Π. ΓΕΤΙΜΗΣ, Γ. ΚΑΥΚΑΛΑΣ Η επιστημονική σκέψη για το χώρο στην Ελλάδα : απόπειρα αποτίμησης και σκέψεις για το μέλλον.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Π. ΓΕΤΙΜΗΣ, Γ. ΚΑΥΚΑΛΑΣ Η επιστημονική σκέψη για το χώρο στην Ελλάδα 1974-2000: απόπειρα αποτίμησης και σκέψεις για το μέλλον."

Transcript

1 ΤΟΠΟΣ 16/2001 ΑΡΘΡΑ: Π. ΓΕΤΙΜΗΣ, Γ. ΚΑΥΚΑΛΑΣ Η επιστημονική σκέψη για το χώρο στην Ελλάδα : απόπειρα αποτίμησης και σκέψεις για το μέλλον. Ν. ΒΑΡΣΑΚΕΛΗΣ, Ν. ΠΑΥΛΙΔΟΥ Ο ρόλος του ανθρώπινου κεφαλαίου στην ανάπτυξη του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος της Βόρειας Ελλάδος. Α. ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗ Διασυνδέσεις βιομηχανίας και υπηρεσιών: Η περίπτωση της Αττικής. Μ. ΛΑΜΠΡΙΑΝΙΔΗΣ, Ι. ΨΥΧΑΡΗΣ, Ε. ΚΑΖΑΖΗΣ Δημόσιες υποδομές και περιφερειακή ανάπτυξη: Η περίπτωση της ελληνικής μεταποίησης. Κ. ΣΑΠΟΥΝΤΖΑΚΗ Ο ρόλος της νομαρχιακής αυτοδιοίκησης στο θεσμικό σύστημα χωρικού σχεδιασμού στην Ελλάδα: Μία πρώτη εμπειρική προσέγγιση. Κ. ΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ, Θ. ΧΑΤΖΗΠΑΝΤΕΛΗΣ Η γεωγραφία των εκλογών την περίοδο Μία ανάλυση κυρίων συνιστωσών. Α. Ν. ΚΑΡΑΓΑΝΝΗΣ Ποσοτικές απεικονίσεις του χώρου. Επιλογή της καλύτερης απεικόνισης με τη βοήθεια του κριτηρίου μεγίστης δυνάμεως. Μ. ΜΟΔΙΝΟΣ Οικουμενικότητα και τοπικότητα στις σχέσεις κοινωνίας φύσης. ΕΡΕΥΝΕΣ - ΔΙΑΤΡΙΒΕΣ: Β. ΖΑΝΟΥ, Κ. ΒΕΡΓΟΠΟΥΛΟΣ Συμπεράσματα κοινωνικο-οικονομικής μελέτης των Ο.Τ.Α. που συμπεριλαμβάνονται στην λεκάνη απορροής του Κόλπου Καλλονής Λέσβου. Κ. ΜΠΙΘΑΣ, Δ. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ Πολιτικές αντιμετώπισης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης της Αθήνας και το πρόγραμμα Auto Oil. Επιπτώσεις και προοπτικές. Ε. ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Προς μία γενική θεωρία της αστικής βιωσιμότητας. Μ. ΚΑΪΚΑ Η διαδικασία εκμοντερνισμού και οι αστικοί χώροι παραγωγής της φύσης: Πολιτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές παράμετροι στη διαδικασία υδροδότησης της Αθήνας Π. ΚΑΡΑΝΙΚΟΛΑΣ Αγροτική ανάπτυξη σε παραμεθόριες περιοχές αξιοποίηση φυσικών πόρων και ανθρώπινου δυναμικού. Σ. ΣΚΟΡΔΙΛΗ Γεωγραφική αναδιάρθρωση της βιομηχανίας στην Ελλάδα: Η περίπτωση του κλάδου τροφίμων στα πλαίσια της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς.

2 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ: Α. ΛΟΥΚΑΚΗ ΓΑΒΡΑ, Ε. Αγροτικός Χώρος και Κατοικία στον Πόντο. Από τον 19 ο αι. Έως τις αρχές του 20 ου. Ορεινοί οικισμοί στις περιοχές Αργυρούπολης και Τραπεζούντας. Ε. ΑΝΔΡΙΚΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ, Η έκτη περιοδική έκθεση για την κοινωνική και οικονομική κατάσταση και ανάπτυξη των περιφερειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. ΠΡΑΞΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ: Η. ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ Τα μακρά τείχη της οικονομίας: Διαπιστώσεις και συμπεράσματα από την εφαρμογή του προγράμματος URBAN στην περιοχή Δραπετσώνα - Κερατσίνι. Μ. ΕΥΑΓΓΕΛΙΔΟΥ Ο σχεδιασμός του παράκτιου χώρου στο λεκανοπέδιο της Αθήνας. Παρατηρήσεις σχετικά με την εφαρμογή των ευρωπαϊκών πολιτικών αειφόρου διαχείρισης. Ε. ΖΑΓΟΡΙΑΝΑΚΟΣ Πίσω στο μέλλον; Τα σχέδια των Βρυξελλών για επέκταση των εκτιμήσεων περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΕΠΕ) σε στρατηγικό επίπεδο. ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ - ABSTRACTS

3 Η επιστημονική σκέψη για το χώρο στην Ελλάδα : απόπειρα αποτίμησης και σκέψεις για το μέλλον Παναγιώτης ΓΕΤΙΜΗΣ 1 και Γρηγόρης ΚΑΥΚΑΛΑΣ 2 1. Εισαγωγή: Πλαίσιο και πορεία της επιστημονικής σκέψης για το χώρο Στις δεκαετίες 1960 και 1970 η επιστημονική σκέψη, παράλληλα με την οικονομική κρίση και αναδιάρθρωση, βρέθηκε διεθνώς σε διαδικασία πλήρους ανασύνταξης. Η εμπιστοσύνη στην ιδέα μιας συνεχούς επιστημονικής και κοινωνικής προόδου είχε ανατραπεί. Παράλληλα αναπτύχθηκαν τόσο από την πλευρά του μεθοδολογικού ατομισμού όσο και στο πλαίσιο ολιστικών προσεγγίσεων μια σειρά από ρεύματα κριτικής σκέψης που ξεκινούσαν από διαφορετικές επιστημονικές και πολιτικές αφετηρίες την ίδια περίοδο αναπτύσσονται κινήματα αμφισβήτησης του μεγάλου σχεδίου του ευρωπαϊκού διαφωτισμού που εκφράζονται με διάφορες μορφές, από τα σε ειρωνικά σχόλια στα πολιτικά πανό και τα γκράφιτι της πόλης, έως τα διαδοχικά κύματα διάδοσης της εναλλακτικής κουλτούρας που κορυφώνονται πολιτικά και συμβολικά με το Γαλλικό Μάη. Η αμφισβήτηση αυτή άφηνε το στίγμα της τόσο πάνω στις επιστημονικές θεωρίες και πρακτικές όσο και πάνω στις αξίες και τις πρακτικές της επιστημονικής κοινότητας. Οι τάσεις αυτές εκφράζονται με διαφορετικό τρόπο από την παράδοση της κριτικής σχολής της Φρανκφούρτης, την κοινωνιολογία της γνώσης ή την αντιπαράθεση δομισμού και αποδόμησης. Η απόρριψη του τυπικού ορθολογισμού, του γραμμικού προγραμματισμού και της μαζικής κατανάλωσης, συνοδεύτηκε από την ανάδειξη της διαφορετικότητας και του αποσπασματικού, εγκαινιάζοντας ταυτόχρονα τόσο την περίοδο που έχει μάλλον αμήχανα χαρακτηριστεί ως εποχή της ύστερης νεωτερικότητας, όσο και την προσπάθεια ανασύνταξης ορισμένων περισσότερο συνολικών και δεσμευτικών προσεγγίσεων (πχ. θεωρίες της ρύθμισης, νεο-θεσμική προσέγγιση, κ.ά.). Οι επιστήμες του χώρου επηρεάστηκαν σοβαρά από τις ευρύτερες αυτές εξελίξεις. Το ρεύμα του θετικισμού που κυριαρχούσε μέχρι τότε στις επιστήμες του χώρου, αμφισβητείται. Έτσι με θεωρητικές προσεγγίσεις, όπως ο γραμμικός προγραμματισμός, η κυβερνητική, η θεωρία παιγνίων, η θεωρία των σταδίων ανάπτυξης αλλά και η αποτελεσματικότητα των συναρτημένων με αυτές μεθόδων ποσοτικής ανάλυσης, μαθηματικών μοντέλων, τεχνικών διαχείρισης, κ.α. που αποτελούσαν τους κύριους πόλους αναφοράς του χωρικού προγραμματισμού και της περιφερειακής επιστήμης 1 Παναγιώτης Γετίμης, Πάντειο Πανεπιστήμιο 2 Γρηγόρης Καυκαλάς, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης 1

4 γίνονται αντικείμενο συστηματικής κριτικής στις δεκαετίες (πχ. Isard, Hirshmann, Perroux, Boudeville, Richardson, κ.ά.). Σε αντίστιξη, ερευνητές και θεωρητικοί όπως οι Lefebvre, Harvey, Castells, Lojkine και λίγο αργότερα οι Lipietz, Massey, κ.ά. θεμελίωναν μια νέα γενιά προσεγγίσεων στις επιστήμες του χώρου με σαφείς μαρξικές ή νεοβεμπεριανές καταβολές παράλληλα με την ανάδειξη εναλλακτικών προσεγγίσεων π.χ. σε θέματα κοινωνικών αγώνων, συλλογικής κατανάλωσης, δικαιωμάτων των μειονοτήτων, προστασίας του περιβάλλοντος, σε αντιστοιχία με την κριτική και την αμφισβήτηση που αναπτύχθηκαν στις δεκαετίες 1960 και Οι νέες αυτές κατευθύνσεις στις επιστήμες του χώρου αναπτύχθηκαν πλήρως κατά τις δεκαετίες 1980 και 1990 μέσα από πληθώρα εκδόσεων, επιστημονικών εκδηλώσεων και διεθνών συνεργασιών. Η έμφαση των θεωρητικών και εννοιολογικών αναζητήσεων μετακινήθηκε σταδιακά από τη μελέτη της σχέσης ανάπτυξης-υπανάπτυξης και των επιπτώσεων της χωροθέτησης οικονομικών δραστηριοτήτων σε θέματα που εστιάζονταν περισσότερο στον ενδογενή χαρακτήρα της τοπικής ανάπτυξης, στις εφαρμογές της νέας τεχνολογίας και στην αναδιάρθρωση του παραγωγικού συστήματος προς περισσότερο ευέλικτες μορφές εξειδίκευσης. Ένα άλλο χαρακτηριστικό της επιστημονικής παραγωγής αυτής της περιόδου υπήρξε ο πολλαπλασιασμός επιμέρους αναλύσεων που διερευνούσαν τις χωρικές διαστάσεις συγκεκριμένων κοινωνικών και οικονομικών φαινομένων (π.χ. άνεργοι, άστεγοι, μειονότητες, περιθωριακές ομάδες) αλλά και τα σύνθετα χωρικά φαινόμενα, όπως η περιβαλλοντική βιωσιμότητα, η επιχειρηματική πόλη, οι τεχνοπόλεις, οι βιομηχανικές συνοικίες και οι έξυπνες περιοχές. Γενικότερα η περίοδος μετά το 1980 χαρακτηρίζεται από μια πολλαπλότητα προσεγγίσεων με διαφορετικές θεωρητικές καταβολές που παρά τις αποκλίσεις έχουν κοινή αφετηρία την έμφαση στις συνέπειες από τη δυναμική της οικονομικής και πολιτικής αναδιάρθρωσης και τη διεύρυνση της γεωγραφικής βάσης του ανταγωνισμού στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης. 2. Θεματικές περιοχές και ρεύματα της επιστημονικής σκέψης για το χώρο στην Ελλάδα Η πορεία της επιστημονικής σκέψης στην Ελλάδα ακολουθούσε τις διεθνείς εξελίξεις με κάποια χρονική υστέρηση καθώς δεν είχαν ολοκληρωθεί οι αντίστοιχες κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές συνθήκες (π.χ. γενίκευση μαζικής παραγωγής και κατανάλωσης, συγκρότηση κράτους πρόνοιας) που στις ΗΠΑ και στη Δυτική Ευρώπη γέννησαν την αμφισβήτηση τους. Έτσι, η σταδιακή ανάδυση των διαφόρων επιστημονικών προσεγγίσεων υπέρ-προσδιοριζόταν από τις ιδιαιτερότητες της ελληνικής ιστορικής συγκυρίας των δεκαετιών 1960 και 1970 (π.χ. αναπτυξιακή καθυστέρηση, δικτατορία, αποκατάσταση δημοκρατίας, μεταπολίτευση). Το συγκροτησιακό αυτό επίπεδο 2

5 πριμοδότησε σχεδόν νομοτελειακά την πολιτική ένταξη και τη συλλογική δράση καθιστώντας πολυτέλεια την ανάπτυξη ή την πρόταξη της κριτικής επιστημονικής σκέψης και ακόμα περισσότερο την ανάδειξη μεταμοντέρνων εναλλακτικών επιστημονικών απόψεων και κοινωνικών πρακτικών με έμφαση στο τυχαίο, στο αποσπασματικό και στη διαφορετικότητα. Ωστόσο, η πορεία της ελληνικής επιστημονικής σκέψης για το χώρο παρά τις αποκλίσεις της από τις εξελίξεις στη Δυτική Ευρώπη και τις ΗΠΑ, παρέμεινε σε συνεχή επαφή με τα ευρύτερα ρεύματα επιστημονικής σκέψης και τις συναφείς συμβατικές ή ριζοσπαστικές εκδοχές τους. Είναι χαρακτηριστικό, ότι σε αντιστοιχία με το κυρίαρχο θετικιστικό ρεύμα, κατά τη δεκαετία του 1960 εμφανίστηκαν στην Ελλάδα οι συστημικές και λειτουργιστικές εκδοχές του χωρικού προγραμματισμού και σχεδιασμού (Γραφείο Δοξιάδη και περιοδικό EKISTICS, Σπουδαστήριο Πολεοδομίας ΕΜΠ και Χωροταξικά Σχέδια Πελοποννήσου, Ηλείας, κ.α.) και επιχειρήθηκε η εφαρμογή των θεωριών των σταδίων και των πόλων ανάπτυξης (π.χ. με το σχέδιο Αντίπαλων Πόλεων του ΚΕΠΕ) παράλληλα με μια σειρά από υποστηρικτικές μελέτες και εκδόσεις αξιόλογου τεχνογνωστικού και ποιοτικού επιπέδου (π.χ. Οικονομικός και Κοινωνικός Άτλας από το ΕΚΚΕ, η κυκλοφοριακή μελέτη Smith, και Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας κ.λ.π.). Το γενικό πλαίσιο αυτών των προσπαθειών που επιχειρούσαν να ανταποκριθούν στη συνολική προσπάθεια οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης της χώρας, στηριζόταν στην επικρατούσα διεθνώς αντίληψη (που προωθούσαν ιδιαίτερα ο ΟΟΣΑ και η Παγκόσμια Τράπεζα) περί σταδίων οικονομικής μεγέθυνσης και ανάγκης κοινωνικού και οικονομικού εκσυγχρονισμού των καθυστερημένων αναπτυξιακά χωρών. Στο πλαίσιο αυτό, η επιστημονική σκέψη για το χώρο εκδηλώθηκε κυρίως στην προσπάθεια προσαρμογής ποσοτικών υποδειγμάτων και τεχνικών και στην καταγραφή της ελληνικής πραγματικότητας (πχ. με μονογραφικές αναλύσεις εμπειρικού ή θεωρητικού, ενίοτε και κριτικού χαρακτήρα) χωρίς παράλληλα να εκδηλωθεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την, κατανόηση και ερμηνεία των φαινομένων της χωρικής ανάπτυξης. Είναι χαρακτηριστικό ότι η σχετικά περιορισμένη παραγωγή βιβλίων και επιστημονικών άρθρων αυτής της περιόδου προσανατολίζεται σε εφαρμογή θέσεων και υποδειγμάτων γνωστών από τη διεθνή βιβλιογραφία. Στην πράξη οι οπωσδήποτε πρωτοπόρες αυτές προσπάθειες βοήθησαν να γίνει κατανοητό ότι τα θεωρητικά και μεθοδολογικά εργαλεία ενός κυρίως τεχνοκρατικού και τυπικού ορθολογισμού στα οποία στηρίζονταν οι σχετικές προσεγγίσεις δεν επαρκούσαν για την ανάλυση και αντιμετώπιση των σύνθετων πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων και των εντάσεων που προκαλούσαν τόσο η ιδιαίτερα έντονη αστικοποίηση (ιδίως της Αθήνας) όσο και η άνιση περιφερειακή ανάπτυξη 3

6 Σταδιακά κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, αναπτύχθηκε ένας κοινωνικός και πολιτικός προβληματισμός που αντανακλούσε τη διεθνή αντιπαράθεση ανάμεσα στις θεωρίες ανάπτυξης που προωθούσαν την απελευθέρωση και επέκταση του διεθνούς εμπορίου και των πολυεθνικών εταιριών και τις θεωρίες της δομικής υπανάπτυξης που έθεταν ως προϋπόθεση της ανάπτυξης την απεμπλοκή από το κυρίαρχο καπιταλιστικό σύστημα. Η αντιπαράθεση αυτή αποτέλεσε για μεγάλο διάστημα βασικό πόλο αναφοράς για την ανάπτυξη επιστημονικών και πολιτικών θέσεων στη χώρα μας καθώς ήταν πιο κοντά στην ελληνική συγκυρία (πρόβλημα υπανάπτυξης της οικονομίας και των πολιτικών θεσμών) από ότι η αμφισβήτηση της κοινωνίας της ευημερίας και της μαζικής (φορντικής) παραγωγής που ενέπνευσαν τη διαμόρφωση των αντιλήψεων της νέας ριζοσπαστικής γεωγραφίας και των μαρξικών αναλύσεων του χώρου στη Δυτική Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Έτσι θέματα όπως η μαζική αστικοποίηση, τα αυθαίρετα, η εγκατάλειψη της υπαίθρου και η λαϊκή αρχιτεκτονική, μονοπώλησαν το ενδιαφέρον περισσότερο ως στοιχεία τριτοκοσμικού τύπου που ανάλογα με την ιδεολογική και αξιακή τοποθέτηση των αναλυτών θεωρήθηκαν άλλοτε ως βάση μιας επερχόμενης ριζοσπαστικής αλλαγής και άλλοτε ως ενδείξεις υπανάπτυξης που θα πρέπει να επιλυθούν στο πλαίσιο της οικονομίας της αγοράς. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου, και ειδικότερα μετά το 1974, είναι ότι οι επαγγελματικοί σύλλογοι, οι συνδικαλιστικοί φορείς και τα πολιτικά κόμματα αποτέλεσαν τους χώρους ανάπτυξης και προσανατολισμού του επιστημονικού διαλόγου για μεγάλο χρονικό διάστημα - ουσιαστικά έως τα μέσα της δεκαετίας του Για παράδειγμα οι τοποθετήσεις εκπροσώπων των κομμάτων ήταν συχνά το κεντρικό στοιχείο κάθε επιστημονικής εκδήλωσης, ενώ η κομματική ένταξη αποτελούσε καθοριστικό στοιχείο ομαδοποίησης των επιστημόνων στους ακαδημαϊκούς και επαγγελματικούς χώρους. Παράλληλα όμως, θα πρέπει να σημειωθεί η σποραδική εμφάνιση συλλογών και μεταφράσεων επιστημονικών έργων στα ελληνικά που σε συνδυασμό με διαλέξεις επιστημόνων που επέστρεφαν μετά από σπουδές στο εξωτερικό, συνέβαλλαν στη μεταφορά της διεθνούς επιστημονικής συζήτησης στη χώρα μας (π.χ. για την άνιση ανταλλαγή και τα περιφερειακά κινήματα, για την ταξική διάσταση της κατοικίας και τις τριτοκοσμικές μητροπόλεις, για την αγορά κατοικίας και τη σχέση καπιταλισμού και μικροϊδιοκτησίας, για την παραγωγή και το συμβολισμό του χώρου, κ.λ.π.). Ωστόσο η συζήτηση διεξάγεται συχνά μέσα από τα φίλτρα του διάχυτου πολιτικού προβληματισμού σχετικά με το δρόμο θα ακολουθούσε η ανάπτυξη της χώρας. Σε κάθε περίπτωση πάντως οι επιστήμες του χώρου, περιθωριοποιημένες από την πλημμυρίδα των πολιτικών και ιστορικών αναλύσεων που κυριάρχησαν στη δεκαετία του 1970, δεν μπόρεσαν να αναδείξουν κάποιο ιδιαίτερο στίγμα. 4

7 Κατά τη δεκαετία του 1980 οι απαιτήσεις προσαρμογής των θεσμών και της πραγματικής οικονομίας στις συνθήκες ανταγωνισμού που έθετε η ένταξη της χώρας στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα επέτειναν την ανάγκη επιστημονικής ανάλυσης και τεκμηρίωσης των προγραμμάτων και των πολιτικών. Η κυριαρχία του πολιτικού και ιδεολογικού λόγου περιορίστηκε καθώς σταδιακά κυριαρχούσαν επιλογές και περιορισμοί που έμπαιναν στο οικονομικό επίπεδο των αποφάσεων. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση και η παγκοσμιοποίηση αναδείχτηκαν ως τα πρωταρχικά δεδομένα απέναντι στα οποία όλες οι υπόλοιπες επιλογές θα έπρεπε να προσαρμοστούν. Οι επιστήμες του χώρου ακολούθησαν και εδώ αντίστοιχη πορεία. Η συσχέτιση των επιστημονικών εξελίξεων στην Ελλάδα με τις αντίστοιχες διεθνείς εξελίξεις υπήρξε ταχύτερη και στενότερη. Η έκδοση πολλών βιβλίων και μεταφράσεων για θέματα χώρου, η έκδοση περιοδικών όπως η Πόλη και Περιφέρεια και η Νέα Οικολογία στη δεκαετία του 1980 και ο ΤΟΠΟΣ και το Δίκαιο και Περιβάλλον στη δεκαετία του 1990 αλλά και η επιλεκτική έμφαση σε θέματα χώρου και περιβάλλοντος σε άλλα επιστημονικά περιοδικά ευρύτερου πολιτικού και κοινωνικού προβληματισμού, όπως π.χ. τα Σύγχρονα Θέματα και η Κοινωνιολογική Σκέψη, διεύρυναν ουσιαστικά τη δυνατότητα διαμόρφωσης και προβολής σύγχρονου και πρωτότυπου επιστημονικού λόγου για το χώρο. Διαμορφώθηκε έτσι ένα συνεχώς διευρυνόμενο κύμα νέων επιστημόνων και ερευνητών που μεταφέρει τεχνογνωσία και αναπτύσσει έναν πρωτογενή επιστημονικό λόγο. Στο πλαίσιο αυτό επιχειρείται στη συνέχεια να καταγραφούν οι βασικές τάσεις και οι διαφορετικές κατευθύνσεις της επιστημονικής σκέψης για το χώρο στην Ελλάδα. Κάθε κατάταξη ή κατηγοριοποίηση, ιδιαίτερα ενός τόσο σύνθετου πεδίου όπως είναι η επιστημονική σκέψη για το χώρο, είναι αναγκαστικά περιοριστική και δημιουργεί τουλάχιστον τόσα νέα ερωτήματα όση η διεισδυτικότητα και οι νέες ιδέες που προσφέρει. Ωστόσο, στη συνέχεια επιχειρείται μια ταξινόμηση των ρευμάτων της επιστημονικής σκέψης για το χώρο, με κριτήριο το εμπειρικό και θεωρητικό περιεχόμενο του γνωστικού αντικειμένου των προσεγγίσεων, σε τέσσερις βασικές σύνθετες κατευθύνσεις: την οικονομική/αναπτυξιακή, την κοινωνιολογική/γεωγραφική, τη θεσμική/πολιτική και την περιβαλλοντική/πολιτισμική κατεύθυνση. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι σε κάθε κατεύθυνση μπορεί είτε να κυριαρχεί ένα θεωρητικό ρεύμα είτε να συνυπάρχουν διαφορετικά και συχνά αντιμαχόμενα ρεύματα. Η επιλογή αυτή έχει καταρχήν περιγραφικό και αναλυτικό επιχειρώντας να παρουσιάσει τα κύρια ρεύματα, τα χαρακτηριστικά τους και τις ιστορικές συνθήκες που ανεπτύχθησαν, χωρίς να διαφοροποιείται στόχο και χωρίς να διαφοροποιεί τις προσεγγίσεις που εντάσσονται μέσα σε κάθε κατεύθυνση με κάποιο αξιολογικό, ιδεολογικό ή τυπολογικό κανόνα. Παραμένει έτσι ανοικτό, ως μελλοντικό εγχείρημα, το ζήτημα της αξιολόγησης των κυρίων ρευμάτων σε σχέση με τη θεμελίωση των θεωρητικών εννοιών, της μεθοδολογίας ανάπτυξης των κατηγοριών ή ακόμη και σε 5

8 σχέση με τη συμβολή τους και την πρακτική αποτελεσματικότητα τους στην αντιμετώπιση των πραγματικών κοινωνικών προβλημάτων Οικονομική/αναπτυξιακή κατεύθυνση Η κατεύθυνση αυτή χαρακτηρίζεται από τον δυϊσμό και την αντιπαράθεση των θεωρητικών εννοιών και μεθοδολογικών εργαλείων ανάμεσα στην κλασσική/θετικιστική παράδοση της οικονομικής σκέψης και την παράδοση της πολιτικής οικονομίας. Ο διαχωρισμός αυτός αντιστοιχεί συχνά και σε διαφορετικές ιδεολογικές και αξιακές επιλογές των ερευνητών (ελεύθερη αγορά, κοινωνικό κράτος) καθώς και στην επιλογή των εμπειρικών και θεωρητικών θεμάτων. Κατά τη δεκαετία του 1960 κυριαρχεί η θετικιστική κατεύθυνση και η επιστημονική σκέψη για το χώρο τροφοδοτείται ιδιαίτερα με έννοιες και τεχνικές από την περιφερειακή επιστήμη. Η προσέγγιση αυτή εστιάζεται κυρίως στην καταγραφή της χωρικής διάστασης των οικονομικών δραστηριοτήτων και στην απεικόνιση των γεωγραφικών διαφορών μέσω δεικτών και μοντέλων. Στο θεωρητικό επίπεδο η προσέγγιση θεμελιώνεται στην αυστηρότητα της μαθηματικής διατύπωσης και μέτρησης των μεγεθών. Αυτό θεωρείται επαρκές κριτήριο αξιοπιστίας και φερεγγυότητας στην αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας. Πρόκειται για ένα συνδυασμό περιγραφικών και κανονιστικών διατυπώσεων. Τα επιμέρους ζητήματα που απασχολούν την προσέγγιση είναι οι περιφερειακές σχέσεις εισροών-εκροών, οι περιφερειακοί πολλαπλασιαστές των επενδύσεων, η επιλογή τόπου εγκατάστασης των επιχειρήσεων, οι εμπορικές ανταλλαγές και η εμβέλεια των αγορών, κλπ.. Η προσέγγιση αυτή συναρτάται με τις απαιτήσεις του μοντέλου ανάπτυξης και την ανάγκη τεκμηρίωσης και υποστήριξης της προγραμματικής διαδικασίας που ουσιαστικά αρχίζει τη δεκαετία του 1960 με την ίδρυση του ΚΕΠΕ και της ΕΤΒΑ και αποκτά πρόσθετη σημασία από το γεγονός της αναγνώρισης των βασικών προβλημάτων του συγκεντρωτισμού της ανάπτυξης τόσο σε περιφερειακό όσο και αστικό επίπεδο. Σημαντικές συμβολές στη δεκαετία του 1970 είναι οι μελέτες για την περιφερειακή βιομηχανική ανάπτυξη, την εγκατάσταση επιχειρήσεων και το πλαίσιο της περιφερειακής πολιτικής με κεντρική αναφορά το βιβλίο του Richardson Περιφερειακή Οικονομική που μεταφράζεται και κυκλοφορεί στην Ελλάδα το Στην ίδια παράδοση του θετικισμού, η οποία μεταλλάσσεται και συνεχίζεται έως σήμερα, εντάσσονται και μια σειρά από νεότερους μελετητές που μετατοπίζουν την έμφαση από τη μια μεριά σε περισσότερο εξειδικευμένα μοντέλα και τομεακές αναλύσεις και από την άλλη μεριά σε περισσότερο επιχειρησιακή κατεύθυνση καθώς επιχειρούν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της προγραμματικής διαδικασίας και της περιφερειακής πολιτικής. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι εντεινόμενες απαιτήσεις για τομεακή εξειδίκευση, ανταγωνιστικότητα και αξιολόγηση των δράσεων και των χωρικών επιπτώσεων από την εφαρμογή των επιχειρησιακών προγραμμάτων, ιδιαίτερα του ΚΠΣ, ενισχύουν περαιτέρω την ανάπτυξη 6

9 πολλών επιμέρους κατευθύνσεων στο πλαίσιο της αναπτυξιακής προσέγγισης. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, μετά την οικονομική κρίση της μαζικής παραγωγής και την αναδίπλωση του κράτους πρόνοιας, και ιδιαίτερα κατά τη δεκαετία του 1980 αναπτύχθηκε σημαντική επιστημονική δραστηριότητα με έντονα κριτικό χαρακτήρα στην παράδοση της πολιτικής οικονομίας και της θεσμικής προσέγγισης. Οι προσεγγίσεις αυτές χαρακτηρίζονται από την έμφαση που αποδίδουν στην οικονομική κρίση και στην αναδιάρθρωση της παραγωγικής διαδικασίας, τη διανομή της προστιθέμενης αξίας, τις περιφερειακές ανισότητες, τα ζητήματα αναδιανομής τη σημασία των γενικών συνθηκών παραγωγής, κλπ. Οι σχετικές αναλύσεις πολλαπλασιάστηκαν και κατά τη δεκαετία του 1990 μετεξελίχθηκαν σε μια σειρά από επιμέρους κατευθύνσεις οι οποίες περιλαμβάνουν εξειδικευμένα θέματα όπως είναι η μεταφορά τεχνολογίας, τα δίκτυα επιχειρήσεων, η ικανότητα μάθησης των παραγωγικών συστημάτων, κλπ. Τα ερωτήματα που θέτει η κριτική εκδοχή της αναπτυξιακής κατεύθυνσης γίνονται ιδιαίτερα κρίσιμα στην τρέχουσα φάση της παγκοσμιοποίησης και της ανασύνταξης του εθνικού κράτους και τη μεταβολή της σημασία του τοπικού και άλλων ενδιάμεσων γεωγραφικών επιπέδων για την πορεία της αναπτυξιακής διαδικασίας Κοινωνιολογική/Γεωγραφική κατεύθυνση Κύριο χαρακτηριστικό της κατεύθυνσης είναι η αναφορά της σε κοινωνιολογικές, γεωγραφικές και ενίοτε ιστορικές μεθόδους στη διερεύνηση συγκεκριμένων γεωγραφικών ενοτήτων ή μεμονωμένων οικισμών με συχνότερη την έμφαση στον αστικό χώρο. Καθοριστικοί παράγοντες που επέδρασαν στη διαμόρφωση της κατεύθυνσης ήταν η γαλλική γεωγραφική σχολή (πχ. μέσω της συνεργασίας ΕΚΚΕ και CNRS) και οι ιστορικοί της πόλης και της πολεοδομίας (πχ. με την παραγωγή σειράς μονογραφιών για συγκεκριμένες πόλεις). Κεντρικό μεθοδολογικό χαρακτηριστικό πολλών επιμέρους προσεγγίσεων αυτής της κατεύθυνσης είναι η περιγραφή και ο λειτουργισμός. Έτσι για παράδειγμα ανάμεσα στα θέματα που απασχόλησαν τις σχετικές προσεγγίσεις μπορούν να αναφερθούν η λειτουργική εξειδίκευση πόλεων και περιοχών, τα μοντέλα ιεράρχησης των δικτύων οικισμών, οι ταξινομήσεις και τυπολογίες περιοχών, η ανάλυση ροών και σχέσεων ανάμεσα σε περιοχές (πόλεις και περιφέρειες), και η διατύπωση νόμων και μοντέλων της χωρικής έκφρασης επιμέρους φαινομένων ή δραστηριοτήτων (πχ. μεταναστευτικά ρεύματα, πληθυσμιακά μεγέθη, τυπολογία κατοικίας, κλπ.). Στις διαφορετικές αυτές προσεγγίσεις, που συχνά συνυπάρχουν, θα πρέπει να προστεθεί η σταδιακή εμφάνιση μιας παράδοσης που εξετάζει την εξέλιξη των κοινωνικών και γεωγραφικών χαρακτηριστικών στις ελληνικές πόλεις ακολουθώντας κυρίως περιγραφικές και αναλυτικές μεθόδους. Στο θεωρητικό επίπεδο ορισμένες εκδοχές αυτών των προσεγγίσεων συνδέονται συχνά με την προσπάθεια μιας κριτικής επανερμηνείας των χωρικών φαινομένων μέσα στο ευρύτερο 7

10 κοινωνικό πλαίσιο επιχειρώντας την κριτική εξέταση της εξέλιξης των πόλεων σε σχέση με μια σειρά από πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές παραμέτρους υπερβαίνοντας το επίπεδο της απλής περιγραφής και της στενής οριοθέτησης των επιστημονικών περιοχών. Τα θέματα που απασχόλησαν την επιστημονική σκέψη αυτού του σχετικά νεώτερου ρεύματος αναλύουν τις κοινωνικές διαφοροποιήσεις στην πόλη και στην περιφέρεια και δίνούν έμφαση στις κοινωνικές ανισότητες και διαχωρισμούς μέσα από τη μελέτη της συνολικής δομής μιας περιοχής, ή πόλης είτε επί μέρους τομέων ή φαινομένων (πχ. αυθαίρετη δόμηση, κεντρικές λειτουργίες και εξυπηρετήσεις, παραγωγή και διανομή κατοικίας). Αντίστοιχη πορεία ακολούθησαν και οι ερευνητές που ασχολήθηκαν ειδικότερα με την ιστορία της πόλης και της πολεοδομίας επιχειρώντας την κατανόηση της εξέλιξης των δομών και των μορφών της πόλης και του χαρακτήρα των συναφών παρεμβάσεων. Παράλληλα προσεγγίσεις προερχόμενες από τις πολιτιστικές σπουδές (cultural studies), τις φεμινιστικές σπουδές, την κοινωνική ανθρωπολογία κ.α. δίνουν έμφαση σε ζητήματα παραμελημένα στο παρελθόν όπως φύλο, θρησκεία, μειονότητες, ταυτότητες-ετερότητες, αναπαραστάσεις/εικόνες, τεχνολογία και γνώση, εικονική πραγματικότητα, κ.ά. συμβάλλουν σημαντικά στον επιστημονικό διάλογο ανοίγοντας νέους και διαφορετικούς ορίζοντες στο γενικό πλαίσιο της κοινωνιολογικής/γεωγραφικής κατεύθυνσης Θεσμική/πολιτική κατεύθυνση Η κατεύθυνση περιλαμβάνει από τη μια μεριά τις διαφορετικές εκδοχές της επιστήμης του σχεδιασμού και προγραμματισμού του χώρου και από την άλλη μεριά προσεγγίσεις από διαφορετικούς και σχετικά ανεξάρτητους μεταξύ τους κλάδους της νομικής, διοικητικής και πολιτικής επιστήμης στο βαθμό που συγκλίνουν στην ενσωμάτωση της χωρικής διάστασης και εξετάζουν ιδιαίτερα τα χωρικά επίπεδα άσκησης πολιτικής. Η παράδοση της επιστήμης του σχεδιασμού και προγραμματισμού του χώρου περνάει από διαφορετικά στάδια και αναπτύσσεται αρχικά ως αυτόνομη περιοχή επιστημονικής και πολιτικής δραστηριότητας. Κυρίαρχη επιρροή στην πρώτη φάση έχουν οι ολιστικές / κανονιστικές μέθοδοι και ποσοτικές τεχνικές. Σε επόμενες φάσεις αναδεικνύεται το ζήτημα της κοινωνικής συμμετοχής και η σημασία των σταδιακών προσεγγίσεων και βελτιώσεων. Παράλληλα υπάρχει η προσπάθεια θεωρητικής ανάλυσης της ίδιας της διαδικασίας των αποφάσεων, ως διαδικασίας επίλυσης προβλημάτων και συνδυασμού σκοπών και μέσων.σε σχέση με τις άλλες προσεγγίσεις που εντάσσονται σ αυτή την κατεύθυνση διαπιστώνεται μία σταδιακή μετατόπιση του βάρους της θεωρητικής ανάλυσης από τη νομοθεσία στις πολιτικές και στη χωρική ανασύνταξη των θεσμών στα διαφορετικά γεωγραφικά επίπεδα. Ένα κεντρικό ζήτημα στο οποίο εστιάζονται οι προσεγγίσεις είναι η σχέση κεντρικού και τοπικού επιπέδου και ειδικότερα ο μετασχηματισμός του κεντρικού κράτους, η αποσυγκέντρωση των λειτουργιών του καθώς και η αναδιάρθρωση της 8

11 διοίκησης και αυτοδιοίκησης. Στη δεκαετία του 1970 εμφανίστηκαν κυρίως προσεγγίσεις περιγραφής και ερμηνείας του νομοθετικού πλαισίου ενώ σταδιακά στη δεκαετία του 1980 αναπτύσσονται προσεγγίσεις σε συστήματα διοίκησης, διαχείρισης και αποφάσεων, ειδικότερα σε σχέση με το αίτημα προώθησης του δημοκρατικού προγραμματισμού, της αποκέντρωσης και της διευρυμένης κοινωνικής συμμετοχής. Διακρίνονται δυο βασικές τάσεις, από τη μια μεριά μια εργαλειακή λογική που δίνει έμφαση στην ανάλυση και κατανομή των αρμοδιοτήτων με κριτήρια απόδοσης και αποτελεσματικότητας του συστήματος αποφάσεων κάνοντας ταυτόχρονα κριτική στη γραφειοκρατία και το συγκεντρωτισμό (νεο-λειτουργιστική, πλουραλιστική, προσέγγιση) και από την άλλη μεριά μια προσπάθεια ερμηνείας τους περιεχομένου των πολιτικών, της δομής συμφερόντων και των συσχετισμών στη διαδικασία αποφάσεων σε διάφορα χωρικά επίπεδα από την άποψη των χωρικών πολιτικών και ειδικότερα στο πλαίσιο μιας θεωρίας του μετασχηματισμού του ρόλου και των λειτουργιών του κράτους με κριτικό προσανατολισμό ( νεο-βεμπεριανή, μαρξιστική, προσέγγιση πολιτικής οικονομίας). Πρόσφατα, στη δεκαετία του 1990 ο προβληματισμός αυτός διευρύνθηκε προς την κατεύθυνση της ανάλυσης των πολυεπίπεδων μορφών διακυβέρνησης, του προσανατολισμού των θεσμών στο κοινοτικό κεκτημένο της ΕΕ, της κατανόησης των τάσεων παγκοσμιοποίησης σε σχέση με την ανάδειξη των νέων δομών συνεργασίας ανάμεσα σε δημόσιους, ιδιωτικούς, μηκυβερνητικούς φορείς και μορφών οργάνωσης της κοινωνίας των πολιτών Περιβαλλοντική/πολιτισμική κατεύθυνση Αν και το θέμα του περιβάλλοντος τέθηκε διεθνώς από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, ιδιαίτερα σε σχέση με την εξάντληση των φυσικών πόρων, η περιβαλλοντική συνιστώσα απέκτησε κεντρική σημασία στα τέλη της δεκαετίας του 1980 με τη δημοσιοποίηση του κειμένου Our Common Future, γνωστού και ως Brundtland report στο οποίο διατυπώνονται οι βασικές αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης. Το ζήτημα της βιωσιμότητας απέκτησε διεθνή επικύρωση το 1992 στη διάσκεψη του Ρίο από την οποία προέρχεται και η Agenda 21 που αποτέλεσε έκτοτε το γενικό πλαίσιο πολλών σχετικών πρωτοβουλιών. Αντίστοιχα το ζήτημα της προστασίας, ανάδειξης και γενικότερα συνετής διαχείρισης της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς ενσωματώθηκε στις εθνικές και διεθνείς διακηρύξεις και οδηγίες αλλά και ειδικότερα στις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης και σε πολλές επιμέρους εθνικές πολιτικές. Η επιστημονική σκέψη βρέθηκε διεθνώς σε μια σχετική καθυστέρηση και αμηχανία καθώς προηγήθηκαν η συνειδητοποίηση των προβλημάτων και οι συνακόλουθες πιέσεις, ιδιαίτερα από οικολογικά κινήματα και μη-κυβερνητικές οργανώσεις, για παρεμβάσεις και αλλαγή των μη βιώσιμων κοινωνικών και οικονομικών πρακτικών. Στην Ελλάδα υπήρξε η αντίστοιχη δυναμική γεγονός που αντανακλάται στον πολλαπλασιασμό απόψεων για τα θέματα περιβάλλοντος που όμως ανάγονται κυρίως σε 9

12 ζητήματα μέτρησης της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης ή μηχανισμών παρακολούθησης και ελέγχου με αποτέλεσμα η βιωσιμότητα να αντιμετωπίζεται ως ένα θέμα τεχνικό ή νομικό αντίστοιχα. Η βιώσιμη ανάπτυξη και το φυσικό και πολιτισμικό περιβάλλον ως αντικείμενο που συνδέεται με τη χωρική ανάπτυξη και τον χωρικό προγραμματισμό εμφανίζεται σταδιακά μέσα στη δεκαετία του 1990 και σήμερα αποτελεί ένα σημαντικό πεδίο επιστημονικής σκέψης και προβληματισμού για το χώρο. Η σχετική έλλειψη ωριμότητας του πεδίου καθιστά περισσότερο αναγκαία την κριτική αντιπαράθεση ανάμεσα στις διαφορετικές προσεγγίσεις, ώστε να εξεταστούν και να ερμηνευτούν πολλαπλά οι νέες γεωγραφικές και κοινωνικές ανισότητες που συνδέονται με την κατανομή του κόστους και του οφέλους από την επιλεκτική προώθηση νέων κοινωνικών και οικονομικών πρακτικών που αναζητούν την ιδεολογική και πολιτική νομιμοποίηση τους στην έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης. 3. Θέματα και εμφάσεις στην αρθρογραφία του περιοδικού ΤΟΠΟΣ Το πρώτο τεύχος του περιοδικού ΤΟΠΟΣ κυκλοφόρησε στο τέλος του Μέχρι το τέλος του 1998 το περιοδικό συμπλήρωσε 9 χρόνια λειτουργίας με την έκδοση του 15 ου τεύχους. Στη συνέχεια ανέστειλε την έκδοση του για δυο χρόνια και επανεκδίδεται με νέα μορφή στο τέλος του Το περιοδικό προσπάθησε να διαμορφώσει ένα χώρο ανάπτυξης και προβολής του επιστημονικού διαλόγου για το χώρο. Ανεξάρτητα από το βαθμό επιτυχίας της προσπάθειας και τις πιθανές ή ανισομέρειες τα 81 επιστημονικά άρθρα που περιλαμβάνονται στα 15 τεύχη του ΤΟΠΟΣ αντανακλούν οπωσδήποτε ένα σημαντικό μέρος των προβληματισμών, των επιστημονικών ενδιαφερόντων, των προσεγγίσεων και γενικότερα του επιπέδου της επιστημονικής σκέψης για το χώρο στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία του Η καταγραφή των επιστημονικών άρθρων στις τέσσερις θεματικές (οικονομική /αναπτυξιακή, κοινωνιολογική / γεωγραφική, πολιτική / θεσμική και περιβαλλοντική/πολιτισμική) καθώς και η διαχρονική εξέλιξη της δημοσίευσης τους στο περιοδικό αποδίδεται στον παρακάτω πίνακα. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η καταγραφή είναι προσεγγιστική και αναφέρεται στην κύρια κατεύθυνση κάθε άρθρου χωρίς αυτό να αποκλείει δευτερεύουσες εμφάσεις καθώς τόσο η φύση του αντικειμένου των επιστημών του χώρου όσο και η επιλογή της σύνταξης του περιοδικού πριμοδοτούν τη διεπιστημονικότητα των προσεγγίσεων. Χαρακτηριστικά σημειώνεται ότι τουλάχιστον το ¼ των άρθρων έχουν και μια δεύτερη θεματική έμφαση εκτός της κύριας κατηγορίας στην οποία εντάσσονται. 10

13 Τα κύρια συμπεράσματα που προκύπτουν από αυτή την καταγραφή είναι ότι βασικός κορμός της επιστημονικής παραγωγής εντάσσεται η αναπτυξιακή/οικονομική προσέγγιση με 39 άρθρα (περίπου το 50% του συνόλου), ενώ το υπόλοιπο κατανεμήθηκε εξίσου στις άλλές τρεις θεματικές κατηγορίες. Ενδιαφέρον έχει επίσης το γεγονός ότι η περιβαλλοντική/πολιτισμική συνιστώσα εμφανίζεται ουσιαστικά στο δεύτερο μισό της 9ετούς περιόδου ενώ η διαχρονική πορεία των υπολοίπων κατευθύνσεων παρουσιάζει οριακές διακυμάνσεις. Μπορούμε δηλαδή να καταγράψουμε ως κύρια στοιχεία, από τη μια μεριά τη συνεχή παρουσία της αναπτυξιακής/οικονομικής συνιστώσας, και από την άλλη τη σχετικά πρόσφατη ανάδειξη της περιβαλλοντικής/πολιτισμικής συνιστώσας. Θεματικές Περιοχές 9 8 Συχνότητα Περιβαλλοντική Πολιτισμική Οικονομική / Αναπτυξιακή Κοινωνιολογική / Γεωγραφική Θεσμική / Πολιτική Έτος Από την άποψη των ιδιαίτερων προσεγγίσεων ή ρευμάτων επιστημονικής σκέψης που αποτυπώνονται στην επιστημονική παραγωγή της δεκαετίας του 1990 διαπιστώνεται ότι δεν υπάρχει κυρίαρχος προβληματισμός γεγονός που μπορεί να ερμηνευτεί πολλαπλά. Οπωσδήποτε ένα κύριο στοιχείο είναι η αδυναμία συγκρότησης μιας κρίσιμης μάζας επιστημονικής παραγωγής σε οποιαδήποτε συγκεκριμένη προσέγγιση ή ρεύμα. Παράλληλα η επιστημονική συγκρότηση των ερευνητών στο σχετικό αντικείμενο παρουσιάζει μια πολυμορφία, όχι ασυνήθιστη για τα ελληνικά δεδομένα και σε άλλους επιστημονικούς κλάδους, που ως ένα βαθμό ανάγεται και στο γεγονός ότι μέρος των σπουδών τους έχει πραγματοποιηθεί σε διαφορετικές χώρες (κυρίως σε Γαλλία, Γερμανία, Βρετανία και ΗΠΑ) 11

14 με αποτέλεσμα να υπάρχουν επιμέρους επιστημονικές κοινότητες μέσα κατεύθυνση. σε κάθε Τα βασικά ερωτήματα σε σχέση και με τους προσανατολισμούς του περιοδικού που διατυπώνονται αναλυτικότερα στην επόμενη ενότητα, είναι αν διαπιστώνεται μέσα από την αρθρογραφία ο κριτικός χαρακτήρας, η επιστημονική επάρκεια, η διεπιστημονικότητα και η ανταπόκριση σε νέες κατευθύνσεις στην επιστημονική παραγωγή για το χώρο. Η απάντηση είναι καταφατική ως προς την επιστημονική επάρκεια και τη διεπιστημονικότητα και επιφυλακτικά θετική ως προς τον κριτικό χαρακτήρα και την εμφάνιση νέων κατευθύνσεων. Η έλλειψη αυτή επιτείνεται από την ανεπαρκή παρουσία ουσιαστικού επιστημονικού διαλόγου και αντιπαράθεσης σε επίπεδο επιστημονικού λόγου, θεωρίας και εννοιών ανάμεσα στους διάφορους ερευνητές. Η απάντηση αυτή έχει ανάγκη επεξηγήσεων. Συγκεκριμένα, ο κριτικός χαρακτήρας είναι συχνά διάχυτος και παρών σε πολλές περιπτώσεις, χωρίς ωστόσο να χαρακτηρίζει συνολικά κάποιες προσεγγίσεις. Το γεγονός αυτό θα πρέπει να κατανοηθεί σε σχέση με την έμφαση στην οικονομικό / αναπτυξιακή συνιστώσα των περισσότερων συμβολών που φαίνεται ότι ανταποκρίνεται στις προτεραιότητες της επιστημονικής σκέψης στην Ελλάδα. Είναι χαρακτηριστικό ότι πολλές από τις συμβολές αναφέρονται με άμεσο ή έμμεσο τρόπο στην προγραμματική διαδικασία και στις διαδικασίες και επιπτώσεις του Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης και γενικότερα των Ευρωπαϊκών Πολιτικών. Από την άποψη της επιστημονικής επάρκειας και της πρακτικής χρησιμότητας το επίπεδο της επιστημονικής παραγωγής στην Ελλάδα ακολουθεί την πορεία της αντίστοιχης ευρωπαϊκής παραγωγής. Εξ άλλου η διαπιστωμένη αύξηση του αριθμού των νέων ερευνητών που ασχολούνται με τα σχετικά θέματα τη τελευταία δεκαετία στην Ελλάδα θα πρέπει να συσχετιστεί με την ίδρυση νέων πανεπιστημιακών Τμημάτων (π.χ. Χωροταξίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Γεωγραφίας και Περιβάλλοντος στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Γεωγραφίας στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, κ.α.) παράλληλα με τα υπάρχοντα παλαιότερα κέντρα (πχ. Τομείς Πολεοδομίας- Χωροταξίας στο ΕΜΠ και την Πολυτεχνική Σχολή του ΑΠΘ, Τμήμα Οικονομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης στο Πάντειο, κ.ά.) και με την ανάπτυξη της εφαρμοσμένης έρευνας (κυρίως χρηματοδοτούμενης από Ευρωπαϊκά προγράμματα). Οι εξελίξεις αυτές διαμορφώνουν σταδιακά νέες συνθήκες για τον ρόλο και τις προοπτικές της επιστημονικής παραγωγής για το χώρο στην Ελλάδα. 12

15 4. Προσανατολισμοί και προοπτικές του περιοδικού ΤΟΠΟΣ στη νέα δεκαετία Η συμβολή του περιοδικού ΤΟΠΟΣ την τελευταία δεκαετία στην επιστημονική σκέψη στη χώρα μας αντανακλάται τόσο στην ίδια την αρθρογραφία που φιλοξένησε, όσο και στην αποδοχή που έχει κερδίσει στην επιστημονική κοινότητα. Η προηγηθείσα ανάλυση των εμφάσεων της αρθρογραφίας είναι μόνο ένα μέτρο της πλούσιας προβληματικής που αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια από Έλληνες επιστήμονες και ερευνητές στο πεδίο της χωρικής ανάπτυξης, του σχεδιασμού του χώρου και του περιβάλλοντος. Η νέα έκδοση του περιοδικού με τον τίτλο ΤΟΠΟΣ: επιθεώρηση χωρικής ανάπτυξης, σχεδιασμού και περιβάλλοντος, σηματοδοτεί την πρόθεσή να υποστηριχθεί και να ενισχυθεί περαιτέρω η ανάπτυξη και διάδοση της επιστημονικής σκέψης στα αντίστοιχα πεδία. Ειδικότερα η επιδίωξη αυτή προσανατολίζεται στην ενίσχυση και προώθηση του κριτικού χαρακτήρα, της επιστημονικής επάρκειας, της διεπιστημονικότητας και των νέων κατευθύνσεων. Αναλυτικά: 4.1. Κριτικός χαρακτήρας Η έμφαση στην κριτική προσέγγιση, σημαίνει αναστοχασμό και αμφισβήτηση των κυρίαρχων και καθιερωμένων αντιλήψεων για την κοινωνία. Αν και η κριτική στάση θεωρείται προφανής και αυτονόητη για ένα περιοδικό, ιδιαίτερα στο χώρο των κοινωνικών επιστημών, είναι σημαντικό να τονιστεί η ανάγκη παραγωγής κριτικής γνώσης, είτε στη βάση της πρωτογενούς ανάλυσης της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας είτε στο μεθοδολογικό επίπεδο της συγκρότησης θεωρητικών ρευμάτων στο πεδίο της χωρικής ανάλυσης. Ιδιαίτερα στη σημερινή εποχή η ανάγκη της κριτικής ανάλυσης καθίσταται ακόμη πιο επιτακτική, αφού η ερευνητική και ακαδημαϊκή δραστηριότητα σε μεγάλο βαθμό εξαρτάται και προσδιορίζεται από εξωτερικά κέντρα και χρηματοδοτικές ροές και καλείται να έχει άμεση χρηστική απόδοση και απάντηση σε συγκεκριμένα προβλήματα (κυρίως εφαρμοσμένες έρευνες και μελέτες και όχι βασική ή θεωρητική έρευνα). Στις δεκαετίες 1960 και 1970 η κριτική παράδοση στηρίζονταν σχεδόν αποκλειστικά σε μαρξικές και βεμπεριανές προσεγγίσεις. Από τη δεκαετία του 1980 και έως σήμερα η οργάνωση της σύγχρονης κοινωνίας και η πολυπλοκότητα των κοινωνικών σχέσεων και δομών όπως αυτές εγγράφονται στο χώρο, προσεγγίζεται από πολλές διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις και μεθόδους. Σε κάθε περίπτωση προϋπόθεση της κριτικής στάσης είναι η αυτονομία (όχι η απομόνωση) της επιστημονικής σκέψης από τις τρέχουσες πρακτικές και προτεραιότητες που θέτουν οι διαφορετικές μορφές άσκησης της οικονομικής και πολιτικής εξουσίας. Με τον τρόπο αυτό ο ακαδημαϊκός / επιστημονικός λόγος διαφοροποιούμενος από οποιαδήποτε πολιτική δέσμευση, όχι όμως και από ένα αξιακό πλαίσιο το οποίο πάντα ενυπάρχει στην επιστημονική ανάλυση, μπορεί να 13

16 συμβάλλει αποφασιστικά στο περιεχόμενο και το χαρακτήρα της πολιτικής και κοινωνικών πρακτικών. των 4.2. Ακαδημαϊκός / επιστημονικός χαρακτήρας Η κριτική έρευνα μας παραπέμπει στο δεύτερο προσανατολισμό του περιοδικού που αφορά στον ακαδημαϊκό / επιστημονικό χαρακτήρα του. Η συστηματικότητα στην ανάπτυξη των θεωρητικών κατηγοριών και εννοιών, η μεθοδολογία, η σαφήνεια των παραδοχών και υποθέσεων και η σημασία των συμπερασμάτων για την εμπειρική πραγματικότητα, αποτελούν βασικά κριτήρια αξιολόγησης. Η αποτελεσματική λειτουργία ενός κατά το δυνατόν αντικειμενικού συστήματος κριτών με ακαδημαϊκούς κανόνες, όχι μόνο εγγυάται το υψηλό επιστημονικό επίπεδο των άρθρων που θα φιλοξενεί το περιοδικό αλλά παράλληλα συμβάλλει στην ίδια τη συγκρότηση του ακαδημαϊκού διαλόγου στην Ελλάδα. Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από τη συνεχή εξειδίκευση και αποσπασματικότητα της γνώσης και τις τάσεις παγκοσμιοποίησης επί μέρους τμημάτων της, το αίτημα για σύνθετες θεωρητικές και εφαρμοσμένες συμβολές αποτελεί δύσκολο στόχο. Στην κατεύθυνση αυτή μπορούν συμπληρωματικά να συμβάλλουν τόσο μακρο-προσεγγίσεις όσο και μικρο-προσεγγίσεις με στόχο την ανάδειξη της πρωτογενούς σκέψης (θεωρητικής και εμπειρικής), με βάση την ελληνική πραγματικότητα Διεπιστημονική προσέγγιση Θεωρώντας ότι δεν υπάρχει μια επιστήμη του χώρου, και ότι ιστορικά έχουν αναπτυχθεί διαφορετικά επιστημονικά ρεύματα με έμφαση στο χώρο (την πόλη, την περιφέρεια) που πηγάζουν από διαφορετικές επιστήμες (κοινωνιολογία, πολιτική, οικονομία, γεωγραφία κ.α.) κρίνεται αναγκαία η συμβολή όλων των επιστημονικών προσεγγίσεων στο πεδίο της χωρικής ανάπτυξης. Η διεπιστημονική προσέγγιση μπορεί να συμβάλλει στο διάλογο ανάμεσα σε διαφορετικά θεωρητικά παραδείγματα, τις μεθόδους προσέγγισης του γνωστικού αντικειμένου και στον προβληματισμό και επαναπροσδιορισμό της ίδιας της συγκρότησης του γνωστικού αντικειμένου. Η κριτική αντιπαράθεση των διαφορετικών προσεγγίσεων και η επιστημονική σκέψη και έρευνα που αναπτύσσεται για τη χωρική ανάπτυξη, έχει θετικές επιπτώσεις και στις ίδιες τις μεμονωμένες επιστήμες, στο βαθμό που αναδεικνύει σημαντικά θεωρητικά ζητήματα στην αιχμή της συζήτησης (π.χ. ο ρόλος της πολιτικής και της διακυβέρνησης σε διάφορα χωρικά επίπεδα), τα οποία έως τώρα τίθεντο στο περιθώριο ή θεωρούντο εκτός των ορίων που θέτει η κάθε επιστήμη. Σε μια εποχή επαναπροσδιορισμού των ορίων των γνωστικών αντικειμένων των επιμέρους επιστημονικών πεδίων, οι επιστημονικές προσεγγίσεις για το χώρο αποτελούν ένα προνομιακό πεδίο σύνθεσης θεωρητικών εννοιών και απόψεων που αντλούνται όχι μόνο 14

17 από τις περισσότερο χωρικές επιστήμες όπως η γεωγραφία, π, η αστική οικονομική ή η πολεοδομία-χωροταξία και τα πιο κλασικά πεδία όπως η κοινωνιολογία, η ανθρωπολογία ή η οικονομική αλλά και πιο σύγχρονες επιστημονικές αφετηρίες όπως η βιοτεχνολογία, η πληροφορική,, η οικολογία, οι πολιτισμικές σπουδές, κ.α Ανάδειξη νέων κατευθύνσεων Οι προοπτικές ανάπτυξης της επιστημονικής σκέψης για την χωρική ανάπτυξη και το περιβάλλον στη χώρα μας είναι ανοικτές και με μία έννοια ευνοϊκότερες από ότι στο παρελθόν. Οι νέες δομές και θεσμοί που έχουν δημιουργηθεί (σχετικά Πανεπιστημιακά Τμήματα, Ερευνητικά Κέντρα και Ινστιτούτα) και το νέο επιστημονικό δυναμικό που ασχολείται ενεργά με την έρευνα και την εκπαίδευση, συνιστούν σημαντικές προϋποθέσεις για αυτό. Οι νέες τάσεις παγκοσμιοποίησης και αναδιάρθρωσης του χωρικού καταμερισμού της εργασίας, η αναδιάρθρωση των τοπικών παραγωγικών συστημάτων και οι εφαρμογές των νέων τεχνολογιών, η εμφάνιση νέων κοινωνικών και γεωγραφικών ανισοτήτων, η περιβαλλοντική κρίση και οι νέες μορφές διακυβέρνησης αποτελούν χαρακτηριστικά πεδία του φάσματος των ζητημάτων που αναμένεται ότι θα προκαλέσουν το ενδιαφέρον των επιστημών του χώρου. Παράλληλα με τα μέχρι σήμερα κύρια θεωρητικά ρεύματα επιστημονικής σκέψης, που έχουν αναπτυχθεί στη χώρα μας, και τα οποία παρουσιάστηκαν συνοπτικά σε τέσσερις κατευθύνσεις στη δεύτερη ενότητα αυτού του άρθρου, νέες προσεγγίσεις που αντλούνται είτε από την νέα πολιτική οικονομία του χώρου είτε από τις μεταμοντέρνες προσεγγίσεις (π.χ. πολιτιστικές σπουδές, γυναικείες σπουδές, κ.α.) εστιάζουν από την πλευρά τους σε σημαντικά ζητήματα ( όπως νέες ανισότητες στη βάση του φύλου, της θρησκείας, μειονότητες κ.α.) που είχαν στο παρελθόν παραμεληθεί. Αναφέρεται χαρακτηριστικά το αυξανόμενο ενδιαφέρον για θέματα όπως: πολιτισμικές διαφορές και ετερότητες στο χώρο, νέες μορφές χωρικής διακυβέρνησης και η σχέση των νέων πολιτικών δρώντων, νέες ανισότητες πρόσβασης στις νέες τεχνολογίες και επικοινωνίες κ.α. Έτσι στα σημαντικά ερωτήματα που έθετε η επιστημονική σκέψη στο παρελθόν, όπως της ισότητας και αποτελεσματικότητας, της κοινωνικής κατανάλωσης, της δημοκρατικής συμμετοχής, κ.α. προστίθενται και νέα που αφορούν για παράδειγμα την παγκοσμιοποίηση, τη νέα επιχειρηματικότητα, την πολιτική διακυβέρνηση και τις πολιτισμικές διαφορές. 15

18 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Πρέπει να διευκρινιστεί εδώ ότι για τη συγγραφή του άρθρου συγκεντρώθηκε και χρησιμοποιήθηκε εκτενής ελληνική βιβλιογραφία. Οι πηγές αυτές δεν αναφέρονται αναλυτικά επειδή η χρήση τους ήταν ποιοτική και συνθετική με στόχο να περιγραφούν οι βασικές τάσεις της ελληνικής σκέψης για το χώρο χωρίς αναφορά ή αξιολόγηση κάποιων συγκεκριμένων κειμένων ή επιχειρημάτων. Η αναφορά τους θα έδινε την εντύπωση ενός βιβλιογραφικού οδηγού που όμως δεν θα ήταν συνεπής καθώς δεν υπήρξε η σχετική πρόθεση. Οι λίγες βιβλιογραφικές αναφορές που ακολουθούν περιλαμβάνουν μόνο ορισμένες πολύ βασικές εκφράσεις της διεθνούς επιστημονικής σκέψης για το χώρο οι οποίες κατά τη γνώμη μας προσδιόρισαν ή εκφράζουν σε μεγάλο βαθμό κάποιες από τις κύριες κατευθύνσεις, τάσεις και προσεγγίσεις που αναφέρονται στο άρθρο. Οι συγγραφείς επιφυλάσσονται για μια μελλοντική εμβάθυνση στο περιεχόμενο της ελληνικής επιστημονικής παραγωγής σε σχέση με την αντίστοιχη διεθνή παραγωγή καθώς και για την προσπάθεια σύνταξης ενός ελληνικού βιβλιογραφικού οδηγού για τα θέματα χωρικής ανάπτυξης, σχεδιασμού και περιβάλλοντος. Boudeville J.-R.(ed.), (1968), L Espace et les Poles de Croissance, Press Univesitaires de France, Castells M. (1975), La Question Urbaine, Maspero, Paris Friedmann J. and C. Weaver (1979), Territory and Funtion. The Evolution of Regional Planning, Erward Arnold, London. Harvey, D. (1973): Social Justice and the City, Johns Hopkins Press, Baltimore Harvey, D. (1989): The Condition of Postmodernity, Blackwell, Oxford. Harvey, D. (1996): Justice, Nature and the Geography of Difference, Blackwell: Oxford Isard W. (1965), Location and the Space Economy, The M.I.T. Press, Cambridge Mass. Isard W. (1960), Methods of Regional Analysis. An Introduction to Regional Science, The M.I.T. Press, Cambridge Mass. Lipietz A. (1977), Le Capital et son Espace, Maspero, Paris Lojkine J. (1977), Le Marxism, l Etat et la Question Urbaine, Presses Univesitaires de France, Paris. Lundvall, B.-A. (1992), National Systems of Innovation. Towards a theory of innovation and interactive learning. London, Pinter. Massey D. (1984), Spatial Divisions of Labour: Social Structures and the Geography of Production, Macmillan, London and Basingstoke Massey D. (1994), Space, Place and Gender, Polity, Cambridge Myrdal G. (1957), Economic Theory and Underdeveloped Regions, Duckworth, London. Piore M., and Sabel C. (1984), The Second Industrial Divide: possibilities for prosperity, New York, Basic Books. 16

19 Richardson H.W. (1973), Regional Growth Theory, Macmillan, London. Scott A. (1988), New Industrial Spaces. Flexible production, organisation and regional development in north America and western Europe, London, Pion. Storper, M. (1997), The Regional World: Territorial Development in a Global Eonomy, Guilford Press, N.Y. 17

20 Ο Ρόλος του Ανθρώπινου Κεφαλαίου στην Ανάπτυξη του Ανταγωνιστικού Πλεονεκτήματος της Βόρειας Ελλάδας Βαρσακέλη Νίκου 1 και Παυλίδου Νέλλη 2 Εισαγωγή Η ανταγωνιστικότητα - βελτίωση της παραγωγικότητας - έχει αναδειχθεί σε κυρίαρχο στοιχείο και επιδίωξη της πολιτικής των επιχειρήσεων και των κρατών κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Η επιδίωξη αυτή οφείλεται στο γεγονός ότι η εμπορική πολιτική για την αύξηση των εξαγωγών που άσκησαν στο παρελθόν οι κυβερνήσεις, όπως για παράδειγμα η υποτίμηση του νομίσματος και οι εξαγωγικές επιδοτήσεις, στις περιπτώσεις που δεν απέτυχαν εντελώς, είχαν ελάχιστα και μόνο βραχυχρόνια αποτελέσματα. Γι αυτό, στο διεθνές περιβάλλον ο ανταγωνισμός γίνεται πλέον σε επίπεδο επιχειρήσεων με εξαγωγικές και πολυεθνικές δραστηριότητες και όχι σε επίπεδο κρατών. Ωστόσο, η δημιουργία ενός όσον το δυνατόν ευνοϊκότερου εξωτερικού περιβάλλοντος για τη βελτίωση της παραγωγικότητας των εγχωρίων επιχειρήσεων εξακολουθεί να παραμένει ευθύνη του κράτους ή υπερεθνικών οργανισμών, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση (Yoffie 1993). Η ανταγωνιστικότητα σε όρους ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος σε ένα εύρος παραγωγικών τομέων έχει νόημα για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Δεν αποτελεί όμως τελικό στόχο, αλλά ένα μέσο για την επίτευξη ευημερίας, θέσεων εργασίας και διαρκούς ανάπτυξης στις περιφέρειες της Ευρώπης (Sharp 1998). Η τάση για παγκόσμια ολοκλήρωση των οικονομιών και αγορών, η οποία περιλαμβάνει την εντατικοποίηση του διεθνούς ανταγωνισμού μέσω της ανάδειξης μιας μοναδικής παγκόσμιας αγοράς σε μια συνεχώς διευρυνόμενη ποικίλια προϊόντων, υπηρεσιών και παραγωγικών συντελεστών, αναδεικνύει την σημασία της ευθύνης των εθνικών και κοινοτικών αρχών σχετικά με την ανταγωνιστικότητα. Θα πρέπει να σκεφτόμαστε πλέον σε όρους ανταγωνιστικού παρά συγκριτικού πλεονεκτήματος. Τα συγκριτικά πλεονεκτήματα παραδοσιακά σχετίζονται με τη διαθεσιμότητα των παραγωγικών συντελεστών όπως οι φυσικοί πόροι και συνεπώς είναι σχετικά ακαμπτά. Τα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα βασίζονται περισσότερο σε ποιοτικούς συντελεστές και συνεπώς μπορούν να επηρεασθούν σε μεγάλο βαθμό από τις επιχειρηματικές στρατηγικές και τις δημόσιες πολιτικές (CEC 1993). Η ποιότητα συνεπώς αναδεικνύεται σε σημαντικό παράγοντα. Υπάρχουν όμως και 1 Νϊκος Βαρσακέλης, Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Α.Π.Θ. 2 Νέλλη Παυλίδου, Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Α.Π.Θ. 1

21 περιορισμοί στο πως οι κυβερνήσεις μπορούν να επηρεάσουν την σύγχρονη παγκοσμιοποιήμενη οικονομία. Σε αυτό το πλαίσιο πολιτικές κλειδιά είναι αυτές οι οποίες περιέχουν την παροχή προς τις επιχειρήσεις αφενός μεν φυσικών υποδομών και αφέτερου άϋλων υποδομών (ειδική εκπαίδευση, κατάρτιση και ερενητικές ευκολίες) (Jacquemin 1995, Sharp 1998). Μέσα σε ένα δυναμικό ανταγωνιστικό περιβάλλον, στο οποίο, σύμφωνα με τον Schumpeter, δεν υπάρχει ανταγωνιστική ισορροπία, αλλά μια αέναη κίνηση προκαλούμενη από τους νεωτερισμούς στην παραγωγή και στο προϊόν, ο ρόλος του κράτους - μέσω της πολιτικής που ασκεί - είναι να αυξήσει τη μακροχρόνια παραγωγικότητα. Η αύξηση της παραγωγικότητας έχει καθοριστική σημασία για τη διεθνή ανταγωνιστικότητα i και συμβάλλει στη βελτίωση του εγχώριου επιπέδου ζωής. Επομένως η παραγωγικότητα και οι παράγοντες που επηρεάζουν την αύξησή της (η τεχνολογική εξέλιξη, οι επενδύσεις, το ποσοστό χρησιμοποίησης της παραγωγικής ικανότητας, ο όγκος και ο βαθμός ειδίκευσης του εργατικού δυναμικού, η ικανότητα διαχείρισης, η οργάνωση της παραγωγής, η χρησιμοποίηση πόρων όπως ενέργεια ή οι πρώτες ύλες) είναι θέματα κεντρικού ενδιαφέροντος (Επιτροπή Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 1993: 65). H εκάστοτε οικονομική πολιτική που αφορά έναν συγκεκριμένο κλάδο είναι δεδομένη και ισχύει για το σύνολο των επιχειρήσεων του κλάδου αυτού, το δε πλαίσιο των εξωτερικών συνθηκών είναι κοινό για όλους, ως επί το πλείστον, τους κλάδους. Παρόλ αυτά, λίγες μόνο επιχειρήσεις έχουν επιτυχία στις διεθνείς οικονομικές συναλλαγές τους. Ο Porter (1990), διερευνώντας τους παράγοντες που ευθύνονται γι αυτό, διαπιστώνει ότι επιτυχία στις διεθνείς συναλλαγές τους έχουν εκείνες μόνον οι επιχειρήσεις, οι οποίες κατορθώνουν να μετασχηματίσουν το συγκριτικό πλεονέκτημα του κράτους ή της περιφέρειας σε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, στο οποίο και βασίζουν τη διεθνή τους στρατηγική. Το υπόδειγμα του Porter όμως πάσχει από την «εθνοκεντρικότητα» καθώς δέχεται ως παράγοντες μόνο αυτούς που διαμορφώνονται στη χώρα-βάση της επιχείρησης. Κατά τη δεκαετία του 1990 έγιναν προσπάθειες βελτίωσης και συμπλήρωσης του υποδείγματος του Porter με κύριο χαρακτηριστικό τους την διεθνοποίηση. Ο Dunning(1992) εισήγαγε τις πολυεθνικές επιχειρήσεις, οι Rugman (1992) και Rugman & D Cruz (1993) την προσέγγιση του «διπλού διαμαντιού» και οι Chang Moon et al (1998) την προσέγγιση του «γενικευμένου διπλού διαμαντιού». Σε αυτήν την εργασία θα εξετάσουμε, κατά πόσο το απλό θεωρητικό υπόδειγμα του Porter εξηγεί την οικονομική εξέλιξη της Β. Ελλάδας ή εάν θα πρέπει να το διευρύνουμε με τις άλλες προσεγγίσεις της βιβλιογραφίας. Στη συνέχεια θα 2

22 εξετάσουμε τις δυνατότητες που έχει το κράτος να βοηθήσει τις επιχειρήσεις της Βόρειας Ελλάδας. στην ανάπτυξη ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος. Θέση μας είναι ότι η αναβάθμιση του ανθρώπινου δυναμικού αποτελεί βασική προϋπόθεση προκειμένου να αποκτήσουν οι επιχειρήσεις της περιοχής - μελέτης ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στις διεθνείς και εγχώριες αγορές. Στο δεύτερο μέρος γίνεται σύντομη παρουσίαση του θεωρητικού υποδείγματος. Στο τρίτο μέρος γίνεται μία σύντομη καταγραφή των ιδιαιτεροτήτων της οικονομίας της Βόρειας Ελλάδας, παρουσιάζονται οι βασικοί οικονομικοί κλάδοι στους οποίους εξειδικεύεται η περιοχή. Στο τέταρτο μέρος διερευνάται η κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι τέσσερεις προσδιοριστικοί παράγοντες που εξασφαλίζουν ανταγωνιστικό πλεονεκτήμα στην περιοχή μελέτης. Τέλος, εξετάζεται η δυνατότητα παρέμβασης του κράτους για τη δημιουργία ή ενίσχυση των προϋποθέσεων ανάπτυξης ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος στη Βόρεια Ελλάδα. Στην τελευταία ενότητα παρουσιάζονται τα συμπεράσματα και οι προτάσεις για την άσκηση πολιτικής. 2. Το Θεωρητικό Υπόδειγμα Η διαρκής οικονομική μεγέθυνση και η δημιουργία θέσεων εργασίας βρίσκεται ψηλά στη λίστα των προτεραιοτήτων αρκετών χωρών στην παγκόσια οικονομία. Στη δεκαετία του 1990, όλο και περισσότερα κράτη δίνουν μεγαλύτερη έμφαση σε αυτές τις προτεραιότητες και ο αριθμός των κρατών που εφαρμόζουν πολιτικές για την επίτευξη αυτών των επιδιώξεων συνεχώς αυξάνει (Mitchel 1999). Η κρατική πολιτική όμως αποτελεί υποβοήθημα των ανταγωνιστικών προσπαθειών των ιδιωτικών επιχειρήσεων. Στις διεθνείς αγορές δεν ανταγωνίζονται κράτη, αλλά επιχειρήσεις.οι επιχειρήσεις που κατορθώνουν να μετασχηματίσουν το συγκριτικό πλεονέκτημα του κράτους ή της περιφέρειας στην οποία παράγουν, σε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα ii, επιτυγχάνουν στις διεθνείς τους δραστηριότητες (Krugman 1994). Σ έναν κόσμο αυξανόμενου ανταγωνισμού, οι οικονομίες εξειδικεύονται και η ανταγωνιστική επιτυχία συγκεντρώνεται σε συγκεκριμένες επιχειρήσεις και συμπλέγματα επιχειρήσεων (clusters). Ο Porter (1990) συνέδεσε την επιτυχία των εθνικών επιχειρήσεων στις διεθνείς αγορές με το εθνικό περιβάλλον στο οποίο αυτές έχουν δημιουργηθεί και μεγεθυνθεί. Επιχειρήσεις που αξιοποιούν επιτυχώς το «διαμάντι» της χώρας τους κερδίζουν σε διαρκή ανταγωνιστικότητα. Τέσσερεις είναι, σύμφωνα με τον Porter, οι βασικοί προσδιοριστικοί παράγοντες, στοιχεία του «δαμαντιού» για την ανάπτυξη 3

ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΜΣ «ΤΟΠΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΜΣ «ΤΟΠΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΜΣ «ΤΟΠΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020

Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020 Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020 2020 Γεν. Διευθυντής Αναπτυξιακού Κώστας Καλούδης Αναπτυξιακού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

σας καλωσορίζω με ιδιαίτερη χαρά στο πρώτο επιχειρηματικό συνέδριο του αναπτυξιακού προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών και του Υπουργείου Εξωτερικών.

σας καλωσορίζω με ιδιαίτερη χαρά στο πρώτο επιχειρηματικό συνέδριο του αναπτυξιακού προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών και του Υπουργείου Εξωτερικών. Κυρίες και κύριοι, σας καλωσορίζω με ιδιαίτερη χαρά στο πρώτο επιχειρηματικό συνέδριο του αναπτυξιακού προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών και του Υπουργείου Εξωτερικών. Το σημερινό γεγονός αντιπροσωπεύει

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΟΔΟΥ TOY ΠΕΠ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2000-2006

ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΟΔΟΥ TOY ΠΕΠ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2000-2006 ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΟΔΟΥ TOY ΠΕΠ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2000-2006 Διανύουμε το τελευταίο έτος εφαρμογής της Γ Προγραμματικής Περιόδου και κατ ακολουθία και αν δεν εδίδετο παράταση λόγω των καταστροφικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ & ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΔΗΜΟΥΣ ΣΤΗ ΝΕΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ

ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ & ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΔΗΜΟΥΣ ΣΤΗ ΝΕΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ & ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΔΗΜΟΥΣ ΣΤΗ ΝΕΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΔΡ. ΡΑΛΛΗΣ ΓΚΕΚΑΣ, ΠΡΟΕΔΡΟΣ SKEPSIS Παρουσίαση στο Δημοτικό Συμβούλιο Δήμου Πλαστήρα, Νοέμβριος 2014 ΣΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΕΥΡΩΠΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η Μ Ε Ρ Ι Δ Α 25 ΧΡΟΝΙΑ ΑΝ.ΠΕ. ΘΕΜΑ: Ελληνικό Δίκτυο LEADER Εμπειρίες και Προτάσεις

Η Μ Ε Ρ Ι Δ Α 25 ΧΡΟΝΙΑ ΑΝ.ΠΕ. ΘΕΜΑ: Ελληνικό Δίκτυο LEADER Εμπειρίες και Προτάσεις Η Μ Ε Ρ Ι Δ Α 25 ΧΡΟΝΙΑ ΑΝ.ΠΕ. ΘΕΜΑ: Ελληνικό Δίκτυο LEADER Εμπειρίες και Προτάσεις Εισηγητής : Γιώργος Αμανατίδης Πρόεδρος Ελληνικού Δικτύου LEADER Γενικός Δ/ντής Αναπτυξιακής Δυτικής Μακεδονίας Α.Ε.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

«Ολοκληρωμένες πολιτικές διαχείρισης της αστικής ανάπτυξης και αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής».

«Ολοκληρωμένες πολιτικές διαχείρισης της αστικής ανάπτυξης και αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής». «Ολοκληρωμένες πολιτικές διαχείρισης της αστικής ανάπτυξης και αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής». Mάρω Ευαγγελίδου. Αρχιτέκτων - Πολεοδόμος/ Χωροτάκτης Αθήνα 21.11.13 Περιφέρεια Αττικής Ημερίδα με θέμα:

Διαβάστε περισσότερα

Οι Δήμοι στο κατώφλι της νέας προγραμματικής περιόδου. Ράλλης Γκέκας, Διευθύνων Σύμβουλος ΕΕΤΑΑ Φεβρουάριος 2014

Οι Δήμοι στο κατώφλι της νέας προγραμματικής περιόδου. Ράλλης Γκέκας, Διευθύνων Σύμβουλος ΕΕΤΑΑ Φεβρουάριος 2014 Οι Δήμοι στο κατώφλι της νέας προγραμματικής περιόδου Ράλλης Γκέκας, Διευθύνων Σύμβουλος ΕΕΤΑΑ Φεβρουάριος 2014 Περιεχόμενα Παρουσίασης Η Στρατηγική «Ευρώπη 2020» Οι Δήμοι στη νέα προγραμματική περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

Πλαίσια Χωρικού Σχεδιασµού στον Ευρωπαϊκό και Ελληνικό χώρο : πολιτικές και θεσµοί Αθηνά Γιαννακού ρ. Χωροτάκτης-Πολεοδόµος (M.Sc.&Ph.D.

Πλαίσια Χωρικού Σχεδιασµού στον Ευρωπαϊκό και Ελληνικό χώρο : πολιτικές και θεσµοί Αθηνά Γιαννακού ρ. Χωροτάκτης-Πολεοδόµος (M.Sc.&Ph.D. Πλαίσια Χωρικού Σχεδιασµού στον Ευρωπαϊκό και Ελληνικό χώρο : πολιτικές και θεσµοί Αθηνά Γιαννακού ρ. Χωροτάκτης-Πολεοδόµος (M.Sc.&Ph.D. LSE) ΜΕΡΟΣ 1 Ο χωρικός σχεδιασµός στο πλαίσιο της αειφόρου ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

Συμπεράσματα από την ανάλυση για την Ευρωπαϊκή Ένωση

Συμπεράσματα από την ανάλυση για την Ευρωπαϊκή Ένωση Ενεργειακή πολιτική για την Ελλάδα: σύγκλιση ή απόκλιση από την Ευρωπαϊκή προοπτική; Π. Κάπρου, Καθηγητή ΕΜΠ Εισαγωγή Πρόσφατα δημοσιεύτηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Ενέργειας, η έκδοση

Διαβάστε περισσότερα

Clusters και Οικοσυστήματα Καινοτομίας ως Καθολικό Μοντέλο των Στρατηγικών RIS3 στην Ελλάδα

Clusters και Οικοσυστήματα Καινοτομίας ως Καθολικό Μοντέλο των Στρατηγικών RIS3 στην Ελλάδα Clusters και Οικοσυστήματα Καινοτομίας ως Καθολικό Μοντέλο των Στρατηγικών RIS3 στην Ελλάδα Νίκος Κομνηνός Ερευνητική Μονάδα URENIO, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκη Ημερίδα «Ο Ρόλος των Συνεργατικών

Διαβάστε περισσότερα

2η ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΟΔΟΥ 2014 2020

2η ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΟΔΟΥ 2014 2020 ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ, ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ & ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ 2η ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΟΔΟΥ 2014 2020 Απρίλιος 2013 Στόχος της Εγκυκλίου

Διαβάστε περισσότερα

Ο Πολιτισμός ως στρατηγικός παράγοντας ανάπτυξης στην Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Δρ Λίνα Μενδώνη Γενική Γραμματέας

Ο Πολιτισμός ως στρατηγικός παράγοντας ανάπτυξης στην Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Δρ Λίνα Μενδώνη Γενική Γραμματέας Ο Πολιτισμός ως στρατηγικός παράγοντας ανάπτυξης στην Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Δρ Λίνα Μενδώνη Γενική Γραμματέας Περιφερειακό Αναπτυξιακό Συνέδριο Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για την προγραμματική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΣ 2015-2020

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΣ 2015-2020 ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΣ 2015-2020 Εισαγωγή Η παρούσα παρουσίαση της στρατηγικής για την ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας και την υποστήριξη της τοπικής οικονομίας του Δήμου

Διαβάστε περισσότερα

«Κοινωνία σε κρίση, αυτοδιοίκηση σε δράση»

«Κοινωνία σε κρίση, αυτοδιοίκηση σε δράση» Συνέδριο «Κοινωνία σε κρίση, αυτοδιοίκηση σε δράση» Έκθεση ΠΟΛΙΣ, Θεσσαλονίκη 21-22 / 11/ 2013 «Κοινωνικές Δράσεις στη Νέα Προγραμματική Περίοδο» Αγγελική Ωραιοπούλου Προϊσταμένη ΕΔΑ Περιφέρειας Κεντρικής

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ο ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΠΡΟΣ: 1. Όλους τους Υπουργούς και Υφυπουργούς 2. Τον Γενικό Γραμματέα της Κυβέρνησης 3. Όλους τους Γενικούς Γραμματείς Υπουργείων

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις

Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις LOGO Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας Παράρτημα Ανατολικής Μακεδονίας Σέρρες, 17/10/2010 Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις Δρ. Γεώργιος A. Κουλαουζίδης Μαθηματικός

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από την ένταξη της επιστημονικής γνώσης στη διαδικασία ανάπτυξης προϊόντων. Η έρευνα ενσωματώνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ,

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ, ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ (ανά κατεύθυνση) Για τους εισαχθέντες 1987-99 και για τους εισαχθέντες 1999-02 απαιτούνται τουλάχιστον 6 ΥΕΣ, εκ των οποίων, 1 τουλάχιστον από κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 10: «Ενίσχυση του ανθρώπινου κεφαλαίου για την προαγωγή της έρευνας και της καινοτομίας στις 8 Περιφέρειες Σύγκλισης»

ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 10: «Ενίσχυση του ανθρώπινου κεφαλαίου για την προαγωγή της έρευνας και της καινοτομίας στις 8 Περιφέρειες Σύγκλισης» ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 10: «Ενίσχυση του ανθρώπινου κεφαλαίου για την προαγωγή της έρευνας και της καινοτομίας στις 8 Περιφέρειες Σύγκλισης» Στρατηγική Η ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου μέσω α) της προώθησης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΣ Εφοδιαστική Αλυσίδα (Logistics)

ΤΟΣ Εφοδιαστική Αλυσίδα (Logistics) ΕΠΑνΕΚ 2014-2020 ΤΟΣ Εφοδιαστική Αλυσίδα (Logistics) Τομεακό Σχέδιο Αθήνα, 03.04.2014 Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί μια σύνθεση των απόψεων που μέχρι τώρα διατυπώθηκαν από Υπηρεσίες, Κοινωνικούς Εταίρους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΣΠΑ 2014-2020 Εξειδίκευση Αξόνων Στρατηγικής. ρ Μαρία Κωστοπούλου

ΕΣΠΑ 2014-2020 Εξειδίκευση Αξόνων Στρατηγικής. ρ Μαρία Κωστοπούλου ΕΣΠΑ 2014-2020 Εξειδίκευση Αξόνων Στρατηγικής ρ Μαρία Κωστοπούλου Προϊσταμένη Μονάδας Α Στρατηγικής και παρακολούθησης πολιτικών Ειδική Υπηρεσία Στρατηγικής, Σχεδιασμού και Αξιολόγησης Αναπτυξιακών Προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ Περιεχόμενα ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ 25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Το ίκτυο Οινοποιών Νοµού Ηρακλείου ιδρύθηκε ως αστική µη κερδοσκοπική εταιρεία τον Νοέµβριο του 2006 και αποτελεί την κύρια συλλογική, συγκροτηµένη και συντονισµένη έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Το κράτος εμφανίζεται σαν διαμεσολαβητής των στρατηγικών των επιχειρήσεων και της κοινωνικής συνοχής στο εσωτερικό του. Πολιτικές

Το κράτος εμφανίζεται σαν διαμεσολαβητής των στρατηγικών των επιχειρήσεων και της κοινωνικής συνοχής στο εσωτερικό του. Πολιτικές Οικονομική διπλωματία και οικονομική κρίση Στόχοι, στρατηγική, συγκρότηση & οργάνωση της ελληνικής οικονομικής διπλωματίας Επιπτώσεις οικονομικής κρίσης στις εξαγωγές Βασικά προβλήματα Χρήστος Φαρμάκης

Διαβάστε περισσότερα

«Οι δυνατότητες ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας μέσα από τις

«Οι δυνατότητες ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας μέσα από τις «Οι δυνατότητες ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας μέσα από τις ψηφιακές πόλεις/ περιφέρειες» Γιάννης Καλογήρου, Αν. Καθηγητής ΕΜΠ, Infostrag/ ΕΒΕΟ, Επιστημονικός Σύμβουλος ΚΕΔΚΕ 12 ο Greek ICT FORUM, Αθήνα,

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Η Προσέγγιση της Εξυπνης Εξειδίκευσης στον Αναπτυξιακό Σχεδιασμό 2014-2020. Δρ Γιάννης Τόλιας

Η Προσέγγιση της Εξυπνης Εξειδίκευσης στον Αναπτυξιακό Σχεδιασμό 2014-2020. Δρ Γιάννης Τόλιας Η Προσέγγιση της Εξυπνης Εξειδίκευσης στον Αναπτυξιακό Σχεδιασμό 2014-2020 Δρ Γιάννης Τόλιας Διάρθρωση της παρουσίασης: 1. Τα πανευρωπαϊκά διδάγματα από 4 προγραμματικές περιόδους (ή Πακέτα ή ΚΠΣ ή ΕΣΠΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΣΗ. ΔΡΑΣΕΙΣ ΚτΠ Α.Ε. ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ»

ΕΙΣΗΓΗΣΗ. ΔΡΑΣΕΙΣ ΚτΠ Α.Ε. ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ» ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΔΡΑΣΕΙΣ ΚτΠ Α.Ε. ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ» 1. Προοίμιο Με το πρόγραμμα «Καλλικράτης» Ν3852/2010 επανασχεδιάζονται τα επίπεδα διακυβέρνησης, σε μια Νέα Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία

Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία Εισαγωγικό Μήνυμα Καλώς ήλθατε στο εξ αποστάσεως πρόγραμμα «Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία». Αποστολή του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών στη Κοινωνική Εργασία

Διαβάστε περισσότερα

Η πολιτική Συνοχής στην περίοδο 2007-2013. Προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

Η πολιτική Συνοχής στην περίοδο 2007-2013. Προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Η πολιτική Συνοχής στην περίοδο 2007-2013. Προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Στον Πίνακα 1 παρατίθενται εν συντοµία οι προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη νέα προγραµµατική περίοδο 2007-2013 σε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ. με τη διατύπωση συγκεκριμένου Αναπτυξιακού Σχεδίου, με την στήριξη του Σχεδίου από μια ισχυρή και βιώσιμη εταιρική σχέση και

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ. με τη διατύπωση συγκεκριμένου Αναπτυξιακού Σχεδίου, με την στήριξη του Σχεδίου από μια ισχυρή και βιώσιμη εταιρική σχέση και ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Π 1. SWOT ΑΝΑΛΥΣΗ Στα πλαίσια του παρόντος επιχειρησιακού προγράμματος πρωτοβουλίας LEADER+ θα ενταχθούν περιοχές που θέλουν και μπορούν να σχεδιάσουν και να εφαρμόσουν μια ολοκληρωμένη, βιώσιμη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος των δήμων στην προώθηση των συστημάτων ΑΠΕ στο πλαίσιο της Νέας Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020

Ο ρόλος των δήμων στην προώθηση των συστημάτων ΑΠΕ στο πλαίσιο της Νέας Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020 Ο ρόλος των δήμων στην προώθηση των συστημάτων ΑΠΕ στο πλαίσιο της Νέας Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020 Τι μπορεί να αναλάβει η Τοπική Αυτοδιοίκηση Οι ΟΤΑ σε ευρωπαϊκό επίπεδο, κατέχουν πρωταγωνιστικό

Διαβάστε περισσότερα

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών»

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου 2014 «Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Αποτελεσματική Παρακολούθηση και Αξιολόγηση της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών Νίκος Παπαδάτος, Μέλος & τ. Πρόεδρος

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακό Συνέδριο ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. για την νέα Προγραμματική Περίοδο 2014 2020

Αναπτυξιακό Συνέδριο ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. για την νέα Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Αναπτυξιακό Συνέδριο ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ για την νέα Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 23 04 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ, ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ Ειδική Υπηρεσία Διαχείρισης ΕΠΠΕΡΑΑ «Το

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Αναδημοσίευση από τις παρουσιάσεις Α) Η ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΜΕΘΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ T SWOT ANALYSIS - Μάθημα: Πολεοδομική και Οικιστική Ανάπτυξη και Πολιτική Β) Βαγής Σαμαθρακής

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας. Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού. - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας

Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας. Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού. - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας 1. Εισαγωγή 2. Στόχοι Μεταπτυχιακού Προγράμματος 3. Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοικονομία. Ενότητα 1: Εισαγωγικές έννοιες. Δριτσάκη Χάιδω Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Μικροοικονομία. Ενότητα 1: Εισαγωγικές έννοιες. Δριτσάκη Χάιδω Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Μικροοικονομία Ενότητα 1: Εισαγωγικές έννοιες Δριτσάκη Χάιδω Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Τα τελευταία χρόνια η ενδογενής ανάπτυξη, η αξιοποίηση δηλαδή του ενδογενούς φυσικού και πολιτιστικού πλούτου καθώς και του ανθρώπινου δυναµικού του κάθε τόπου,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ERSA

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ERSA ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ERSA ΜΕΛΟΣ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ (RSAI, ERSA) Οικονομική Κρίση και Πολιτικές Ανάπτυξης και Συνοχής 10ο Τακτικό Επιστημονικό

Διαβάστε περισσότερα

Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη

Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη Tων Νικόλαου Α. Παναγιώτου Λέκτορα ΕΜΠ, Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών, Τομέας Βιομηχανικής Διοίκησης & Επιχειρησιακής Eρευνας* και Κωνσταντίνου

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγικές Θέσεις της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στον Τοµέα των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών 5 η Προγραµµατική Περίοδος 2014-2015

Στρατηγικές Θέσεις της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στον Τοµέα των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών 5 η Προγραµµατική Περίοδος 2014-2015 Στρατηγικές Θέσεις της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στον Τοµέα των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών 5 η Προγραµµατική Περίοδος 2014-2015 Στάθης Ραγκούσης Διευθύνων Σύµβουλος Π.Ε.Τ.Α. Α.Ε. Ηλεκτρονική

Διαβάστε περισσότερα

Η Ανταγωνιστικότητα είναι το κλειδί για την Ανάπτυξη και την Απασχόληση

Η Ανταγωνιστικότητα είναι το κλειδί για την Ανάπτυξη και την Απασχόληση ΕΘΝΙΚΗ ΣΥΝΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ Μητροπόλεως 42, 105 63 Αθήνα τηλ.: 210 3259200, fax: 210 3259209 Ανταγωνιστικότητα Πρώτα Η Ανταγωνιστικότητα είναι το κλειδί για την απασχόληση και την ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΔΡΑΣΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΔΡΑΣΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΔΡΑΣΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ 1 ΣΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ Η δράση υποστηρίζει την διευκόλυνση της αξιοποίησης ενός τεκμηριωμένα ώριμου ερευνητικού αποτελέσματος σε επιχειρηματική/

Διαβάστε περισσότερα

Το εργαλείο NEXUS για την ανάπτυξη των Νοτίων Περιφερειών στο Ευρωπαϊκό πλαίσιο

Το εργαλείο NEXUS για την ανάπτυξη των Νοτίων Περιφερειών στο Ευρωπαϊκό πλαίσιο ESPON 2013 Programme Το εργαλείο NEXUS για την ανάπτυξη των Νοτίων Περιφερειών στο Ευρωπαϊκό πλαίσιο Ο ρόλος των περιφερειών στην Στρατηγική Ευρώπη 2020 : Έξυπνη, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς χωρική

Διαβάστε περισσότερα

Πρωτοβουλία για την Καινοτομία

Πρωτοβουλία για την Καινοτομία Πρωτοβουλία για την Καινοτομία Ολοκληρωµένα Προγράµµατα, Πρωτοβουλίες και Δικτυώσεις για την ανάπτυξη δεξιοτήτων και ικανοτήτων Καινοτομίας Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού Προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013 ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013 Βασικές Νομοθετικές & Θεσμικές παρεμβάσεις (Οικονομική Διαχείριση) Θέμης Λιακόπουλος Σύμβουλος Επιχειρησιακής Ανάπτυξης OTS. Βασικές Νομοθετικές & Θεσμικές παρεμβάσεις (Οικονομική

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

Εταιρικό Σύμφωνο για το Πλαίσιο Ανάπτυξης (ΕΣΠΑ)

Εταιρικό Σύμφωνο για το Πλαίσιο Ανάπτυξης (ΕΣΠΑ) Εταιρικό Σύμφωνο για το Πλαίσιο Ανάπτυξης (ΕΣΠΑ) Νέα Προγραμματική Περίοδος 2014-2020 Νέο ΕΣΠΑ Τα Επιχειρησιακά Προγράμματα που υπεβλήθησαν είναι επτά τομεακά και δεκατρία περιφερειακά. Ο προϋπολογισμός

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Πανεπιστήμιο Αιγαίου ΕΝΤΥΠΟ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΟΥ ΑΠΟΦΟΙΤΟΥ ΚΑΙ ΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ Τμήμα Τίτλος Απόφοιτου: Αντικείμενο του τμήματος: Κατευθύνσεις (εφόσον υπάρχουν) Διάρκεια Σπουδών: Προφίλ υποψήφιου μαθητή Κοινωνιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Προκαταρκτική έρευνα Διερευνήστε πριν απ όλα την περιοχή μέσα στην οποία μπορεί να βρεθεί ένα ερευνητικό ερώτημα. Τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΑΝΑΠΗΡΩΝ ΣΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ»

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΑΝΑΠΗΡΩΝ ΣΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ» «H AΠΑΣΧΟΛΗΣΗ A ΩΣ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΑΝΑΠΗΡΩΝ ΣΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ» Ημερίδα του ΠΑΣΥΠΚΑ «Δράσεις ένταξης των κινητικά αναπήρων στην παραγωγική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται 1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο πρόγραμμα - Προαπαιτούμενα 5. Η Βεβαιωση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑ: ΝΕΑ ΕΤΑΙΡΙΚΗ ΣΧΕΣΗ ΓΙΑ ΜΙΑ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑ: ΝΕΑ ΕΤΑΙΡΙΚΗ ΣΧΕΣΗ ΓΙΑ ΜΙΑ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Παρέµβαση σε Συζήτηση Στρογγυλής Τραπέζης µε θέµα: ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑ: ΝΕΑ ΕΤΑΙΡΙΚΗ ΣΧΕΣΗ ΓΙΑ ΜΙΑ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Κώστας Τσεκούρας, Καθηγητής Πανεπιστηµίου Πατρών, Πρόεδρος Επιστηµονικού

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Φιλοσοφία του προγράμματος MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Η Κυπριακή κοινωνία, πολυπολιτισμική εκ παραδόσεως και λόγω ιστορικών και γεωγραφικών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Επιτροπή Συντονισμού της Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης

Επιτροπή Συντονισμού της Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Επιτροπή Συντονισμού της Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Σχέδιο Κειμένου Βασικών Αρχών και Κατευθύνσεων Εθνική Στρατηγική για την Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση 22 Μαΐου 2013 1 "Δεν μπορεί να υπάρξει διοικητική μεταρρύθμιση

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

Έγκριση του νέου ΕΣΠΑ για την περίοδο 2014-2020 από την Ε.Ε

Έγκριση του νέου ΕΣΠΑ για την περίοδο 2014-2020 από την Ε.Ε Έγκριση του νέου ΕΣΠΑ για την περίοδο 2014-2020 από την Ε.Ε ΕΣΠΑ 2014-2020 Το 3 ο πρόγραμμα μεταξύ των 28 που εγκρίνεται από την Κομισιόν Ταχεία υποβολή και έγκριση των επιμέρους Επιχειρησιακών Προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

INRES. Συνεργασία νησιωτικών περιφερειών για τη μεγιστοποίηση των περιβαλλοντικών και οικονομικών ωφελειών από την έρευνα στις ΑΠΕ

INRES. Συνεργασία νησιωτικών περιφερειών για τη μεγιστοποίηση των περιβαλλοντικών και οικονομικών ωφελειών από την έρευνα στις ΑΠΕ Regions of Knowledge FP7 229947 INRES Συνεργασία νησιωτικών περιφερειών για τη μεγιστοποίηση των περιβαλλοντικών και οικονομικών ωφελειών από την έρευνα στις ΑΠΕ Αρτέμης Σαϊτάκης Διευθυντής Επιστημονικό

Διαβάστε περισσότερα

Χωροταξικός Σχεδιασμός της Ανώτατης Εκπαίδευσης

Χωροταξικός Σχεδιασμός της Ανώτατης Εκπαίδευσης Χωροταξικός Σχεδιασμός της Ανώτατης Εκπαίδευσης (Εισήγηση προς την ΟΣΕΠ ΤΕΙ) ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ Η «άναρχη» ανάπτυξη της Ανώτατης Εκπαίδευσης τα τελευταία χρόνια κυρίως λόγω της ίδρυσης νέων τμημάτων, παραρτημάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΑΣΙΝΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΗΠΕΙΡΟΥ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΑΣΙΝΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΗΠΕΙΡΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΗΠΕΙΡΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ 2007-2013 Ευρωπαϊκή Ένωση Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης «Με τη συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής

Διαβάστε περισσότερα

3 ο ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ Νέα Προγραμματική Περίοδος για την Αγροτική Ανάπτυξη 2014-2020, ευκαιρίες και προκλήσεις

3 ο ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ Νέα Προγραμματική Περίοδος για την Αγροτική Ανάπτυξη 2014-2020, ευκαιρίες και προκλήσεις 3 ο ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ Νέα Προγραμματική Περίοδος για την Αγροτική Ανάπτυξη 2014-2020, ευκαιρίες και προκλήσεις ΘΕΜΑ: Ελληνικό Δίκτυο LEADER Εμπειρίες και Προτάσεις Εισηγητής : Γιώργος Αμανατίδης Εκπρόσωπος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ, ΣΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ, ΣΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ, ΣΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Δρ. Ιωάννης Χατζηκιάν, Επιστημονικός Συνεργάτης Τμήματος Διοίκησης Επιχειρήσεων, ΣΔΟ,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ, ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ KAI ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ. Εκτεταμένο Εργαστήριο Πολεοδομικού Σχεδιασμού

ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ, ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ KAI ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ. Εκτεταμένο Εργαστήριο Πολεοδομικού Σχεδιασμού ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ, ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ KAI ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Εκτεταμένο Εργαστήριο Πολεοδομικού Σχεδιασμού Μάθημα 2Σ5 13: ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΕΙΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Διδάσκων: Νίκος Κομνηνός, καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθύνσεις για τη Διαμόρφωση Στρατηγικών Προτεραιοτήτων και έργων για την βιώσιμη Ενεργειακή Ανάπτυξη της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου

Κατευθύνσεις για τη Διαμόρφωση Στρατηγικών Προτεραιοτήτων και έργων για την βιώσιμη Ενεργειακή Ανάπτυξη της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου Περιφέρειας Ν. - Κατευθύνσεις για τη Διαμόρφωση Στρατηγικών Προτεραιοτήτων και έργων για την βιώσιμη Ενεργειακή Ανάπτυξη της Περιφέρειας Νοτίου ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΝΟΤΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. ΔΕΟ 11 Εισαγωγή στη Διοικητική Επιχειρήσεων & Οργανισμών

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. ΔΕΟ 11 Εισαγωγή στη Διοικητική Επιχειρήσεων & Οργανισμών ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραμμα Σπουδών : Θεματική Ενότητα : Διοίκηση Επιχειρήσεων & Οργανισμών ΔΕΟ 11 Εισαγωγή στη Διοικητική Επιχειρήσεων & Οργανισμών Ακαδ. Έτος: 2008-09 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΡΧΗ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΣΤΟ 1 ο ΠΕΡΙΦΕΡΙΑΚΟ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟ ΣΥΝΕ ΡΙΟ για την περίοδο προγραµµατισµού 2014-2020 Αγαπητοί προσκεκληµένοι, Βρισκόµαστε στον µέσον µιας πολύ σηµαντικής διαδικασίας.

Διαβάστε περισσότερα

Οι επαγγελματικές προοπτικές των μηχανικών Νέοι τομείς ανάπτυξης

Οι επαγγελματικές προοπτικές των μηχανικών Νέοι τομείς ανάπτυξης Ενημερωτική Εσπερίδα ΤΕΕ Μαγνησίας και Κοσμητείας Πολυτεχνικής Σχολής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας με θέμα: Οι επαγγελματικές προοπτικές των μηχανικών Νέοι τομείς ανάπτυξης ΑΠΟΦΟΙΤΟΙ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ;

ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ; ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ & ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ; Βοηθούν στη διαφοροποίηση της οικονομικής βάσης της χώρας Βοηθούν στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και στον περιορισμό της

Διαβάστε περισσότερα

Υπουργείο Ανάπτυξης Διεύθυνση Υδατικού Δυναμικού & Φυσικών Πόρων. ΥΠΑΝ - Δ/νση Υδατικού Δυναμικού Γ. 1

Υπουργείο Ανάπτυξης Διεύθυνση Υδατικού Δυναμικού & Φυσικών Πόρων. ΥΠΑΝ - Δ/νση Υδατικού Δυναμικού Γ. 1 Υπουργείο Ανάπτυξης Διεύθυνση Υδατικού Δυναμικού & Φυσικών Πόρων 1 Θεσμικό Πλαίσιο Διαχείρισης Υδατικών Πόρων Πολυνομία, αντιφατικότητα, αποσπασματικότητα 1900-1985: 300 νόμοι, νομοθετικά, βασιλικά, προεδρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Στασίνου 36, Γραφ. 102, Στρόβολος 2003 Λευκωσία, Κύπρος Τηλ: 22378101- Φαξ:22379122 cms@cms.org.cy, www.cms.org.cy ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η Κυπριακή Μαθηματική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικά Υποδείγματα: Εισαγωγικές Έννοιες - Τα οικονομικά υποδείγματα περιγράφουν τη συμπεριφορά επιχειρήσεων-καταναλωτών και την αλληλεπίδρασή

Οικονομικά Υποδείγματα: Εισαγωγικές Έννοιες - Τα οικονομικά υποδείγματα περιγράφουν τη συμπεριφορά επιχειρήσεων-καταναλωτών και την αλληλεπίδρασή Οικονομικά Υποδείγματα: Εισαγωγικές Έννοιες - Τα οικονομικά υποδείγματα περιγράφουν τη συμπεριφορά επιχειρήσεων-καταναλωτών και την αλληλεπίδρασή τους στις διάφορες αγορές. - Τα οικονομικά υποδείγματα:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: ΒΙΞ6ΟΡΙΝ-Φ3Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΑΔΑ: ΒΙΞ6ΟΡΙΝ-Φ3Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ Α.Ε. ΟΤΑ Ταχ. Δ/νση : ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ 7 ΑΘΗΝΑ Ταχ.Κώδικας : 10557 Πληροφορίες : ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΠΑΠΑΣΟΥΛΙΩΤΗΣ Τηλέφωνο : +30 210

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ένας Δορυφόρος Λογαριασμός Τουρισμού (Δ.Λ.Τ.) ;

Τι είναι ένας Δορυφόρος Λογαριασμός Τουρισμού (Δ.Λ.Τ.) ; Τι είναι ένας Δορυφόρος Λογαριασμός Τουρισμού (Δ.Λ.Τ.) ; Ένας δορυφόρος λογαριασμός (Δ.Λ.) είναι ένα εργαλείο για την οργάνωση όλης της ποσοτικής πληροφόρησης που σχετίζεται και απορρέει από ένα συγκεκριμένο

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

segm@segm.gr, www.segm.gr

segm@segm.gr, www.segm.gr ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ-ΓΡΑΦΕΙΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ Μακεδόνων 2, 115 21 Αθήνα, τηλ. 210 6452 232, fax 210 6444 685 segm@segm.gr, www.segm.gr ΘΕΣΕΙΣ ΣΕΓΜ για τη Δημόσια διαβούλευση που διοργανώνει η ΕΕΚΕ Ανάπτυξης,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΩ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ 1. Τι αλλαγές επιχειρούν τα νέα ΠΣ; 2 2. Γιατί το πέρασμα στην πράξη (θα)

Διαβάστε περισσότερα

Journal Odysseus Environmental & Cultural Sustainability of the Mediterranean Region: 5 (2013): 9-14. http://www.jodysseus.gr

Journal Odysseus Environmental & Cultural Sustainability of the Mediterranean Region: 5 (2013): 9-14. http://www.jodysseus.gr Journal Odysseus Environmental & Cultural Sustainability of the Mediterranean Region: 5 (2013): 9-14. http://www.jodysseus.gr Δράση 07: Γιώργος Πιερράκος, Επίκουρος Καθηγητής, Τμήμα Διοίκησης Μονάδων Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Η εμπειρία του Παρατηρητηρίου της Εγνατίας Οδού

Η εμπειρία του Παρατηρητηρίου της Εγνατίας Οδού ΗΜΕΡΙΔΑ: «Παρατηρητήριο κοινωνικοοικονομικών μεγεθών και αστικών δεικτών Habitat», URBAN II Η Κομοτηνή στον 21ο αιώνα: Παρακολουθώντας το σήμερα Σχεδιάζοντας το αύριο B. Φούρκας Η εμπειρία του Παρατηρητηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Eνότητα 1: Εισαγωγή. Θεωρία, Μέθοδοι και Δεδομένα (3/4) 2ΔΩ Διδάσκοντες: Χ. Κασίμης- Ελ. Νέλλας Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Μαθησιακοί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑνΕΚ 2014-2020. ΤΟΣ Υγεία. Τομεακό Σχέδιο. Αθήνα, 03.04.2014

ΕΠΑνΕΚ 2014-2020. ΤΟΣ Υγεία. Τομεακό Σχέδιο. Αθήνα, 03.04.2014 ΕΠΑνΕΚ 2014-2020 ΤΟΣ Υγεία Τομεακό Σχέδιο Αθήνα, 03.04.2014 1 Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί μια σύνθεση των απόψεων που μέχρι τώρα διατυπώθηκαν από Υπηρεσίες, Κοινωνικούς Εταίρους και Εμπειρογνώμονες

Διαβάστε περισσότερα

Διαμορφώνοντας τις προτεραιότητες του Τομέα «Περιβάλλον Βιώσιμη Ανάπτυξη» στη Νέα Προγραμματική Περίοδο

Διαμορφώνοντας τις προτεραιότητες του Τομέα «Περιβάλλον Βιώσιμη Ανάπτυξη» στη Νέα Προγραμματική Περίοδο Διαμορφώνοντας τις προτεραιότητες του Τομέα «Περιβάλλον Βιώσιμη Ανάπτυξη» στη Νέα Προγραμματική Περίοδο ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΓΓΕΤ 22 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2014 (Δρ. Α. ΓΥΠΑΚΗΣ, ΣΤΕΛΕΧΟΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πρωτοβουλία για την Εξωστρέφεια

Πρωτοβουλία για την Εξωστρέφεια Πρωτοβουλία για την Εξωστρέφεια Το έργο «Ολοκληρωµένα προγράµµατα, πρωτοβουλίες και δικτυώσεις για την ανάπτυξη δεξιοτήτων και ικανοτήτων εξωστρέφειας» υλοποιείται στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού Προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ - ΘΡΑΚΗΣ

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ - ΘΡΑΚΗΣ Ελληνική Δημοκρατία ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ - ΘΡΑΚΗΣ Ανέστης Γουργιώτης Δρ. Μηχανικός Xωροταξίας Δ/νση Χωροταξίας Φωτεινή Στεφανή Τοπογράφος

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ Του Στράτου Ιωακείμ Η Αρχιτεκτονική Χωρίς Σύνορα είναι Μη Κερδοσκοπική Οργάνωση, μέλος του διεθνούς μη κυβερνητικού, μη κερδοσκοπικού οργανισμού ASF international (Architecture Sans Frontieres International).

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης Διάρθρωση Κοινωνικές κατασκευές για το περιβάλλον Περιβαλλοντική Ιστορία Περιβαλλοντικά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ ΘΕΟ ΩΡΟΥ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ ΗΜΕΡΙ Α ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ AGROQUALITY FESTIVAL. Αγαπητοί φίλοι και φίλες,

ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ ΘΕΟ ΩΡΟΥ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ ΗΜΕΡΙ Α ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ AGROQUALITY FESTIVAL. Αγαπητοί φίλοι και φίλες, ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ ΘΕΟ ΩΡΟΥ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ ΗΜΕΡΙ Α ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ AGROQUALITY FESTIVAL Αγαπητοί φίλοι και φίλες, Αποτελεί κοινή διαπίστωση πως η κρίση που βιώνει η χώρα

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιοποίηση της EU-SILC ως εργαλείο σχεδιασμού κοινωνικής πολιτικής

Η αξιοποίηση της EU-SILC ως εργαλείο σχεδιασμού κοινωνικής πολιτικής Ημερίδα για έτος καταπολέμησης της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ 9 Δεκεμβρίου 2010 Η αξιοποίηση της EU-SILC ως εργαλείο σχεδιασμού κοινωνικής πολιτικής Δρ. Π. Περιστερά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΩΝ ΑΣΤΙΚΩΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΘΗΝΑ

ΣΧΕΔΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΩΝ ΑΣΤΙΚΩΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΘΗΝΑ ΚΕΦ. 1 Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ "ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ" ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΧΩΡΟ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΞΗ ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ JESSICA ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΕΣΠΑ 2014-2020 Τρεις κυρίαρχες

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγική για τη Διεθνοποίηση του Πανεπιστημίου Κύπρου

Στρατηγική για τη Διεθνοποίηση του Πανεπιστημίου Κύπρου Στρατηγική για τη Διεθνοποίηση του Πανεπιστημίου Κύπρου 1. Σύνοψη Σύμφωνα με το στρατηγικό σχεδιασμό της Πρυτανείας για τα έτη 2010-2020, το Πανεπιστήμιο Κύπρου έχει θέσει αριθμό προτεραιοτήτων ως τη βάση

Διαβάστε περισσότερα