Νικόδημος ο Αγιορείτης, Κανών ΞΘ, Ερμηνεία, Πηδάλιον, Θεσσαλονίκη 2003, σ τευχοσ 116

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Νικόδημος ο Αγιορείτης, Κανών ΞΘ, Ερμηνεία, Πηδάλιον, Θεσσαλονίκη 2003, σ. 94. 018 τευχοσ 116"

Transcript

1 01 η νηστεία εκάστης Τετράδος και Παρασκευής διά ξηροφαγίας πρέπει να γίνηται παρόμοια με την νηστείαν της Τεσσαρακοστής. Ξηροφαγία δε είναι το να τρώγη τινάς άπαξ της ημέρας εις την εννάτην ώραν, χωρίς να εσθίη έλαιον, ή να πίνη οίνον. Νικόδημος ο Αγιορείτης, Κανών ΞΘ, Ερμηνεία, Πηδάλιον, Θεσσαλονίκη 2003, σ τευχοσ 116

2 ΓΕΥΣΗ Οι νηστήσιμες τρ οφές στην ελληνική παραδοσιακή διατροφή Η νηστεία στην Ορθοδοξία είναι αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας που περιλαμβάνει πολλές συζητήσεις και διαφωνίες και άρχισε από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους. Επιβάλλει την αποχή από ορισμένα είδη τροφών και ποτών και όχι πλήρη αποχή από κάθε τροφή όπως σε άλλες θρησκείες και πολιτισμούς. αικατερίνη πολυμέρουκαμηλάκη Διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών ευάγγελος καραμανές Ερευνητής του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών 01 Μοναστηριακή τράπεζα με τα αρχικά της τραπέζια από λευκό πορφυρίτη. Μονή Βατοπεδίου, Άγ. Όρος. οι επικλήσεις για επιστροφή σε διατροφικές συνήθειες και κώδικες της αγροτικής κοινωνίας και η προβολή «τοπικών» προϊόντων και της παραγωγής αυτών με τρόπο φιλικό προς το φυσικό περιβάλλον («βιολογικά προϊόντα»), ως αποτέλεσμα του τροφικού κορεσμού των αστών και της εμπορικής προώθησης ειδών διατροφής με τη δημιουργία σχετικών χώρων διάθεσης, ανεξάρτητων ή μέσα σε μεγάλα καταστήματα τροφίμων, αποτελεί ένα σύνθετο αντικείμενο μελέτης για τη λαογραφία. Ο μεγάλος αριθμός άρθρων στον ημερήσιο και περιοδικό Tύπο, οι τηλεοπτικές εκπομπές, οι πάσης φύσεως εκδόσεις και βεβαίως το σχετικά πρόσφατο επιστημονικό ενδιαφέρον διεθνώς επιβεβαιώνουν τη σημασία που αποδίδεται στην παραδοσιακή διατροφή. Συχνά τα προβαλλόμενα ως «αγνά» και «παραδοσιακά» προϊόντα τοποθετούνται σε ελκυστικές βιτρίνες διακοσμημένες με αντικείμενα λαϊκής τέχνης. Έτσι η αναβίωση ικανοποιεί για τους παλαιότερους μια ανάγκη, έστω και ως ψευδαίσθηση, επιστροφής στα παιδικά χρόνια με τις γνώριμες αγαπημένες πλην απούσες πλέον γεύσεις και για τους νεότερους την αναφορά σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν που δεν γνώρισαν. Ο φολκλορισμός στο ζήτημα της διατροφής κινεί και μια ιδιαίτερα ευαίσθητη χορδή, εκείνη της υγείας του δεινά χειμαζόμενου σύγχρονου ανθρώπου, καθώς ευρίσκεται συνεχώς εκτεθειμένος στους σύγχρονους διατροφικούς κινδύνους των βιομηχανοποιημένων τροφίμων. Η Ελλάδα είναι χώρα με πολύπλοκο γεωγραφικό διαμελισμό. Περιλαμβάνει ορεινά συγκροτήματα οικισμών, νησιά, παραλιακούς και νησιωτικούς οικισμούς και παραγωγικές πεδιάδες. Ανάλογη ποικιλία παρουσιάζει η παραγωγή και συνακόλουθα η διατροφή. Στο χώρο αυτό δημιουργήθηκε ένας κώδικας διατροφικών συνηθειών που εξασφάλιζε το ελάχιστο των απαραίτητων για τον οργανισμό θρεπτικών συστατικών, την περίφημη από την αρχαιότητα ακόμη «λιτότητα» του Έλληνα. Βάση της διατροφής αποτελούν, όπως είναι γνωστό, οι φυτικές τροφές, αυτούσιες ή μεταποιημένες και ελάχιστα οι ζωικές, συνυπολογιζομένων και των γαλακτοκομικών προϊόντων. Ο ίδιος ο λαός, παραγωγός και καταναλωτής της τροφής του, διαμόρφωσε εμπειρικά την απαραίτητη γνώση για τις ιδιότητες των τροφών και τη θρεπτική τους αξία. Προϊόντα όπως το λάδι, το κρασί ή το σιτάρι-ψωμί τα θεωρεί ιερά, επειδή γνωρίζει ότι προσδίδουν στον οργανισμό δύναμηενέργεια και η έλλειψή τους αποδυναμώνει το σώμα, λόγος για τον οποίο τα εν λόγω είδη έχουν συνδεθεί με σημαντικές λατρευτικές συνήθειες (προσφορές, θεία Κοινωνία, νηστεία κ.λπ.). Η τροφή είναι ένα από τα πιο σταθερά στοιχεία στην αγροτική παραδοσιακή κοινωνία, στη διαχρονική της διάσταση, ως συνισταμένη πολλών παραγόντων, όπως η οικονομία, οι κοινωνικές δομές, η πολιτισμική ανάπτυξη, που μεταβάλλο- τευχοσ

3 νηστησιμες τροφες 02 Λιτό μοναστηριακό γεύμα. Μονή Κασταμονίτου (Κωνσταμονίτου), Άγ. Όρος. 03 Πήλινη σφραγίδα για άρτο προσφοράς. Πιθανόν από την Αίγυπτο, 6ος-7ος αι., Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα. 04 Η νηστεία τονίζει την εγκράτεια του χριστιανού και τον αποτρέπει από το αμάρτημα της λαιμαργίας. Τοιχογραφία της λαιμαργίας. Εξωνάρθηκας, Καθολικό Μονής Βατοπεδίου, Άγ. Όρος. 02 νται με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν χαρακτηριστικές περίοδοι και τομές, τις οποίες η εθνολογική και ιστορική έρευνα καταβάλλει προσπάθεια να προσδιορίσει. Βεβαίως η ένταξη κάθε φορά της διατροφής στο κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιό της είναι το ζητούμενο. Η διαμόρφωση του διαιτολογίου στο πλαίσιο της παραδοσιακής κοινωνίας εγγράφεται, όπως ήδη αναφέρθηκε, στη μακρά ιστορική διάρκεια και η κατανάλωση διατροφικών αγαθών περιορίζεται κυρίως στην αυτάρκεια και την ανταλλαγή. Ο αγροτοποιμενικός χαρακτήρας της καθόριζε τα υλικά και τους τρόπους παρασκευής και κατανάλωσης των τροφών. Για παράδειγμα, οι ποιμενικοί πληθυσμοί καταναλώνουν λιγότερα γαλακτοκομικά προϊόντα και κρέας, επειδή τα διαθέτουν στο εμπόριο για να εξασφαλίσουν άλλα είδη διατροφής, όπως το σιτάρι ή το καλαμπόκι, τα όσπρια κ.λπ. Η οικονομική πρακτική μιας ποιμενικής οικογένειας στοχεύει συχνά στην εμπορευματοποίηση της παραγωγής με σκοπό την αγορά και άλλων απαραίτητων ειδών για τη λειτουργία του οικογενειακού προϋπολογισμού και την εκπλήρωση υποχρεώσεων (προίκα κοριτσιών, πληρωμή ενοικίων σε γαιοκτήτες, πρόστιμα κ.λπ.). Στην ορεινή Αργιθέα, όπου καλλιεργούνταν η πατάτα, η κατανάλωσή της ήταν ελάχιστη από τους κατοίκους, επειδή προοριζόταν για τις πεδινές περιοχές, όπου ανταλλασσόταν με το καλαμπόκι, τις ελιές το λάδι κ.ά. Ήταν πολύ γνωστό εξάλλου ότι οι γυναίκες στα χωριά στερούσαν από τα παιδιά τα αβγά, τα οποία πουλούσαν κυρίως σε πλανόδιους μικρεμπόρους για να εξασφαλίσουν απαραίτητα είδη του νοικοκυριού. Στους γεωργούς μετά το ψωμί, για τον νησιωτικό και παράλιο χώρο, έρχεται το λάδι και ακολουθούν τα λαχανικά, τα φρούτα, οι ελιές και τα όσπρια. Τα ζυμαρικά, το ρύζι και τα γεώμηλα (πατάτες) συμμετέχουν σε μικρότερες αναλογίες. Στις εύθραυστες ισορροπίες των τοπικών οικονομιών ο υποσιτισμός παραμένει τις περισσότερες φορές μια ορατή απειλή για μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Στο πλαίσιο αυτό θα πρέπει να τοποθετηθεί η νηστεία, η οποία συνδέεται επιπλέον με το σύνθετο θέμα της θρησκείας και το θρησκευτικό εορτολόγιο. Η νηστεία είναι συνάρτηση του θρησκευτικού βιώματος του αγροτικού πληθυσμού. Τον 14ο αι. ο περιηγητής Johann Shiltberger γράφει ότι οι Έλληνες «τις Τετάρτες δεν τρώνε ποτέ κρέας. Την Παρασκευή τρώνε μόνο ψάρι και λάδι. Οι επίσκοποι νηστεύουν το κρέας όλο το έτος. Και στις νηστήσιμες μέρες δεν τρώνε τίποτε που να έχει αίμα. Το ίδιο και οι ιερείς. Κληρικοί και λαϊκοί νηστεύουν πενήντα μέρες τη Σαρακοστή, σαράντα πριν από τα Χριστούγεννα, τριάντα για τους Δώδεκα Αποστόλους και δεκαπέντε για την Κοίμηση της Θεοτόκου». 1 Ο Πουκεβίλ στο βιβλίο του Ταξίδι στο Μοριά (1805) περιλαμβάνει ολόκληρο κεφάλαιο για το διαιτολόγιο στην Πελοπόννησο, στο οποίο παρατηρεί ότι ουσιαστικά αυτό δεν διαφέρει από εκείνο των άλλων Ελλήνων, και αναφέρεται στη νηστεία: «Επειδή από θρησκευτική αρχή, υποβάλλονται σε πολύ μακριές νηστείες, τον περισσότερο χρόνο βλέπει κανείς το τραπέζι τους γεμάτο από ισχνά φαγητά. Πρόκειται, συνήθως, για τα πιο κοινά χορταρικά που φιγουράρουν στην κουζίνα τους. Το λάδι και το βούτυρο αποτελούν τη βάση των φαγητών και τα κυριότερα καρυκεύματα είναι το πιπέρι, η μέντα, η ρίγανη, οι πιπεριές και τα πιο δυνατά αρωματικά. Είδα, σε όλα σχεδόν τα γεύματα, να σερβίρουν μαύρες και 020 τευχοσ 116

4 03 αλατισμένες ελιές της Κορώνης, χαβιάρι και καμιά φορά και πουτάργκα [αβγά κέφαλου ξεραμένα, αλατισμένα και καρυκευμένα, ταραμά]. Έπειτα παρουσιάζουν μικρές πίττες όλων των ειδών. Αυτή όμως η κουζίνα δεν είναι η κουζίνα της αρχαιότητας και κανένας καλοφαγάς δεν θα μπορούσε να μας δώσει το ιστορικό της πίττας, που παρουσιάζεται στο τραπέζι. Ω παρακμή των τεχνών, τάφος των ταλέντων! Τι θα λεγε ένας σύγχρονος Απίκιος, βλέποντας μια πίττα καμωμένη με μερικές παπαρούνες με μάραθο και με μαρούλια;». 2 Στη συνέχεια κάνει λόγο αρκετά αναλυτικά για τα φαγητά, τα ποτά, τα γλυκίσματα και τα φρούτα της τοπικής δίαιτας. Στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό, σύμφωνα με το λαϊκό εορτολόγιο, παρασκευάζονται και καταναλώνονται συγκεκριμένες τροφές καθ όλη τη διάρκεια του έτους. Η χριστιανική νηστεία, όπως αυτή έχει καθιερωθεί και τηρείται κατά τους τελευταίους αιώνες με τον ακριβή χρονικό προσδιορισμό των κανόνων της στον κύκλο του έτους, είναι αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας, που ξεκινά από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους, όταν μέσω των Ιουδαίων χριστιανών μεταδόθηκε και στη χριστιανική Εκκλησία, και έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις και διαφωνίες για τα επιμέρους χαρακτηριστικά της. Όπως παρατηρούν πολλοί ερευνητές, η νηστεία, όπως την εννοούμε σήμερα, είναι αποχή από ορισμένα είδη τροφών αλλά και ποτών, δηλαδή τρόπον τινά μια τροποποίηση των διατροφικών συνηθειών και όχι πλήρης αποχή από κάθε τροφή, για συγκεκριμένο διάστημα χρόνου, όπως ήταν και στην αρχαιότητα και όπως δηλώνει και η ετυμολογία της λέξεως. Το γεγονός αυτό, όπως και η ευρύτερη αποδοχή και επιβολή της και η ένταση του θρησκευτικού βιώματος κατά την τήρησή της, την καθιστά ιδιαίτερα σημαντική ως πολιτισμικό φαινόμενο για τη διατροφή του λαού. 3 Στο πλαίσιο των ημερών της εβδομάδας τηρείται νηστεία κατά την Τετάρτη και την Παρασκευή, η οποία καθιερώθηκε κατ αναλογίαν και κατ αντίθεσιν προς 04 τευχοσ

5 νηστησιμες τροφες εκείνη των Ιουδαίων. Αντί της Δευτέρας και Πέμπτης καθιερώθηκε η νηστεία της Τετάρτης σε ανάμνηση της προδοσίας του Ιούδα και της Παρασκευής για τη σταύρωση του Χριστού. Η νηστεία αυτών των ημερών καταλύεται μόνο κατά την πρώτη εβδομάδα των Απόκρεω (από την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου έως την Κυριακή του Ασώτου), οπότε έχουμε κατανάλωση όλων των τροφών. Για το λόγο αυτόν η εβδομάδα αυτή είναι γνωστή ως αμολυτή ή άρτζι-μπούρτζι, δηλαδή εβδομάδα πλήρους διατροφικής αταξίας. Κατά την τρίτη εβδομάδα των Απόκρεω (από την Κυριακή των Απόκρεω έως την Κυριακή της Τυρινής) έχουμε αποχή από το κρέας, ενώ καταναλώνονται τα τυροκομικά-γαλακτερά, τα αβγά και τα ψάρια. Επίσης η νηστεία καταλύεται κατά το Δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων (πλην της 5ης Ιανουαρίου, παραμονής των Θεοφανείων). Η νηστεία των Χριστουγέννων (μικρή Σαρακοστή) Η νηστεία των Χριστουγέννων, διάρκειας 40 ημερών, είναι γνωστή και ως μικρή Σαρακοστή (από 15 Νοεμβρίου έως την παραμονή των Χριστουγέννων). Επιτρέπεται η κατανάλωση ιχθύων από 15 Νοεμβρίου έως 17 Δεκεμβρίου, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής. Το σαρανταήμερο από του αγίου Φιλίππου (14 Νοεμβρίου) μέχρι τα Χριστούγεννα νήστευαν για να κοινωνήσουν. «Ήταν και ο καιρός της νηστείας. Είχαμε τις πολλές βροχές. Τότε βγάζαμε κάτι ραδίκια πράσινα από τ αμπέλια μας με κάτασπρη γούλα. Νηστεύαμε για να κοινωνήσουμε του Χριστού» σύμφωνα με μια μικρασιάτικη καταγραφή. 4 Σύμφωνα με τοπική μαρτυρία, «το βάσανο της Σαρακοστής [πριν τα Χριστούγεννα στη Β. Ήπειρο] ήταν αβάσταγο. Η γριά Σαρακοστή κρατούσε με τα λιπόσαρκα χέρια της μια ψηλή από φρόκαλα σκούπα κι εσκούπιζε τα σπίτια μέσα κι έξω από κάθε καλό φαγώσιμο σαράντα ολόκληρες μέρες». 5 Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή Η νηστεία είναι ωστόσο το κύριο χαρακτηριστικό της Μεγάλης Τεσσαρακοστής που προετοιμάζει τους πιστούς για τη Μεγάλη Εβδομάδα και την Ανάσταση. Την πρώτη ημέρα, δηλαδή την Καθαρά Δευτέρα, δεν καταναλώνονται τα υπόλοιπα της Τυρινής. «Καθαρίζονταν ακόμη και τα πιατικά» και τα υπόλοιπα φαγητά δίνονταν παλιότερα σε όσους δεν νήστευαν, όπως ήσαν οι τσιγγάνοι (γύφτοι). Η έννοια αυτή της αλλαγής τονίζεται και με την έξοδο στη φύση, όπου καταναλώνονται νηστήσιμα φαγητά και ψωμί άζυμο (λαγάνα), χωρίς δηλαδή προζύμι. Στον Τύρναβο της Θεσσαλίας την Καθαρά Δευτέρα μαγειρεύουν και σήμερα το μπουρανί (χορτόσουπα αλάδωτη από σπανάκι, ρύζι και λίγο ξίδι), ενώ τραγουδούν άσεμνα αποκριάτικα τραγούδια. Τέτοιες εκδηλώσεις αποτελούν προέκταση της αποκριάς και δεν παραπέμπουν στην αυστηρή σαρακοστή και νηστεία που αρχίζει. Βεβαίως στις αγροτικές παραδοσιακές κοινωνίες αλλά και στα αστικά κέντρα, πριν από μερικές δεκαετίες ακόμη, δεν καταναλώνονταν όλες αυτές οι νηστήσιμες λιχουδιές που θα ζήλευε η οποιαδήποτε αρτύσιμη κουζίνα. Κρεμμύδια φρέσκα, ραπανάκια, ταραμάς, χαλβάς και θαλασσινά, όπου μπορούσαν να τα μαζέψουν επιτόπου, βρασμένα και αλατισμένα μόνο όσπρια (χωρίς λάδι), αυτά ήταν τα εδέσματα της Σαρακοστής. Έτσι έχουν νόημα όσα σκωπτικά λέγονταν, όταν αποχαιρετούσαν την αποκριά: Εμείς ετούτον κλαίομεν, εμάς ποιός θα μας κλάψει, / Όπου το σκορδοκρέμμυδο τ άντερα θα μας κάψει (Κρήτη). Κι ακόμη: Ο Λαζανάς ψυχομαχεί κι ο Μακαρούνης κλαίει / Κι ο Κρόμμυδος σουσουραδεί απάνω στο τραπέζι. 6 Η αποχή, λοιπόν, από το κρέας, τα γαλακτοκομικά, τα αβγά και γενικά από ουσίες που επιβαρύνουν τον ήδη καταπονημένο από το χειμώνα οργανισμό, θα διατηρηθεί μέχρι το Πάσχα με κατανάλωση ψαριών μόνο του Ευαγγελισμού (25 Μαρτίου) και του Λαζάρου. Η νηστεία της Μεγάλης Σαρακοστής ήταν αυστηρότατη. Νήστευαν ακόμη και οι έγκυες, οι άρρωστοι και τα παιδιά. Είναι χαρακτηριστικό ότι η Σαρακοστή παριστάνεται ως γυναίκα ξερακιανή, αυστηρή, χωρίς στόμα, γιατί δεν πρέπει να τρώει, με επτά πόδια, όσες και οι εβδομάδες μέχρι το Πάσχα (εικ. 6). Την έφτιαχναν από ζυμάρι ή πανί παραγεμισμένο με πούπουλα και την κρεμούσαν από το ταβάνι. Κάθε βδομάδα που περνούσε έκοβαν και από ένα πόδι, κι έτσι προχωρούσε ο χρόνος και πλησίαζε το Πάσχα. Οι Πόντιοι μάλιστα για να αναγκάσουν τα παιδιά να νηστέψουν χρησιμοποιούσαν ένα σκιάχτρο που το λέγανε Κουκαρά (εικ. 5). Το σκιάχτρο αυτό ήταν ένα μεγάλο κρεμμύδι, μαυρισμένο με καπνιά και σχεδιασμένα με κιμωλία μάτια και στόμα. Γύρω στην κοιλιά του κρεμμυδιού έμπηγαν επτά μεγάλα φτερά κότας, όσες εβδομάδες έχει η Σαρακοστή, και το κρεμούσαν από το κοτσάνι στην οροφή του σπιτιού τα μεσάνυχτα της Κυριακής προς την Καθαρά Δευτέρα. Τα παιδιά το πρωί έκπληκτα έβλεπαν πάνω από το κεφάλι τους το παράξενο αυτό πουλί, που θα τους τιμωρούσε, αν έτρωγαν λιπαρά φαγητά. Κάθε Κυριακή η μητέρα έβγαζε και ένα φτερό του Κουκαρά χωρίς να τη δουν τα παιδιά, ώσπου τη Μεγάλη Εβδομάδα έμενε γυμνός και εξαφανιζόταν μια νύχτα, αφού εκπλήρωσε την αποστολή του. Τα παιδιά τότε όλο χαρά φώναζαν: «Έφυεν ο Κουκαράς, έφυεν ο Κουκαράς!». Αλλά και οι μητέρες για να τα έχουν με διαρκή φόβο για κάθε παρεκτροπή, έλεγαν: «Έφυεν και θα έρται του χρόν». 7 Προ πάντων νήστευαν αυστηρά κατά την πρώτη ημέρα της Μ. Σαρακοστής, την Καθαρά Δευτέρα, αλλά και τις πρώτες τρεις ημέρες. Κατά το τρίμερο, τη λεγόμενη «καθαρήν νήστεια(ν), δεν τρώνε τίποτε, μόνο το βράδυ μετά τον εσπερινό παίρνουν αντίδωρο, πίνουν ένα φλυτζάνι του καφέ νερό και την τρίτη μέρα μεταλαβαίνουν». 8 Μάλιστα οι ηλικιωμένες 9 «το είχον σε καλό να κρατούν τριήμερον και μαζί με αυτάς και τα εγγονάκια με την υπόσχεσιν ότι θα βάλουν χρυσό δοντάκι ή θα εύρουν περδικοφωλιά! Εκείνοι που βαστούσαν τριήμερον νηστείαν μετέβαινον την πρωίαν της Τετάρτης εις την εκκλησίαν, ελάμβανον μέγαν αγιασμόν και 022 τευχοσ 116

6 05 05 Ο Κουκαράς. 06 Η Κυρά-Σαρακοστή. ακολούθως επιστρέφοντες εις την οικίαν των κατέλυον την νηστείαν». 10 Την Καθαροδευτέρα άρχιζαν τη νηστεία με χόρτα, κρεμμυδάκια, σκόρδα, κάρδαμο, με λειψή πίτα, και βρεκτοκούκια: Πέρασαν οι αποκριές με λύρες, με παιχνίδια, / κ ήλθ η σαρακοστή μ ελιές και με κρομμύδια. 11 Θεωρείται αμάρτημα και ασέβεια η μη τήρηση της νηστείας: Μέσα στη Σαρακοστή, / άρχοντες τσαι προεστοί, / ξετσοιλιάζονται με ρούφια / τσαι πετούν ψηλά τη σκούφια. / Μέσα στη Σαρακοστή / τσαι μας βγαίνουν τσαι σωστοί. 12 Τη Σαρακοστή θεωρούνταν αμαρτία ακόμη και η προσφορά κρέατος ή γάλακτος. Όταν καμιά φορά αγόραζαν κρέας ή γάλα, αυτό γινόταν κρυφά. «Αν ψωνίζαμε κρέας τον καιρό της νηστείας το κρύβαμε... Την τελευταία απόκρια θα χαμε αβγά βρασμένα και μακαρόνι κι απέ πια ξανατρώγαμε μόνο το Πάσχα. Γι αυτό λέγαμε, μ αβγό το κλείσαμε, μ αβγό θα τ ανοίξουμε». 13 Τιμούσαν ιδιαίτερα τη Μεγάλη Εβδομάδα, 14 κατά τη διάρκεια της οποίας νήστευαν ακόμη και τα μικρά παιδιά και οι έγκυες. Μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις κατέλυαν τη νηστεία, όπως σε σοβαρές αρρώστιες. Οι λεχώνες επιτρεπόταν να φάνε λάδι και καμιά φορά να πιουν γάλα. Οι γέροι συνήθως ήταν πιο εγκρατείς και αυστηροί. Σύμφωνα με μια καταγραφή από τη Σάμο, όταν συμπέσει πάνδημος εορτή τη Σαρακοστή, τότε το προσφερόμενο φαγητό είναι νηστήσιμο. Αντί δηλ. κρέατος βράζουν ρεβίθια, λάδι, κρεμμύδια και σιτάρι κομμένο, τα οποία γίνονται πολτός, το νηστήσιμο κεσκέκ. 15 Την εορτή, για παράδειγμα, των Τεσσαράκοντα Μαρτύρων, 16 που συνήθως συμπίπτει με τη Σαρακοστή, όσοι ήταν κεχαγιάδες (κτηνοτρόφοι) τη γιόρταζαν ξεχωριστά. Έκαναν πίττα «ανεβάτιστη» (δηλ. χωρίς μαγιά), φάβα, ντολμαδάκια, λαδερά, έπαιρναν «γκάιντες» και πήγαιναν στις μάντρες και γλεντούσαν. Του Ευαγγελισμού και των Βαΐων επιτρέπεται η κατανάλωση ψαριών. Ωστόσο και αυτά ήταν λίγα και δύσκολη η προμήθειά τους. Δεν υπήρχαν ψυγεία, ούτε πάγος και κατέφευγαν στον παστό μπακαλιάρο, που φρόντιζαν να προμηθευτούν από πριν. Τον έκαναν γιαχνί, βραστό ή τηγανητό και καμιά φορά είχαν συμπλήρωμα τα αλίπαστα, σαρδέλες, κολιούς, παλαμίδες, και λακέρδες. Αυτός που έτρωγε ψάρι των Βαΐων θα κοινωνούσε την ημέρα της Λαμπρής. Το δίστιχο λέει: Βάγια, Βάγια των Βαγιών, φάε ψάρι και κολιό / και την άλλη Κυριακή 06 φάε κόκκινο αυγό. 17 Το ξίδι, το αλάτι, το πιπέρι, η ρίγανη και όλα τα μυριστικά συνοδεύουν το λιτό εδεσματολόγιο, που αποτελείται από φυτικές κυρίως τροφές. Έτσι οι γεύσεις της Σαρακοστής είναι συνδεδεμένες με τα πικρά ραδίκια, τις ξιδάτες ελιές, τα καυτερά πρασσοκρέμμυδα και τα σκόρδα. Όλα ερεθίζουν το πεπτικό σύστημα και παράλληλα το απαλλάσσουν από τα λίπη και τις ζωικές τοξίνες. Στα αστικά και ημιαστικά κέντρα η νηστεία της Μεγάλης Σαρακοστής, πολυήμερη και αυστηρή, δημιουργούσε προϋποθέσεις για ένα ιδιότυπο εποχιακό εμπόριο τροφίμων, που ήταν και είναι εξαιρετικά προσοδοφόρο. Οι ασχολούμενοι με αυτό αγόραζαν ελιές, σύκα, σταφίδες, λεμόνια, πορτοκάλια και τα πουλούσαν ή τα αντάλλασσαν με άλλα προϊόντα, όπως αβγά, κότες, μαλλιά κ.ά. τα οποία μεταπωλούσαν. Το εμπόριο αυτό κρατούσε ως τη Μ. Εβδομάδα. 18 Τα μπακάλικα πουλούσαν ταραμά και ταχίνι. 19 Η νηστεία των Αγίων Αποστόλων Η τελευταία εβδομάδα του Ιουνίου είναι η περίοδος νηστείας των Αγίων Αποστόλων (Πέτρου και Παύλου στις 29 και η Σύναξις των Αποστόλων στις 30 Ιουνί- τευχοσ

7 νηστησιμες τροφες ου). Ήταν η νηστεία του καλοκαιριού, όπως την έλεγαν, ή η νηστεία του ροβιού, επειδή τότε άρχιζε σε ορισμένες περιοχές, ο θερισμός του ροβιού. Από τότε και μέχρι του αγίου Ιωάννη του Ριγολόγου (29 Αυγούστου) ακολουθεί ένα δίμηνο καλοκαιρινό με υπαίθρια θρησκευτικά πανηγύρια, τα οποία παλαιότερα συνοδεύονταν από ζωοπανηγύρεις και εμποροπανηγύρεις, δημοτελείς θυσίες, συνεστιάσεις και χορούς. Η νηστεία προηγείται της γιορτής και διαρκεί μόνο μία εβδομάδα. Οι περισσότεροι παλαιότερα κοινωνούσαν των Αγίων Αποστόλων για να φάνε πλέον στο πανηγύρι. Τη νηστεία αυτή, που δεν θεωρούνταν «αλαφριά», τηρούσαν περισσότερο οι ηλικιωμένοι. Η νηστεία του Δεκαπενταύγουστου και της Αποτομής της κεφαλής του Προδρόμου (29 Αυγούστου) Ο Αύγουστος αρχίζει και τελειώνει με νηστεία. Η νηστεία για την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου τον Δεκαπενταύγουστο (1-14 Αυγούστου) θεωρείται αυστηρή. Διακόπτεται από κατανάλωση ιχθύων στις 6 Αυγούστου, εορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Στις 29 του ίδιου μήνα, κατά την εορτή του Αγίου Ιωάννου του Αποκεφαλιστή 20 ή Ριγολόγου ή Θερμαστή, προστάτη των ασθενών από την ελονοσία, δεν τρώνε καρπούζι ή μαύρο σταφύλι, μαύρο σύκο 21 και ό,τι θυμίζει αίμα. Ακόμη δεν πιάνουν μαχαίρι στο χέρι, ούτε σπάζουν καρύδι. Η αναλογική σκέψη του λαού οδηγεί σε παρόμοιες ενέργειες. Η παράδοση αναφέρει ότι η θέρμη ήρθε στον κόσμο από τότε που αποκεφαλίστηκε ο άγιος Ιωάννης. Ταράχτηκε το κεφάλι του και έπαθε παροξυσμό γι αυτό και λέγεται και Παροξυσμός ή Κρυαδίτης ή Θερμολόγος. Λόγω της αυστηρής νηστείας της γιορτής του ονομάζεται και Νηστευτής και Νηστικός. Σε πολλές περιοχές δεν τρώνε ούτε λάδι εκτός από εκείνους που έχουν πανηγύρι στο χωριό. 22 Στη Λέσβο κρατούν νηστεία ιδιαίτερα όσοι λυτρώθηκαν από πυρετούς με τη βοήθεια του αγίου: «Ούτε σταφύλι μαύρο δεν τρώνε, γιατί θα βγάλουν μαύρες (= καλογέρους). Παλαιότερον συνήθιζαν ακόμη να μην κόβουν τίποτε με το μαχαίρι, διότι κείνη τη μέρα έκοψαν το κεφάλι του αγίου, αφού ακόμη και υπό των Τούρκων εφυλάσσετο τούτο (Κιράν καρπούζ πανηγυρά). Σύμφωνα με την παράδοση κατά την στιγμήν του αποκεφαλισμού οι παρευρισκόμενοι έπαθαν παροξυσμό. Όσοι λοιπόν παλαιότερον έπασχον από θέρμη πήγαιναν στην εκκλησία και άφηναν μετά την προσευχή τους τρίχες του κεφαλιού των, κουρελάκι από πάνω των, ή κάρφωναν και κρομμύδι στον πρίνο (=πουρνάρι) του αγίου Ιωάννου, σ Θριμπιρή. Όλα αυτά γινόταν μετά το άναμμα των κανδηλιών και το θύμιασμα κατά την ώραν της αναχωρήσεως, για ν αφήσουν το κακό πίσω τους. Επειδή παλαιότερον η ελονοσία μη υπαρχόντων σχετικών φαρμάκων κατέληγεν εις φθίσιν υπήρχε και σώζεται κατάρα: «να σι δω στ αγιού Γιαννιού τουν πρίνου». 23 Σε πολλές περιοχές του ελληνικού χώρου γίνονται πανηγύρια στα οποία μοιράζεται μαγειρεμένο νηστήσιμο φαγητό, όπως φάβα ή όσπρια. 07 Μοναχός τηγανίζει ψάρια στην κουζίνα. Μονή Μεγίστης Λαύρας, Άγ. Όρος. Η νηστεία του Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου) Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού αποτελεί σημαντική θρησκευτική γιορτή και ημέρα νηστείας. Δεν τρώνε σύκα και σταφύλια μαύρα που θυμίζουν το αίμα του Χριστού στο Σταυρό (Θεσσαλία). Τα φαγητά τους πρέπει να είναι αλάδωτα (ανήλαδα). Η μπογάτσα ή οι σταυρόπιττες, ψωμιά που μοιράζονταν στον κόσμο αποτελούν, μαζί με την ευλογία του σπόρου, προσφορές για την αρχή της σποράς και για την καλή εσοδεία της επόμενης χρονιάς. Εκτός των νηστειών στον κύκλο του χρόνου, σύμφωνα με το εορτολόγιο νηστεία επιβάλλεται και σε περιπτώσεις θανάτου συγγενούς. Συνηθίζεται η αποχή από κρέας σαράντα ημέρες μετά το θάνατο συγγενούς. Νηστήσιμα είναι επίσης τα νεκρόδειπνα και τα φαγητά στα μνημόσυνα και στα συλλείτουργα. Στην Αρτοτίνα Φωκίδας, για παράδειγμα, «του συλλείτουργου γίνιτι μαναχά μι σ τάρ. Η μιγάλ λειτουργιά γίνιτι τ ς Μιγάλις Σαρακουστάδις κι το Δικαπινταύγουστου. Βράζνι σταρ, φκειάν νι ψυχούδια, βράζ νι φασούλια (αν γίν Πασκαλιά η μιγάλ λειτουργιά, γιατ γένιτι σπάνια, κι τότι ψέν νι κι κριάς). Όλα αυτάνα, νια τσίτσα μι κρασί, ένα παούρ μι ρακί, τα πάνι κι τ αφήν νι μπρουστά ς του Χριστό. Του στάρ το βάν νι σε κανίστρα, τα ψυχούδια σι σακκί, τα φασούλια σι σακκούλ γιατ 024 τευχοσ 116

8 είναι βριχτάρια». 24 Μία ή δύο εβδομάδες έπρεπε να νηστέψουν και όσοι ήθελαν να κοινωνήσουν σε έκτακτη περίσταση, ταξίδι ή γάμο. Η προσέγγιση εκ νέου των παραδοσιακών κωδίκων διατροφής που στηρίζονται στην τοπική παραγωγή αποτελεί ζητούμενο και υπαγορεύεται από την ανάγκη για την προστασία της υγείας των πληθυσμών από την υπερκατανάλωση βλαβερών τροφών και τα σύγχρονα οικολογικά αδιέξοδα. Ειδικά για τους Έλληνες, των οποίων η ένταξη στον σύγχρονο τρόπο διατροφής έχει γίνει μόλις τις τελευταίες δεκαετίες, ήδη έχει γίνει κατανοητό ότι είναι η μόνη ίσως διέξοδος για την εξασφάλιση της υγείας και της ισορροπίας στο ισοζύγιο διατροφής. Η συνειδητοποίηση των αρχών στις οποίες στηρίχτηκε στη μακρόχρονη ιστορία του ο λαός μας καθώς και άλλοι παραδοσιακοί πολιτισμοί, ίσως συμβάλλει στην αντιμετώπιση του θέματος του επισιτισμού και της εξάντλησης των πόρων που προσφέρει το περιβάλλον. Η σύντομη αυτή περιγραφή των τροφών της νηστείας στην ελληνική παραδοσιακή διατροφή συνηγορεί προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης της έρευνας, λαογραφικής, ανθρωπολογικής και διατροφολογικής, της παραδοσιακής διατροφής. Η υποστήριξη της ανάπτυξης της καλλιέργειας των τοπικών προϊόντων χωρίς τα οποία δεν είναι δυνατόν να υποστηριχθεί σοβαρά μια διατροφή με ισχυρή τοπική ταυτότητα αποτελεί επιτακτικό ζητούμενο στην παρούσα ιστορική συγκυρία. Η θετική συμβολή αυτής της προσπάθειας στο πεδίο της ποιότητας της διατροφής και της εθνικής οικονομίας καταγράφεται από προσεγγίσεις πολλών επιστημονικών κλάδων όπως επίσης και η αντίθετη πραγματικότητα που σήμερα έχει σχεδόν κυριαρχήσει: εγκατάλειψη της τοπικής αγροτικής παραγωγής και διάλυση του κοινωνικού ιστού που την εξασφάλιζε, εισαγωγή προϊόντων διατροφής, συχνά επισφαλών από μακρινές χώρες, γενικευμένη ανασφάλεια και καχυποψία του κοινού απέναντι στα διατροφικά προϊόντα, καταστρατήγηση του παραδοσιακού διατροφικού κώδικα που διαμορφώθηκε μέσα στη μακρά ιστορική διάρκεια. 25 τευχοσ

9 νηστησιμες τροφες Σημειώσεις 1 Κυρ. Σιμόπουλος, Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα, τόμ. Α ( ), σ Ο Πουκεβίλ εκπλήσσεται, όπως και πολλοί άλλοι ξένοι ταξιδιώτες που περιμένουν να βρουν στη Σπάρτη τον μέλανα ζωμό. Ωστόσο οι παρατηρήσεις του για την παραδοσιακή διατροφή είναι ακριβείς. Fr. Pouqueville, Ταξίδι στο Μοριά, Αφοί Τολίδη, Αθήνα 1980, σ Στεφ. Δ. Ήμελλος, Ζητήματα παραδοσιακού υλικού βίου (Ενδεικτικές επισημάνσεις), Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, Αθήνα 1993, σ Μ. Μηλίγκου-Μαρκαντώνη, Δένδρα, φυτά, άνθη στον λαϊκό πολιτισμό των νεωτέρων Ελλήνων, Αθήνα 2006, σ Επίσης Αναστάσιος Σιναΐτης, «Περί των αγίων τριών τεσσαρακοστών. Πόθεν παρελάβομεν φυλάττειν αυτάς και ότι οι ταύτας παραβαίνοντες παρανομούσι», στο Γ. Α. Ράλλη / Μ. Ποτλή, Σύνταγμα των θείων και ιερών κανόνων, Αθήνησιν 1854, τόμ. 4 Κ. Μ. Ράλλης, «Νηστεία», Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. 18, Πυρσός, Αθήναι 1932, σ ; Χρ. Μ. Ενισλείδης, Ο θεσμός της νηστείας, Αθήναι 1959 Σπ. Μακρής, «Νηστεία», Ηθική και Θρησκευτική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. 9, 1966, σ Για τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης, Philippe Walter, Mythologie Chretienne. Fêtes, rites et mythes du Moyen Âge, Imago, Παρίσι Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών (ΚΜΣ), φάκ. Α25, σ. 40 (Μαραδιέ Μαγνησίας, 1961). 5 Αλεξ. Χ. Μαμμοπούλου, «Τελευταία Χριστούγεννα στην Ήπειρο», εφημ. Ηπειρωτικό Μέλλον, Αθήναι, αρ. 631, 21 Δεκεμβρίου 1967, σ Λαζανάς, από το λαζάνι, ζυμαρικό. Με την ίδια έννοια και Μακαρούνης (< μακαρόνι). 7 Γεώργ. Λαμψίδης, «Λαογραφικά της Σαρακοστής, Χαλδίας και Τραπεζούντος», Αρχείον Πόντου 17 (1952), σ Ελευθ. Ευστ. Ελευθεριάδης, Λαογραφικά Λαραχανής της Ματσούκας του Πόντου, Αθήνα 1992, σ Χ. Ι. Παπαδημητρίου, «Λαογραφικά Σύμμεικτα Ρόδου», Λαογραφία 21 (1963), σ. 196 Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών (ΚΛ), χφ. 3517, σ. 16 (Αστακός Ξηρομέρου, 1970). 9 «Όποια έπιανε Τρίμερο, έτρωγε αλιπανάβατο ψωμί ή αλιπανάβατη πίττα τρεις μέρες. Οι φτωχοί δεν έτρωγαν καθόλου όλη τη σαρακοστή, οι πλούσιοι νήστευαν μόνο την πρώτη βδομάδα. Στα παιδιά τους δίναν κι έτρωγαν», Ελπ. Σταμούλη-Σαράντη, Από την Ανατολική Θράκη. Η Σηλυβρία με τα γύρω της χωριά, τόμ. Β, Αθήναι, 1958, σ Απ. Σιταράς, Η Μάδυτος, πόλις της θρακικής χερσονήσου επί του Ελλησπόντου (ιστορία-λαογραφία-ηθογραφία-γλωσσικόν ιδίωμα-αναμνήσεις), Αθήνα 1971, σ Σταμούλη-Σαράντη, ό.π., σ Γ. Ι. Γιαννάκης, Το Πυργί της Χίου με τους λαογραφικούς θησαυρούς του, Χίος 1980, σ ΚΜΣ, φάκ. Α4, σ. 553 (Αϊβαλί, 1937, Δέσπ. Μαζαράκη). 14 Δημ. Γρ. Σπανός, Ο Εγρηγόρος της Χίου (Ιστορικά, τοπωνυμικά, λαογραφικά, γλωσσικά), Αθήναι 1980, σ. 100 Αναστ. Καραναστάση, «Ποιμενικά της Κω», Λαογραφία 16 (1956), σ. 88 Γ. Μ. Καζαβή, Νισύρου Λαογραφικά, Ν. Υόρκη 1940, σ. 194 Δημ. Λουκόπουλος, Γεωργικά της Ρούμελης, 1938, σ Νικ. Ι. Ζαφειρίου, Αρχείον Σάμου, τόμ. 5 (Αθήναι 1956) σ ΚΛ, χφ. 3532, σ. 29 (Αποστ. Ψαθάς, Βασιλική Μητρακλή-Ψαθά, Σκούταρι Αδριανουπόλεως, Αν. Θράκης, πρόσφυγες στο Σκούταρι Σερρών, 1971). 17 Γιαννάκης, ό.π., σ Αγγ. Γερμίδης, «Τα Γανόχωρα Ανατ. Θράκης», Θρακικά 46 ( ), σ ΚΜΣ, φάκ. Α24, σ. 112 (Αλ. Κυριστόπουλος, Κόλντερε Μαγνησίας, 1962). 20 Του Αποκεφαλισθέντος ή Κοψοκέφαλου (Καστοριά), ή Κουτσοκεφαλιστή, του Γονατιστή (Χίος) επειδή γονατίζουν στη γιορτή του, του Βουδομμάτη (Χίος), του Νηστευτή ή Κεσκεσή (Εύβοια) και Νηστιμάρη (Ικαρία). 21 ΚΛ, χφ. 1888, σ. 30 (περ. Αιγιαλείας, 1953). 22 ΚΛ, χφ. 2135, σ. 100 (περ. Αργολίδας, 1954). 23 ΚΛ, αρ. 2332, σ (Λέσβος, 1960). 24 Δημ. Λουκόπουλος, «Σύμμεικτα αιτωλικά λαογραφικά», Λαογραφία 8 (1921), σ Για τα θετικά αποτελέσματα της νηστείας στον ανθρώπινο οργανισμό με βάση τη μελέτη ενός δείγματος 120 ατόμων οι μισοί από τους οποίους τηρούσαν τις νηστείες και οι άλλοι μισοί όχι στην περιοχή Ηρακλείου Κρήτης, βλ. Katerina Sarri / Nikolaos Tzanakis / Manolis Linardakis / George Mamalakis / Anthony Kafatos, «Effects of Greek Orthodox Christian Church Fasting on Serum Lipids and Obesity», BiomedCentral Public Health 3/16 (2003) (www. biomedcentral.com/ /3/16) Πηγές εικόνων 01, 02, 07 Gerhard Trumler, Άθως, το Άγιον Όρος, Εκδόσεις Αδάμ, Αθήνα 1993, σ. 112, 46 και 47 αντίστοιχα. 03 Ώρες Βυζαντίου: Έργα και Ημέρες στο Βυζάντιο, Αθήνα-Θεσσαλονίκη- Μυστράς, ΥΠΠΟ, Αθήνα 2001, σ. 101, εικ Δήμητρα Παπανικόλα-Μπακιρτζή (επιμ.), Βυζαντινών Διατροφή και Μαγειρίαι, Πρακτικά ημερίδας Περί της διατροφής στο Βυζάντιο», ΤΑΠΑ, Αθήνα 2005, σ. 143, εικ Λαϊκή παράδοση και τοπική ιστορία, διαδικτυακό ημερολόγιο, popular-dimotikosxoleioportarias. blogspot.com/2009/04/blog-post.html, επίσκεψη Πόντος έν, άστρον φωτεινόν, διαδικτυακό ημερολόγιο, wordpress.com, επίσκεψη Βιβλιογραφία Ήμελλος Στέφ. Δ., Ζητήματα παραδοσιακού υλικού βίου (Ενδεικτικές επισημάνσεις), Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, Αθήνα Ήμελλος Στέφ. Δ. / Αικ. Πολυμέρου- Καμηλάκη, Παραδοσιακός υλικός βίος του Ελληνικού λαού (ερωτηματολόγιο), Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήνα Μέγας Γ. Α., Ελληνικαί εορταί και έθιμα λαϊκής λατρείας, Αθήναι Μηλίγκου-Μαρκαντώνη Μ., Δένδρα, φυτά, άνθη στον λαϊκό πολιτισμό των νεωτέρων Ελλήνων, Αθήνα Λουκάτος Δημ. Σ., Πασχαλινά και της Άνοιξης, Αθήνα Λουκάτος Δημ. Σ., Συμπληρωματικά του Χειμώνα και της Άνοιξης, Αθήνα Λουκόπουλος Δημ., Αιτωλικαί οικήσεις, σκεύη και τροφαί, εν Αθήναις Πολυμέρου-Καμηλάκη Αικ., Ελληνικά Επώνυμα Τοπικά Προϊόντα, έκδοση του Ελληνικού Οργανισμού Προώθησης Εξαγωγών (ΟΠΕ), σε τρεις γλώσσες (ελληνική, αγγλική, γαλλική), [ Έρευνα σε συνεργασία με τους οικονομολόγους Δημ. Σύριγγα και Βασιλική Μπουγά], Αθήνα Πολυμέρου-Καμηλάκη Αικ., Ωδή στην Ελιά, Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών / Γενική Γραμματεία Ολυμπιακών Αγώνων, Αθήνα Sarri Katerina / Nikolaos Tzanakis / Manolis Linardakis / George Mamalakis / Anthony Kafatos, «Effects of Greek Orthodox Christian Church Fasting on Serum Lipids and Obesity», BiomedCentral Public Health 3/16 (2003) (www. biomedcentral.com/ /3/16) Walter Ph., Mythologie Chretienne. Fêtes, rites et mythes du Moyen Âge, Imago, Παρίσι 2005 (1η εκδ. 2003). 026 τευχοσ 116

10 Νηστήσιμα αλλά όχι άνοστα... Μουσταλευριά (η): Από μούστο, από ζουμό βρασμένων σύκων και από μελόκρασο, βρασμένα με άσπρο αλεύρι κάνανε ένα είδος κρέμας στην οποία πρόσθεταν και κοπανισμένη αμυγδαλόψιχα. Την έκαναν τη Μεγάλη Σαρακοστή, απαραίτητα δε την Τετάρτη της πρώτης εβδομάδας. 1 Με μούστο την κάνανε τον Αύγουστο. Στην επαρχία Ερμιονίδος «παίρνουν μούστο και τον βράζουν σ ένα καζάνι όπου βάζουν κι ασπρόχωμα με στάχτη σ ένα πανί». Στη Σωζόπολη εφτιάνανε μουσταλευριά και μουστολαμπάδες. «Εσπάνανε καρύδια και διαλέγανε μεγάλες σκελίδες, τις μπουρλιάζανε σε σπάγγο κι εκάνανε κάμποσες μπρουλιές. Εβάνανε το μούστο με το νισεστέ μέσα σε καζανάκι, τον εβάνανε στη φωτιά κι ικάνανε τη μουσταλευριά. Κρεμάζανε πά σ ένα κοντάρι τις μπρουλιές με τα καρύδια και τις περεχούσανε πο τη μουσταλευριά. Την άλληνα που πόμνισκε τήνε φκιέρωνανε μέσα σε πιάτα, τήνε κούκκιζανε πο πάνου με κανέλα και κοπανισμένα καρύδια και την ετρώγανε. Την άλλη την ημέρα έκανανε άλλη μουσταλευριά και περιχούσανε πάλε τις μουστολαμπάδες και πάλε κείνην απού πόμνισκε, την έβανανε μέσ στα πιάτα. Κι έτσι κάθε μέρα με καινούργια μουσταλευριά περεχούσανε τις μουστολαμπάδες όσο να χορτάσουνε». «Σιουτσούκον»: Στην Κύπρο φτιάχνουν με τον «παλουζέν» (πετιμέζι) και καρύδια τον «σιουτσούκον». Τα σύκα συμπεριλαμβάνονταν στα νηστήσιμα της Σαρακοστής ως τακτική τροφή και ως γλύκισμα. Καλοδιαλεγμένα καούρια (σχιστά) ψήνονταν για λίγο στο φούρνο και μπαίνανε στα πιθάρια που σφραγίζονταν για να ανοιχτούν τη Σαρακοστή. Κάνανε επίσης τα πατητά, διαλεγμένα καρόσυκα και τα κολάτα που βουτιόντουσαν στο βραστό νερό, που είχε μέσα αρωματικά βότανα, όπως η δάφνη και όταν στεγνώνανε, μπαίνανε σε σακούλια, που βάζανε πάνω σ αυτά βάρος για να πατηθούνε. Έτσι μέχρι τη Σαρακοστή ζαχαρώνανε. 2 «Τα γουμίδια είναι ένα πολύ νόστιμο και πρόχειρο φαγητό. Υλικά: Διάφορα άγρια χόρτα ανάμεσα εις τα οποία φύλλα από χλωρά κρεμμύδια και σκόρδα, μυρωδιές και άλλα μυρωδικά φαγώσιμα χόρτα, λάδι, πιπέρι κόκκινο. Τρόπος παρασκευής: Αφού καθαρισθούν και πλυθούν καλά τα χόρτα κόβονται ψιλά-ψιλά. Τοποθετούνται μέσα στο τηγάνι με ελάχιστο νεράκι και αυτά αρχίζουν να ξεροβράζουν. Αφού βράσουν αρκετά ρίχνομε μέσα λάδι και πιπέρι κόκκινο και αυτά τηγανίζονται. Αφού τηγανισθούν είναι έτοιμα προς βρώσιν. Το φαγητό αυτό είναι συνηθέστατο και σήμερα και συγκαταλέγεται ανάμεσα στα νόστιμα φαγητά. Παρασκευάζεται σχεδόν καθημερινώς κατά την περίοδο της Μεγ. Τεσσαρακοστής». 3 Τα κρίταμα είναι χόρτο που βγαίνει στους βράχους των ακρογιαλιών του Αιγαίου. Τρώγονται φρέσκα, βρασμένα ή αφού παραμείνουν αρκετές μέρες μέσα στο ξύδι. Συνήθως προσφέρονται στις νηστείες (Σαραντάμερο, Μ. Σαρακοστή, νηστεία Αγ. Αποστόλων και Δεκαπενταύγουστο). 4 Μαέρεμα ( το): Ψιλοκομμένη φάβα ή αρακάς, που το άφηναν μετά το βράσιμο να πήξει σε μια συμπαγή μάζα. Το άρτιζαν με λάδι και λεμόνι και συνήθως το τρώγανε σαν νηστήσιμο φαγητό τη Μεγάλη Σαρακοστή και τη Μεγαλοβδομάδα. Το πολύ κίτρινο μαγείρεμα γινότανε από το «παρθενικό φάβας»: «Έλα να φας μαέρεμα από παρθενικό φάβας». 5 «Τ ν Καθαρή Διφτέρα, εβράζ χόχλους [ σαλιγκάρια]. Τσ ούλου του προυτουτέτραδου τσ Σαρακοστής πιρνούσαμε χουρίς μαγείρεμα [...]. Αποβραδίς [παραμονή Καθαράς Δευτέρας] ετοίμαζαν (οι νοικοκυρές) τα νηστήσιμα φαγητά, έβαζαν τα κουκιά στο νερό τα βουρτουκούτσα, ετοίμαζαν την ταραμοσαλάτα, τα τουρσιά, τις ελιές, το κάρδαμο, τις ρόκες και μαζί με τα θαλασσινά του κόλπου μας [κόλπου Καλλονής] έκαναν στο ύπαιθρο Καθαρή Δευτέρα». 6 «Την Καθαροδευτέρα συνηθίζανε οι παλιοί την αρμιά και τα τουρσιά». 7 «Το κορκότι είναι σιτάρι άβραστο που το πάνε στον όρμο και το τρίβουν με τα ορμοχέρια. Άμα το τρίψουν του παίρνουν την τσούπουρη και το φυλάγουν για τον χειμώνα». 8 «Το κορκοτοφάι. Παίρνουν κορκότι και το χερομυλίζουν, κατόπιν το κοσκινίζουν και βάζουν τ αλεύρι χωριστά. Το κοσκινισμένο κορκότι το βράζομε με νερό κατόπιν καίμε κρομμύδι σε λάδι, βάζομε και ψιλοτριμμένο δυόσμο και τσελεγανίζομε το βρασμένο κορκότι. Αυτό είναι το κορκοτοφάι και το τρώμε ιδία τη σαρακοστή». 9 «Δυο λογιών λαγκίτες (τηγανίτες) έφκιαναν: λαγκίτες στην πλάκα και λαγκίτες στο τηγάνι. Οι λαγκίτες στην πλάκα ήταν οι πιο πρόχειρες και λιτές. Τη Σαρακοστή τις έτρωγαν άβρεχες, πασπαλισμένες με τριμμένα καρύδια. Την παραμονή των Χριστουγέννων έφκιαναν λαγκίτες στην πλάκα πιο απλωτές και μεγαλύτερες, που τις έλεγαν σπάργανα του Χριστού». 10 «Τρώγαμι ακόμα κι τσ μανίτις (μανιτάρια). 11 Οι μανίτις βγαίν νι του Σαραντάημερου σαπέρα, άμα βγάλει ήλιου, μιτσ ιλιές μαζί. Είνι μι αυτές πουλύ ουραίους μιζές. Έχει κόκκινις κι άσπρις μανίτις. Οι κουμαρένιις είνι κόκκινες, οι πιπιρένιις είνι άσπρις». «Κατά την Καθαράν Δευτέραν [ ] αι νοικοκυραί συνεκέντρωνον εις την αυλήν όλα τα μαγειρικά σκεύη της οικίας [ ] και τα έπλυναν, έβραζαν με σταχτόνερον (καταστιαλαήν), διά να μη μείνη ίχνος λίπους επάνω εις αυτά και μολυνθούν κατά την περίοδον της νηστείας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Εν συνεχεία εκαθάριζαν το σιτάρι, έβραζαν τη φλούδα του και το έβραζαν διά να έχουν έτοιμο την Τετάρτην, ότε οι νηστεύοντες, κυρίως νέες, θα το έτρωγαν μετά την απόλυσιν της εκκλησίας καμωμένον με καρύδια, καθώς και τα κοσιάφα δηλ. κομπόστες από ξηρά δαμάσκηνα, τζιρνίκια, σταφίδες κ.λπ. μουστόπιττες και ταχινόπιττες με χόρτα, αφού το βράδυ της Αποκριάς, ολόκληρη Δευτέρα και Τρίτη, μέχρι σχεδόν το μεσημέρι της Τετάρτης δεν έβαζαν τίποτε στο στόμα των, κρατώντας το λεγόμενο τρίμερο. Τα χόρτα εμαζεύοντο την Τρίτην, ότε οι νέες έβγαιναν στις εξοχές προς τον σκοπόν αυτόν. Μεταξύ των άλλων φαγητών της όλης Μεγάλης Τεσσαρακοστής ήσαν τα πετμέζια, οι σταφυλαρμιές, τα ρετσέλια, τα κοσιάφια, οι τσουκνιδόπιττες και τα άναρτα γιαπράκια των Αγίων Θεοδώρων». 12 Σημειώσεις 1 Γ. Μ. Σακελλαρίδης, «Δημώδες γλωσσικό υλικό και λαογραφικά ανάλεκτα του χωριού Νικιά ή Νικειά της Νισύρου», Νισυριακά 8 (1982), σ Γ. Ι. Γιαννάκης, Το Πυργί της Χίου με τους λαογραφικούς θησαυρούς του, Χίος 1980, σ ΚΛ, χφ. 3335, σ. 8 (Φωτεινό Άρτας, 1968). 4 Δημ. Γρ. Σπανός, Ο Εγρηγόρος της Χίου, (Ιστορικά, τοπωνυμικά, λαογραφικά, γλωσσικά), Αθήναι 1980, σ Γ. Μ. Σακελλαρίδης, «Δημώδες γλωσσικό υλικό και λαογραφικά ανάλεκτα του χωριού Νικιά ή Νικειά της Νισύρου», Νισυριακά 8 (1982), σ Χρ. Ι. Τραγέλη, Τα λαογραφικά της Καλλονής Λέσβου, Αθήνα 1982, σ ΚΛ, χφ. 2753, σ. 97 (Δημ. Β. Οικονομίδης, Τσεπέλοβο Ιωαννίνων, 1963). 8 ΚΛ, χφ. 1151, σ , (Μ. Λιουδάκη, πρόσφυγες Σινώπης, 1938). 9 ΚΛ, χφ. 1151, σ , (Μ. Λιουδάκη, Σινώπη, 1938). 10 Ανδρ. Στεφόπουλος, Οι τροφές στη Χρυσή Καστοριάς, Ιωάννινα 1981, σ Λαογραφικό Αρχείο του Σπουδαστηρίου Λαογραφίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΣΛ), χφ. 3671, σ. 339 (Σάμος, 1984). 12 Μ. Ε. Μαλούτας, Τα Σέρβια, Θεσσαλονίκη 1956, σ τευχοσ

2η: Στις 5 Ιανουαρίου παραμονή των Θεοφανείων τρώμε μόνον ΑΛΑΔΑ, εάν όμως συμπέσει Σάββατο ή Κυριακή τρώμε ΛΑΔΕΡΑ.

2η: Στις 5 Ιανουαρίου παραμονή των Θεοφανείων τρώμε μόνον ΑΛΑΔΑ, εάν όμως συμπέσει Σάββατο ή Κυριακή τρώμε ΛΑΔΕΡΑ. Οι Νηστείες της Αγίας μας Εκκλησίας Οι νηστείες, όπως αρχίζουν από την αρχή σχεδόν του χρόνου, είναι οι εξής: 1η: Από την ημέρα των Χριστουγέννων μέχρι τις 4 Ιανουαρίου τρώμε τα πάντα είτε έχουμε ΤΕΤΑΡΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Στα συμπόσιά τους τα τραπέζια ήταν βαρυφορτωμένα και το κρασί έρεε άφθονο.

Στα συμπόσιά τους τα τραπέζια ήταν βαρυφορτωμένα και το κρασί έρεε άφθονο. Οι αρχαίοι Έλληνες ήταν καλοφαγάδες. Γενικά όμως ήταν λιτοδίαιτοι, σκοπό είχαν να ερεθίσουν και όχι να βαρύνουν το στομάχι, γι αυτό άλλωστε ήταν πλούσιες σε καρυκεύματα και αρωματικά βότανα Στα συμπόσιά

Διαβάστε περισσότερα

Το Τριώδιο ή αλλιώς Αποκριά είναι μια περίοδος 3 εβδομάδων που γιορτάζουμε κάθε χρόνο πριν από τη Σαρακοστή του Πάσχα.

Το Τριώδιο ή αλλιώς Αποκριά είναι μια περίοδος 3 εβδομάδων που γιορτάζουμε κάθε χρόνο πριν από τη Σαρακοστή του Πάσχα. Το Τριώδιο ή αλλιώς Αποκριά είναι μια περίοδος 3 εβδομάδων που γιορτάζουμε κάθε χρόνο πριν από τη Σαρακοστή του Πάσχα. Το Τριώδιο το τοποθετούμε χρονικά ως εξής: Πάσχα Τριώδιο ή Αποκριά Σαρακοστή Η λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Ο τρόπος αυτός διατροφής κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος τα τελευταία χρόνια, καθώς πλήθος μελετών δείχνουν ότι οι κάτοικοι Μεσογειακών περιοχών

Ο τρόπος αυτός διατροφής κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος τα τελευταία χρόνια, καθώς πλήθος μελετών δείχνουν ότι οι κάτοικοι Μεσογειακών περιοχών ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΤΣΙΑΤΤΑΛΑΣ Η Παραδοσιακή Μεσογειακή Διατροφή, ύστερα από μελέτες και στη χώρα μας και αλλού, έχει αποδειχτεί η πιο υγιεινή διατροφή. Η Μεσογειακή διατροφή χαρακτηρίζεται από τις διατροφικές συνήθειες

Διαβάστε περισσότερα

2. Όταν πίνουμε όλοι μαζί λέμε... Καλή όρεξη! τον λογαριασμό, παρακαλώ! στην υγεία μας!

2. Όταν πίνουμε όλοι μαζί λέμε... Καλή όρεξη! τον λογαριασμό, παρακαλώ! στην υγεία μας! 1. Βρέστε την άσχετη λέξη 2. Μήλο/ κιμά/ αχλάδι/ σταφύλι/ καρπούζι 3. Μουσακάς/ γεμιστά/ τζατζίκι/ γάλα/ φασολάδα 4. Μοσχάρι/ χοιρινό/ ψάρι/ κοτόπουλο/ μπριζόλα 5. Αλάτι/ λάχανο/ μαρούλι/ κρεμμύδι/ σκόρδο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΡΑΠΕΖΙ. Ομάδα 7 η Αγορά Συνήθειες Χώρος Έπιπλα. Λεωνίδας Κραλίδης Έλενα Τασίου

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΡΑΠΕΖΙ. Ομάδα 7 η Αγορά Συνήθειες Χώρος Έπιπλα. Λεωνίδας Κραλίδης Έλενα Τασίου ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΡΑΠΕΖΙ Ομάδα 7 η Αγορά Συνήθειες Χώρος Έπιπλα Λεωνίδας Κραλίδης Έλενα Τασίου Υπάρχουν πηγές που μας διαφωτίζουν σχετικά με την διατροφή των Βυζαντινών; Η πρώτη δυσκολία προκύπτει από τις γραπτές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ ΚΡΗΤΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ ΚΡΗΤΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ ΚΡΗΤΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ ΝΗΣΙΑ ΚΡΗΤΗ ΤΕΛΟΣ ΣΤΑΣΗ 1 Η... ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ... ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ Η κουζίνα της Μακεδονίας αντανακλά την πολιτισμική και γαστρονομική

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Επιμέλεια, παρουσίαση : Παντελάκη Μαργαρίτα (ΠΕ08, καλλιτεχνικών μαθημάτων, 3ο Δημοτικό Σχολείο Σερρών ) Δευτέρα, 12 Νοεμβρίου 12 Τι σχέση μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία Αρσάκειο Γενικό Λύκειο Ψυχικού Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Σχολικό έτος: 2013-2014 Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ

Διαβάστε περισσότερα

για τους µαθητές της 1ης ηµοτικού ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τµήµα Ιατρικής Τοµέας Κοινωνικής Ιατρικής Κλινική Προληπτικής Ιατρικής και ιατροφής

για τους µαθητές της 1ης ηµοτικού ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τµήµα Ιατρικής Τοµέας Κοινωνικής Ιατρικής Κλινική Προληπτικής Ιατρικής και ιατροφής για τους µαθητές της 1ης ηµοτικού ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τµήµα Ιατρικής Τοµέας Κοινωνικής Ιατρικής Κλινική Προληπτικής Ιατρικής και ιατροφής ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2006 1 Αυτό το βιβλίο εργασίας ανήκει στ... µαθητ Αντώνης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΟΜΑΔΑ 3 Η ΓΕΩΡΓΙΑ- ΣΤΑΡΙ-ΨΩΜΙ

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΟΜΑΔΑ 3 Η ΓΕΩΡΓΙΑ- ΣΤΑΡΙ-ΨΩΜΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΟΜΑΔΑ 3 Η ΓΕΩΡΓΙΑ- ΣΤΑΡΙ-ΨΩΜΙ 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης Π.Τ.Δ.Ε-ΑΠΘ 2014-15 Λεβεντούλα Λευτέρης Γιώργος Ποια ήταν η βάση της διατροφής εκείνη την εποχή; Το

Διαβάστε περισσότερα

Μια μέρα μαζεύτηκαν όλα τα τρόφιμα που βρίσκει ο άνθρωπος στη φύση. Σκέφτηκαν να παίξουν ένα παιχνίδι και χωρίστηκαν σε ομάδες.

Μια μέρα μαζεύτηκαν όλα τα τρόφιμα που βρίσκει ο άνθρωπος στη φύση. Σκέφτηκαν να παίξουν ένα παιχνίδι και χωρίστηκαν σε ομάδες. Συγγραφέας: Αλεξίου Θωμαή ΕΠΙΠΕΔΟ: Α1 ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Κείμενο 1 Διαβάζουμε το παρακάτω κείμενο για τα τρόφιμα και απαντάμε στις ερωτήσεις που ακολουθούν, βάζοντας κάτω

Διαβάστε περισσότερα

Η πορεία προς την Ανάσταση...

Η πορεία προς την Ανάσταση... Η νύχτα της Ανάστασης Τα μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου χτυπούν χαρούμενα οι καμπάνες. Οι χριστιανοί φορούν τα γιορτινά τους και πηγαίνουν στην εκκλησία για να γιορτάσουν την Ανάσταση του Χριστού. Στα

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοσιακές συνταγές μέσα από τα ήθη και έθιμα του τόπου

Παραδοσιακές συνταγές μέσα από τα ήθη και έθιμα του τόπου Παραδοσιακές συνταγές μέσα από τα ήθη και έθιμα του τόπου Ξεκινώντας την προσπάθεια μας, να ενεργοποιήσουμε τους μαθητές μέσα από αυτό το νέο μάθημα, για τα Ελληνικά σχολεία, επιλέξαμε τον πιο «γλυκό»

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τρόφιμα και μαγειρική

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τρόφιμα και μαγειρική Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τρόφιμα και μαγειρική Ενότητα: ιατροφή (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Α1, Α2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα: 1 υπολογιστής

Διαβάστε περισσότερα

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου τα δημητριακά ήταν μια από τις πολλές πηγές τροφίμων, καθώς η δίαιτα των Ευρωπαίων βασιζόταν κυρίως σε τρόφιμα

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου τα δημητριακά ήταν μια από τις πολλές πηγές τροφίμων, καθώς η δίαιτα των Ευρωπαίων βασιζόταν κυρίως σε τρόφιμα Τo ψωμί στην Ελλάδα μέσα από σπάνιο φωτογραφικό υλικό. Σπάνια φωτογραφικό υλικό της Ελλάδας σε σχέση με το ψωμί. Η ιστορία του ψωμιού ξεκινάει πριν από 30.000 χρόνια στην Ευρώπη. Το πρώτο ψωμί που φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Ποια οφέλη αποκομίζουν όσοι περιορίζουν το κόκκινο κρέας;

Ποια οφέλη αποκομίζουν όσοι περιορίζουν το κόκκινο κρέας; Η οικονομική κρίση αλλάζει τις διατροφικές μας συνήθειες. Η μία έρευνα μετά την άλλη αποκαλύπτουν ότι όλο και περισσότεροι Ελληνες απομακρύνονται από το κρέας και τα ψάρια, καταναλώνοντας κυρίως όσπρια

Διαβάστε περισσότερα

1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών. Φρέσκα Φρούτα. Μπανάνα, νεκταρίνια κ.α. Παστέλι. Μπάρες Δημητριακών

1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών. Φρέσκα Φρούτα. Μπανάνα, νεκταρίνια κ.α. Παστέλι. Μπάρες Δημητριακών Menu 16-Ιουνίου έως 4-Ιουλίου 2014 1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών Συσκευασμένο κοκτέιλ Φρούτων σε χυμό. Ροδάκινο, Αχλάδι, Σταφύλι, Ανανάς,Κεράσι, Παπάγια σε χυμό φρούτων.

Διαβάστε περισσότερα

Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας

Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας Νηστεία είναι η λήψη «ξηράς τροφής» (ξηροφαγία), χωρίς λάδι ή κρασί, μια φορά την ημέρα, και μάλιστα την ενάτη ώρα (γύρω στις 3 μ. μ.). Λήψη τροφής, έστω

Διαβάστε περισσότερα

Η νοστιμιά της άνοιξης

Η νοστιμιά της άνοιξης 2 ΜΑΡ/ ΔΕΥΤΕΡΑ Αρακάς με λαχανικά 1. Καθαρίζετε τον αρακά και τον πλένετε. 2. Σοτάρετε το κρεμμύδι στο ελαιόλαδο και όταν γίνει διάφανο προσθέτετε τον αρακά. Τον σοτάρετε για λίγο. 3. Ρίχνετε στην κατσαρόλα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΕΙΝΑΙ OΜΩΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ; Οι άνθρωποι όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη από τροφή και νερό, για να μεγαλώσουν σωστά.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ OΜΩΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ; Οι άνθρωποι όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη από τροφή και νερό, για να μεγαλώσουν σωστά. ΔΙΑΤΡΟΦΗ Γ 2 ΤΙ ΕΙΝΑΙ OΜΩΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ; Οι άνθρωποι όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη από τροφή και νερό, για να μεγαλώσουν σωστά. λάδι Στη διατροφή εμπλέκονται οι γονείς, τα παιδιά, οι μάγειροι

Διαβάστε περισσότερα

ΑπολαυστικάΤαξίδια. συνταγές. Το ταξίδι με το πλοίο Πρεβελη είναι πάντα άνετο. και γίνεται ακόμη πιο απολαυστικό όταν βρεθεί κανείς

ΑπολαυστικάΤαξίδια. συνταγές. Το ταξίδι με το πλοίο Πρεβελη είναι πάντα άνετο. και γίνεται ακόμη πιο απολαυστικό όταν βρεθεί κανείς συνταγές Από τον Βασίλη Δημαρά Φωτογραφίες: Μιχάλης Ζόργιας ΑπολαυστικάΤαξίδια Το ταξίδι με το πλοίο Πρεβελη είναι πάντα άνετο και γίνεται ακόμη πιο απολαυστικό όταν βρεθεί κανείς μπροστά στις γευστικές

Διαβάστε περισσότερα

Υποστηρικτικό υλικό για τη διεξαγωγή. της παρουσίασης. «Μαθαίνω για τις ΟΜΑΔΕΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ» σε μαθητές Νηπιαγωγείου, Α και Β τάξεων Δημοτικού

Υποστηρικτικό υλικό για τη διεξαγωγή. της παρουσίασης. «Μαθαίνω για τις ΟΜΑΔΕΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ» σε μαθητές Νηπιαγωγείου, Α και Β τάξεων Δημοτικού Υποστηρικτικό υλικό για τη διεξαγωγή της παρουσίασης «Μαθαίνω για τις ΟΜΑΔΕΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ» σε μαθητές Νηπιαγωγείου, Α και Β τάξεων Δημοτικού Διαφάνεια 1: Η παρουσίαση έχει ως σκοπό να εκπαιδεύσει τα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Ζυμώνετε τα συστατικά όλα μαζί για να γίνουν μία ζύμη. Τα αφήνετε σκεπασμένα επί 3 ώρες. Κατόπιν τα απλώνετε για την επακόλουθη επεξεργασία.

Ζυμώνετε τα συστατικά όλα μαζί για να γίνουν μία ζύμη. Τα αφήνετε σκεπασμένα επί 3 ώρες. Κατόπιν τα απλώνετε για την επακόλουθη επεξεργασία. ΒΑΣΙΚΕΣ ΣΥΝΤΑΓΕΣ ΖΥΜΗΣ Ζύμη για γεμιστό πιτάκι 1,5 kg αλεύρι 15 g αλάτι 250 g βούτυρο ή λίπος 3/8 l νερό Ζυμώνετε τα συστατικά όλα μαζί για να γίνουν μία ζύμη. Τα αφήνετε σκεπασμένα επί 3 ώρες. Κατόπιν

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακής Διατροφής

Μεσογειακής Διατροφής mini Οδηγός Μεσογειακής Διατροφής Γιατί Μεσογειακή Διατροφή; Η μεσογειακή διατροφή αναφέρεται στον τρόπο διατροφής των λαών που ζουν σε περιοχές που αναπτύσσονται γύρω από τη Μεσόγειο. Οι επιστημονικές

Διαβάστε περισσότερα

Γνωρίστε τα νηστίσιμα - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Τρίτη, 14 Φεβρουάριος :44

Γνωρίστε τα νηστίσιμα - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Τρίτη, 14 Φεβρουάριος :44 Γράφει: Κωνσταντίνου Κρήνη, Κλινικός Διαιτολόγος Διατροφολόγος Τα λαχανικά, τα όσπρια, οι πατάτες, τα δημητριακά, τα ζυμαρικά, οι ξηροί καρποί, οι ελιές, τα φρούτα, τα θαλασσινά, ο ταραμάς, τα τουρσί ανήκουν

Διαβάστε περισσότερα

Τα κύρια συστατικά του ψωμιού είναι : αλεύρι, νερό, αλάτι, μαγιά ή προζύμι.

Τα κύρια συστατικά του ψωμιού είναι : αλεύρι, νερό, αλάτι, μαγιά ή προζύμι. Το ψωμί (άρτος) είναι βασικό είδος τροφίμου με ιδιαίτερη θρεπτική αξία. Ανήκει στην παραδοσιακή διατροφή, ιδιαίτερα αυτής των φτωχών. Το ψωμί είναι η βασική τροφή στην Ευρώπη, αλλά και στους πολιτισμούς

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή. Γιώργος Γρηγορίου

Μεσογειακή Διατροφή. Γιώργος Γρηγορίου Μεσογειακή Διατροφή Γιώργος Γρηγορίου Μεσογειακή διατροφή είναι όρος που επινοήθηκε από τον φυσιολόγο Άνσελ Κις για να περιγράψει το μοντέλο διατροφής, το οποίο ακολουθούσαν οι λαοί των μεσογειακών χωρών

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή διατροφή Άνσελ Κις

Μεσογειακή διατροφή Άνσελ Κις Μεσογειακή διατροφή Μεσογειακή διατροφή είναι όρος που επινοήθηκε από τον φυσιολόγο Άνσελ Κις για να περιγράψει το μοντέλο διατροφής, το οποίο ακολουθούσαν οι λαοί των μεσογειακών χωρών που συμπεριλαμβάνονταν

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΛΙΠΟΥΤΕΙΑ ΜΕΓΕΘΗ ΠΟΥ ΤΡΕΦΟΥΝ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ

ΛΙΛΙΠΟΥΤΕΙΑ ΜΕΓΕΘΗ ΠΟΥ ΤΡΕΦΟΥΝ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΛΙΛΙΠΟΥΤΕΙΑ ΜΕΓΕΘΗ ΠΟΥ ΤΡΕΦΟΥΝ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ Τα κύρια θρεπτικά συστατικά που τροφοδοτούν καθημερινά τη Λιλιπούπολη, από την ίδρυσή της μέχρι σήμερα, είναι το όραμα και η φαντασία. Με συνταγή την πίστη και

Διαβάστε περισσότερα

Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας

Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας Χάρις Μαραθεύτη Κλινική Διαιτολόγος Διατροφολόγος τηλ: 99-720235 email: harismaratheftis@hotmail.com Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας Τα τελευταία 50 χρόνια οι διατροφικές μας συνήθειες άλλαξαν δραστικά.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ. Σίλια Βιδάκη

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ. Σίλια Βιδάκη ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Σίλια Βιδάκη ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Διατροφή στην Αρχαία Αίγυπτο 2. Διατροφή στην Αρχαία Ελλάδα 2.1 Διατροφή των αρρώστων στην Αρχαία Ελλάδα 2.2 Διατροφή των αθλητών στην Αρχαία Ελλάδα

Διαβάστε περισσότερα

16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής. 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας

16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής. 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας 16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας Η διατροφή σημαντικός παράγοντας υγείας!! ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΛΗΡΟΝΟ ΜΙΚΟΤΗΤΑ ΥΓΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΝΘΥΓΕΙΝΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ Ποιά είναι η

Διαβάστε περισσότερα

Πατάτες Ποιότητα 3 Να έχουν χαμηλό ποσοστό νιτρικών αλάτων (που ως γνωστό είναι βλαβερά για την υγεία των νεαρών ατόμων) και να μην έχουν υπολείμματα

Πατάτες Ποιότητα 3 Να έχουν χαμηλό ποσοστό νιτρικών αλάτων (που ως γνωστό είναι βλαβερά για την υγεία των νεαρών ατόμων) και να μην έχουν υπολείμματα Πατάτες Πατάτες Ποιότητα 3 Να έχουν χαμηλό ποσοστό νιτρικών αλάτων (που ως γνωστό είναι βλαβερά για την υγεία των νεαρών ατόμων) και να μην έχουν υπολείμματα φυτοφαρμάκων πέραν των επιτρεπτών ορίων, σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Λαγάνα μυρωδάτη με ελιές και λιαστές ντομάτες

Λαγάνα μυρωδάτη με ελιές και λιαστές ντομάτες Λαγάνα μυρωδάτη με ελιές και λιαστές ντομάτες Αγαπάμε την Λαγάνα! Τόσο που δε θέλουμε να περιμένουμε μία φορά τον μήνα για να τη φάμε! Επειδή στους φούρνους συνήθως βρίσκεις Λαγάνα μόνο την Καθαρά Δευτέρα

Διαβάστε περισσότερα

Ρολάκια σπαγγάκια χοιρινά αλά κρεµ, µε µανιτάρι α

Ρολάκια σπαγγάκια χοιρινά αλά κρεµ, µε µανιτάρι α 1 Ρολάκια σπαγγάκια χοιρινά αλά κρεµ, µε µανιτάρι α Υλικά: 5 ρολάκια-σπαγγάκια, 250 γρ µανιτάρια, 50 γρ µπέικον, 200 ml κρέµα γάλακτος, ελαιόλαδο, µαϊντανός, αλάτι, πιπέρι. Προετοιµασία: Σε ζεστό λάδι

Διαβάστε περισσότερα

Τσικνοπέμπτη. Μαζί με την Τσικνοπέμπτη έχει καθιερωθεί πλέον και η παράδοση του μασκαρέματος που υποτίθεται ότι διώχνει τα κακά

Τσικνοπέμπτη. Μαζί με την Τσικνοπέμπτη έχει καθιερωθεί πλέον και η παράδοση του μασκαρέματος που υποτίθεται ότι διώχνει τα κακά Τσικνοπέμπτη Οι τρεις πρώτες εβδομάδες του Τριωδίου, πριν την αρχή της νηστείας της Μεγάλης Σαρακοστής ονομάζονται Προφωνή, Κρεατινή και της Τυροφάγου. Στο μέσο της 2ης εβδομάδας (Κρεατινής) βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΟΜΟΡΦΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΒΟΤΑΝΑ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΟΜΟΡΦΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΒΟΤΑΝΑ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΟΜΟΡΦΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΒΟΤΑΝΑ ΜΑΛΛΙΑ: Αν τα μαλλιά μας είναι λιπαρά, τα πλένουμε με δυο κρόκους αυγού και ξεπλένουμε με χαμομήλι. Μια καλή και θρεπτική μάσκα μαλλιών. Ανακατεύουμε δυο κουταλιές της

Διαβάστε περισσότερα

oι Aγαπηµένες µου Συνταγές

oι Aγαπηµένες µου Συνταγές oι Aγαπηµένες µου Συνταγές περιεχόµενα Εισαγωγή Βασικά υλικά Σούπες & σάλτσες Λαχανικά & σαλάτες Ζυμαρικά & ρύζι Κρέας & ψάρι Αυγά & τυριά Γλυκά Ιδέες για πάρτι Κομπόστες & τρόφιμα σε άλμη Πηγές Ευχαριστίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Στο πρόγραμμα συμμετείχαν 19 μαθητές της Β τάξης

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Στο πρόγραμμα συμμετείχαν 19 μαθητές της Β τάξης 16 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Στο πρόγραμμα συμμετείχαν 19 μαθητές της Β τάξης ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ : ΑΝΥΨΗΤΑΚΗ ΕΙΡΗΝΗ,ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΥ ΟΛΓΑ Κάποτε η τροφή ήταν απαραίτητη

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ Δημοτικό Σχολείο Λεμεσού (ΚΒ) Πρόγραμμα Προαγωγής Υγείας Μάιος 2012

ΙΑ Δημοτικό Σχολείο Λεμεσού (ΚΒ) Πρόγραμμα Προαγωγής Υγείας Μάιος 2012 Νόστιμα, απλά και υγιεινά! ΙΑ Δημοτικό Σχολείο Λεμεσού (ΚΒ) Πρόγραμμα Προαγωγής Υγείας Μάιος 2012 Κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς 2011-2012 το σχολείο μας έθεσε ως ένα από τους στόχους του προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Τρώει το παιδί σας σωστά;

Τρώει το παιδί σας σωστά; Τρώει το παιδί σας σωστά; Προσφορά σε συνεργασία µε την εταιρεία Iakovos Photiades Foodstuff Suppliers Ltd Τα θεμέλια για την υγεία του παιδιού σας αρχίζουν από την καλή διατροφή Η καλή διατροφή δεν είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ Ε ΜΗΝΕΣ ΚΑΙ ΓΙΟΡΤΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΗΣ ΑΝΟΙΞΗΣ ( ΜΑΡΤΙΟΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΜΑΪΟΣ )

ΟΜΑΔΑ Ε ΜΗΝΕΣ ΚΑΙ ΓΙΟΡΤΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΗΣ ΑΝΟΙΞΗΣ ( ΜΑΡΤΙΟΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΜΑΪΟΣ ) ΟΜΑΔΑ Ε ΜΗΝΕΣ ΚΑΙ ΓΙΟΡΤΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΗΣ ΑΝΟΙΞΗΣ ( ΜΑΡΤΙΟΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΜΑΪΟΣ ) Η εποχή που η φύση ξυπνάει από την χειμερινή της νάρκη, είναι γεμάτη από πανέμορφες εικόνες και μυρωδιές. ΜΑΡΤΙΟΣ ( ΦΥΤΕΥΤΗΣ -

Διαβάστε περισσότερα

Από τα παιδιά της Γ τάξης του 14/θ Μειονοτικού Σχολείου Κενταύρου

Από τα παιδιά της Γ τάξης του 14/θ Μειονοτικού Σχολείου Κενταύρου Από τα παιδιά της Γ τάξης του 14/θ Μειονοτικού Σχολείου Κενταύρου Η παρούσα εκπαιδευτική δραστηριότητα υλοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος Μαθαίνουμε Παρέα που χρηματοδοτείται από το Κοινωφελές Ίδρυμα

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Β1 1 Επίπεδο Β1 (25 μονάδες) Διάρκεια: 40 λεπτά Ερώτημα 1 (6 μονάδες) Διαβάζετε σ ένα περιοδικό οδηγίες για να μάθουν σωστά τα παιδιά σας σκι. Το περιοδικό όμως είναι παλιό κι έτσι βλέπετε καθαρά μόνο

Διαβάστε περισσότερα

Π Ρ Ο Σ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΤΙΚΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΜΕΛΗ ΤΗΣ ΚΕΟΣΟΕ ΕΔΡΕΣ ΤΟΥΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ 49. Θέμα: «ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΚΕΡΝΑΜΕ ΕΛΛΑΔΑ» Κύριε Πρόεδρε, Κύριε Διευθυντά,

Π Ρ Ο Σ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΤΙΚΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΜΕΛΗ ΤΗΣ ΚΕΟΣΟΕ ΕΔΡΕΣ ΤΟΥΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ 49. Θέμα: «ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΚΕΡΝΑΜΕ ΕΛΛΑΔΑ» Κύριε Πρόεδρε, Κύριε Διευθυντά, ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΑΜΠΕΛΟΟΙΝΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Λ. ΡΙΑΝΚΟΥΡ 73, 115 23 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ: (210) 6923102 6923291 6928224 FAX: (210) 6981182 e-mail : keosoe@otenet.gr Αριθμ. πρωτ. 186/694 Αθήνα, 17 Σεπτεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή διατροφή είναι όρος που επινοήθηκε από τον φυσιολόγο Άνσελ Κις για να περιγράψει το μοντέλο διατροφής, το οποίο ακολουθούσαν οι λαοί των

Μεσογειακή διατροφή είναι όρος που επινοήθηκε από τον φυσιολόγο Άνσελ Κις για να περιγράψει το μοντέλο διατροφής, το οποίο ακολουθούσαν οι λαοί των Μεσογειακή διατροφή είναι όρος που επινοήθηκε από τον φυσιολόγο Άνσελ Κις για να περιγράψει το μοντέλο διατροφής, το οποίο ακολουθούσαν οι λαοί των μεσογειακών χωρών που συμπεριλαμβάνονταν στη Μελέτη των

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Ονοματεπώνυμο: Διεύθυνση: Email: Β. ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ: Γ. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΠΟΡ

Α. ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Ονοματεπώνυμο: Διεύθυνση: Email: Β. ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ: Γ. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΠΟΡ Α. ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ημερ/νια Γεννήσεως: Διεύθυνση: Τηλ. οικίας: Email: Οικογενειακή κατάσταση: Τ.Κ.: Κινητό: Β. ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ: Βάρος: Ύψος: Περίμετρος καρπού: Περίμετρος μέσης: Περίμετρος

Διαβάστε περισσότερα

«Οι Top Τροφές για απώλεια βάρους!», από την Μαργαρίτα Μυρισκλάβου Τελειοφ. Διαιτολόγο Διατροφολόγο και το logodiatrofis.gr!

«Οι Top Τροφές για απώλεια βάρους!», από την Μαργαρίτα Μυρισκλάβου Τελειοφ. Διαιτολόγο Διατροφολόγο και το logodiatrofis.gr! «Οι Top Τροφές για απώλεια βάρους!», από την Μαργαρίτα Μυρισκλάβου Τελειοφ. Διαιτολόγο Διατροφολόγο και το logodiatrofis.gr! Γνωρίζεις ποιες είναι οι τροφές που θα σε βοηθήσουν στην απώλεια βάρους; Δεν

Διαβάστε περισσότερα

Η νηστεία κάνει θαύματα

Η νηστεία κάνει θαύματα Η νηστεία κάνει θαύματα Έρευνα του Πανεπιστημίου Κρήτης δείχνει ότι οι διατροφικές επιταγές της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι άκρως ευεργετικές για την υγεία των παιδιών Οι ειδικοί λένε ότι η αποχή από τις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΑΛΥΨΤΕ ΤΑ ΚΑΛΑ ΤΟΥ ΕΥ ΖΗΝ ΣΤΙΣ ΝΕΕΣ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΕΣ ΟΛΙΚΗΣ ΑΛΕΣΕΩΣ. Γευστικές Συνταγές με ζυμαρικά ολικής αλέσεως

ΑΝΑΚΑΛΥΨΤΕ ΤΑ ΚΑΛΑ ΤΟΥ ΕΥ ΖΗΝ ΣΤΙΣ ΝΕΕΣ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΕΣ ΟΛΙΚΗΣ ΑΛΕΣΕΩΣ. Γευστικές Συνταγές με ζυμαρικά ολικής αλέσεως ΑΝΑΚΑΛΥΨΤΕ ΤΑ ΚΑΛΑ ΤΟΥ ΕΥ ΖΗΝ ΣΤΙΣ ΝΕΕΣ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΕΣ ΟΛΙΚΗΣ ΑΛΕΣΕΩΣ Γευστικές Συνταγές με ζυμαρικά ολικής αλέσεως ΥΓΙΕΙΝΟ ΚΑΙ ΝΟΣΤΙΜΟ Τα Barilla Integrale προσφέρουν όλα τα θρεπτικά συστατικά και τα οφέλη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Ο σύγχρονος ΟΔΗΓΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ συμπεριλαμβάνει τα ακόλουθα στοιχεία: Ψωμιά, Δημητριακά, Ρύζι και Μακαρόνια (6 με 11 μερίδες): Οι υδατάνθρακες παίζουν βασικό ρόλο σε όλα τα διαιτολόγια.

Διαβάστε περισσότερα

Θα κάνω δίαιτα! Τι κάνει η Χριστίνα; Τι σκέφτεται;

Θα κάνω δίαιτα! Τι κάνει η Χριστίνα; Τι σκέφτεται; 6. Τι κάνει η Χριστίνα; Τι σκέφτεται; Θα κάνω δίαιτα! Χριστίνα: Μαμά, γιατί έπλυνες το παλιό τζιν; Μαμά: Δεν το έπλυνα, αγάπη μου. Είναι στην ντουλάπα σου εδώ κι ένα μήνα. Χριστίνα: Δεν είναι δυνατό! Ενάμισι

Διαβάστε περισσότερα

Υπολιπιδαιμική Δίαιτα

Υπολιπιδαιμική Δίαιτα Υπολιπιδαιμική Δίαιτα ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ Ψωμί ολικής αλέσεως, ζυμαρικά, φρυγανιές, ρύζι Κρουασάν, τσουρέκι, ζαχαρωμένα δημητριακά ΓΑΛΑΚΤΟΚΟΜΙΚΑ Αποβουτυρωμένο γάλα, άπαχα τυριά, άπαχο γιαούρτι, ασπράδια αυγού,

Διαβάστε περισσότερα

Μους σοκολάτας με γιαούρτι

Μους σοκολάτας με γιαούρτι Μους σοκολάτας με γιαούρτι Η μους σοκολάτας είναι ένα εντελώς ενοχοποιημένο επιδόρπιο το οποίο ήρθε η ώρα να απενοχοποιήσουμε. Τίποτα άλλωστε δεν είναι βλαβερό αν είναι φτιαγμένο με αγνά υλικά και τρώγεται

Διαβάστε περισσότερα

κοτόπουλο με ντομάτα και λευκό τυρι

κοτόπουλο με ντομάτα και λευκό τυρι 6 κοτόπουλο με ντομάτα και λευκό τυρι ΥΛΙΚΑ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΜΕΡΙΔΑΣ κοτόπουλο φιλέτο ωμό (2 ανάλογα τις θερμίδες) 200 gr ντομάτες 20 gr κρασί άσπρο ξηρό τυρί λευκό light (12% λιπαρά) (40 ανάλογα τις θερμίδες)

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ Οι τροφές αυτές βρίσκονται στη βάση της διατροφικής πυραμίδας, είναι πλούσιες σε σύνθετους υδατάνθρακες, βιταμίνες της ομάδας Β, πρωτεΐνες,

ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ Οι τροφές αυτές βρίσκονται στη βάση της διατροφικής πυραμίδας, είναι πλούσιες σε σύνθετους υδατάνθρακες, βιταμίνες της ομάδας Β, πρωτεΐνες, ΟΜΑΔΕΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ Οι τροφές αυτές βρίσκονται στη βάση της διατροφικής πυραμίδας, είναι πλούσιες σε σύνθετους υδατάνθρακες, βιταμίνες της ομάδας Β, πρωτεΐνες, άπεπτες φυτικές ίνες, σίδηρο και άλλα

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

ορεκτικά ντάκος 4,80 γαύρος μαρινάτος με αγουρίδα και σαλάτα από κρίταμο 4,90 καρπάτσιο 9,80 φέτα 5,80 ψητά μανιτάρια

ορεκτικά ντάκος 4,80 γαύρος μαρινάτος με αγουρίδα και σαλάτα από κρίταμο 4,90 καρπάτσιο 9,80 φέτα 5,80 ψητά μανιτάρια ορεκτικά ντάκος κρίθινο παξιμάδι με τριμμένη φρέσκια ντομάτα, πηχτόγαλο χανίων, ελαιόλαδο και ελιές 4,80 γαύρος μαρινάτος με αγουρίδα και σαλάτα από κρίταμο 4,90 καρπάτσιο μοσχαρίσιο φιλέτο, άγριες αγκινάρες

Διαβάστε περισσότερα

B ΠΡΩΙΝΟ: 1η ΗΜΕΡΑ. ΕΝΔΙΑΜΕΣΑ: Ένα άπαχο γιαούρτι με γεύση φρούτων. ΓΕΥΜΑ ΚΑΙ ΒΡΑΔΙΝΟ: ΚΟΤΟΠΟΥΛΟ ΑΛΑ ΚΡΕΜ SLIMMER

B ΠΡΩΙΝΟ: 1η ΗΜΕΡΑ. ΕΝΔΙΑΜΕΣΑ: Ένα άπαχο γιαούρτι με γεύση φρούτων. ΓΕΥΜΑ ΚΑΙ ΒΡΑΔΙΝΟ: ΚΟΤΟΠΟΥΛΟ ΑΛΑ ΚΡΕΜ SLIMMER SLIMMER ΧΑΣΤΕ ΒΑΡΟΣ ΑΛΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ 1η ΗΜΕΡΑ B ΠΡΩΙΝΟ: Καφές ή πράσινο τσάι ή ρόφημα από βότανα. Ένα πορτοκάλι ή δύο μέτρια ακτινίδια ή τρία ξερά δαμάσκηνα. Ένα φλιτζάνι άπαχο φρέσκο γάλα (1,5% λιπαρά) με

Διαβάστε περισσότερα

Συνταγές γεμάτες νοστιμιά!

Συνταγές γεμάτες νοστιμιά! Συνταγές γεμάτες νοστιμιά! Πατατοσαλάτα με Tulip Chopped Ham 200 γρ. Tulip Chopped Ham κομμένο σε κύβους 2 μέτριου μεγέθους πατάτες, βρασμένες και ξεφλουδισμένες 50 γρ. βρασμένο μπιζέλι Χοντροκομμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΣΕ ΕΥΠΑΘΕΙΣ ΟΜΑΔΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΤA ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΖΩΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΜΕ 4 ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΜΑΘΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Kτηνοτροφία (κρέας γάλα -τυρί) 2 η ομάδα. 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης Ε2 Π.Τ.Δ.Ε.-Α.Π.Θ. 2014-15

Kτηνοτροφία (κρέας γάλα -τυρί) 2 η ομάδα. 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης Ε2 Π.Τ.Δ.Ε.-Α.Π.Θ. 2014-15 Kτηνοτροφία 2 η ομάδα 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης Ε2 Π.Τ.Δ.Ε.-Α.Π.Θ. 2014-15 Ποια ήταν τα προϊόντα της ς; Τα προϊόντα της ς ήταν το τυρί το οποίο παρασκευαζόταν από γάλα πρόβειο

Διαβάστε περισσότερα

συνταγεσ της στιγμήσ

συνταγεσ της στιγμήσ συνταγες της στιγμής ΣΟΥΠΕΣ Πικάντικη Κοτόσουπα με Φιδέ 250 γρ. φιδές 1 κιλό κοτόπουλο βρασμένο 4 φλιτζάνια ζωμού λαχανικών 1 κουταλιά της σούπας τζίντζερ φρεσκοτριμμένο 1 μικρή καυτερή πιπεριά 1 κουταλάκι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΑΦΙ ΚΡΙΘΑΡΑΚΙ Υλικά: 1 ½ ποτήρι κριθαράκι 4 ποτήρια νερό 2 ντοµάτες τριµµένες αλάτι 1 φλιτζανάκι του καφέ ελαιόλαδο λίγο χαλούµι Βάζετε το νερό να βράσει µαζί µε το λάδι και ρίχνετε τις τριµµένες ντοµάτες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΜΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ ΟΜΑΔΑ Α ΤΡΟΦΙΜΑ

ΤΙΜΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ ΟΜΑΔΑ Α ΤΡΟΦΙΜΑ ΤΙΜΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ ΟΜΑΔΑ Α ΤΡΟΦΙΜΑ Α/Α ΖΥΜΑΡΙΚΑ ΜΟΝΑΔΑ 1 Κοφτό Μακαρονάκι Κιλά 600 2 Κριθαράκι Κιλά 250 3 Ρύζι τύπου Κίτρινο Κιλά 1000 Α/Α ΓΑΛΑΚΤΟΚΟΜΙΚΑ ΜΟΝΑΔΑ 4 Γάλα Φρέσκο Τεμάχιο 1,5 480 6 Γάλα πλήρες

Διαβάστε περισσότερα

Μαγειρική του κόσμου. Ήπειρος: Νότια και Βόρια Αμερική. Ομάδα Γ. Μπιρμπίλη Αγγελική Παναγιωτοπούλου Γεωργία-Ζωή Πάντος Σωτήρης Ρούσσου Αννέτα

Μαγειρική του κόσμου. Ήπειρος: Νότια και Βόρια Αμερική. Ομάδα Γ. Μπιρμπίλη Αγγελική Παναγιωτοπούλου Γεωργία-Ζωή Πάντος Σωτήρης Ρούσσου Αννέτα Μαγειρική του κόσμου Ήπειρος: Νότια και Βόρια Αμερική Ομάδα Γ Μπιρμπίλη Αγγελική Παναγιωτοπούλου Γεωργία-Ζωή Πάντος Σωτήρης Ρούσσου Αννέτα Βόρια και Νότια Αμερική Η αμερικάνικη κουζίνα χαρακτηρίζεται από

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΙΚΕΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΣΕΙΣ - 2015 ΠΟΛΩΝΙΑ. οχήματα εμπορευμάτων με μέγιστο επιτρεπόμενο βάρος (MEB) άνω των 12 τόνων

ΟΔΙΚΕΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΣΕΙΣ - 2015 ΠΟΛΩΝΙΑ. οχήματα εμπορευμάτων με μέγιστο επιτρεπόμενο βάρος (MEB) άνω των 12 τόνων 1 ΟΔΙΚΕΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΣΕΙΣ - 2015 ΠΟΛΩΝΙΑ Γενικές απαγορεύσεις Επιπρόσθετες απαγορεύσεις οχήματα εμπορευμάτων με μέγιστο επιτρεπόμενο βάρος (MEB) άνω των 12 τόνων σε όλη την επικράτεια από τις 18:00 μέχρι τις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΜΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ Για το Οικονομικό Έτος 2016

ΤΙΜΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ Για το Οικονομικό Έτος 2016 ΤΙΜΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ Για το Οικονομικό Έτος 2016 ΟΜΑΔΑ Α1 ΕΙΔΗ ΠΑΝΤΟΠΩΛΕΙΟΥ 1 ΑΝΘΟΣ ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΥ 160γρ ΤΕΜ 450 2 ΑΛΑΤΙ ΣΑΚΟΥΛΑ 500γρ ΤΕΜ 500 3 ΑΛΕΥΡΙ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΧΡΗΣΕΙΣ 1000γρ ΤΕΜ 500 4 ΑΛΕΥΡΙ ΦΑΡΙΝΑ 500γρ

Διαβάστε περισσότερα

(Σταυροπροσκυνήσεως, Απόκρεω, Αγίου Ιωάννη Κλίμακος, Τελώνη & Φαρισαίου, Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, Τυρινής, Ασώτου, Οσίας Μαρίας Αιγυπτίας, Ορθοδοξίας)

(Σταυροπροσκυνήσεως, Απόκρεω, Αγίου Ιωάννη Κλίμακος, Τελώνη & Φαρισαίου, Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, Τυρινής, Ασώτου, Οσίας Μαρίας Αιγυπτίας, Ορθοδοξίας) (Σταυροπροσκυνήσεως, Απόκρεω, Αγίου Ιωάννη Κλίμακος, Τελώνη & Φαρισαίου, Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, Τυρινής, Ασώτου, Οσίας Μαρίας Αιγυπτίας, Ορθοδοξίας) Τ ρ ι ώ δ ι ο Η περίοδος αυτή πήρε το όνομα της από

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΗΣΤΕΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Η ΝΗΣΤΕΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ Η ΝΗΣΤΕΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΝΗΣΤΕΙΑ; Η λέξη νηστεία προέρχεται από το νη+εσθιω που σημαίνει δεν τρώω. Αποτελεί έναν πανάρχαιο εκκλησιαστικό θεσμό. Η νηστεία σημαίνει την πλήρη αποχή από στερεές

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά Χρόνια. Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία

Βυζαντινά Χρόνια. Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία Βυζαντινά Χρόνια Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία Τι έτρωγαν Στη διατροφή των Βυζαντινών βασικό ρόλο είχαν το ψωμί, τα λαχανικά, τα όσπρια και τα δημητριακά που τα μαγείρευαν με διάφορους

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ Α ΤΡΟΦΙΜΑ ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΤΙΜΗ ΜΟΝΑΔΑΣ ΧΩΡΙΣ Φ.Π.Α. Α/Α ΓΑΛΑΚΤΟΚΟΜΙΚΑ ΜΟΝΑΔΑ ΠΟΣΟΤΗΤΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΣΥΝΟΛΟ Φ.Π.Α.

ΟΜΑΔΑ Α ΤΡΟΦΙΜΑ ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΤΙΜΗ ΜΟΝΑΔΑΣ ΧΩΡΙΣ Φ.Π.Α. Α/Α ΓΑΛΑΚΤΟΚΟΜΙΚΑ ΜΟΝΑΔΑ ΠΟΣΟΤΗΤΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΣΥΝΟΛΟ Φ.Π.Α. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΔΗΜΟΣ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ Δ/ΝΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΜΗΘΕΙΩΝ Ν.Π.Δ.Δ.ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΟΜΑΔΑ Α ΤΡΟΦΙΜΑ Α/Α ΖΥΜΑΡΙΚΑ ΜΟΝΑΔΑ

Διαβάστε περισσότερα

βραδινό δείπνο κούπα οι κούπες µαχαιροπίρουνο οι µπύρες Πίνω νερό από την κούπα. Nomen: Wortschatz- / Wendekarten für Lernkarteikästen DIN A8 -leicht

βραδινό δείπνο κούπα οι κούπες µαχαιροπίρουνο οι µπύρες Πίνω νερό από την κούπα. Nomen: Wortschatz- / Wendekarten für Lernkarteikästen DIN A8 -leicht βραδινό Τρώω µε τον πατέρα µου στις 18 ώρα βραδινό.τρώµε ψωµί µε τυρί και αλλαντικά. δείπνο Παίρνω µε τον πατέρα µου δείπνο στις 18 ώρα. Τρώµε σούπα µε µακαρόνια. κούπα οι κούπες Πίνω νερό από την κούπα.

Διαβάστε περισσότερα

νηστειa kai nhστειοδρομιο τησ εκκλησιασ

νηστειa kai nhστειοδρομιο τησ εκκλησιασ ÄÉÌÇÍÉÁÉÁ ÅÊÄÏÓÇ ÅÍÇÌÅÑÙÓÇÓ ÊÁÉ ÐÍÅÕÌÁÔÉÊÇÓ ÏÉÊÏÄÏÌÇÓ ÉÅÑÁ ÌÇÔÑÏÐÏËÉÓ ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇÓ ÉÅÑÏÓ ÍÁÏÓ ÌÅÔÁÌÏÑÖÙÓÅÙÓ ÔÏÕ ÓÙÔÇÑÏÓ ÄÅËÖÙÍ - ÌÉÁÏÕËÇ ÔÇË. 2310-828989 νηστειa kai nhστειοδρομιο τησ εκκλησιασ ÅÔÏÓ Ã

Διαβάστε περισσότερα

MANITAPIA ΓΑΡΝΙΡΙΣΜΕΝΑ ΜΕ ΤΥΡΙ LIGHT ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΥΤΟ

MANITAPIA ΓΑΡΝΙΡΙΣΜΕΝΑ ΜΕ ΤΥΡΙ LIGHT ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΥΤΟ MANITAPIA ΓΑΡΝΙΡΙΣΜΕΝΑ ΜΕ ΤΥΡΙ LIGHT ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΥΤΟ ΥΛΙΚΑ για την σάλτσα ντομάτας 1 κονσέρβα ψιλοκομμένη ντομάτα 1/2 κουταλάκι γλυκού αποξηραμένη ρίγανη 1 κουτάλι σούπας ελαιόλαδο αλάτι και πιπέρι ΥΛΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

20 21 22 ΜΑΡΤΙΟΥ 2015

20 21 22 ΜΑΡΤΙΟΥ 2015 20 21 22 ΜΑΡΤΙΟΥ 2015 ΚΛΕΙΣΤΟ ΑΘΛΗΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΜΑΛΙΑΔΑΣ Δικτύωση Eκδηλώσεις Έκθεση Γαστρονομία Νέες καλλιέργειες Επιστημονικές Ημερίδες Παρουσίαση τοπικής ταυτότητας ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΙΔΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η Πυραμίδα της Υγιεινής Διατροφής

Η Πυραμίδα της Υγιεινής Διατροφής Η Πυραμίδα της Υγιεινής Διατροφής Η Πυραμίδα Υγιεινής Διατροφής είναι ένας απλός, εικονικός τρόπος για να κατανοήσει κανείς πώς να τρέφεται σωστά σε καθημερινή βάση. Η εικονική αναπαράσταση βοηθά στο να

Διαβάστε περισσότερα

1. Αγριογούρουνο πρασοσέλινο

1. Αγριογούρουνο πρασοσέλινο Αγαπητοί αναγνώστες μας γεια σας! Επειδή στην περιοχή μας αγαπημένη συνήθεια των κατοίκων είναι το κυνήγι, γι αυτό επιλέξαμε να σας παρουσιάσουμε στο ιστολόγιο του σχολείου μας συνταγές για κυνήγια, όπως

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Ασιατική κουζίνα: από τις διμοφιλέστερες κουζίνες σε όλο τον κόσμο!

Ασιατική κουζίνα: από τις διμοφιλέστερες κουζίνες σε όλο τον κόσμο! Ασιατική κουζίνα: από τις διμοφιλέστερες κουζίνες σε όλο τον κόσμο! Πρόσφατη έρευνα του site Hotels.com σε 27.000 «περιηγητές», έδειξε ότι οι κλασικές ευρωπαϊκές γεύσεις δέχονται πια σκληρό ανταγωνισμό

Διαβάστε περισσότερα

To NostimeSyntages πάει μαζί σας διακοπές!!!

To NostimeSyntages πάει μαζί σας διακοπές!!! To NostimeSyntages πάει μαζί σας διακοπές!!! Φέτος το καλοκαίρι ξοδεύουμε λιγότερα λεφτά μαγειρεύοντας εύκολα και γρήγορα. Νόστιμες συνταγές Μπορείτε να τυπώσετε και να πάρετε μαζί σας αυτό το μικρό βιβλίο,

Διαβάστε περισσότερα

A use se Bo B u o ch c e (Ταρτά τ ρ Ψαριο ι ύ ο κ αι ιμ πι π φ ι τέ τ κ έ ι ιμ ε μ ε Μ υρωδ ω ι δ κ ι ά Σαλάτα τ Mesc e l sc u l n) Τ ΡΤ Α Α ΡΤ Ρ ΨΑ

A use se Bo B u o ch c e (Ταρτά τ ρ Ψαριο ι ύ ο κ αι ιμ πι π φ ι τέ τ κ έ ι ιμ ε μ ε Μ υρωδ ω ι δ κ ι ά Σαλάτα τ Mesc e l sc u l n) Τ ΡΤ Α Α ΡΤ Ρ ΨΑ MENU No 1 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΜΕΝΟΥ ΜΕΝΟΥ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΠΟΥΔΑΣΤΩΝ ΜΑΓΕΙΡΙΚΗΣ Β έτους OTEK Αναβυσσου 2012 Kostas Athanasopoulos CEC Amuse Bouche (Ταρτάρ Ψαριού και Μπιφτέκι με Μυρωδικά Σαλάτα Mesclun) ΤΑΡΤΑΡ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΑ ΑΓΑΘΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΣΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΜΑΣ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΑ ΑΓΑΘΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΣΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΜΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΑ ΑΓΑΘΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΣΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΜΑΣ ΣΧ.ΕΤΟΣ 2013-2014 ΛΑΧΑΝΙΚΑ ΟΜΑΔΑ Α ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΜΑΡΙΑ-ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΑΣΑΛΙΔΗΣ ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΤΑΤΕΛΑΤΖΕ ΓΕΩΡΓΙΑ ΤΣΑΛΓΙΑΝΝΗ ΕΛΕΝΗ ΟΡΙΣΜΟΣ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ Ο όρος

Διαβάστε περισσότερα

Σολομός με πάπρικα,, λαχανικά και πατάτες (ή ότι άλλο ψάρι φιλέτο θέλετε) 4 6 φιλέτα σολομό 500 γρ νερό 1 κ/κι ζωμό λαχανικών στο Thermomix ½ κιλό πατατούλες φρέσκες ½ πιπεριά κόκκινη σε λωρίδες ½ πιπεριά

Διαβάστε περισσότερα

Το Τελευταίο Αντίο...

Το Τελευταίο Αντίο... Το Τελευταίο Αντίο... Ελληνικά Ταφικά Έθιμα στη Σύγχρονη Εποχή Το πότε θα πεθάνεις είναι σαν το δάκτυλο του ποδιού σου... Δεν είναι στο χέρι σου! Αρκάς (Έλληνας δημιουργός κόμικς) (το) αγγελτήριο (η) εκκλησία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΡΗΝΗ ΛΑΖΑΡΟΥ, ΕΜΙΛΥ ΑΓΑΘΟΚΛΕΟΥΣ & ΝΙΚΟΛΑΣ Χ ΣΟΛΩΜΟΥ Ε ΤΑΞΗ

ΕΙΡΗΝΗ ΛΑΖΑΡΟΥ, ΕΜΙΛΥ ΑΓΑΘΟΚΛΕΟΥΣ & ΝΙΚΟΛΑΣ Χ ΣΟΛΩΜΟΥ Ε ΤΑΞΗ ΕΙΡΗΝΗ ΛΑΖΑΡΟΥ, ΕΜΙΛΥ ΑΓΑΘΟΚΛΕΟΥΣ & ΝΙΚΟΛΑΣ Χ ΣΟΛΩΜΟΥ Ε ΤΑΞΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΣΗ Η Ιρλανδία είναι ένα μεγάλο νησί της βορειοδυτικής Ευρώπης, δυτικά από τη Μεγάλη Βρετανία. Το μεγαλύτερο τμήμα του νησιού ανήκει

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΝΗΣΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΣΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑΣ

ΟΙ ΝΗΣΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΣΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑΣ ΟΙ ΝΗΣΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΣΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΑΜΙΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012 2013 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ ΣΚΑΜΑΓΚΟΥΛΗΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΦΥΤΙΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Διάλογος 1: Πρόγευμα και ψώνια Διάλογος 2: Λιχουδιές και κεράσματα Διάλογος 3: Επίσκεψη στο εστιατόριο Διάλογος 4: Βοήθεια στο φαγητό, σερβίρισμα

Διάλογος 1: Πρόγευμα και ψώνια Διάλογος 2: Λιχουδιές και κεράσματα Διάλογος 3: Επίσκεψη στο εστιατόριο Διάλογος 4: Βοήθεια στο φαγητό, σερβίρισμα Ενότητα 3 - Σελίδα 1 Διάλογος 1: Πρόγευμα και ψώνια Διάλογος 2: Λιχουδιές και κεράσματα Διάλογος 3: Επίσκεψη στο εστιατόριο Διάλογος 4: Βοήθεια στο φαγητό, σερβίρισμα Διάλογος 5: εύματα 2 Α2 Α2 Β1 Β1 Διάλογος

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΧΡΑ ΙΜΠΡΑΧΗΜ ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΖΑΣ

ΖΑΧΡΑ ΙΜΠΡΑΧΗΜ ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΖΑΣ Θυµάσαι το παραµύθι της γιαγιάς για την 28 η Οκτωβρίου; Μάζεψε τους φίλους σου και διηγήσου το. Μια φορά και έναν καιρό ήταν ένας γίγαντας που ζούσε στο δικό του σπίτι. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

*WWW.PANOSPLATRITIS.COM

*WWW.PANOSPLATRITIS.COM Πάνος Πλατρίτης Διαιτολόγος-Διατροφολόγος ΜΕ ΠΡΩΤΟΤΥΠΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ! *WWW.PANOSPLATRITIS.COM 1 Πρωινό Όπως το αυτοκίνητο χρειάζεται καύσιμα για να ξεκινήσει έτσι και εμείς χρειαζόμαστε ένα καλό πρωινό

Διαβάστε περισσότερα

Οι αθλητές επιτυγχάνουν μέγιστη απόδοση με προπόνηση και σωστό διαιτολόγιο που περιλαμβάνει ποικιλία τροφών. Οι αθλητές ωφελούνται περισσότερο από

Οι αθλητές επιτυγχάνουν μέγιστη απόδοση με προπόνηση και σωστό διαιτολόγιο που περιλαμβάνει ποικιλία τροφών. Οι αθλητές ωφελούνται περισσότερο από ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΘΛΗΤΩΝ Οι αθλητές επιτυγχάνουν μέγιστη απόδοση με προπόνηση και σωστό διαιτολόγιο που περιλαμβάνει ποικιλία τροφών. Οι αθλητές ωφελούνται περισσότερο από την ποσότητα των υδατανθράκων που αποθηκεύονται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Το θέμα της εργασίας μας είναι η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ. Ασχοληθήκαμε με τις διατροφικές συνήθειες των αθλητών από την αρχαία Ελλάδα έως και σήμερα. Βρέθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ ΚΑΤΣΑΡΟΣ Π. ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΦΕΤ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΕΚΕΦΕ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ NEW YORK COLLEGE

ΝΙΚΟΣ ΚΑΤΣΑΡΟΣ Π. ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΦΕΤ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΕΚΕΦΕ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ NEW YORK COLLEGE ΝΙΚΟΣ ΚΑΤΣΑΡΟΣ Π. ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΦΕΤ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΕΚΕΦΕ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ NEW YORK COLLEGE ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στις 10/10/2009 εγκρίθηκε στην Nairobi της Κένυα η Μεσογειακή Διατροφή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑ TON ΠΑΤΕΡΑ ΣΟΥ ΚΑΙ ΤΗ ΜΗΤΕΡΑ ΣΟΥ ΕΡΩΤΗΣΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΠΑΤΕΡΑΣ ΜΗΤΕΡΑ. Ζήτησε από τους γονείς σου να απαντήσουν σης παρακάτω ερωτήσεις.

ΠΑ TON ΠΑΤΕΡΑ ΣΟΥ ΚΑΙ ΤΗ ΜΗΤΕΡΑ ΣΟΥ ΕΡΩΤΗΣΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΠΑΤΕΡΑΣ ΜΗΤΕΡΑ. Ζήτησε από τους γονείς σου να απαντήσουν σης παρακάτω ερωτήσεις. ΠΑ TON ΠΑΤΕΡΑ ΣΟΥ ΚΑΙ ΤΗ ΜΗΤΕΡΑ ΣΟΥ m Ζήτησε από τους γονείς σου να απαντήσουν σης παρακάτω ερωτήσεις ΕΡΩΤΗΣΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΠΑΤΕΡΑΣ ΜΗΤΕΡΑ Καπνίζεις; Αν καπνίζεις, πόσα τσιγάρα την ημέρα καπνίζεις; Πόσες φορές

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα. Οι διατροφικές συνήθειες των. μαθητών του Γυμνασίου. (ερωτηματολόγιο)

Θέμα. Οι διατροφικές συνήθειες των. μαθητών του Γυμνασίου. (ερωτηματολόγιο) Θέμα Οι διατροφικές συνήθειες των μαθητών του Γυμνασίου (ερωτηματολόγιο) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή: Διατροφική πυραμίδα (Λαμπρινουδάκη Μαρία, Βαλενστάιν Μαρία) 2. Κυρίως θέμα (ερωτηματολόγιο) (Μουτζούρη

Διαβάστε περισσότερα

Αφόρμηση. σαν από την. Η Σαρακοστή ονται. της

Αφόρμηση. σαν από την. Η Σαρακοστή ονται. της Με την Καθαρά ευτέρα ξεκίνησε και η Σαρακοστή. Αφόρμηση Με τα παιδιά παρατηρήσαμε την παρακάτω εικόνα Συμφωνήσαμε πως πρόκειται για μια ζωγραφιά στην οποία φαίνεται μία γυναίκα που έχει 7 πόδια, σταυρωμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΟ3 Η ΠΙΟ ΩΡΑΙΑ ΣΥΝΤΑΓΗ

ΘΕΑΤΡΙΚΟ3 Η ΠΙΟ ΩΡΑΙΑ ΣΥΝΤΑΓΗ ΘΕΑΤΡΙΚΟ3 Η ΠΙΟ ΩΡΑΙΑ ΣΥΝΤΑΓΗ Ένα παιδικό θεατρικό μιούζικαλ για παιδιά Διαμορφώνουμε κατάλληλα την τάξη μας, σε μια γωνιά έχουμε βάλει ένα τραπέζι και πάνω σ αυτό κατσαρόλες, ένα ξύλο κοπής, κουτάλες

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Β1 (25 μονάδες) Διάρκεια: 25 λεπτά Ερώτημα 1 Θα ακούσετε δύο (2) φορές έναν συγγραφέα να διαβάζει ένα απόσπασμα από το βιβλίο του με θέμα τη ζωή του παππού του. Αυτά που ακούτε σας αρέσουν, γι αυτό κρατάτε

Διαβάστε περισσότερα