά του ελαίου στη φωλιά Αμυντική αμοιβαιότητα Ένα μείζον πρόβλημα για πολλούς παραγωγούς ζωικών προϊόντων είναι η τοξική επίδραση κάποιων ποωδών φυτών στα αγροτικά ζώα, και πιο συγκεκριμένα του πολυετούς λόλιου και της υψηλής φεστούκας. Τα ποώδη αυτά φυτά προσβάλλονται από συγκεκριμένα μυκητικά ενδόφυτα, τα οποία ζουν μέσα στους φυτικούς ιστούς. Οι μύκητες (Clavicipitaceae, Ascomycetes) παράγουν φυσιολογικά δραστικά αλκαλοειδή

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης.

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2010 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2010 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ποιος από τους παρακάτω οργανισμούς χαρακτηρίζεται ως αυτότροφος; 1. αλεπού 2. βάτραχος 3. βελανιδιά 4. ψύλλος. 2. Ποιος από τους παρακάτω παράγοντες χαρακτηρίζεται ως αβιοτικός; 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ιοί είναι :

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 20/05/2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα ΘΕΜΑ Α 1. γ 2. α 3. β 4. β 5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1. Β 2. Α 3. Α 4. Β 5. Β 6. Α 7. Α 8. Β Β2. Η απάντηση βρίσκεται στη σελίδα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας Φροντιστήρια δυαδικό 1 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Μελλίδης Κ. Πασσιά Α. Θέμα Α Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας Να

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Τα κύτταρα που παράγουν

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

Κυψέλη - το σπίτι της μέλισσας

Κυψέλη - το σπίτι της μέλισσας Κυψέλη - το σπίτι της μέλισσας Ο ΘΑΥΜΑΣΤΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ του ΣΠΥΡΟΥ ΣΚΑΡΕΑ, Γεωπόνου-Εντομολόγου Όλοι μας έχουμε δει μέλισσες να πετούν από λουλούδι σε λουλούδι. Όλοι μας έχουμε απολαύσει το μέλι,

Διαβάστε περισσότερα

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών 30-12-2014 EVA PAPASTERGIADOU Ανακύκλωση των Θρεπτικών είναι η χρησιμοποίηση, ο μετασχηματισμός, η διακίνηση & η επαναχρησιμοποίηση των θρεπτικών στοιχείων στα οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ - ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Αθήνα 2007 3 4 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Η μελέτη των αλληλεπιδράσεων του ανθρώπινου οργανισμού με τον περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.Τα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2007 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2007 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 1:30 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΜΗΜΑ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Μονάδες 25 Α1.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ (σύφιλη) Α2. α (ερυθρός μυελός των οστών)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ. 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ. 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ Ανθεκτικότητα Γενικά Η εξέλιξη των καλλιεργούµενων φυτών είναι το αποτέλεσµα φυσικής και τεχνητής επιλογής Η επιλογή για αυξηµένες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15 Περιεχόμενα Πρόλογος...11 1. Οργανισμοί...15 1.1 Οργανισμοί και είδη...15 1.1.1 Ιδιότητες των οργανισμών...15 1.1.2 Φαινότυπος, γονότυπος, οικότυπος...17 1.1.3 Η έννοια του είδους και ο αριθμός των ειδών...19

Διαβάστε περισσότερα

3. Το σχεδιάγραμμα παρουσιάζει τομή ανθρώπινου πεπτικού συστήματος.

3. Το σχεδιάγραμμα παρουσιάζει τομή ανθρώπινου πεπτικού συστήματος. ΠΕΠΤΙΚΟ 1. Α. Να γράψετε τα είδη των δοντιών Α, Β, Γ, Δ και τα μέρη του δοντιού Ε Μ. Β. Πόσα δόντια έχει ένα παιδί 3 χρόνων; Γ. Ποιοι αδένες αφήνουν το έκκριμά τους στη στοματική κοιλότητα και ποιο το

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ)

ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ) ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ) 1 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΜΕ ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ 19 Παράγοντες που συμβάλλουν σε αύξηση των εντόμων 1. Μονοκαλλιέργειες 2. Βελτίωση με κριτήριο αποκλειστικά την

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ 1. ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Η µέλισσα είναι έντοµο ολοµετάβολο και για την ολοκλήρωση του βιολογικού της κύκλου διέρχεται από τα στάδια του αυγού, της

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑ:ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:3.6.2014 ΤΑΞΗ: Γ ΧΡΟΝΟΣ:1.30 ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ:10 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:. ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΒΑΘΜΟΣ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Η ΝΕΑ ΓΡΙΠΗ ΤΩΝ ΧΟΙΡΩΝ

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Η ΝΕΑ ΓΡΙΠΗ ΤΩΝ ΧΟΙΡΩΝ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΨΟΥΡΗ 4 412 22 ΛΑΡΙΣΑ ΤΗΛ. 2410 627142 FAX 2410 627143 E-MAIL:GEOTEE_L@OTENET.GR Λάρισα 30-04-2009 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Η ΝΕΑ ΓΡΙΠΗ ΤΩΝ ΧΟΙΡΩΝ Παγκόσμια ανησυχία

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Λουλούδια- Επικονίαση-Καρποί-Σπόροι

Λουλούδια- Επικονίαση-Καρποί-Σπόροι Λουλούδια- Επικονίαση-Καρποί-Σπόροι 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Χατζηνικολάκη Ελένη Βοτανικό τμήμα Εκπαιδευτικό τμήμα ΜΦΙΚ Η ενότητα «Φύση είναι το σπίτι μας» του βιβλίου της ΜτΠ αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΠΛΑΤΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ-ΧΗΜΕΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΒΑΘΜΟΣ ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Γ Αριθμητικά.. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες Ολογράφως:...

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί: είναι οι οργανισμοί ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ που δεν μπορούμε να Η τους ΜΙΚΡΟΒΙΑ διακρίνουμε με γυμνό μάτι (μέγεθος < 0,1 mm)

Μικροοργανισμοί: είναι οι οργανισμοί ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ που δεν μπορούμε να Η τους ΜΙΚΡΟΒΙΑ διακρίνουμε με γυμνό μάτι (μέγεθος < 0,1 mm) Μικροοργανισμοί: είναι οι οργανισμοί ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ που δεν μπορούμε να Η τους ΜΙΚΡΟΒΙΑ διακρίνουμε με γυμνό μάτι (μέγεθος < 0,1 mm) Πού και πώς ζουν 1. στο φυσικό περιβάλλον (νιτροποιητικά βακτήρια)

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΛΜΟΝΕΛΛΩΣΗ Ασθένεια που προκαλείται από τα είδη του γένους Salmonella,, Salmonella Προσβάλλει όλα τα ζωικά είδη και Χαρακτηρίζεται από ένα ή συνδυασμό από τα ακόλουθα τρία συμπτώματα: σηψαιμία,, οξεία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΗΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σχολική χρονιά 2012-13 ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑΣ 3, 16451

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. ΖΗΤΗΜΑ 1 ο

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. ΖΗΤΗΜΑ 1 ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΖΗΤΗΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ

ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ 2010-11 Κεφάλαιο 1: Η Οργάνωση της ζωής 1. Από ποια μέρη αποτελείται το μικροσκόπιο; 2. Στην εικόνα φαίνεται ένα μικροσκόπιο. Να γράψετε τα μέρη του όπως υποδεικνύονται από

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ:

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΕΝΑ ΠΕΙΡΑΜΑ ΜΕ ΑΓΝΩΣΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ, ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΝΙΚΟΛΑΣ ΠΡΙΜΗΚΥΡΙΟΣ, ΓΕΩΠΟΝΟΣ, Δρ. ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Βιολογία Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Νότα Λαζαράκη, Βιολογία Γ Λυκείου Γενικής Παιδείας Υπεύθυνος έκδοσης: Αποστόλης Αντωνόπουλος Θεώρηση κειμένου: Κυριάκος Εμμανουηλίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Τι ονομάζουμε ροή ενέργειας σε ένα οικοσύστημα; Όσο αναγκαία είναι η τροφοδότηση ενός οικοσυστήματος με ενέργεια, άλλο τόσο αναγκαία είναι η διανομή της στους άλλους οργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

4. ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥΣ

4. ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥΣ 4.1 Ομοιόσταση 4.2 Ασθένειες 4. ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥΣ 4.3 Αμυντικοί μηχανισμοί του ανθρώπινου οργανισμού 4.4 Τρόποι ζωής και ασθένειες Μάρθα Καρβουνίδου ΠΕ1404

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

(dietary fiber, nonnutritive fiber)

(dietary fiber, nonnutritive fiber) KΥΤΤΑΡΙΝΗ - ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Στα τρόφιμα, παράλληλα με τους υδατάνθρακες που πέπτονται στον ανθρώπινο οργανισμό (δηλαδή που υδρολύονται, απορροφώνται και μεταβολίζονται κατά τα γνωστά), υπάρχουν και υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 1. Ένας άνθρωπος μολύνθηκε από ένα παθογόνο βακτήριο και δεν εμφάνισε συμπτώματα ασθένειας. Πιθανολογείστε τους λόγους που μπορεί να οφείλεται αυτό. 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 31-7-14 ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 Στο σχήμα 1 του άρθρου που δημοσιεύσαμε την προηγούμενη φορά φαίνεται η καθοριστικός ρόλος των μικροοργανισμών για την ύπαρξη της ζωής, αφού χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 7 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 7 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 7 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις

Διαβάστε περισσότερα

Το άνθος Λειτουργίες α. παράγονται οι αρσενικοί και θηλυκοί γαμέτες β. συμβαίνει η γονιμοποίηση γ. πραγματοποιείται η ανάπτυξη του εμβρύου

Το άνθος Λειτουργίες α. παράγονται οι αρσενικοί και θηλυκοί γαμέτες β. συμβαίνει η γονιμοποίηση γ. πραγματοποιείται η ανάπτυξη του εμβρύου Άνθος Αναπαραγωγή Το άνθος Λειτουργίες 1. Όργανο εγγενούς παραγωγής των ανώτερων φυτών α. παράγονται οι αρσενικοί και θηλυκοί γαμέτες β. συμβαίνει η γονιμοποίηση γ. πραγματοποιείται η ανάπτυξη του εμβρύου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 10 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Διαβάστε περισσότερα

Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών

Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών Οι Έλληνες ανέκαθεν ήταν στενά δεμένοι με τον κόσμο των μελισσών. Ο πρώτος που ασχολήθηκε επιστημονικά με αυτές 300 χρόνια π.χ., ήταν ο Αριστοτέλης. Την εποχή εκείνη, ο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α. Μονάδες 5. Α2. Από νηματοειδείς δομές (υφές) αποτελούνται α. τα βακτήρια. β. τα πρωτόζωα. γ. οι μύκητες. δ. οι ιοί.

ΘΕΜΑ Α. Μονάδες 5. Α2. Από νηματοειδείς δομές (υφές) αποτελούνται α. τα βακτήρια. β. τα πρωτόζωα. γ. οι μύκητες. δ. οι ιοί. ΘΕΜΑ Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 14 MAΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΕΝΤΟΜΑ ΤΡΕΙΣ ΜΕΙΖΟΝΕΣ ΜΕΤΑΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ: ΦΥΛΕΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΟΛΥΚΥΤΤΑΡΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΕΝΤΟΜΑ ΤΡΕΙΣ ΜΕΙΖΟΝΕΣ ΜΕΤΑΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ: ΦΥΛΕΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΟΛΥΚΥΤΤΑΡΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΕΝΤΟΜΑ ΤΡΕΙΣ ΜΕΙΖΟΝΕΣ ΜΕΤΑΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ: ΦΥΛΕΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΟΛΥΚΥΤΤΑΡΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ ΕΜΦΑΝΙΖΕΙ ΙΑΒΑΘΜΙΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗ ΜΟΝΑΧΙΚΗ ΙΑΒΙΩΣΗ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΕΥΚΟΙΝΩΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΛΙΜΝΟΘΑΛΑΣΣΩΝ

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΛΙΜΝΟΘΑΛΑΣΣΩΝ Λιμνοθάλασσες οι λιμνοθάλασσες είναι παράκτιες υδάτινες περιοχές με μικρό βάθος και συνήθως χωρίζονται από τη γειτονική θαλάσσια περιοχή με φυσικό φράκτη την αμμολουρίδα η οποία διαχωρίζει και ουσιαστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 23 / 05 /2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μέχρι σήµερα γνωρίζατε ότι η κατανάλωση ψωµιού είναι µία απολαυστική και θρεπτική συνήθεια. Από σήµερα η αγαπηµένη σας αυτή καθηµερινή συνήθεια µπορεί να παρέχει στον οργανισµό ακόµη περισσότερα θρεπτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Οι περιοχές των τροπικών δασών όπως βλέπεις και στον παραπάνω παγκόσμιο χάρτη, βρίσκονται στη Νότια Αμερική(γύρω από τον ισημερινό), στη Βόρεια Αμερική(ανάμεσα από τον Τροπικό του

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ. ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ : ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥ :

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ. ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ : ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥ : ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΜΑΘΗΜΑ : ΦΥΣΙΚΑ (ΒΙΟΛΟΓΙΑ) ΤΑΞΗ : Α ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 1.30 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : ΒΑΘΜΟΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΩΣ :... ΟΛΟΓΡΑΦΩΣ :... ΥΠ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ;

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; Αλλεργία, όπως ορίζει και η λέξη, σημαίνει άλλο έργο. Είναι η μη αναμενόμενη αντίδραση του ανοσιακού συστήματος του οργανισμού εναντίον ακίνδυνων

Διαβάστε περισσότερα

Σπέρματα και Καρποί. Το σπέρμα είναι μία πολυκύτταρη δομή με την οποία διασπείρονται τα ανθόφυτα

Σπέρματα και Καρποί. Το σπέρμα είναι μία πολυκύτταρη δομή με την οποία διασπείρονται τα ανθόφυτα Ο καρπός φέρει και προστατεύει τα σπέρματα: μια βοηθητική δομή του κύκλου ζωής των ανθοφύτων Το σπέρμα είναι μία πολυκύτταρη δομή με την οποία διασπείρονται τα ανθόφυτα Σπέρματα και Καρποί Γονιμοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών

Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

Προϊόντα κυψέλης και η σημασία. Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε.

Προϊόντα κυψέλης και η σημασία. Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε. Προϊόντα κυψέλης και η σημασία τους για την υγεία του μελισσιού Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε. Κηρήθρα Επωαστικός - αποθηκευτικός χώρος εντός της κυψέλης Είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ Τι είναι η τροφική αλλεργία; Τροφική αλλεργία είναι η αναπάντεχη και μη κανονική ανοσολογική αντίδραση του οργανισμού εναντίον ενός τμήματος μιας τροφής (συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

AMINEMAX και ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ

AMINEMAX και ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ AMINEMAX και ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ Το AMINΕMAX παραλαμβάνεται από κανονική ενζυματική υδρόλυση με πρώτες ύλες από σπόρους σιτηρών και καλαμποκιού σε ισορροπία με μείγμα από ειδικά ένζυμα ( Έξω πρωτει πρωτεΐνάσες-

Διαβάστε περισσότερα

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί Σκελετικό σύστημα Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία Τύποι: 1. Υδροστατικοί σκελετοί 2. Σκληροί σκελετοί Ενδοσκελετός Εξωσκελετός Σκελετικό σύστημα υδροστατικοί

Διαβάστε περισσότερα

Ανατομία και μορφολογία πτηνού

Ανατομία και μορφολογία πτηνού Ανατομία και μορφολογία πτηνού Τα πτηνά είναι ομοιόθερμα σπονδυλωτά που φυλογενετικά σχετίζονται με τους Δεινοσαύρους Τα αρτίγονα πουλιά (Νεόρνιθες) διαιρούνται σε δύο ομάδες: (1) Παλαιόγναθα (κίβι, έμου,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012 ÓÕÍÅÉÑÌÏÓ. Ηµεροµηνία: Κυριακή 1 Απριλίου 2012

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012 ÓÕÍÅÉÑÌÏÓ. Ηµεροµηνία: Κυριακή 1 Απριλίου 2012 ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ A Α1-δ, Α2-δ, Α3-γ, Α4-β, Α5-δ ΘΕΜΑ B Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Ηµεροµηνία: Κυριακή 1 Απριλίου 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1. Οι µεταβολές της θερµοκρασίας του εξωτερικού περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1(ΥΓΕΙΑ-ΑΝΘΡΩΠΟΣ)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1(ΥΓΕΙΑ-ΑΝΘΡΩΠΟΣ) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1(ΥΓΕΙΑ-ΑΝΘΡΩΠΟΣ) Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση: 1. Οι ιοί αποτελούνται

Διαβάστε περισσότερα

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Πώς προσαρμόζονται οι οργανισμοί στις αλλαγές του περιβάλλοντος (τροφή, κλίμα κ. ά.); Κληρονομώντας ευνοϊκά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κ αθεμίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΘΟΓΟΝΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΜΕ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΟΡΟΥΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΘΟΓΟΝΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΜΕ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΟΡΟΥΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΘΟΓΟΝΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΜΕ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΟΡΟΥΣ ΟΝΟΜΑ:ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΕΠΙΘΕΤΟ:ΠΡΙΦΤΗ ΤΑΞΗ:Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΜΗΜΑ: 4 ΗΜ/ΝΙΑ: 11/10/2013 ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΑΘΟΓΟΝΟΥΣ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ Ένας μικροοργανισμός

Διαβάστε περισσότερα

Ζωικοί εχθροί και ασφάλεια τροφίμων

Ζωικοί εχθροί και ασφάλεια τροφίμων Ζωικοί εχθροί και ασφάλεια τροφίμων Δημήτρης Παπαχρήστος Εργαστήριο Γεωργικής Εντομολογίας Τμήμα Εντομολογίας και Γεωργικής Ζωολογίας Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο e-mail : d.papachristos@bpi.gr

Διαβάστε περισσότερα

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις 46 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪ Η-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Χρυσ Σµύρνης 3 : Τηλ.: 2107601470 ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2006 ΘΕΜΑ 1 Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΟΛΝΤΟ (PEUMUS BOLDUS) Βασιλείου Ιωάννα Φαρμακοποιός Μ.Ρ.Α.

ΜΠΟΛΝΤΟ (PEUMUS BOLDUS) Βασιλείου Ιωάννα Φαρμακοποιός Μ.Ρ.Α. ΜΠΟΛΝΤΟ (PEUMUS BOLDUS) Βασιλείου Ιωάννα Φαρμακοποιός Μ.Ρ.Α. ΜΠΟΛΝΤΟ (PEUMUS BOLDUS) Το μπόλντο ανήκει στην οικογένεια των Monimiaceae. Eίναι αυτοφυές της περιοχής των Άνδεων της Χιλής και του Περού, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα 1 Όπως όλοι γνωρίζουμε κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από κύτταρα. Μέσα στον πυρήνα των κυττάρων υπάρχουν τα χρωμοσώματα, τα οποία αποτελούν to γενετικό υλικό (DNA). Στα χρωμοσώματα αυτά βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ I ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιμος Π. Βανδώρος ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Οι βασικές δομές που εξετάζουμε στην ανατομία μπορούν ιεραρχικά να ταξινομηθούν ως εξής:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη

Διαβάστε περισσότερα