Φυσιολογία και Φαρμακολογία του Κεντρικού Νευρικού Αποκλεισμού

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Φυσιολογία και Φαρμακολογία του Κεντρικού Νευρικού Αποκλεισμού"

Transcript

1 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 77 Φυσιολογία και Φαρμακολογία του Κεντρικού Νευρικού Αποκλεισμού Δ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Α. ΖΑΡΑΛΙΔΟΥ Σε αντίθεση με πολλά άλλα φάρμακα, η κύρια δράση των τοπικών αναισθητικών τόσο σε φαρμακολογικό επίπεδο (νευρικός αποκλεισμός) όσο και σε κλινικό επίπεδο (αναλγησία, αναισθησία), μπορεί να μετρηθεί αντικειμενικά. Ο αναισθησιολόγος ενδιαφέρεται κυρίως για το χρόνο έναρξης, την επέκταση, την ποιότητα και τη διάρκεια του νευρικού αποκλεισμού. Τα χαρακτηριστικά αυτά εξαρτώνται από την κατανομή και την εξάπλωση των φαρμάκων από το σημείο έγχυσης. Η γνώση μας για την τοπική κατανομή των τοπικών αναισθητικών παραμένει μέχρι σήμερα θεωρητική και στηρίζεται περισσότερο στις χωροχρονικές μεταβολές στο αναισθητικό αποτέλεσμα και όχι στις άμεσες μετρήσεις της κατανομής των φαρμάκων στην περιοχή. Τέτοιες μετρήσεις των συγκεντρώσεων των φαρμάκων σε σχέση με το χρόνο μετά τη χορήγησή τους, είναι τεχνικά και ηθικά αδύνατον να γίνουν τόσο στον υπαραχνοειδή όσο και στον επισκληρίδιο χώρο. Ως αναισθησία ορίζεται στην κλινική πράξη, η απώλεια της αίσθησης του πόνου στο τσίμπημα με βελόνη και χρησιμοποιείται για τον καθορισμό του επιπέδου επέκτασης των τοπικών αναισθητικών. Ο ορισμός αυτός χρησιμοποιείται για λόγους επικοινωνίας, επειδή υπάρχουν διαφορές μεταξύ των επιπέδων αναισθησίας, αναλγησίας, μυ'ίκής παράλυσης και συμπαθητικού αποκλεισμού. Όταν χορηγείται ένα τοπικό αναισθητικό, οι κύριοι μηχανισμοί που σχετίζονται με την τύχη του, τόσο τοπικά όσο και συστηματικά, είναι η διασπορά του διαλύματος από το σημείο έγχυσης, η διάλυσή του διαμέσου εμποδίων υγρών ή λιποπρωτε ίνών και η δέσμευσή του καθώς και η τοπική αιματική ροή που εξασφαλίζει την αγγειακή μεταφορά του. Η μεταβολική διάσπασή του είναι λιγότερο σημαντικός παράγοντας (σχήμα 1). Τοπική κατανομή Έyχιιση Διασπορά διαλύματος I Φάρμακο,.,... Μοριακή διάχυση Δέσμευση Μεταβολισμός Τοπική δράση (επιθυμητή) Συσrηιιατική... απορρ(;φψrη Σχιjμα Ι. Η τύχη των τοπικών αναισθητικών. ΡΑΧΙΑΙΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΑ Κατανομή των τοπικώ ν αναισ θητικ ώ ν στον υπαραχνοει δή χ ώ ρο Συστηματική κατανομή Αγγειακή κατανομή Εξωαyγειακή κατανομή Απέκκριση Μεταβολισμός Συστηματική δράση (ανεπιθύμητες ενέργειες) Ο όρος κατανομή των τοπικών αναισθητικών στον υπαραχνοειδή χώρο, δηλώνει την έκταση του νευρικού αποκλεισμού που προκαλεί η ραχιαία αναισθησία μετά την εγκατάσταση φαρμακολογικής σταθερής κατάστασης. Το υψηλότερο επίπεδο αναισθησίας χρησιμοποιείται ως δείκτης της μέγιστης εξάπλωσης του τοπικού αναισθηtικού στο ΕΝΥ. Ο χρόνος έναρξης και ο χρόνος επίτευξης του μέγιστου αποτελέσματος δεν λαμβάνονται υπόψη. Όταν το τοπικό αναισθητικό ενεθεί στο διάστημα 03"04, μπορεί η κατανομή του να περιορίζεται μόνο στις ιερές ρίζες, μπορεί όμως να επεκτείνεται από τις ιερές ρίζες στις οσφυϊκές, στις θωρακικές, ακόμη και στις aυχενικές. Στις τελευταίες περιπτώσεις, το τοπικό αναισθητικό αν και έχει ενεθεί στο διάστημα δεν έχει κατανεμηθεί ομοιογενώς στο ΕΝΥ. Αντίθετα, η συγκέντρωση του στο ΕΝΥ ελαττώνεται όχι σε σχέση με την απόσταση από το σημείο έγχυσης, αλλά με την απόσταση από το επίκεντρο, δηλαδή από το σημείο με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση του τοπικού αναισθητικού. Ένα διάλυμα αναισθητικού που εγχέεται στο

2 78 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ διάστημα ΟΓΟ4 στον υπαραχνοειδή χώρο, μπορεί να έχει το επίκεντρο της μεγαλύτερης συγκέντρωσής του είτε στην ιερή περιοχή είτε στο σημείο έγχυσης είτε στη θωρακική περιοχή ανάλογα με το πού διαχέεται και κατανέμεται το διάλυμα. Έχουν προταθεί περισσότεροι από 25 παράγοντες ότι καθορίζουν πού και πόσο μακριά εξαπλώνεται το τοπικό αναισθητικό στο ΕΝΥ.1 Μερικοί από αυτούς είναι υποθετικοί και παρόλο που μνημονεύονται, δεν έχουν αποδειχθεί σημαντικοί, ενώ άλλοι έχουν αποδεδειγμένη κλινική σημασία. Δεδομένου του πλήθους των παραγόντων που είτε υποθετικά είτε αποδεδειγμένα, επηρεάζουν την κατανομή των τοπικών αναισθητικών, εάν κάποιος θέλει να μελετήσει την πραγματική επιρροή ενός παράγοντα στην κατανομή, είναι απαραίτητο να προσπαθήσει να διατηρήσει σταθερούς όλους τους άλλους. Αυτό βέβαια είναι συχνά δύσκολο να πραγματοποιηθεί στην κλινική πράξη. Έτσι, η έλλειψη επαρκούς ελέγχου όλων των μεταβλητών που θα μπορούσαν να επηρεάσουν έστω και υποκλινικά την κατανομή των τοπικών αναισθητικών στον υπαραχνοειδή χώρο, μπορεί να μη δημιουργεί αμφιβολίες για την κλινική σημασία των αποτελεσμάτων, αλλά αμφισβητεί την αποδεικτική αξία της επίδρασης των διαφόρων παραγόντων στην κατανομή των αναισθητικών διαλυμάτων που χορηγούνται υπαραχνοειδώς. Οι σημαντικότεροι παράγοντες που θεωρείται ότι επηρεάζουν την κατανομή του τοπικού αναισθητικού στη ραχιαία αναισθησία, περιγράφονται παρακάτω. Χαρακτηριστικά του ασθενούς 1) Ηλικία. Οι Cameron et al2 μελέτησαν 33 ασθενείς (37-97 ετών), στους οποίους χορήγησαν υπαραχνοειδώς 4ml 0,5% βουπιβακα"tνης στο ΟΓΟ4 διάστημα. Οι συγγραφείς βρήκαν μικρή αλλά στατιστικά σημαντική σχέση ανάμεσα στην ηλικία και στο επίπεδο της αναισθησίας. Ο Pitkanen3 έφτασε στο ίδιο συμπέρασμα χωρίζοντας τους ασθενείς σε οκτώ ομάδες ανά δεκαετία. Βρήκε ότι υπήρχε μια σταδιακή, μικρή αλλά σταθερή, αύξηση του επιπέδου της αναισθησίας ανάμεσα στις οκτώ ομάδες και στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ των πρώτων και τελευταίων δεκαετιών. Η μέγιστη μέση επέκταση ήταν το Θ9 για τους ασθενείς ετών, το Θ7 για τους ασθενείς και το Θ6 για τους ασθενείς πάνω από 80 ετών. Το συμπέρασμα είναι ότι η ηλικία έχει μικρή κλινική σημασία στην επέκταση του αποκλεισμού.4'5 2) Ύψος. Το ύψος του ασθενή επηρεάζει την επέκταση του αποκλεισμού, ώστε όσο ψηλότερος είναι ο ασθενής τόσο λιγότερα νευροτόμια αποκλείονται με μια δεδομένη δόση τοπικού αναισθητικού στο διάστημα. Αυτό όμως δεν γίνεται κλινικά εμφανές παρά μόνο σε ακραίες περιπτώσεις.1' 3) Βάρος. Η κλινική εμπειρία δείχνει ότι το βάρος είναι παράγοντας πολύ μικρής σημασίας στον καθορισμό της επέκτασης του τοπικού αναισθητικού στο ΕΝΥ. Μπορεί βέβαια έμμεσα λόγω της θέσης του ασθενή, να επηρεάσει την επέκταση κεφαλικά όταν χορηγούνται υπέρβαρα διαλύματα. 4) Φύλο. Το φύλο δεν επηρεάζει άμεσα την κατανομή των τοπικών αναισθητικών στον υπαραχνοειδή χώρο. Πρακτικά όμως, επειδή οι γυναίκες έχουν μεγαλύτερη λεκάνη σε σχέση με τους ώμους, όταν βρίσκονται σε πλάγια θέση και το κρεβάτι είναι οριζόντιο, η σπονδυλική τους στήλη παρουσιάζει κάποια κλίση που μπορεί να επηρεάσει την κατανομή ενός υπέρβαρου διαλύματος. Οι άνδρες αντίθετα έχουν συνήθως φαρδείς ώμους σε σχέση με τη λεκάνη τους. 5) Ενδοκοιλιακή πίεση. Η αυξημένη ενδοκοιλιακ1i πίεση σχετίζεται με αύξηση της επέκτασης του τοπικού αναισθητικού στον υπαραχνοειδή χώρο. Αυτό συμβαίνει επειδή δυσχεραίνεται η φλεβικ1i επαναφορά με αποτέλεσμα να διατείνεται το φλεβικό δίκτυο του επισκληρίδιου χώρου. Η πίεση που ασκείται άμεσα στον υπαραχνοειδή χώρο ελαττώνει τον όγκο του ΕΝΥ στην οσφυ'ίκή και κατώτερη θωρακική μοίρα. Οι χρόνιες καταστάσεις αυξημένης ενδοκοιλιακής πίεσης επηρεάζουν περισσότερο την επέκταση του τοπικού αναισθητικού από ότι οι οξείες καταστάσεις. Τα αποτελέσματα είναι κλινικά εμφανή στις τελειόμηνες εγκύους και σε ασθενείς με ασκίτη ή μεγάλους ενδοκοιλιακούς όγκους. 6) Ανατομική κατασκευή σπονδυλικής στήλης. Η σκολίωση δεν έχει σημαντική επίδραση στην κατανομ1i των τοπικών αναισθητικών. Η κύφωση, η επιπέδωση της οσφυ'ίκής λόρδωσης (όπως συμβαίνει με την κάμψη των ισχίων στην κοιλιά σε ύπτια θέση) και η επίταση της λόρδωσης (όπως σε τελειόμηνες εγκύους) μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την κατανομή των αναισθητικών διαλυμάτων, όταν αυηί εξαρτάται κυρίως από τη βαρύτητα.

3 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΤΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 79 Η αύξηση της προσθιοπίσθιας θωρακικής διαμέτρου, όπως συχνά εμφανίζεται στο εμφύσημα, προκαλεί μια κατάσταση παρόμοια με την κύφωση, όταν ο εμφυσηματικός ασθενής βρίσκεται σε ύπτια θέση σε οριζόντιο χειρουργικό τραπέζι. Τεχνική έγχυσης 1) Σημείο έγχυσης. Έγχυση τοπικού αναισθητικού διαλύματος στον υπαραχνοειδή χώρο πάνω από το διάστημα, προκαλεί κεφαλική μετατόπιση του επίκεντρου λόγω της οποίας γίνεται ανάλογη κατανομή του διαλύματος.7 Εάν χορηγηθεί σε διαστήματα κάτω από το 03-04, η κατανομή του δεν επηρεάζεται.χ Αυτό συμβαίνει επειδή ο όγκος του ΕΝΥ ανά νευροτόμιο είναι μικρότερος πάνω από το 02. 2) Κατεύθυνση του άξονα της βελόνας. Όταν η κατεύθυνση είναι κεφαλική, η επέκταση γίνεται πιο κεφαλικά σε αντίθεση με κάθετη στη σπονδυλική στήλη ή ουραία κατεύθυνση της βελόνας.') 3) Κατεύθυνση της οπής της βελόνας. Η κατεύθυνση της οπής ή «ΊΟ πού βλέπει» μια βελόνα ραχιαίας Quincke στον υπαραχνοειδή χώρο, δεν επηρεάζει την κατανομή του τοπικού αναισθητικού. Αντίθετα, άλλες ειδικά σχεδιασμένες βελόνες φαίνεται ότι την επηρεάζουν. ι ο, ι ι Έτσι, η Tuohy επιτρέπει την εκροή του τοπικού αναισθητικού με γωνία 45 ο με τον άξονά της, η Whitacre με 90 ο, ενώ η Sprotte, λόγω του μεγέθους της οπής της με διαφορετική γωνία. ι ι,ι2 4) Ταχύτητα έγχυσης, Η ταχύτητα έγχυσης δεν φαίνεται να επηρεάζει ή επηρεάζει ελάχιστα την επέκταση του τοπικού αναισθητικού διαλύματος, όπως δείχνουν μελέτες κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες με διαφορετική ταχύτητα έγχυσης. ι3,ι4 Αντίθετα ο Tuominen βρήκε ότι αργή ταχύτητα έγχυσης έχει σαν αποτέλεσμα μεγαλύτερη έκταση αναισθησίας. ι 5 Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων του όμως είναι δύσκολη, γιατί υπάρχουν μεγάλες διαφορές στην επέκταση του αισθητικού αποκλεισμού που κάνουν τη στατιστικ1ί ανάλυση μη αξιόπιστη.ι4 5) Στροβιλισμός (Barbotage). Διάφορες μελέτες έδειξαν ότι ακόμη και εσκεμμένη πρόκληση στροβιλισμού ( αναρρόφηση ΕΝ Υ στη σύριγγα και έγχυσή του πίσω στον υπαραχνοειδή χώρο μαζί με το τοπικό αναισθητικό) δεν μεταβάλλει την κατανομή του φαρμάκου στο ΕΝΥ παρά μόνο τοπικά στο σημείο της έγχυσης. 16 Μοριακή διάχυση Η μοριακή διάχυση δεν είναι σημαντικός παράγοντας στον καθορισμό της κατανομής του τοπικού αναισθητικού στον υπαραχνοειδή χώρο, καθώς είναι μία αργή διαδικασία κατά την οποία απαιτούνται ώρες για να καλυφθεί απόσταση μερικών εκατοστών. Στην πραγματικότητα η κατανομή των τοπικών αναισθητικών στο ΕΝΥ γίνεται μέσα σε λίγα λεπτά. Χαρακτηριστικά του ΕΝΥ. 1) Σύσταση του ΕΝΥ. Οι φυσιολογικές τιμές του ΡΗ, των κυττάρων, των πρωτε'ίνών, του σακχάρου και των ιόντων στο ΕΝΥ δεν φαίνεται να επηρεάζουν την κατανομή των τοπικών αναισθητικών. Παθολογικές τιμές συνοδεύουν συνήθως νευρολογικές καταστάσεις στις οποίες η ραχιαία αναισθησία αντενδείκνυται. Η συγκέντρωση των πρωτε'ίνών στο ΕΝΥ αυξάνεται προοδευτικά από τις κοιλίες του εγκεφάλου προς την οσφυ'ίκή μοίρα του νωτιαίου μυελού, αυξάνοντας αντίστοιχα και την πυκνότητα του ΕΝΥ. Θεωρητικά λοιπόν, ένα υπέρβαρες διάλυμα γίνεται περισσότερο υπέρβαρες καθώς μετακινείται κεφαλικά στον υπαραχνοειδή χώρο. 2) Κυκλοφορία του ΕΝΥ. Το ΕΝΥ παράγεται από τα χοριοειδή πλέγματα με ρυθμό 500ml/ημέρα στους ενήλικες και απορροφάται από τη φλεβική κυκλοφορία διαμέσου προσεκβολών της aραχνοειδούς μήνιγγας. Η κυκλοφορία του γίνεται κυρίως ενδοκρανιακά και μόνο ένα 10% από τα 500ml περνά προς το νωτιαίο σωλήνα. Συνεπώς, η κυκλοφορία του ΕΝΥ στο νωτιαίο σωλήνα είναι μικρή και δεν φαίνεται να επιδρά στην κατανομή του τοπικού αναισθητικού. 3) Όγκος του ΕΝΥ. Ο όγκος του ΕΝΥ είναι 150ml, από τα οποία 75ml είναι ενδοκρανιακά. Από τα υπόλοιπα 75ml, τα περισσότερα βρίσκονται στον υπαραχνοειδή χώρο, κάτω από το 02. Όπως αναφέρθηκε ήδη, χρόνια διόγκωση του επισκληρίδιου φλεβικού δικτύου λόγω απόφραξης των φλεβικών αγγείων, όπως συμβαίνει σε αυξημένη ενδοκοιλιακή πίεση, ελαττώνει σημαντικά τον όγκο του ΕΝΥ στον υπαραχνοειδή χώρο. Έτσι, το ίδιο ποσό αναισθητικού κατανέμεται σε μικρότερο χώρο και τα επίπεδα της αναισθησίας είναι ψηλότερα. Αφαίρεση 5ml ΕΝΥ πριν τη χορήγηση 2ml βουπιβακαινης 0,5% προκάλεσε αύξηση της επέκτασης της αναισθησίας. ιί

4 80 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 4) Πίεση του ΕΝΥ. Καταστάσεις χρόνιας αύξησης της πίεσης του ΕΝΥ αντενδείκνυνται για ραχιαία αναισθησία, λόγω κινδύνου ενδοκρανιακού εγκολεασμού. Η πίεση του ΕΝΥ σε καταστάσεις αυξημένης ενδοκοιλιακής πίεσης παραμένει φυσιολογική. Ξαφνικές αυξήσεις της πίεσης του ΕΝΥ, όπως σε βήχα, Valsava, σφίξιμο, τοκετό δεν αυξάνουν την επέκταση του τόπικού αναισθητικού στον υπαραχνοειδή χώρο αντίθετα με την κλινική μας εντύπωση. Αυτό γίνεται, επειδή η στιγμιαία αύξηση της πίεσης μέσα σ' έναν κλειστό χώρο γεμάτο με aσυμπίεστο υγρό μεταδίδεται σ' όλο το σύστημα και δε δημιουργούνται στροβιλισμοί ή μετακινήσεις. Ο όγκος στον οποίο κατανέμεται το τοπικό αναισθητικό διάλυμα παραμένει ο ίδιος.1 5) Πυκνότητα του ΕΝΥ. Η μέση πυκνότητα του ΕΝΥ είναι 1,0003±0,0003. Το ειδικό του βάρος είναι 1,0069±0,0003 (Πίνακας 1). Θα συζητηθεί παρακάτω σε σχέση με τα τοπικά αναισθητικά διαλύματα. Πίνακας 1. Φυσικά χαρακτηριστικά* αναισθητικών διαλυμάτων στους 37'C Νερό Πυκνότητα Ειδικό βάρος Βαρύτητα 0,9934 1,0000 0,9931 ΕΝΥ 1,0003 1,0069 1,0000 Τετρακα'tνη 0,33% σε νερό 0,9980 1,0046 0,9977 1,0% σε νερό 1,0003 1,0007 1,0000 0,5% σε 50% ΕΝΥ 0,9998 1,0064 0,9995 0,5% σε 50% NaCl 1,0000 1,0066 0,9997 (0,9%) 0,5% σε 5% γλυκόζη 1,0136 1,0203 1,0133 Διβουκalνη 0,066% σε 0,5% (NaC! 0,9%) 0,9970 1,0036 0,9976 Βουπιβακα'tνη 0,5% σε νερό 0,9993 1,0059 0,9990 0,5% σε 8% γλυκόζη 1,0210 1,0278 1,0207 ΠροκαΊνη 2,5% σε νερό 0,9983 1,0052 0,9983 Λιδοκα'tνη 2% σε νερό 1,0003 1,0066 1,0003 5% σε 7,5% γλυκόζη 1,0265 1,0333 1,0265 * μέσες τιμές Θέση του ασθενή Η θέση του ασθενή και η βαρύτητα ή η πυκνότητα του τοπικού αναισθητικού διαλύματος ως παράγοντες της κατανομής, είναι τόσο στενά συνδεδεμένες που θα συζητηθούν μαζί. Χαρακτηριστικά αναισθητικών διαλυμάτων Τα τέσσερα φυσικά χαρακτηριστικά των τοπικών αναισθητικών διαλυμάτων που είναι και τα πιο σημαντικά στην κατανομή τους στο ΕΝΥ είναι το βάρος, η ποσότητα, η συγκέντρωση και ο όγκος. Είναι φυσικό ότι μία μεταβολή σ' έναν από τους τέσσερις παράγοντες μεταβάλλει και έ'ναν τουλάχιστον από τους υπόλοιπους τρεις. Αυτό το πρόβλημα επιτείνεται από την ύπαρξη και πέμπτου παράγοντα, τη θέση του ασθεν1ί πριν και μετά την έγχυση του διαλύματος. Συνεπώς, η σχέση μεταξύ των πέντε αυτών παραγόντων κάνει πολύ δύσκολο το σχεδιασμό κλινικών μελετών για τον καθορισμό της κατανομής των τοπικών αναισθητικών. Το βάρος των τοπικών αναισθητικών εκφράζεται ως πυκν ό τητα ( density) και είναι το βάρος σε γραμμάρια σε σχέση με τον όγκο του διαλύματος σε ml σε μια ορισμένη θερμοκρασία. Το ει δ ικό βάρος (specific gravity) ενός διαλύματος εκφράζει τη σχέση της πυκνότητας του διαλύματος προς την πυκνότητα του νερού στην ίδια θερμοκρασία. Η βαρύτητα (baricity) ενός διαλύματος τοπικού αναισθητικού είναι η σχέση της πυκνότητάς του προς την πυκνότητα του ΕΝΥ στην ίδια θερμοκρασία. Η βαρύτητα είναι ο πιο χρήσιμος δείκτης που καθορίζει πώς τα αναισθητικά διαλύματα θα κατανεμηθούν, όταν αναμιχθούν με το ΕΝΥ. Αν η βαρύτητα ενός διαλύματος τοπικού αναισθητικού είναι 1, τότε αυτό είναι εξ ορισμού ισοβαρές, αν είναι μικρότερη του 1 είναι υποβαρές και αν είναι μεγαλύτερη του 1 είναι υπερβαρές. Οι φυσιολογικές τιμές πυκνότητας του ΕΝΥ είναι 0,0003 πάνω και κάτω της μέσης τιμής 1,0003. Έτσι, για να χαρακτηριστούν τα υπαραχνοειδώς χορηγούμενα διαλύματα ως υποβαρή ή υπερβαρή, θα πρέπει οι πυκνότητές τους να είναι κάτω από 0,9990 και πάνω από 1,0010 αντίστοιχα (Πίνακας 1). Εάν το τοπικό αναισθητικό πριν την έγχυσή του, από τη θερμοκρασία του εξωτερικού χώρου (19-220C) θερμανθεί στη θερμοκρασία του ΕΝΥ (3ΓC), θα αλλάξει η βαρύτητά του και το Ρkα του, με αποτέλεσμα η έκταση και η διάρκεια του αποκλεισμού να είναι μεγαλύτερη.1 R '19'211 Υποβαρή διαλύματα (πυκνότητες μικρότερες του 0,9990 στους 3TC). Η τετρακα'tνη και η διβουκα'tνη είναι τα τοπικά αναισθητικά που χρησιμοποιούνται πιο συχνά ως υποβαρή. Διαλύματα 0,1% έως 0,33% τετρακα tνης σε

5 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ νερό είναι υποβαρή σε όλους τους ασθενείς. Λόγω της μεγάλης δραστικότητας και της λιποδιαλυτότητας της τετρακα"tνης τα διαλύματα αυτά παρέχουν καλή αναισθησία και μυοχάλαση για τουλάχιστον 2 ώρες. Αυτά τα διαλύματα εύκολα προετοιμάζονται αναμιγνύοντας την τετρακα"tνη 1% με απεσταγμένο νερό (water for in_jection). Η απλή βουπιβακα"tνη 0,5% είναι ελαφρά υποβαρής (πυκνότητα 0,9993), κλινικά όμως χρησιμοποιείται ως ισοβαρής. Η αραίωση άλλων τοπικών αναισθητικών με νερό, δίνει διαλύματα πολύ αραιά που συνήθως δεν είναι επαρκή για ραχιαία αναισθησία. Η θέση του ασθενή κατά τη διάρκεια της έγχυσης και τα πρώτα λεπτά μετά την χορήγηση υποβαρών διαλυμάτων καθορίζει την εξάπλωση τους στο ΕΝΥ. Αν ο ασθενής βρίσκεται σε καθιστική θέση κατά τη διάρκεια της χορήγησης του υποβαρούς διαλύματος και παραμείνει σ' αυτήν για λίγα λεπτά, τότε το αναισθητικό κατανέμεται κεφαλικά. Τα υποβαρή διαλύματα είναι ιδιαίτερα χρήσιμα στις εγχειρήσεις περινέου και ορθού, που γίνονται σε πρηνή ή jack knife θέση. Στις περιπτώσεις αυτές η ραχιαία αναισθησία γίνεται στη θέση που απαιτείται για την εγχείρηση και έτσι ο ασθενής δεν χρειάζεται να μετακινηθεί για να αρχίσει η επέμβαση. Επίσης είναι χρήσιμα σε μονόπλευρη αναισθησία για τα κάτω άκρα, αρκεί το διάλυμα να μη χορηγείται γρήγορα και συμβαίνει στροβιλισμός. Αντίθετα, δεν είναι χρήσιμα σε ενδοκοιλιακές επεμβάσεις, γιατί η προσπάθεια επίτευξης υψηλού αποκλεισμού πάνω από το Θ 9 με ανάλογη θέση του ασθενή, προκαλεί επικίνδυνο αποκλεισμό του συμπαθητικού συστήματος και πτώση της aρτηριακής πίεσης και της καρδιακής παροχής. Ισοβαρή διαλύματα (πυκνότητες από 0,9990 έως 1,0010 στους 37 C) Ισοβαρή διαλύματα τετρακα"tνης εύκολα παρασκευάζονται αναμιγνύοντας ίσους όγκους διαλύματος τετρακα"tνης 1% με ΕΝΥ ή φυσιολογικό ορό. Το διάλυμα τετρακα"tνης 1% είναι ισοβαρές, αλλά είναι πολύ συμπυκνωμένο για να επιτρέψει αρκετά μεγάλη κατανομή στο ΕΝΥ για επαρκή αναισθησία. Ως ισοβαρές διάλυμα χρησιμοποιείται στην κλινική πράξη η βουπιβακcitνη 0,5% αν και, όπως αναφέρθηκε, είναι ελαφρά υποβαρής. Αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι έγχυσή της με τον ασθενή σε καθιστική θέση που παραμένει στη θέση αυτή για τουλάχιστον 2,5 λεπτά μετά την έγχυση, προκαλεί αναισθησία περίπου ένα με δύο νευροτόμια υψηλότερα από τα επίπεδα που προκαλούνται σε ασθενείς στους οποίους η ίδια ποσότητα διαλύματος έχει ενεθεί σε πλάγια θέση και αμέσως μετά την έγχυση τοποθετούνται σε οριζόντια θέση. In νitro, σε μοντέλο σπονδυλικής στ1iλης φάνηκε ότι η βουπιβακα"tνη 0,5% στους 3TC γίνεται πράγματι ελαφρά υποβαρής και επεκτείνεται περισσότερο κεφαλικά από ότι στους 22 ο C, που είναι σχεδόν ισοβαρής.21 Επίσης διαλύματα 0,5% βουπιβακα"tνης που έχουν θερμανθεί στους 37" C και εγχυθεί γρ1iγορα (0,5rnl/sec), προκαλούν υψηλότερα επίπεδα αποκλεισμού από ίδια διαλύματα που εγχέονται αργά (0,05rnl/sec). Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η ελαφρά υποβαρύτητα που αποκτούν με την άνοδο της θερμοκρασίας χάνεται, όταν εγχέονται αργά γιατί κρυώνουν.1ν2 Σε μελέτη του Kristoffersen23 όμως, η έγχυση 0,5% βουπιβακα"tνης στους 19 C και 37 C δεν προκάλεσε διαφορές στην έκταση του αποκλεισμού όταν χορηγήθηκε σε καθιστική θέση. Το κύριο πλεονέκτημα της ισοβαρούς ραχιαίας αναισθησίας είναι ότι η θέση του ασθενή πριν και μετά την έγχυση δεν έχει καμιά επίδραση στην κατανομή του αναισθητικού και άρα, στο επίπεδο της αναισθησίας. Υπέρβαρα διαλύματα (πυκνότητες μεγαλύτερες των 1,0010 στους 37 C) Ο πιο εύκολος, ασφαλής και ευρέως διαδεδομένος τρόπος για να γίνει ένα αναισθητικό διάλυμα υπέρβαρο, είναι με προσθήκη γλυκόζης (συνήθως 5% έως 8% ). Στα υπέρβαρα διαλύματα η κατανομή του τοπικού αναισθητικού εξαρτάται από τη θέση του ασθενή στη διάρκεια της έγχυσης, αλλά και στα επόμενα λεπτά. Καθιστική θέση κατά τη διάρκεια αλλά και μετά την έγχυση, περιορίζει την κατανομ1i στα κατώτερα οσφυ"ίκά και ιερά νευροτόμια. Η θέση trendelenburg προκαλεί κεφαλική μετατόπιση του επιπέδου αναισθησίας, ανάλογα με τη γωνία τοποθέτησης και τη διάρκεια παραμονής στη θέση αυτή.1 Δόση τοπικού αναισθητικού- Συγκέντρωση- Όγκος διαλύματος Και οι τρεις αυτοί παράγοντες είναι συνδεδεμένοι μεταξύ τους, ώστε μεταβολή σ' έναν απ' αυτούς επηρεάζει τον έναν ή τους άλλους δύο. Σε μια διπλή τυφλή μελέτη του Shesky/4 φάνηκε ότι ο πιο σημαντικός από αυτούς τους τρεις παράγοντες στον καθορισμό της επέκτασης της αναισθησίας είναι η συνολική 81

6 82 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ C(;η (ii,6) ίvυ ιυπιχ.ού αναισθητικού διαλύματος, η οποία επηρεάζει σημαντικά την κατανομ1i του ανεξάρτητα από τις μεταβολές στη συγκέντρωση και τον όγκο του. Δεν υπάρχει ένδειξη ότι η συγκέντρωση ενός τοπικού αναισθητικού διαλύματος μπορεί να επηρεάσει κλινικά την επέκταση της ραχιαίας αναισθησίας, εφόσον είναι προφανές ότι αφού χορηγηθεί στον υπαραχνοειδή χώρο, θα αναμιχθεί με το ΕΝΥ και θα προκύψει καινούρια συγκέντρωση ανάλογα με τους παράγοντες που επηρεάζουν την κατανομή του. Όσον αφορά τον όγκο των διαλυμάτων, θεωρείται και αυτός παράγοντας δευτερεύουσας σημασίας στον καθορισμό της κατανομής του τοπικού αναισθητικού στο ΕΝ Υ σε σχέση με τη δόση του τοπικού αναισθητικού που είναι ο βασικός παράγοντας. Αυτό επιβεβαιώθηκε και σε μία πρόσφατη μελέτη του Van Zundert/5 όπου χορηγήθηκε υπαραχνοειδώς σταθερή δόση 70mg λιδοκα'tνης σε διαφορετικούς όγκους και συγκεντρώσεις. Το επίπεδο αναισθησίας ήταν το ίδιο σε όλες ης τr:ι:οι:rωόσεις. Αγγειοσυσπαστικά Ούτε η αδρεναλίνη ούτε η φαινυλεφρίνη που προστίθενται στα τοπικά αναισθητικά διαλύματα για να παρατείνουν τη διάρκεια της ραχιαίας αναισθησίας, επηρεάζουν την κατανομή των ισοβαρών και υπέρβαρων διαλυμάτων τετρακα'tνης, λιδοκα'tνης και βουπιβακα tνης στον υπαραχνοειδή χώρο.1 26 Πρόσληψη των τοπικών αναισ θη τικών από τον υπαραχνοει δ ή χώρο Η πρόσληψη των τοπικών αναισθητικών από τους νευρικούς ιστούς στον Jπαραχνοειδή χώρο κατά τη ραχιαία αναισθησία, εξαρτάται από τέσσερις παράγοντες: τη συγκέντρωση του τοπικού αναισθητικού στο ΕΝΥ, την επιφάνεια του νευρικού ιστού που εκτίθεται σ' αυτό, το λίπος του νευρικού ιστού και τη ροή του αίματος στο νευρικό ιστό. Η πρόσληψη του τοπικού αναισθητικού είναι μεγαλύτερη όπου η συγκέντρωση του τοπικού αναισθητικού είναι μεγαλύτερη. Η συγκέντρωση δεν είναι πάντα μεγαλύτερη στο σημείο έγχυσης του τοπικού αναισθητικού στον υπαραχνοειδή χώρο. Η θέση του επίκεντρου, δηλαδή του σημείου με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση, εξαρτάται εκτός από τη βαρύτητα του τοπικού αναισθητικού και από τη θέση του ασθενή κατά τη διάρκεια της έγχυσης αλλά και αμέσως μετά από αυτήν. Καθώς η συγκέντρωση του τοπικού αναισθητικού ελαττώνεται, όσο απομακρύνεται εκατέρωθεν του επίκεντρου, θα ελαττώνεται και η πρόσληψή του από το νευρικό ιστό. Από τη στιγμή που τα τοπικά αναισθητικά είναι λιποδιαλυτά, όλοι οι εμμύελοι ιστοί στον υπαραχνοειδή χώρο, καθώς περιέχουν λίπος, δεσμεύουν τοπικό αναισθητικό. Όσο δε παχύτερη μυελίνη στιβάδα έχουν οι νευρικές ίνες, τόσο περισσότερο τοπικό αναισθητικό δεσμεύουν.27 Οι νευρικές ρίζες ;ι σλαμβάνουν μεγάλη ποσότητα τοπικού αναισθητικού, όσο διασχίζουν τον υπαραχνοειδή χώρο από το νωτιαίο μυελό μέχρι τα σημεία εξόδου τους από τη σκληρά μήνιγγα. Ο νωτιαίος μυελός προσλαμβάνει και αυτός τοπικό αναισθητικό με δύο μηχανισμούς. Πρώτον, με απλή διάχυση λόγω της διαφοράς στη συγκέντρωση του τοπικού αναισθητικού μεταξύ ΕΝΥ και νωτιαίου μυελού. Αυτή είναι μια αργή διαδικασία που αφορά σ' ένα μικρό μόνο μέρος επιφανειακών περιοχών του νωτιαίου μυελού. Δεύτερον, με τις προσεκβολές του υπαραχνοειδούς χώρου, γνωστές σαν χώροι του Virchow-Robin, που ακολουθούν τα αγγεία κατά την είσοδό τους από τη χοριοειδή μίiνιγγα στο νωτιαίο μυελό. Με αυτόν το μηχανισμό το τοπικό αναισθητικό έχει πρόσβαση σε βαθύτερες περιοχές του νωτιαίου μυελού. Αν η εύκολη πρόσβαση ήταν ο μόνος παράγοντας δέσμευσης του τοπικού αναισθητικού από τους ιστούς, τότε η συγκέντρωση του στο νωτιαίο μυελό θα έπρεπε να ήταν μικρότερη απ' ό,τι στις νευρικές ρίζες που διασχίζουν τον υπαραχνοειδή χώρο. Επειδή όμως το λίπος παίζει σημαντικό ρόλο στη δέσμευση του τοπικού αναισθητικού, η συγκέντρωσή του στο νωτιαίο μυελό είναι μεγαλύτερη στο νωτιαίο μυελό από ό,τι στις νευρικές ρίζες.27 Μετά τη διάχυσ11 του και στον επισκληρίδιο χώρο, σημαντική είναι η πρόσληψη του τοπικού αναισθητικού από το επισκληρίδιο λίπος. Λόγω της συσσώρευσής του σ' αυτό, υπάρχει μια καθυστερημένη απορρόφησή του από τα αγγεία στη συστηματική κυκλοφορία όπως όταν το αναισθητικό χορηγείται στον επισκληρίδιο χώρο. Η ροή του αίματος καθορίζει τις συγκεντρώσεις του τοπικού αναισθητικού στους νευρικούς ιστούς, καθώς επηρεάζει το ρυθμό απομάκρυνσής του από αυτούς. Περιοχές του νωτιαίου μυελού με πλούσια αιμάτωση μπορεί να μην έχουν υψηλή συγκέντρωση τοπικού

7 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ αναισθητικού, ακόμη και αν περιέχουν περισσότερο λίπος και περισσότερους χώρους του Virchow-Robin, γιατί αυτό απομακρύνεται πιο εύκολα. Το αντίθετο συμβαίνει σε περιοχές με φτωχή αιμάτωση. Κατά την υπαραχνοειδή αναισθησία το τοπικό αναισθητικό, όπως αναφέρθηκε, βρίσκεται τόσο στις νευρικές ρίζες, όσο και στο νωτιαίο μυελό. Η αναισθητική του δράση οφείλεται κυρίως στην εντόπισή του στις νευρικές ρίζες και στα γάγγλια των οπισθίων κεράτων του νωτιαίου μυελού και όχι μέσα στο σώμα του νωτιαίου μυελού. Η συγκέντρωση του τοπικού αναισθητικού στις νευρικές ρίζες σχετίζεται με την απόσταση τους από το σημείο της μέγιστης συγκέντρωσης (επίκεντρο) του τοπικού αναισθητικού. Αυτό, σε συνδυασμό με τη διαφορετική ευαισθησία των νευρικών ινών στους αναισθητικούς παράγοντες, δημιουργεί ζώνες διαφορετικού νευρικού αποκλεισμού μεγάλης φυσιολογικής και κλινικής σημασίας. Οι ζώνες αυτές μπορούν να προσδιορισθούν κεφαλικά σε σχέση με το σημείο της μέγιστης συγκέντρωσης του τοπικού αναισθητικού. Κατά τη διάρκεια ραχιαίας αναισθησίας με υπέρβαρο διάλυμα τοπικού αναισθητικού, η συγκέντρωση του στο ΕΝΥ ελαττώνεται προς την κεφαλική κατεύθυνση, έως ότου γίνει τόσο χαμηλή, ώστε να μπορεί να αποκλείσει μόνο τις πιο ευαίσθητες νευρικές ίνες, δηλαδή τις προγαγγλιακέςrσυμπαθητικές ίνες. Αυτή η ελάττωση στη συγκέντρωση του τοπικού αναισθητικού προκαλεί μια ζώνη διαφορικού συμπαθητικού αποκλεισμού, που μετράται με την απώλεια της αίσθησης της θερμοκρασίας (C ίνες) και εκτείνεται κατά μέσο όρο δύο νευροτόμια πάνω από το επίπεδο της αίσθησης του τσιμπήματος με βελόνη (Αδ ίνες) και τρία περίπου νευροτόμια πάνω από την αίσθηση της αφής. Έτσι, επίπεδο αναισθησίας μέχρι το Θ4 σημαίνει ολικό αποκλεισμό του συμπαθητικού συστήματος. Αυτή η ζώνη του διαφορικού συμπαθητικού αποκλεισμού παραμένει σταθερή και κατά τη διατήρηση και παλινδρόμηση του αποκλεισμού από πάνω Ο BI"i(!t>.Jιι ngi,'' υν:ιψ :ρει μω μι::λ[ίη ΠΟ1! χρησιμοποίησε laseγ για τον έλε ιχσ των t ϊτι:τιjυ.λ c.ω.: / -:ι ; ότι ο συμπαθητικός αποκλεισμός 1Ίταν μικρότερος από τον αισθητικό αποκλεισμό, τόσο σε ένταση όσο σε έκταση και διάρκεια. Το συμπέρασμα ήταν ότι οι προγαγγλιακές συμπαθητικές ίνες και οι συμπαθητικές οδοί του νωτιαίου μυελού είναι πιο δύσκολο να αποκλεισθούν από τις Α ίνες στη ραχιαία αναισθησία. Από τα διαφορετικά αποτελέσματα αυτής της μελέτης καταλαβαίνουμε ότι το φαινόμενο του διαφορικού αποκλεισμού είναι πολύπλοκο και πολυπαραγοντικό. Ο μηχανισμός του είναι άγνωστος, τόσο για τον υπαραχνοειδή όσο και για τον επισκληρίδιο αποκλεισμό. Φαίνεται να συμμετέχουν η διάμετρος του άξονα της νευρικής ίνας, ο βαθμός μυελίνωσής της, η ειδική αισθητική λειτουργία της, η ταχύτητα αγωγής των ερεθισμάτων, η κατάσταση που βρίσκονται οι νευρικές ίνες ( φασικός ή τονικός αποκλεισμός) και τέλος εξωτερικοί τοπικοί παράγοντες που εξαρτώνται από τις φυσικοχημικές ιδιότητες των τοπικών αναισθητικών ( αγγειοσύσπαση, αγγειοδιαστολή, διάχυση, πυκνότητα, λιποδιαλυτότητα) Οι σωματικές αισθητικές ίνες είναι πιο ευαίσθητες στα τοπικά αναισθητικά από τις σωματικές κινητικές ίνες. Έτσι, δημιουργείται μια ζώνη διαφορικού κινητικού αποκλεισμού, που εκτείνεται περίπου δύο νευροτόμια κάτω από τη ζώνη του αισθητικού αποκλεισμού. Αυτή καθορίζει την έκταση της μυοχάλασης του πρόσθιου κοιλιακού τοιχώματος καθώς και την επίδραση της ραχιαίας αναισθησίας στους αναπνευστικούς μύες. Τέλος, υπάρχουν και ζώνες διαφορικού αισθητικού αποκλεισμού επειδή υπάρχουν αισθητικές ίνες με διαφορετική ευαισθησία στα τοπικά αναισθητικά. Το λειτουργικό αποτέλεσμα της ύπαρξης τοπικού αναισθητικού στο νωτιαίο μυελό δεν είναι ασφαλώς η χημική διατομή του νωτιαίου μυελού με διακοπή κάθε νευρικής δραστηριότητας. Κάποια νευρικά στοιχεία αποτυγχάνουν να απορροφήσουν ικανή ποσότητα τοπικού αναισθητικού. Έτσι, οι συγκεντρώσεις του τοπικού αναισθητικού που απορροφούν οι διάφοροι νευρικοί ιστοί διαφέρει σημαντικά. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να συμβεί τυχαία ή σκόπιμα, τμηματική υπαραχνοειδής αναισθησία. Παρουσία σημαντικού κινητικού και αισθητικού αποκλεισμού στη θωρακικ1i μοίρα του νωτιαίου μυελού, δεν αποκλείει φυσιολογική κινητικότητα στις οσφυ'ίκές και ιερές περιοχές καθώς και φυσιολογική μετάδοση του πόνου. Με την πρόσληψη του τοπικού αναισθητικού από νευρικούς ιστούς και αγγεία στον υπαραχνοειδή χώρο, παρατηρείται μ α ελάττωση της συγκέντρωσης του αναισθητικού στο ΕΝΥ. Το σχήμα 2 δείχνει την ελάττωση των συγκεντρώσεων στο ΕΝΥ τεσσάρων διαλυμάτων λιδοκα'tνης σε σχέση με το χρόνο μετά την έγχυσή τους. Η μικρότερη συγκέντρωση μετά τα 5 83

8 84 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ I I 5'/ο ΛιδοκαίVη σε 7,5% Γλυκόζη ο 5% Λιδοκcιllιη σε σπεσταγμένο νερό 2% Λιδοκωνη σε 7,5% Γλυκόζη ο 2% Λιδοκοτvη σε απεmαγμένο νερό L...l., - ---'--_,J ο.2,4, Χρόνος (ώρεςj Σχιjμα 2. Συγκεντρώσεις λιδοκαtiιης στο ΕΝΥ σε σχέση με το χρόνο μετά την υπαραχνοειδιf έγχυση διαλυμάτων με διαφορετικιj οσμωτικότητα και βαρύτητα. (Από Den.5on et al: Comparί.5on of neuι-al blockade and phannacokίnetic8 after 8Ubarachnoίd lίdocaine in the rhe8u8 monkey!ι. Effect of volume, o8molality and baricity. Ane8th Analg 1983; 62: ) πρώτα λεπτά συμβαίνει με το ισοβαρές υποοσμωτικό διάλυμα. Στα 10 λεπτά οι καμπύλες γίνονται παράλληλες και για 50 λεπτά δεν υπάρχει σημαντική διαφορά μεταξύ τους.32 Η αρχική ταχεία ελάττωση της συγκέντρωσης είναι αποτέλεσμα δύο ταυτόχρονων διαδικασιών. Πρώτον, κατανομή της λιδοκα'tνης στο ΕΝΥ μακριά από το σημείο έγχυσης και δεύτερον, πρόσληψη του αναισθητικού από τους ιστούς που βρίσκονται στον υπαραχνοειδή χώρο. Η ελάττωση βλέπουμε ότι αρχικά είναι πιο γρήγορη, ενώ αργότερα γίνεται σταδιακή. Αυτό υποδηλώνει όχι μόνο συνεχιζόμενη πρόσληψη από τους ιστούς αλλά και έναρξη της διαδικασίας εξάλειψης του τοπικού αναισθητικού. Το αποτέλεσμα της κατανομής του τοπικού αναισθητικού, της πρόσληψής του από τους ιστούς και της έναρξης της διαδικασίας εξάλειψής του είναι η προοδευτική ελάττωση της συγκέντρωσής του στο ΕΝΥ, μέχρι το σημείο όπου τα διάφορα διαλύματα εξισορροπούνται και γίνονται ισοβαρή, ισοοσμωτικά. Όταν φτάσουμε σ' αυτό το σημείο (30-35 λεπτά για τη λιδοκα'ίνη), οι αλλαγές στη θέση του ασθενή δεν επηρεάζουν την κατανομή του φαρμάκου η αναισθησία είναι πλέον εγκατεστημένη. Εξάλ ει ψη των τοπικ ώ ν αναισθητικώ ν από τον υπαραχνοει δή χ ώ ρο Ο ρυθμός με τον οποίο τα τοπικά αναισθητικά απομακρύνονται ή εξαλείφονται από τον υπαραχνοειδή χώρο καθορίζει τη διάρκεια της ραχιαίας αναισθησίας. Αυτή η διαδικασία δεν περιλαμβάνει το μεταβολισμό των τοπικών αναισθητικών, αλλά γίνεται εξολοκλήρου μέσω αγγειακής απορρόφησης και καθορίζεται από τα επίπεδα στο αίμα των τοπικών αναισθητικών που έχουν ενεθεί υπαραχνοειδώς. Ακόμη και η παρουσία φρέσκου αίματος στο ΕΝΥ κατά τη διάρκεια ραχιαίας αναισθησίας (b loody tap) δεν προκαλεί μεταβολισμό των τοπικών αναισθητικών ( εστέρων), παρά την ύπαρξη aρκετής χοληνεστεράσης.27 Στους ανθρώπους, μετρήσεις της συγκέντρωσης του φαρμάκου στη συστηματική κυκλοφορία σε σχέση με το χρόνο, δίνουν πληροφορίες για την απορρόφηση τους. Επειδή αυτές οι τιμές είναι το τελικό αποτέλεσμα της συστηματικής απορρόφησης και της κατανομής, η αξία τους είναι να καθορίζουν την πρόσληψη του φαρμάκου. Πολλοί παράγοντες όμως, μπορεί να επηρεάσουν τη συστηματική απορρόφηση. Έτσι, η μέγιστη συγκέντρωση του φαρμάκου στο πλάσμα (Cmax) και ο χρόνος στον οποίο συμβαίνει αυτή (τmax), δεν είναι απόλυτοι δείκτες της φαρμακοκινητικής των τοπικών αναισθητικών. Παρόλα αυτά οι Cmax και Tmax είναι χρήσιμοι δείκτες για να γίνουν κλινικές συγκρίσεις ανάμεσα σε φάρμακα, τεχνικές και ασθενείς. Βέβαια το είδος του δείγματος, πλάσμα ή αίμα, φλεβικό ή αρτηριακό, ολικό φάρμακο ή αδέσμευτο, ιονισμένο ή μη ιονισμένο, εναντιο'ίσομερή, ενεργείς μεταβολίτες και κυρίως ο ρυθμός χορήγησης, μπορούν να δώσουν διαφορετικές ερμηνείες των αποτελεσμάτων. Επειδή τα τοπικά αναισθητικά είναι σχετικά λιποδιαλυτά, η διάχυσή τους γίνεται ελεύθερα διαμέσου του ενδοθηλίου του τριχοειδούς και δεν περιορίζεται όταν το ενδοθήλιο δεσμεύει τοπικό αναισθητικό. Η αγγειακή απορρόφησή τους είναι ανάλογη της ροής του αίματος και αντιστρόφως ανάλογη της δέσμευσής τους από τους ιστούς. Ακόμη, σημαντικούς παράγοντες της συστηματικής απορρόφησης αποτελούν οι φυσικοχημικές και αγγειοδραστικές ιδιότητες των φαρμάκων, το σημείο έγχυσης, η δόση, η παρουσία αγγειοσυσπαστικών και άλλοι παράγοντες που μεταβάλλουν την καθήλωση του φαρμάκου ή προκαλούν

9 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΊΡΙΚΗΣ 85 παθολογικές καταστάσεις στους ασθενείς. Η ελάττωση του τοπικού αναισθητικού συμβαίνει τόσο στον υπαραχνοειδή όσο και στον επισκληρίδιο χώρο. Όπως όταν το τοπικό αναισθητικό ενεθεί στον επισκληρίδιο χώρο διαπερνά τη σκληρά μήνιγγα και διαχέεται και υπαραχνοειδώς, έτσι και όταν ενεθεί στον υπαραχνοειδή χώρο διαχέεται και επισκληριδίως. Η οδηγός δύναμη της μεταφοράς αυτής είναι η διαφορά συγκέντρωσης του αναισθητικού στους δύο αυτούς χώρους, μια και η μετακίνηση φαρμάκων διαμέσου της σκληράς δε σχετίζεται με τη λιποδιαλυτότητα ούτε με το βαθμό ιονισμού (Ρkα).1 Η ροή του αίματος στον επισκληρίδιο χώρο αλλά και η αγγείωση του χώρου αυτού, είναι μεγαλύτερη από αυτήν του υπαραχνοειδούς χώρου και συνεπώς, η απορρόφηση των τοπικών αναισθητικών είναι πιο σημαντική στον επισκληρίδιο χώρο. Η απορρόφηση των τοπικών αναισθητικών στον υπαραχνοειδή χώρο γίνεται από τα αγγεία της χοριοειδούς μήνιγγας και από αγγεία που βρίσκονται μέσα στο νωτιαίο μυελό. Η αιμάτωση του νωτιαίου μυελού διαφέρει από περιοχή σε περιοχή. Έτσι διαφέρει και η συγκέντρωση του τοπικού αναισθητικού από περιοχή σε περιοχή, λόγω διαφορετικής απορρόφησης. Ο ρυθμός με τον οποίο ελαττώνεται μια συγκεκριμένη δόση τοπικού αναισθητικού στον υπαραχνοειδή χώρο, εξαρτάται και από την έκταση που καταλαμβάνει ο αποκλεισμός, π.χ. ραχιαία αναισθησία μέχρι το Θ 1 2 διαρκεί περισσότερο από αναισθησία που προκάλεσε η ίδια ποσότητα αναισθητικού μέχρι το Θ 3, γιατί το τοπικό αναισθητικό εκτίθεται σε μικρότερη επιφάνεια απορρόφησης. Οι διαφορές στο ρυθμό αγγειακής απορρόφησης σε σχέση με την επιφάνεια απορρόφησης, δεν έχουν αποδειχθεί φαρμακοκινητικά. Παρόλα αυτά ο Burm33 έκανε μια σημαντική παρατήρηση: οι χρόνοι για την επίτευξη των μέγιστων συγκεντρώσεων της βουπιβακα"tνης στο πλάσμα ήταν σημαντικά μικρότεροι όταν χρησιμοποιούνταν 15mg υπέρβαρης βουπιβακα"lνης αντί για 15mg ισοβαρούς βουπιβακα"tνης, αν και τα μέγιστα επίπεδα ήταν τα ίδια. Αντίθετα, μελέτες με λιδοκα"lνη έδειξαν ότι η απορρόφηση αυξάνει καθώς ελαττώνεται η βαρύτητα, χωρίς όμως πάλι να υπάρχει διαφορά στο ύψος του αποκλεισμού Η λιποδιαλυτότητα επίσης καθορίζει το βαθμό ελάττωσης του τοπικού αναισθητικού στον υπαραχνοειδή χώρο και επομένως σχετίζεται με τη διάρκεια της δράσης του. Όσο πιο στενά συνδεδεμένο με τα λίπη είναι το τοπικό αναισθητικό, τόσο πιο δύσκολα απορροφάται από τα αίμα και τόσο πιο δύσκολα μετακινείται από την περιοχή δράσης του. Ο ρυθμός της αγγειακής απορρόφησης και συνεπώς τα επίπεδα στο πλάσμα τοπικών αναισθητικών μακράς διάρκειας δράσης και με μεγάλη λιποδιαλυτότητα, πρέπει να είναι διαφορετικά από τα επίπεδα στο πλάσμα τοπικών αναισθητικών με μικρή διάρκεια δράσης και λιγότερο λιποδιαλυτών. Η διαφορά αυτή δεν έχει ωστόσο προσδιορισθεί. Οι Burm et al33'4'5 βρήκαν ότι οι χρόνοι για τη μέγιστη συγκέντρωση στο αίμα των υπαραχνοειδώς χορηγούμενων υπερβαρέων διαλυμάτων βουπιβακα"tνης και λιδοκα"lνης, ήταν οι ίδιοι παρά τη μεγαλύτερη λιποδιαλυτότητα της λιδοκα'lνης. Η απορρόφηση των τοπικών αναισθητικών είναι διφασική. Αναλύσεις άλλων εργασιών35 έδειξαν ότι υπάρχουν διαφορές στη συστηματική απορρόφηση της βουπιβακα'tνης και της λιδοκα"tνης, μετά από υπαραχνοειδή και επισκληρίδια έγχυση η απορρόφηση της βουπιβακα'lνης είναι πιο αργή σε σχέση με αυτήν της λιδοκα"lνης (Πίνακας 2). Όσο πιο αργή είναι η απορρόφηση, τόσο περισσότερο φάρμακο συσσωρεύεται στο επισκληρίδιο λίπος. Η καθυστερημένη δεύτερη απορρόφηση της βουπιβακα'tνης προσφέρει ασφαλή όρια για την αποφυγή συστηματικής τοξικότητας. Πίνακας 2. Μέσες κλασματικές τιμές και χρόνοι που χαρακτηρίζουν την απορρόφηση της λιδοκαινης και βουπιβακαινης μετά από υπαραχνοειδή και επισκληρίδια χορήγηση. (Από Βιιrm AG: Pharmacokinetics and clinical effects of lidocaine and bιιpivacaine following epidιιral and sιιbarachnoid administration ίη man. Ph. D. thesis, University of Leiden, 1985). Λιδοκιiϊνη Βουπιβακιiϊνη Υπαραχνοειδής Επιοκληρίδια Υπαραχνοειδής Επισκληρίδια Fα* - 0,38 0,35 0,29 Τι12α - 9, Fβ* - 0,58 0,61 0,64 Τι12β F 1,03 0,96 0,96 0,91 * Fa και Fβ είναι κλάσματα των δόσεων που απορροφ1jθηκαν στην αρχική ταχεία φάση και στη μεταγενέστερη βραδεία σε αντίστοιχους χρόνους Τι12α και Τιι2β (λεπτά). F είναι η ολικ1j συστηματική διαθεσιμότητα σε σύγκριση με την ενδοφλέβια έγχυση. Η ελάττωση της αιματικής ροής του νωτιαίου μυελού, ελαττώνει το ρυθμό απομάκρυνσης του τοπικού αναισθητικού από τον υπαραχνοειδή χώρο και έτσι παρατείνεται η διάρκεια της αναισθησίας. Αυτός ο λόγος έχει προταθεί σαν εξήγηση για τη μεγαλύτερη διάρκεια της ραχιαίας αναισθησίας στους ηλικιωμέ-

10 86 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΠΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ νους ασθενείς. Μελέτες4'5 έχουν δείξει ότι η ηλικία δεν έχει καμιά επίδραση στο χρόνο των μέγιστων επιπέδων της βουπιβακα'tνης στο πλάσμα, αλλά παρατείνει το χρόνο ημίσειας ζωής της. Άλλες μελέτες32'34 πάλι, δείχνουν ότι οι χρόνοι για την επίτευξη των μέγιστων συγκεντρώσεων των τοπικών αναισθητικών στο αίμα είναι οι ίδιοι, είτε προστέθηκε αγγειοσυσπαστικό στο διάλυμα είτε όχι. Τα ευρήματα αυτά σχετιζόμενα με την κλινική αποτελεσματικότητα των τοπικών αναισθητικών δημιουργούν ερωτήματα που χρειάζονται περαιτέρω έρευνα. Φαίνεται ότι όταν ενεθεί το τοπικό αναισθητικό υπαραχνοειδώς, η απορρόφηση του από τους νευρικούς ιστούς και τα αγγεία γίνεται στιγμιαία. Έτσι, η ποσότητα και ο ρυθμός απορρόφησης στο αγγειακό δίκτυο είναι ανεπηρέαστα από τα αγγειοσυσπαστικά. Παραμένει όμως ένα σημαντικό ποσοστό τοπικού αναισθητικού δεσμευμένο σε νευρικούς ιστούς, που βρίσκεται σε ισορροπία με μια ποσότητα τοπικού αναισθητικού στο ΕΝΥ και το οποίο, για να ελαττωθεί, χρειάζεται συνεχή αγγειακή απορρόφηση. Εδώ φαίνεται να παίζουν ρόλο στην ένταση και στη διάρκεια του νευρικού αποκλεισμού παράγοντες όπως η βαρύτητα, η λιποδιαλυτότητα, η αγγειοσύσπαση και η ροή του αίματος στο νωτιαίο μυελό. Η σειρά με την οποία οι νευρικοί σχηματισμοί ανανήπτουν καθώς ελαττώνεται το τοπικό αναισθητικό, είναι διαφορετική από τη σειρά με την οποία αποκλείονται στην έναρξη της ραχιαίας αναισθησίας. Εδώ φαίνεται ότι παίζει ρόλο κυρίως η αγγειακή απορρόφηση.27 ΕΠΙΣΚΛΗΡΙΔΙΟΣ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΑ Για να εγκαταστήσουμε με ασφάλεια έναν επισκληρίδιο αποκλεισμό είναι απαραίτητη η γνώση της φυσιολογίας του επισκληρίδιου αποκλεισμού, καθώς και της φαρμακοκινητικής συμπεριφοράς των τοπικών αναισθητικών, όταν αυτά χορηγούνται επισκληριδίως. Τόσο η συστηματική απορρόφηση όσο και η συστηματική κατανομή έχουν μεγάλη σημασία για τη φαρμακοκινητική των τοπικών αναισθητικών (Σχήμα 1). Η συστηματική απορρόφηση είναι αυτή που ελέγχει τη διάρκεια του αποκλεισμού και είναι συνδεδεμένη με την τοξικότητα των τοπικών αναισθητικών. Οι περισσότερες μελέτες για την απορρόφηση και την κατανομή των τοπικών αναισθητικών έχουν γίνει σε ασθενείς με επισκληρίδιο αποκλεισμό. Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι με τον επισκληρίδιο αποκλεισμό συχνά συμβαίνει χορήγηση μεγάλων δόσεων τοπικών αναισθητικών πολύ κοντά στα τοξικά επίπεδα. Απορρό φησ η των τοπικώ ν αναισ θ ητικ ώ ν από τον επισκλ ηρ ίδ ιο χ ώρο Η επισκληρίδια έγχυση τοποθετεί τα τοπικά αναισθητικά σε κάποια απόσταση από τους νευρικούς ιστούς-στόχους και συνεπώς η διάχυση διαμέσου των άλλων ιστών είναι πολύ σημαντικός παράγοντας. Έτσι, για γρήγορο και αποτελεσματικό επισκληρίδιο αποκλεισμό είναι επιθυμητά τοπικά αναισθητικά λιποδιαλυτά με άριστες διεισδυτικές ικανότητες στους ιστούς. Επειδή το κύριο σημείο δράσης εντοπίζεται υπαραχνοειδώς, η υδατοδιαλυτότητα είναι επίσης σημαντικός παράγοντας. Συνεπώς, παράγοντες με Ρkα κοντά στο φυσιολογικό ΡΗ (π.χ. λιδοκαίνη Ρkα=7,87) είναι αποτελεσματικοί, γιατί μπορεί να εμφανίζουν χαρακτηριστικά τόσο λιποδιαλυτού όσο και υδατοδιαλυτού τοπικού αναισθητικού. Το επισκληρίδιο λίπος είναι μια δεξαμενή που προσλαμβάνει λιποδιαλυτά τοπικά αναισθητικά. Μ' αυτόν τον τρόπο γίνεται συσσώρευση λιποδιαλυτών τοπικών αναισθητικών (βουπιβακαίνη) μετά από επαναληπτικές δόσεις, χωρίς να υπάρχει ανάλογη αύξηση της συγκέντρωσής τους στο αίμα. Αντίθετα, όταν δίνονται επαναληπτικές δόσεις υδατοδιαλυτών τοπικών αναισθητικών (λιδοκα tνη), υπάρχει μικρή συσσώρευση στο λίπος και μεγάλη αύξηση της συγκέντρωσης τους στο αίμα. Το επισκληρίδιο αγγειακό δίκτυο είναι πλούσιο και χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή όταν γίνεται γρήγορη έγχυση του αναισθητικού, γιατί αυτό μπορεί να κατευθυνθεί άμεσα στον εγκέφαλο μέσω του σπονδυλικού φλεβικού δικτύου. Η απορρόφηση του τοπικού αναισθητικού έχει γίνει μέγιστη στα 10 έως 20 λεπτά μετά την επισκληρίδια χορήγηση και επομένως, χρειάζεται επαγρύπνηση τουλάχιστον 30 λεπτά μετά την έγχυση. Η προσθήκη αδρεναλίνης καθυστερεί την αγγειακή απορρόφηση και έτσι αυξάνει το νευρικό αποκλεισμό και ελαττώνει την πιθανότητα συστηματικής τοξικότητας. Τα οξεωτικά διαλύματα που χρησιμοποιούνται για να σταθεροποιήσουν την αδρεναλίνη που περιέχουν, εμποδίζουν την απελευθέρωση των μορίων των τοπικών αναισθητικών και συνεπώς αυτά επεκτείνονται

11 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 87 ελάχιστα διαμέσου των λιπιδίων. Αντίθετα, τα διαλύματα με άλατα διοξειδίου του άνθρακα απελευθερώνουν περισσότερα μόρια και έχουν πολύ καλή διεισδυτική ικανότητα. Τέλος, η δέσμευση με τις πρωτε ίνες μπορεί να επηρεάσει το ποσό του ελεύθερου φαρμάκου που μπορεί να περάσει από τον πλακούντα στις εγκύους ή να δράσει στο ΚΝΣ μετά τη συστηματική απορρόφηση. Συστηματική κατανομή Η κατανομή του τοπικού αναισθητικού μετά από επισκληρίδιο έγχυση εξαρτάται στην αρχή από τον αρχικό όγκο διάλυσης V ο οποίος αντανακλά τη διάλυση της δόσης στο αίμα και τη ρυθμιστική ικανότητα της απορρόφησης του φαρμάκου από τους πνεύμονες. Κατόπιν, η κατανομή του μη δεσμευμένου φαρμάκου εξαρτάται από τον όγκο κατανομής σε σταθερή κατάσταση (Vss), που αντανακλά την ολική κατανομή στους ιστούς. Η ετιδοκα'tνη έχει τον μεγαλύτερο Vss 1478 lt., η βουπιβακα'tνη 1028 lt., η μεπιβακα'tνη 382 lt. και η λιδοκα'tνη 253 lt.36 Μ ετα βολισμό ς- Απέκκριση Όπως αναφέρθηκε, ο τερματισμός της κλινικής δράσης των τοπικών αναισθητικών γίνεται κυρίως λόγω αγγειακής aπορρόφησής τους και όχι λόγω aπέκκρισης. Ο τερματισμός της δράσης τους λόγω μεταβολισμού, είναι λιγότερο σημαντικός και γίνεται στο πλάσμα ή στο ήπαρ, ανάλογα με τη χημική τους ταξινόμηση. Οι εστέρες μεταβολίζονται από την ψευδοχοληνεστεράση του πλάσματος και τις εστεράσες των ερυθρών αιμοσφαιρίων. Η υδρόλυση συμβαίνει στον εστερικό δακτύλιο και δίνει παρααμινοβενζο'ίκό οξύ (ΡΑΒΑ) και αλκοόλη. Η χλωροπροκαtνη υδρολύεται τέσσερις φορές πιο γρήγορα από την προκα tνη και η προκαtνη τέσσερις φορές πιο γρήγορα από την τετρακα'tνη. Οι χρόνοι αυτοί είναι πάρα πολύ μικροί (0,5-4min). Αυτό είναι σημαντικό, γιατί αν εμφανιστούν τοξικά επίπεδα στο πλάσμα, τότε η τοξική αντίδραση θα διαρκέσει ελάχιστα, εκτός και αν υπάρχει ηπατική νόσος ή άτυπη μορφή ψευδοχοληνεστεράσης. Τα αμίδια μεταβολίζονται στο ήπαρ. Τρεις είναι οι κύριες οδοί βιομετατροπής τους: η αρωματική υδροξυλίωση, η Ν-αποαλκυλίωση και η υδρόλυση του αμιδικού δακτυλίου. Η κάθαρση των παραγόντων αυτών γίνεται με την εξής σειρά: βουπιβακα'tνη < μεπιβα- κα'tνη < λιδοκα'tνη < ετιδοκα'tνη < πρ ιλοκα'tνη. Πολύ μικρές ποσότητες τοπικών αναισθητικών αποβάλλονται αναλλοίωτες από τους νεφρούς. Η απέκκρισή τους είναι αντιστρόφως ανάλογη της δέσμευσής τους από τις πρωτε'ίνες και αντιστρόφως ανάλογη του ΡΗ των ούρων. Υποδηλώνεται έτσι, ότι η απομάκρυνσή τους από τους νεφρούς γίνεται στη μη ιονισμένη μορφή. Παθοφυσιολογικές μεταβολές όπως οξέωση, υποξία, υπερκαπνία, υποθερμία, καρδιαγγειακές, ηπατικές, νεφρικές και πνευμονικές παθήσεις μπορούν να επηρεάσουν την κατανομή, το μεταβολισμό και την απέκκριση των τοπικών αναισθητικών. Αυτές οι καταστάσεις προκαλούν αύξηση των κυκλοφορούντων φαρμάκων και των μεταβολιτών τους, είτε λόγω αύξησης της απορρόφησης είτε λόγω ελάττωσης της κάθαρσης, με μεγάλη πιθανότητα τοξικών συστηματικών επιδράσεων. Επομένως χρειάζεται προσεκτικός υπολογισμός της δόσης, ιδιαίτερα αν πρόκειται για συνεχή χορήγηση ή επαναλαμβανόμενες εγχύσεις. Μ ηχανισμο ί και σημε ία δράσης των τοπικώ ν αναισ θητικώ ν Μετά από μια επισκληρίδια έγχυση, τα στοιχεία που έρχονται σε άμεση επαφή με το τοπικό αναισθητικό και είναι δυνητικές περιοχές δράσης του είναι: (Σχήμα 3). Τα νωτιαία νεύρα στους παρασπονδυλικούς χώρους. Τα τοπικά αναισθητικά διαπερνούν ταχέως τα παρασπονδυλικά τρήματα. Α 1 2 Πιp1οχή αναδίπλωσης _Α της σκληράς Σχήμα 3. Α: Σχηματικιj αναπαράσταση της οριζc5ντιας επέκταση ς των τοπικών αναισθητικών στον επισκληρίδιο χώρο. Φαίνεται η μεγαλύτερη επέκταση να γίνεται οπίσθια στην περιοχιj της αναδίπλωσης της σκληράς μήνιγγας, με επακόλουθη είσοδο στο ΕΝΥ και στο νωτιαίο μυελό. Μικρότερη επέκταση γίνεται στον πρc5σθιο επισκληρίδιο χώρο. Β: Η αναδίπλωση της σκληράς μιjνιγγας σε μεγέθυνση όπου φαίνεται η ταχεία είσοδος τοπικού αναισθητικού στο ΕΝΥ απc5 τις προσεκβολές της aραχνοειδούς μιjνιγγας. 1: αραχνοειδιjς μιjνιγγα, 2: σκληρά μ1jνιγγα, 3: επισκληρίδια φλέβα, 4: αραχνοειδιjς προσεκβολ1j που προβάλει από τη σκληρά και έρχεται σε επαφή με τη φλέβα, 5: περινεύριο του νωτιαι: συ νεύρου σε επαφ1j με την αραχνοειδ1j μ1jνιγγα, 6: επινεύριο του νωτιαίου νεύρου σε επαφ1j με τη σκληρά μ1jνιγγα, 7: γάγγλιο οπίσθιας ρίζας, 8: ρίζες νωτιαίων νεύρων. Β

12 88 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Τα γάγγλια των οπίσθιων κεράτων, που έχουν άμεση γειτνίαση με τη σκληρά μήνιγγα που είναι λεπτή σ' αυτό το σημείο. Οι μεμονωμένες πρόσθιες και οπίσθιες ρίζες των νωτιαίων νεύρων, που περιβάλλονται από τη σκληρά μήνιγγα. Τα τοπικά αναισθητικά διαχέονται ταχέως στο ΕΝΥ μέσω αραχνοειδών σχηματισμών. Τα περιφερικά τμήματα του νωτιαίου μυελού. Ο εγκέφαλος. Τα πιο σημαντικά συμπεράσματα για τα σημεία δράσης στην επισκληρίδιο αναισθησία έχουν εξαχθεί μετά από επισκληρίδιο έγχυση σε σκύλους, σεσημασμένης λιδοκα"tνης με ενεργό C14 Στη συνέχεια, έγιναν ακτινογραφίες και βιοψίες ιστών της περιοχής.36 Τα αποτελέσματα συνηγορούν στο ότι η γρήγορη διάχυση του τοπικού αναισθητικού στο ΕΝΥ στο σημείο της αναδίπλωσης της σκληράς μήνιγγας, είναι ο πιο καθοριστικός παράγοντας για την έναρξη του αποκλεισμού. Η μέγιστη συγκέντρωση του τοπικού αναισθητικού στο ΕΝΥ επιτυγχάνεται σε 10 με 20 λεπτά και είναι αρκετά υψηλή, ώστε να προκαλέσει αποκλεισμό στις νωτιαίες ρίζες και τις νευρικές ίνες, πράγμα που σημαίνει κλινική έναρξη του επισκληρίδιου αποκλεισμού. Αυτή η διάχυση των τοπικών αναισθητικών στο ΕΝΥ και ο αποκλεισμός των νευρικών ριζών παίζει σημαντικό ρόλο στην ταχεία έναρξη του αποκλεισμού. Η διάχυση των τοπικών αναισθητικών διαμέσου των μεσοσπονδύλιων τρημάτων συμβάλλει στη δημιουργία πολλαπλών παρασπονδυλικών αποκλεισμών. Αυτό συμβαίνει κυρίως σε νεαρά άτομα, στα οποία τα τρήματα είναι ανοιχτά. Μετά από επισκληρίδια έγχυση τοπικού αναισθητικού, η διάχυση μέσω του ΕΝΥ στο νωτιαίο μυελό και ο αποκλεισμός εν τω βάθει σχηματισμών είναι δευτερογενές φαινόμενο, παρόλο που μπορεί να έχει κλινική σημασία όταν η έγχυση γίνεται στη θωρακική μοίρα, όπου υπάρχει μεγαλύτερη γειτνίαση με τους ιστούς αυτούς. Η παρατήρηση ότι η ανάνηψη από την αναλγησία δεν ακολουθεί το κλασικό νευροτομιακό πρότυπο που παρατηρείται κατά την έναρξή της, επιβεβαιώνει την ύπαρξη συμμετοχής του νωτιαίου μυελού στον αποκλεισμό. Η συμμετοχή αυτή αποδεικνύεται και με τον έλεγχο των αντανακλαστικών των κάτω άκρων κατά τη διάρκεια αναισθησίας στη θωρακική μοίρα της σπονδυλικής στήλης.37 Η διεισδυτικότητα του τοπικού αναισθητικού στο νωτιαίο μυελό εξαρτάται από το είδος του τοπικού αναισθητικού και τη συγκέντρωσή του. Έτσι, την αρχική επίδραση στις οπίσθιες ρίζες μπορεί να συνοδεύει σημαντική δράση στο νωτιαίο μυελό, που εξηγεί τις διαφορές στον αισθητικό και κινητικό αποκλεισμό. Τοπικά αναισθητικά με χαμηλή λιποδιαλυτότητα όπως η λιδοκα"tνη, διεισδύουν κυρίως σε επιφανειακές περιοχές του νωτιαίου μυελού, όπως η νωτιοθαλαμική οδός και οι συμπαθητικές οδοί. Η ετιδοκα tνη με την υψηλή λιποδιαλυτότητα, μπορεί να διεισδύσει βαθιά στις κινητικές οδούς. Αν η ετιδοκα"tνη φτάσει στο ραχιαίο κινητικό κέρας σε υψηλές συγκεντρώσεις, μπορεί να καταργήσει τον κατιόντα ρυθμιστή του πόνου και να προκαλέσει έτσι αντιαναλγητικό αποτέλεσμα.36 Οι πιθανοί μηχανισμοί για την ταχεία εμφάνιση του τοπικού αναισθητικού στο ΕΝΥ μετά από επισκληρίδια χορήγηση έχουν, όπως αναφέρθηκε, σχέση με τη μοναδική ανατομία της περιοχής της αναδίπλωσης της σκληράς μήνιγγας (Σχήμα 3Β). Οι αναδιπλώσεις της aραχνοειδούς μήνιγγας και οι λάχνες είναι πολυάριθμες κατά μήκος των πρόσθιων και οπίσθιων νευρικών ριζών. Αυτοί οι σχηματισμοί δείχνουν τον τρόπο με τον οποίο η aραχνοειδής μήνιγγα προβάλει διαμέσου της σκληράς μήνιγγας στον υποσκληρίδιο και επισκληρίδιο χώρο. Αυτό σημαίνει ότι το τοπικό αναισθητικό έχει μόνο να διασχίσει μία στιβάδα αραχνοειδών επιθηλιακών κυττάψτjν, για να φθάσει στο ΕΝΥ. Η αρχική νευροτομιακή εγκατάσταση της αναισθησίας σχετίζεται πιθανώς με τον αποκλεισμό των νευρικών ριζών μέσα στις αναδιπλώσεις της σκληράς μήνιγγας, όπου υψηλές συγκεντρώσεις επιτυγχάνονται ταχέως (καθώς η σκληρά μήνιγγα είναι πολύ λεπτή σ' αυτό το σημείο). Αυτά τα ανατομικά και φαρμακολογικά στοιχεία οδηγούν στο συμπέρασμα ότι τα κύρια σημεία δράσης των τοπικών αναισθητικών μετά από επισκληρίδια χορήγηση, είναι οι νωτιαίες ρίζες και ο νωτιαίος μυελός. Αξιολόγηση του επισκληρίδιου αποκλ εισμο ύ Αισθητικός αποκλεισμός. Καθορίζεται από τον έλεγχο της απώλειας, αλλά και της επανόδου της αισθητικότητας στο τσίμπημα με βελόνη (pinprick) (μερικός αισθητικός αποκλεισμός-αναλγησία) σε κάθε δερμοτόμιο και στις δύο πλευρές του σώματος (Σχήμα 4). Μια άλλη μέθοδος ελέγχου είναι με βαμβάκι και οινόπνευμα έτσι ελέγχεται η αισθητικότητα της θερ-

13 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 89 Σχ1ίμα 4. Αισθητικός αποκλεισμός. Μέση κατανομή σε σχέση με το χρόνο διαφόρων διαλυμάτων που περιέχουν 1: αδρεναλίνη. Η έγχυση έγινε στο Οτ03 διάστημα. (Από BI'Dmage PR: Epidural Analge8ia. Philaιlelphia, WB Saunder8, 1978.) μοκρασίας, που είναι η πιο ευαίσθητη μέθοδος ελέγχου της έναρξης του αισθητικού αποκλεισμού. Μπορεί επίσης να καταγραφεί η πλήρης απώλεια της αισθητικότητας στο άγγιγμα (light tοuch-αναισθησία). Με βάση τις παραπάνω καταγραφές μπορεί να γίνει ένα γράφημα σε σχέση με το χρόνο, που να καθορίζει την έναρξη και την πλήρη επέκταση της αναλγησίας και της αναισθησίας, το χρόνο παλινδρόμησης της αισθητικότητας κατά δύο δερμοτόμια, καθώς και το χρόνο πλήρους επανόδου της αισθητικότητας και τον ολικό αριθμό των νευροτομίων που αποκλείσθηκαν και στις δύο πλευρές του σώματος. Τα σωματοαισθητικά προκλητά δυναμικά (SEPs) έχουν προταθεί για τον ποιοτικό έλεγχο της έντασης του περιφερικού και κεντρικού νευρικού αποκλεισμού. Τα SEPs αντανακλούν το τελικό αποτέλεσμα της νευρικής δραστηριότητας που φθάνει από τα περιφερικά νεύρα, διαμέσου του νωτιαίου μυελού, στον εγκέφαλο. Συμπαθητικός αποκλεισμός: Ελέγχεται με μέτρηση της θερμοκρασίας του δέρματος περιφερικά με τηλεθερμόμετρο, θερμογραφία ή θερμοευαίσθητα ειδικά χαρτιά. Εναλλακτικά μπορεί να χρησιμοποιηθεί ψηφιακός πληθυσμογράφος. Η αγωγιμότητα του δέρματος μπορεί να μετρηθεί στην κλινική πράξη με την απάντηση σε γαλβανικό ερέθισμα, τη δοκιμασία εφίδρωσης και τη δερματική πληθυσμογραφία. Κινητικός αποκλεισμός: Συνήθως ελέγχεται με τη χρήση της κλίμακας του Brornage για τα κάτω άκρα. Καθόλου αποκλεισμός (0%) Πλήρης κάμψη των γονάτων και των aστραγάλων Μερικός αποκλεισμός (33%) Μόλις ικανός να κάμψει τα γόνατα, πλήρης κάμψη των aστραγάλων Σχεδόν πλήρης (66%) Καμία κάμψη στα γόνατα, ικανότητα για κάμψη των aστραγάλων Πλήρης (100%) Αδυναμία κίνησης ποδιών και aστραγάλων Ο κινητικός αποκλεισμός μπορεί ακόμη να ελεγχθεί στα κάτω άκρα για συγκεκριμένα μυοτόμια (π.χ. 0 2 κάμψη ισχίου). Βαθμολογία Ο σημαίνει απουσία αποκλεισμού και 1 πλήρη αποκλεισμός. Έτσι, ο πλήρης αποκλεισμός αμφοτερόπλευρα βαθμολογείται με 10: Αριστερά Κάμψη ισχίου (02) 1 1 Έκταση γόνατος (03) 1 1 Ραχιαία κάμψη αστραγάλου (04) Ραχιαία κάμψη μεγάλου δακτύλου (05) Πελματιαία κάμψη αστραγάλου (Ι1) Πλήρης κινητικός Δεξιά αποκλεισμός = 10 Για λόγους επιστημονικής έρευνας, ο Axelson αναφέρει μία συσκευή που μετρά τη μέγιστη ισομετρική δύναμη με ένα μετατροπέα στο γόνατο, στον αστράγαλο και στο ισχίο. Αυτή η μέθοδος παρέχει αντικειμενικές μετρήσεις της μυικής ισχύος.37 Ο έλεγχος της ισχύος των κοιλιακών μυών γίνεται με την αξιολόγηση της δύναμης του ορθού κοιλιακού μυός (rectus abdorninus rnuscle RAM test). Αυτή η δοκιμασία είναι χρήσιμη για εγχειρήσεις κοιλίας στις οποίες χρειάζεται μυοχάλαση (Θ5-Θ12) «RAM» δοκιμασία δύναμης για τους κοιλιακούς μύες: 100% 80% 60% 40% Ικανός να σηκωθεί από ύπτιος καθιστός με τα χέρια κάτω από το κεφάλι Μπορεί να καθίσει μόνο με τα χέρια σε έκταση Μπορεί να σηκώσει μόνο το κεφάλι και την ωμοπλάτη Μπορεί να σηκώσει από την ύπτια θέση μόνο τους ώμους

14 90 20% Καμία απάντηση, μόνο μία αυξημένη τάση των κοιλιακών μυών κατά την προσπάθεια Το ηλεκτρομυογράφημα (EMG), έχει χρησιμοποιηθεί για ακριβέστερους ποσοτικούς ελέγχους του κινητικού αποκλεισμού, ενώ όταν ο ασθενής βρίσκεται σε γενική αναισθησία χωρίς μυοχάλαση, η αισθητικότητα μπορεί πολύ αδρά να προσδιορισθεί με την αντανακλαστική απάντηση μετά από ερεθίσματα σε συγκεκριμένα νευροτόμια. Εναλλακτικά, τα τενόντια αντανακλαστικά δίνουν κάποιες πληροφορίες για τον κινητικό και αισθητικό αποκλεισμό. Παράγοντες που επηρε άζ ουν τον επισκ λ ηρίδ ιο αποκ λ εισμ ό Πολλοί παράγοντες μπορεί να επηρεάσουν την αποτελεσματικότητα, την επέκταση και το είδος των νευρικών ινών που αποκλείονται κατά την επισκληρίδιο αναισθησία. Σημείο έγχυσης και μέγεθος νευρικής ρι1;ας Όπως φαίνεται στο σχήμα 4, ο νευρικός αποκλεισμός είναι πιο έντονος και έχει ταχύτερη έναρξη δράσης κοντά στο σημείο της έγχυσης. Μετά από επισκληρίδια έγχυση του τοπικού αναισθητικού στην οσφυ'ίκή μοίρα, αυτό κατανέμεται περισσότερο κεφαλικά παρά ουραία. Η καθυστέρηση που παρατηρείται στην έναρξη του αποκλεισμού στα νευροτόμια 05 και Ι 1 οφείλεται στο μεγάλο μέγεθος αυτών των νευρικών ριζών. Μετά από έγχυση του τοπικού αναισθητικού στη μεσότητα της θωρακικής μοίρας, η αναλγησία επεκτείνεται ομοιόμορφα πάνω και κάτω από το σημείο έγχυσης. Παρόλα αυτά, τα άνω θωρακικά και τα κάτω aυχενικά νευροτόμια είναι σχετικά ανθεκτικά στον αποκλεισμό, λόγω του μεγάλου μεγέθους των νευρικών ριζών και της πληθώρας των νευρικών ινών στην περιοχή. Επαναληπτικές δόσεις τοπικού αναισθητικού προκαλούν επέκταση της αναλγησίας και στην οσφυϊκή και ιερή περιοχή, με μια καθυστέρηση στα νευροτόμια 05 και 1 1. Έτσι, προσεκτική τιτλοποίηση της δόσης του τοπικού αναισθητικού και έγχυσή του στο θωρακικό επισκληρίδιο χώρο, προκαλεί πραγματικά τμηματικό αποκλεισμό και δεν επηρεάζει τα κάτω άκρα και τη λειτουργικότητα της ουροδόχου κύστης. ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Ηλικία, ύψος, βάρος του ασθενή Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότεροι ηλικιωμένοι προσέρχονται για χειρουργική επέμβαση και η επιλογή των αναισθησιολόγων συχνά είναι η επισκληρίδιος αναισθησία. Με την πάροδο της ηλικίας όμως, συμβαίνουν ανατομικές αλλαγές στον επισκληρίδιο χώρο οι οποίες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη.37 Στους νέους οι ιστοί γύρω από τα μεσοσπονδύλια τρήματα είναι λεπτοί και χαλαροί, ενώ στους ηλικιωμένους παχύνονται, σκληρύνονται και πολλές φορές φράζουν τα τρήματα, με αποτέλεσμα αυξημένες αντιστάσεις και μικρή ευενδοτότητα του επισκληρίδιου χώρου. Συγχρόνως, η σκληρά μήνιγγα γίνεται πιο διαπερατή στα τοπικά αναισθητικά, λόγω αύξησης του μεγέθους των αραχνοειδών λαχνών.3χ Υπάρχουν διαφορές στις μελέτες στις οποίες αξιολογήθηκε η επίδραση της ηλικίας στην επισκληρίδιο αναισθησία. Η κλασική μελέτη του Bromage αναφέρει σταθερή γραμμική σχέση μεταξύ ηλικίας και δόσης τοπικού αναισθητικού ανά νευροτόμιο, μετά την αξιολόγηση ασθενών 4 έως 102 ετών με συγκεκριμένη μέθοδο.36 Αυξημένη δόση χρειάζονταν οι ασθενείς από 4 έως 18 ετών στη συνέχεια υπήρχε μια σταδιακά ελαττούμενη δοσολογία από 19 έως 102 ετών. Οι αυξημένες δόσεις από 4 έως 18 ετών επιβεβαιώθηκαν και από τους Schulte-Steinberg και Rahlts.39 Παρόλα αυτά, αν κάποιος εξετάσει τα στοιχεία για τις δόσεις που χρειάστηκαν οι ηλικίες 20 έως 40 ετών, θα βρει μικρή στατιστική διαφορά για αυτές τις ηλικίες. Σε μεγάλες ηλικίες όμως φαίνεται ότι είναι απαραίτητο να ελαττωθεί η δόση του τοπικού αναισθητικού. Πρακτικά, για άτομα ηλικίας ετών απαιτούνται 1 έως 1,6ml λιδοκα'tνης 2% ανά νευροτόμιο που πρόκειται να αποκλεισθεί. Η δόση τροποποιείται ανάλογα με την ηλικία, το ύψος, το σημείο έγχυσης και τη γενική τους κατάσταση. Μελέτες που συμφωνούν με τα αποτελέσματα του Bromage δείχνουν ότι η ηλικία σχετίζεται πράγματι με υψηλότερα επίπεδα αναλγησίας. Αυτή η αυξημένη επιμήκης επέκταση (και διάρκεια) της αναλγησίας με την αύξηση της ηλικίας, οφείλεται κυρίως στην ελάττωση της πλάγιας-οριζόντιας διασποράς του διαλύ ιατος, λόγω της προοδευτικής στένωσης των παρασπονδυλικών τρημάτων. Αυτό έχει αποδειχθεί με μετρήσεις της επισκληρίδιας πίεσης που βρέθηκε υψηλότερη μετά την έγχυση του διαλύματος σε ηλικιωμένους, καθώς και με επισκληριδιογράμματα με σεσημασμέ-

15 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΊΡΙΚΗΣ να διαλύματα. Αντίθετα με τον Brornage, άλλες μελέτες δεν δείχνουν άμεση γραμμική σχέση ανάμεσα στον όγκο του διαλύματος και στην έκταση της αναισθησίας σε ηλικιωμένα άτομα Εκτός από τη μεγαλύτερη επέκταση του αποκλεισμού στους ηλικιωμένους, εμφανίζεται και αυξημένη ένταση αποκλεισμού. Με την ηλικία, ο νευρικός πληθυσμός στο νωτιαίο μυελό παρακμάζει. Συγχρόνως, τα περιφερικά νεύρα και κυρίως τα κινητικά, εμφανίζουν σταδιακή ελάττωση στην ταχύτητα αγωγής των ερεθισμάτων. Αυτό κάνει τους ηλικιωμένους πιο ευαίσθητους στα τοπικά αναισθητικά και είναι ένας από τους λόγους της ταχύτερης έναρξης της αναλγησίας. Στη μελέτη του Nydahl41 όμως, αναφέρεται μικρότερη διάρκεια του κινητικού αποκλεισμού στους ηλικιωμένους με τη χορήγηση διαλύματος βουπιβακα tνης με αδρεναλίνη. Αυτό πιθανώς οφείλεται στην καλύτερη απάντηση των νέων στη δράση της αδρεναλίνης. Σε ότι αφορά το βάρος και το ύψος των ασθενών, φαίνεται όη δεν υπάρχει συσχέτιση μεταξύ της επέκτασης της αναλγησίας και των παραμέτρων αυτών, εκτός βέβαια από τις ακραίες περιπτώσεις.37 Ο Brornage όμως, πρότεινε μια κλιμάκωση της δόσης του τοπικού αναισθητικού ανάλογα με το ύψος.36 Μια δόση 1rnl ανά νευροτόμιο είναι αρκετή για άτομο 150crn, ενώ η αντίστοιχη δόση για άτομο 180crn είναι 1,6rnl ανά νευροτόμιο. Ένας απλός κανόνας είναι να χρησιμοποιείται 1 rnl ανά νευροτόμιο για τα πρώτα 150crn ύψους και μετά να προστίθεται 0,1rnl ανά νευροτόμιο για κάθε 5crn ύψους πάνω από τα 150crn. Βέβαια, είναι φρόνιμο να γίνεται πάντα έλεγχος της δόσης που χορηγείται και προσαρμογή αυτής, ώστε οι πολύ ηλικιωμένοι να λαμβάνουν περίπου 50% ελαττωμένη δόση, οι έγκυες 30% και τα άτομα με αρτηριοσκλήρυνση ή προοδευτική οστεοποίηση των παρασπονδυλικών τρημάτων 50% ελαττωμένη δόση.36 Θέση του ασθενή Δεν υπάρχει σημαντική διαφορά στην κεφαλική επέκταση του τοπικού αναισθητικού, όταν αυτό εγχέεται με τον άρρωστο σε καθιστική ή πλάγια θέση. Εξαίρεση αποτελούν οι παχύσαρκοι, που εμφανίζουν χαμηλότερο επίπεδο αποκλεισμού σε καθιστική θέση.37 Η έγχυση του διαλύματος σε πλάγια θέση και η παραμονή στη θέση αυτή προκαλεί μεγαλύτερη επέκταση στην υποκείμενη πλευρά, τόσο στις εγκύ- ους όσο και στους άλλους ασθενείς, αλλά οι διαφορές είναι μικρές. Επίσης έχει βρεθεί ότι η έναρξη, τόσο του αισθητικού όσο και του κινητικού αποκλεισμού, αλλά και η διάρκειά του είναι μεγαλύτερη στην υποκείμενη πλευρά. Η έναρξη του συμπαθητικού αποκλεισμού δεν είναι πιο γρήγορη, αλλά η διάρκεια της μέγιστης αύξησης της θερμοκρασίας του δέρματος είναι μεγαλύτερη. Γενικά, μπορούμε να πούμε ότι οι διαφορές, αν και μικρές, θέτουν την ένδειξη της επιλογής της πλάγιας θέσης σε επέμβαση του ενός κάτω άκρου. Ταχύτητα έγχυσης Αύξηση της ταχύτητας έγχυσης του τοπικού αναισθητικού επηρεάζει ελάχιστα την επέκταση της αναλγησίας. Όμως, γρήγορη έγχυση μεγάλων όγκων διαλύματος μπορεί να αυξήσει την πίεση του ΕΝΥ, να ελαττώσει τη ροή του αίματος στο νωτιαίο μυελό, να αυξήσει την ενδοκράνια πίεση και να δημιουργήσει επιπλοκές τόσο από το νωτιαίο μυελό όσο και από τον εγκέφαλο. Αυτές οι επιπλοκές μπορεί να είναι κεφαλαλγία, νωτιαίο αγγειακό επεισόδιο, εγκεφαλική αιμορραγία ή αιμορραγία σε κάποιο μικρό αγγείο, όπως του αμφιβληστροειδή. Για το λόγο αυτό, τα τοπικά αναισθητικά δε θα πρέπει να εγχέονται ταχέως στον επισκληρίδιο χώρο, αλλά με ρυθμό έγχυσης 0,3-0,75rnl/sec που προκαλεί ικανοποιητική διάχυση, χωρίς να είναι επικίνδυνος για τον ασθενή. Σημαντική είναι επίσης η ταχύτητα έγχυσης στον καθορισμό τοξικών επιπέδων του αναισθητικού στο αίμα. Βρέθηκε 16% υψηλότερη συγκέντρωση λιδοκαίνης στο αίμα, όταν αυτή χορηγήθηκε επισκληριδίως μέσα σε 15 δευτερόλεπτα σε σχέση με χορήγηση σε 1 λεπτό. Αντίθετα, η βουπιβακα'tνη δεν φάνηκε να μεταβάλει σημαντικά τη μέγιστη συγκέντρωσή της στο αίμα με εγχύσεις διάρκειας 20 μέχρι 100 δευτερολέπτων.35 Όγκος διαλύματος - Συγκέντρωση - Δόση τοπικού αναισθητικού Ο χαρακτηρισμός του επισκληρίδιου αποκλεισμού ως «Πολλαπλοί παρασπονδυλικοί αποκλεισμοί» (κυρίως σε νεαρά άτομα) σημαίνει ότι το τοπικό αναισθητικό διάλυμα πρέπει να διαχυθεί αρκετά προς τα πάνω και κάτω, για να προκαλέσει επαρκή αποκλεισμό. Αναλυτικές μελέτες του Brornage δείχνουν ότι η 91

16 92 δόση (συγκέντρωση Χ όγκος) ενός τοπικού αναισθητικού καθορίζει την επέκταση της αναλγησίας, τουλάχιστον για συγκεντρώσεις που δε διαφέρουν σημαντικά.37 Παρόλα αυτά, δεν υπάρχουν μελέτες που να συγκρίνουν τις συχνότερα χρησιμοποιούμενες συγκεντρώσεις. Ο Erdemir αναφέρει ότι 30ml 1% λιδοκαtνης προκαλούν υψηλότερο αισθητικό αποκλεισμό από 10ml 3% λιδοκαtνης.37 Ο Burn έδειξε ότι μεγάλοι όγκοι ( 40ml) τείνουν να επεκταθούν στην αυχενική περιοχή, σε αντίθεση με μικρούς όγκους (20ml) πιο συμπυκνωμένων διαλυμάτων.37 Ο Duggan42 αντικρούει τις απόψεις αυτές και καταλήγει ότι η δόση, ο όγκος, η συγκέντρωση και τα χαρακτηριστικά του ασθενούς (ηλικία-βάρος -ύψος) δεν επηρεάζουν σημαντικά τη διάχυση του τοπικού αναισθητικού στον επισκληρίδιο χώρο. Συμφωνεί όμως ότι η δόση επηρεάζει το χρόνο έναρξης, την ποιότητα και τη διάρκεια του αποκλεισμού και προτείνει η θέση της έγχυσης να βρίσκεται όσο το δυνατόν πιο κοντά στο χειρουργικό πεδίο. Όσον αφορά τον κινητικό αποκλεισμό, η δόση γίνεται λιγότερο σημαντικός παράγοντας σε σχέση με τη συγκέντρωση του τοπικού αναισθητικού διαλύματος. Συγκέντρωση λιδοκαtνης κάτω από 1% είναι απίθανο να προκαλέσει κινητικό αποκλεισμό, ανεξάρτητα από τη δόση, εκτός και αν γίνονται επανειλημμένες εγχύσεις σε μεσοδιαστήματα. Τότε, η ένταση του αισθητικού και κινητικού αποκλεισμού αυξάνει με κάθε επιτυχημένη έγχυση, χωρίς να αυξάνει ιδιαίτερα το επίπεδο του αποκλεισμού. Ο Dr. Robert Hingson χρησιμοποίησε την έκφραση «repainting the fence» (ξαναβάφοντας το φράχτη) για να περιγράψει τη σταδιακή εγκατάσταση και το βάθεμα του αποκλεισμού μετά από επιτυχείς επαναληπτικές επισκληρίδιες δόσεις. Οι δόσεις αυτές δεν θα πρέπει να δίνονται σε μεσοδιαστήματα μικρότερα των 15 λεπτών και θα πρέπει να είναι το 1/3-1/4 της αρχικής δόσης για να μην αυξάνεται το επίπεδο του αποκλεισμού.43 Αυτός ο μηχανισμός είναι ιδιαίτερα χρήσιμος στη μαιευτική αναλγησία, όπου χρησιμοποιούνται αραιά διαλύματα βουπιβακα tνης 0,125% ή 0,0625%. Συνεπώς, αυξάνοντας τη δόση έχουμε γραμμική αύξηση του αισθητικού αποκλεισμού και της διάρκειάς του, ενώ αυξάνοντας τη συγκέντρωση έχουμε ταχύτερη έναρξη και καλύτερο κινητικό αποκλεισμό. ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Επιλογή τοπικού αναισθητικού Υπάρχουν πολλά τοπικά αναισθητικά και σε διάφορες συγκεντρώσεις, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για έγχυση στον επισκληρίδιο χώρο. Έτσι, υπάρχει μεγάλη ευελιξία στην επίτευξη του επιθυμητού αποκλεισμού, αισθητικού ή κινητικού, στην ταχύτητα έναρξης και στη διάρκεια δράσης με την επιλογή του κατάλληλου τοπικού αναισθητικού (Σχήμα 5). Παραδείγματα είναι το διάλυμα βουπιβακα tνης Μυικός Αποκλtισμος ι2ΟΟ,ΟΟΟ ACpEv ;J iνη... Καθ pό 3ιάλυμα Σχήμα 5. Κινητικός και αισθητικός αποκλεισμός. Σύγκριση παραγι5- ντων, συγκεντρώσεων και προσθ1jκης αδρεναλίνης βασισμένη σε υποκειμενικά στοιχε{α ώστε η σύγκριση να γ{νεται κατά προσέγγιση. 0,25%, που παρέχει ικανοποιητική αναλγησία με σχεδόν μηδενικό κινητικό αποκλεισμό, ενώ το αντίστοιχο διάλυμα ετιδοκαtνης προκαλεί γύρω στο 50% κινητικό αποκλεισμό. Όταν χρειαζόμαστε πιο έντονη αναλγησία με μερικό κινητικό αποκλεισμό, τότε πρέπει να επιλέξουμε το διάλυμα βουπιβακαtνης 0,5% ή λιδοκα'tνης 2%. Οι ανάγκες για πολύ καλό αισθητικό και κινητικό αποκλεισμό οδηγούν στο διάλυμα λιδοκαtνης 2% με αδρεναλίνη ή ετιδοκαtνης 1,5%, αν χρειαζόμαστε μεγαλύτερη διάρκεια αναισθησίας. Η προκαtνη, η διβουκαtνη και η τετρακαtνη συνήθως δεν χρησιμοποιούνται για επισκληρίδια αναισθησία, λόγω των μικρότερων δυνατοτήτων για αισθητικό και κινητικό αποκλεισμό. Η ροπιβακαtνη προκαλεί σε απομονωμένα νεύρα μικρότερο κινητικό, αλλά παρόμοιο αισθητικό αποκλεισμό σε σχέση με τη βουπιβακαtνη. Μέχρι σήμερα, διάφορες μελέτες έδειξαν ότι η ροπιβακαtνη είναι αποτελεσματικό, μακράς διάρκειας δράσης τοπικό αναισθητικό, όταν χορηγείται επισκληριδίως. Στη μελέτη του Brown44 δεν βρέθηκαν σημαντικές διαφορές στον αισθητικό και κινητικό αποκλεισμό μετα- ο 100'%

17 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 93 ξύ 0,5% ροπιβακαtνης και 0,5% βουπιβακαtνης. Οι Brockway et al45 όμως, έδειξαν ότι η ροπιβακαtνη προκαλεί μικρότερο κινητικό αποκλεισμό από ό,τι η βουπιβακαtνη. Η ένταση και η διάρκεια του κινητικού αποκλεισμού εξαρτώνται από τη συγκέντρωση του διαλύματος της ροπιβακαtνης.46 Για χειρουργική αναισθησία χρησιμοποιείται συνήθως διάλυμα ροπιβακαtνης 0,75% ή 1%.47 Για αισθητικό, χωρίς κινητικό, αποκλεισμό (μαιευτική αναλγησία, μετεγχειρητικός πόνος), χρησιμοποιείται κυρίως το διάλυμα 0,2%.4Η Διαφορικός αποκλεισμός: Οι διαφορετικές ικανότητες των τοπικών αναισθητικών στον αποκλεισμό των αισθητικών και κινητικών ινών έχουν αναφερθεί ως «αισθητικός-κινητικός διαχωρισμός». Η αιτία του φαινομένου είναι άγνωστη. Οι διαφορετικοί ρυθμοί εγκατάστασης του αισθητικού και του κινητικού αποκλεισμού και η διαφορετική ικανότητα διείσδυσης στο νωτιαίο μυελό, φαίνεται να παίζουν ρόλο. Επίσης ρόλο παίζει η δυνατότητα πρόσβασης του τοπικού αναισθητικού στα μεγάλα ή στα απομακρυσμένα νευρικά στοιχεία. Αναφέρεται ότι όσο αυξάνει η λιποδιαλυτότητα, αυξάνεται ο ρυθμός εγκατάστασης του κινητικού αποκλεισμού. Σε ισοδύναμες συγκεντρώσεις διαφόρων τοπικών αναισθητικών οι Α ίνες (κινητικές) είναι πιο ευαίσθητες από τις C ίνες (πόνου).36 Παρόλα αυτά υπογραμμίζεται ότι η ταχύτητα έναρξης του κινητικού αποκλεισμού διαφέρει ανάλογα με το είδος του τοπικού αναισθητικού, ώστε φάρμακα με σχετικά χαμηλή λιποδιαλυτότητα να έχουν βραδύ χρόνο έναρξης του κινητικού αποκλεισμού σε σχέση με τον αισθητικό. Αντίθετα, φάρμακα με υψηλή λιποδιαλυτότητα αποκλείουν πιο γρήγορα τις Α από τις C ίνες. Αυτό εξηγεί και τη σύγχυση που υπάρχει ανάμεσα στις παλιές μελέτες που χρησιμοποιούσαν μόνο προκαtνη (οι αισθητικές ίνες αποκλείονται πάντα πριν τις κινητικές ίνες) και στις καινούριες, στις οποίες χρησιμοποιούνται διάφορα τοπικά αναισθητικά (υπάρχουν διαφορές στην έναρξη αισθητικού και κινητικού αποκλεισμού για διαφορετικούς παράγοντες). Ανάμιξη τοπικών αναισθητικών Παλαιότερα, η ανάμιξη των τοπικών αναισθητικών για την επίτευξη ταχείας έναρξης και μεγαλύτερης διάρκειας αναισθησίας ήταν δημοφιλής, ώστε να επιτυγχάνεται ταχεία έναρξη και μεγαλύτερη διάρκεια αναισθησίας. Σήμερα, με τη χρήση των επισκληρί- διων καθετήρων η τεχνική αυτή έχει εγκαταλειφθεί, αφού μπορούμε να χορηγήσουμε στην αρχή έναν παράγοντα με ταχεία έναρξη δράσης και στη συνέχεια να ακολουθήσει άλλος παράγοντας, αν η παρατεταμένη δράση είναι επιθυμητή. Είναι γεγονός όμως, ότι με τις αναμίξεις διαλυμάτων με διαφορετικές φυσικοχημικές ιδιότητες, επέρχονται σημαντικές μεταβολές. Έτσι, π.χ. η χρήση μίγματος χλωροπροκαtνης-βουπιβακαtνης για να επιτευχθεί ταχεία έναρξη δράσης με τη χλωροπροκαtνη και παρατεταμένη δράση με τη βουπιβακαtνη, προκαλεί αποκλεισμό με διάρκεια δράσης μικρότερη της βουπιβακαtνης.36'37 Αυτό οφείλεται στην ελάττωση του ΡΗ του μίγματος, που ελαττώνει την ποσότητα της βουπιβακαtνης στη μη ιονισμένη μορφή της και συνεπώς και τη βιοδιαθεσιμότητά της (λιγότερα μόρια βουπιβακαtνης διεισδύουν στο νευρώνα). Αν το ΡΗ διορθωθεί, τότε η διάρκεια δράσης του μίγματος χλωροπροκαtνης-βουπιβακαtνης αυξάνει. Το μίγμα 1:1 λιδοκα'tνης-βουπιβακα"cνης έχει πλεονεκτήματα την ταχύτερη έναρξη δράσης, τον έντονο κινητικό αποκλεισμό και τη μικρή παράταση της διάρκειας δράσης σε σχέση με το απλό διάλυμα λιδοκαtνης. Ένα άλλο πλεονέκτημα είναι ότι με την ελάττωση της ολικ1ίς δόσης της βουπιβακα"cνης μπορεί να ελαττωθεί η πιθανότητα της καρδιοτοξικής επίδρασής της.36 Αδρεναλίνη Είναι γενικά αποδεκτό ότι η προσθήκη αδρεναλίνης στο επισκληριδίως χορηγούμενο διάλυμα, ελαττώνει την αγγειακή απορρόφηση και αυξάνει την αποτελεσματικότητα του αποκλεισμού. Η αύξηση αυτή είναι πολύ λιγότερο ορατή με τα μακράς διάρκειας αναισθητικά, όπως η βουπιβακα'tνη και η ετιδοκα"cνη. Η προσθήκη αδρεναλίνης στο διάλυμα λιδοκαtνης ή πριλοκαtνης σε συγκέντρωση 1: , μπορεί να αυξήσει την ένταση, την ποιότητα και τη διάρκεια του κινητικού και του αισθητικού αποκλεισμού (Σχήμα 5). Στα έτοιμα διαλύματα με αδρεναλίνη περιέχονται οξεωτικοί παράγοντες (δισουλφιδικό νάτριο) για να σταθεροποιηθεί η αδρεναλίνη, με αποτέλεσμα το ΡΗ του διαλύματος να ελαττώνεται. Έτσι, ελαττώνεται ο αριθμός των μορίων του τοπικού αναισθητικού σε μη ιονισμένη μορφή και παρατηρείται καθυστέρηση στην έναρξη του αποκλεισμού. Η προσθήκη αδρεναλίνης τη στιγμή της χρησιμοποίησης ενός διαλύματος

18 94 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ δεν φαίνεται να προκαλεί καθυστέρηση στην έναρξη του αποκλεισμού. Παρόλα αυτά όμως, το ΡΗ των ιστών ελαττώνεται με τη χρήση της αδρεναλίνης, είτε χρησιμοποιείται διάλυμα με διαλυμένη αδρεναλίνη με ΡΗ 6,5 είτε έτοιμο με ΡΗ 3,5. Η δράση της αδρεναλίνης και ως α-αγωνιστή πιθανολογείται ότι οφείλεται εκτός των άλλων και σε ενεργοποίηση των ανασταλτικών συστημάτων των οπισθίων κεράτων του νωτιαίου μυελού (μέσω α-υποδοχέων). Άλατα διοξειδίου του Άνθρακα Όταν χρησιμοποιείται η βάση της λιδοκαtνης μc διοξείδιο του άνθρακα, παρατηρείται ταχύτερη έναρξη δράσης και μεγαλύτερη επέκταση του αποκλεισμού σε σχέση με τον προκαλούμενο από διάλυμα λιδοκαtνης και υδροχλωρικού οξέως. Αυτό συμβαίνει γιατί το διοξείδιο του άνθρακα έχει άμεση δράση στους νευρικούς άξονες ελαττώνοντας το ενδονευρικό ΡΗ, με αποτέλεσμα να αυξάνεται η ποσότητα του ενεργού ιονισμένου φαρμάκου και επομένως η διάχυση του τοπικού αναισθητικού. Τα αποτελέσματα αυτά είναι πιο έκδηλα όταν χρησιμοποιείται επισκληριδίως η λιδοκα"tνη παρά η βουπιβακαtνη. Αριθμός και συχνότητα εγχύσεων των τοπικών αναισθητικών Το είδος τι, τοπικού ανα< Jητικού, ο αριθμός των εγχύσεων και ο χρόνος ανάμεσα στις εγχύσεις είναι οι παράγοντες που καθορίζουν, εάν θα έχουμε αύξηση ή ελάττωση του νευρικού αποκλεισμού μετά από επανειλημμένες εγχύσεις. Μια επαναληπτική δόση περίπου 20% της αρχικής δόσης που δίνεται 20 λεπτά μετά από αυτήν, φαίνεται ότι σταθεροποιεί και βαθαίνει τον αποκλεισμό στο ήδη υπάρχον επίπεδο, αποκλείει δηλαδή νευροτόμια που δεν είχαν αποκλεισθεί από την πρώτη δόση και κάνει τον αποκλεισμό πιο έντονο, χωρίς να επεκτείνει το επίπεδο του αποκλεισμού.43 Μια δεύτερη δόση περίπου 50% της αρχικής δόσης, θα διατηρήσει το αρχικό επίπεδο αναλγησίας, αν δοθεί, όταν αυτό έχει υποχωρήσει κατά ένα ή δύο νευροτόμια. Αν όμως χορηγηθεί ως δεύτερη δόση ποσότητα ίση με την αρχική, τότε θα επέλθει αύξηση του επιπέδου του αποκλεισμού. Η κλινική πρακτική βασίζεται είτε στους μέσους χρόνους διάρκειας δρά- σης των τοπικών αναισθητικών είτε στον προσεκτικό έλεγχο για σημεία που να δείχνουν υποχώρηση του αποκλεισμού κατά δύο νευροτόμια, ώστε να δοθεί η κατάλληλη δεύτερη δόση (Πίνακας 3). Αν η δεύτερη δόση δοθεί σε χρόνο μεγαλύτερο από Πίνακας 3. Κλινικά αποτελέ σμ ατα των τοπικών αναισ θ ητικών που χρησιμοποιο ύ νται επισκλ η ριδί ως Χρόνος Χρόνος Χρόνος επαναλη- Φάρμακο επέκτασης ±4 παλινδρόμησης 2 πτικής δόσης* νευροτόμια ±1 νευροτομίων ±2 (λεπτά) από την SD (λεπτά) SD* (λεπτά) αρχική Λιδοκα"lνη 2% 15±5 100±40 60 Πr )nyrι"i\ιn 2ι/'Q-3lι0 lς+ιί luu±40 60 Χλωροπροκα"lνη 2%-3% 12±5 60 ±15 45 Ροπιβακα"lνη 0,75%-1% 20,5±7,9 177± Βουπιβακα"lνη 0,5%-0,75% 18± ± Ετιδοκα'Lνη 1%-1,5% 10±5 200 ± *Ο χρόνος επαναληπτικιjς δόσης (top-rιp) είναι η διάρκεια δράσης -2 SD και περικλείει την πιθανή διάρκεια στο 95 % των περιστατικών. Τα διαλύματα περιέχουν 1: αδρεναλίνη. (SD:Σταθερά απόκλισης). 10 λεπτά από την υποχώρηση της αναλγησίας, μπορεί να προκu.λεοcι ιu.;:jq''--!. rι.1::ίrι. Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται μεγαλύτερη δόση, για να διατηρήσουμε σταθερό το αρχικό επίπεδο αναλγησίας. Αν το διάστημα αυτό είναι μία ώρα, τότε η δραστικότητα της δεύτερης δόσης ελαττώνεται κατά 30-40%. Η ταχυφυλαξία αυξάνεται με τον αριθμό των επαναληπτικών δόσεων και σχετίζεται με το μεσοδιάστημά τους. Ο μηχανισμός της δεν είναι γνωστός. Φαίνεται όμως ότι παίζει κάποιο ρόλο η τοπική ιστική μεταβολή του ΡΗ από τις επανειλημμένες εγχύσεις διαλυμάτων με χαμηλό ΡΗ και η αλλαγή της βιοδιαθεσιμότητας των τοπικών αναισθητικών. Επίσης, σημαντικό ρόλο φαίνεται να παίζουν ανατομικοί λόγοι, όπως το περινευρικό οίδημα, μικροαιμορραγίες ή μικροθ(dι\μβc''" υ., τ/ ' '; l r' - σμό από τον καθετήρα ή το τ;:;υ., ' υπερνατριαιμία από το χλωριούχο νάτριο που περιέχουν τα διαλύματα των τοπικών αναισθητικών. Έγχυση με βελόνη ή καθετήρα Δεν υπάρχει διαφορά στην επέκταση της επισκληρίδιας αναισθησίας, όταν το τοπικό αναισθητικό χορηγείται με βελόνη ή καθετήρα. Αναμφισβήτητα

19 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΤΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 95 όμως, όταν χρησιμοποιείται η τεχνική με καθετήρα, το ποσοστό των επιπλοκών και αποτυχιών είναι αυξημένο. Οι αποτυχίες με καθετήρα φτάνουν το 10%, ενώ με βελόνη το 1,2%. Οι κύριες αιτίες της αποτυχίας της τεχνικής με καθετήρα είναι 5% αδυναμία προώθησής του, 2,5% αδυναμία καθαρισμού του από το αίμα και 1,3% προώθηση του καθετήρα σε παρασπονδυλικό τρήμα. Μπορούμε βέβαια να βελτιώσουμε αυτές τις στατιστικές. π.χ. η δυσκολία προώθησης του καθετήρα στον επισκληρίδιο χώρο μπορεί να αντιμετωπιστεί με χρήση οδηγών των καθετήρων, ενώ η προώθηση του κu.c;::τ ι::α σε παρασπονδυλικό τρήμα αποφεύγεται με την προώθηση μικρού μόνο τμήματος του καθετήρα στον επισκληρίδιο χώρο. ΕΠΙΛΟΓΟΣ Η κλινική εφαρμογή της έγχυσης των τοπικών αναισθητικών στον υπαραχνοειδή και τον επισκληρίδιο χώρο είναι πολύτιμη μέθοδος αναισθησίας-αναλγησίας για τον εξειδικευμένο αναισθησιολόγο. Αναμφισβήτητα όμως, είναι τεχνική πολύπλοκη, κυρίως όσον αφορά τη φυσιολογία και τη φαρμακολογία της. Η γνώση των δεδομένων σε αυτούς τους τομείς εξασφαλίζει και την επιτυχία και την ασφάλεια της αναισθησίας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Green ΝΜ: Distribution of local anesthetic solutions within the subarachnoid space. Anesth Analg 1985; 64: Cameron ΑΕ, Arnold RW, Ghoris MW, Jamieson V: Spinal Analgesia using bupiνacaine 0,5% plain: variation in the extent of the block with patient age. Anaesthesia 1981; 36: Pitkanen Μ, Haapaniemi L, Tuominen Μ, Rosenberg ΡΗ: Influence of age on spinal anaesthesia with isobaric 0,5% bupivacaine. Br J Anaesth 1984; 56: Veering ΒΤ, Burm AGL, Van Κleef JW, Hennis PJ, Spierdijk J: Spinal anesthesia with glucose-free bupivacaine effects of age on neural blockade and pharmacokinetics: Anesth Analg 1987; 66: Veering ΒΤ, Burm AGL, Vletter ΑΑ, Van den Hoeven RAM, Spierdijk J: The Effect of Age on Systemic Absorption and Systemic Disposition of Bupivacaine after Subarachnoid Administration. Anesthesiology 1991; 74: Bridenbaugh ΡΟ, Greene ΝΜ, Brull SJ: Spinal Neural Blockade. In: Cousins Μ and Bridenbaugh Ρ: Neural Blockade in Clinical Anesthesia and Management of Pain. Lippincott-Raven 1998: Tuominen Μ, Taivanen Τ, Rosenberg ΡΗ: Spread of spinal anaesthesia with plain 0,5% bupivacaine: influence of the vertebral interspace used for injection. Br J Anaesth 1989; 62: Veering ΒΤ, Ter Riet ΡΜ, Burm AGL, Stienstra R, Van Kleef JW: Spinal Anesthesia with 0,5% hyperbaric bupivacaine in elderly patients: effect of site of injection on spread of analgesia. Br J Anaesth 1996; 77: Stienstra R, Van Poorten F, Kroon JW: Needle direction affects the sensory level of spinal anesthesia: Anesth Analg 1989; 68: Urmey WF, Stanton J, Bassin Ρ, Sharrock ΝΕ. : The direction of the Whitacre needle aperture affects the extent and duration of isobaric spinal anesthesia. Anesth Analg 1997; 84: Graham CW, Sutton L, Cozen HJ: Directional spinals in obstetric analgesia. Anaesthesia 1978; 33: James KS, Stott SM, McGrady ΕΜ, Pearsall FJ, Frame WT, Russel D: Spinal anaesthesia for Caesarean Section: effect of Sprotte needle orientation. Br J Anaesth 1996; 77: Stienstra R, Van Poorten F: Speed of injection does not affect subarachnoid distribution of plain bupivacaine 0,5%. Reg Anaesth 1990; 15: Van Gessel EF, Praplan J, Fuchs Τ, Foster Α, Gamulin Ζ: Influence of injection speed on the subarachnoid distribution of isobaric bupiνacaine 0,5%. Anesth Analg 1993; 77: Tuominen Μ, Pitkanen Μ, Rosenberg ΡΗ: Effect of speed of injection of 0,5% plain bupivacaine on the spread of spinal anaesthesia: Br J Anaesth 1992; 69: Nightingale PJ: Barbotage and spinal anesthesia: the effect of barbotage on the spread of analgesia, during isobaric spinal anesthesia. Anaesthesia 1983; 38: 7-9.

20 96 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΊΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 17. Jawan Β, Lee JH: The effect σf remσval σf cerebrσspinal fluid ση cephalad spread σf spinal blσck duriηg extradural aηaesthesia. Br J Anaestl1 1991; 66: analgesia with 0,5% bupivacaine. Acta 30. Liu S, Kσpacz D, Carpeηter R: Quantitative Anaesthesiσl Scand 1990; 34: 452. assessmeηt σf differeηtial seηsσry ηerve blσck after 18. Clark VA, McGrady ΕΜ, Sugden C, Dicksσn J, McLeσd G: Speed σf σnset σf sensσry blσck fσr elective extradural Caesarean sectiση: chσice σf ageηt aηd temperature σf injectate. Br J Aηaesth 1994; 72: Beardswσth D, Lambert DH: Warmiηg 0,5% bupivacaine tσ 3Τ C iηcreases duratiση σf spiηal aηesthesia. Reg Anaesth 1989; 14: Stieηstra R, Van Ρσσrteη JF: The temperature σf bupivacaiηe 0,5% affects the sensσry level σf spiηal aηesthesia. Anesth Analg 1988; 67: Stienstra R, Gieleη Μ, Κrσση JW, Vaη Ρσσrteη F: The iηfluence σf temperature and speed σf lidσcaiηe spinal aηesthesia. Aηeshesiσlσgy 1995; 82: Jaffe R, Rσwe Μ: Differeηtial ηerve blσck: Direct measuremeηts ση iηdividual myeliηated aηd uηmyeliηated dσrsal rσσt axσns. Aηeshesiσlσgy 1996; 84: Deηsση DD, Brideηbaugh ΡΟ, Turner ΡΑ, Phero JC, Raj ΡΡ: Cσmparisση σf neural blσckade aηd pharmacσkiηetics after subarachησid lidσcaiηe iη the rhesus mσηkey Π. Effect σf vσlume, σsmσlality aηd baricity. Anesth Analg 1983; 62: Burm AG, Vaη Κleef JW, Gladines ΜΡ, Spierdi.ik J, Breimer DD: Plasma cσηceηtratiσηs σf lidσcaiηe iηjectiση ση the distributiση σf a sσlutiση aηd bupivacaiηe after subarachησid cσηtaiηiηg bupivacaiηe and methyleηe blue iη a spiηal canal mσdel: Reg Anesth 1990; 5: Nicσl ΜΕ, Hσldcroft Α: Deηsity σf iηtrathecal ageηts. Br J Anaesth 1992; 68: Kristσfferseη Ε, Slσth Ε, Husted JC, Bach ΑΒ, Husegaard HC, Zulσw Ι: Spiηal anaesthesia with plain 0,5% bupivacaiηe at 19 degrees C aηd 37 degrees C: Br J Anaesth 1990; 65: Shesky MC, Rσccσ AG, Bizzari-Schmid Μ, Fraηcis DM, Edstrσm Η, Cσvinσ BG: Α dσse-respσηse study σf bupivacaiηe fσr spinal aηesthesia. Anesth Analg 1983; 62: Van Zundert ΑΑ, Grσuls RJ, Kσrsteη ΗΗ, Lambert DH: Spiηal Aηesthesia. Vσlume σr Cσηceηtratiση-What Matters? Reg Anesth 1996; 21: Iseliη Chaves ΙΑ, Vaη Gessel EF, Dσηald FA, Fσrster Α, Gaηuliη Ζ: The effects σf sσlutiση cσnceηtratiση aηd epinephriηe ση lateral distributiση σf hyperbaric tetracaiηe spiηal aηesthesia. Anesth Analg 1996; 83: Greeηe ΝΜ: Uptake aηd Elimiηatiση σf lσcal anesthetics duriηg spiηal aηesthesia. Anesth Analg 1983; 62: Brull SJ, Greeηe ΝΜ: Time cσurses σf zσηes σf differeηtial spiηal aηesthesia with hyperbaric tetracaiηe σr bupivacaiηe. Anesth Aηalg 1989; 69: admiηistratiση. Anesthesiσlσgy 1983; 59: Deηsση DD, Brideηbaugh ΡΟ, Turner Ρ Α, Phero JC, Raj ΡΡ: Neural blσckade aηd pharmacσkiηetics fσllσwiηg subarachησid lidσcaine iη the rhesus mσηkey Π. Effect subarachησid lidσcaiηe iη the rhesus mσηkey Ι. Effect σf epinephriηe. Aηesth Analg 1982; 61: Tucker GT, Mather LE: Prσperties, Absσrptiσn, aηd Dispσsitiση σf Lσcal Anesthetic Ageηts. Ιη: Neural Blσckade iη Cliηical Anesthesia aηd Maηagemeη t σf Paiη. Lippiηcσtt-Raveη 1998: Cσusiηs Μ, Bromage Ρ: Epidural Neural Blσckade. Ιη: Cσusiηs Μ aηd Brideηbaugh Ρ: Neural Blσckade iη Clinical Anesthesia aηd Maηagemeηt σf Paiη. Lippiηcσtt 1988: Cσusiηs Μ, Veeriηg Βτ: Epidural Ns;ural Blσckade. Ιη: Cσusins Μ aηd Brideηbaugh Ρ: Neural Blσckade iη Cliηical Anesthesia aηd Managemeηt σf Paiη. Lippiηcσtt-Raveη 1998: Shaηtha TR, Evaηs JA: The relatiσηship σf epidural aηesthesia tσ ηeural membraηes aηd arachησid villi. Anesthesiσlσgy 1972; 37: Schulte-Steiηberg Ο, Ostermayer R, Rahlfs VW: Relatiσηship betweeη dσse σf etidσcaiηe aηd spread σf aηalgesia. Reg Aηesth 1984; 9: Sharrσck ΝΕ: Epidural anesthetic dσse respσηses iη patieηts 20 tσ 80 years σld. Anesthesiσlσgy 1978; 49: Brull SJ, Greeηe ΝΜ: Ζσηes σf differeηtial seηsσry 41. Nydahl ΡΑ, Philipsση L, Axelssσn Κ, Jσhaηsσn JE:

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ Αποτελεί τον μυοσκελετικό άξονα στήριξης του κορμού με κύριο οστικό στοιχείο τους σπονδύλους και την παράλληλη συμβολή

Διαβάστε περισσότερα

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος ΚΝΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΝΩΤΙΑΙΟΣ ΜΥΕΛΟΣ Περιβάλλονται και στηρίζονται με τις εγκεφαλικές και νωτιαίες μήνιγγες μεταξύ των οποίων περικλείεται ο υπαραχνοειδής χώρος γεμάτος

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΚΑΙ ΦΡΑΓΜΟΣ ΑΙΜΑΤΟΣΕΓΚΕΦΑΛΟΝΩΤΙΑΙΟΥ ΥΓΡΟΥ Το ΚΝΣ για να λειτουργεί φυσιολογικά χρειάζεται πολύ σταθερό περιβάλλον Η σταθερότητα αυτή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΑΝΣ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΝΕΥΡΑ (λείοι μύες, καρδιακός μυς, αδένες) (Σπλαχνικά Νεύρα)

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Χριστίνα Δάλλα Λέκτορας Φαρμακολογίας Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών cdalla@med.uoa.gr www.med.uoa.gr/pharmacology Ισχύς (potency) ενός φαρμάκου (συνήθως εκφράζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Κεντρικό νευρικό σύστημα. Το νευρικό σύστημα αποτελείται από ένα κεντρικό και ένα

Κεντρικό νευρικό σύστημα. Το νευρικό σύστημα αποτελείται από ένα κεντρικό και ένα Κεντρικό νευρικό σύστημα. Το νευρικό σύστημα αποτελείται από ένα κεντρικό και ένα περιφερικό τμήμα. Το κεντρικό τμήμα του νευρικού συστήματος ονομάζεται κεντρικό νευρικό σύστημα (ΚΝΣ) και αποτελείται από

Διαβάστε περισσότερα

Όταν χρειάζεται ρύθμιση της ποσότητας των χορηγούμενων υγρών του ασθενή. Όταν θέλουμε να προλάβουμε την υπερφόρτωση του κυκλοφορικού συστήματος

Όταν χρειάζεται ρύθμιση της ποσότητας των χορηγούμενων υγρών του ασθενή. Όταν θέλουμε να προλάβουμε την υπερφόρτωση του κυκλοφορικού συστήματος Ερωτήσεις Αξιολόγησης Εργαστηριακού Μαθήματος Θέμα: «Κεντρική Φλεβική Πίεση» 1. Τι είναι η Κεντρική Φλεβική Πίεση (ΚΦΠ); Είναι η υδροστατική πίεση των μεγάλων φλεβών που είναι πλησιέστερα στην καρδιά,

Διαβάστε περισσότερα

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές...

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές... ΠΕΔΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Εκφυλιστικές αλλοιώσεις Αγγειακές παθήσεις Παθολογίες των πνευμόνων Ουρο-γυναικολογικές διαταραχές Καρδιακές παθήσεις Παθολογίες σπονδυλικής στήλης Παθολογίες αρθρώσεων Παθολογίες συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΠΩΣ ΜΕΤΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΟΙ ΟΥΣΙΕΣ ΣΤΑ ΥΓΡΑ Μεταφορά τροφών και αποβολή μη χρήσιμων ουσιών: Διάχυση (π.χ. το CO 2 που παράγεται κατά τον μεταβολισμό των κυττάρων, διαχέεται από τα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Μέρος Β Δρ. Ανδρέας Φλουρής Ερευνητής Περιβαλλοντικής Φυσιολογίας Κέντρο Έρευνας, Τεχνολογίας και Ανάπτυξης Θεσσαλίας ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΑΕΡΙΩΝ ΣΤΙΣ ΚΥΨΕΛΙΔΕΣ 2 ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΣΤΑ (ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ ΙΕΡΟ) ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ Μεγαλύτεροι σε μέγεθος και όγκο, με κοντούς και παχείς αυχένες, ευρύτερες

Διαβάστε περισσότερα

ηλικία περιεκτικότητα σε λίπος φύλο

ηλικία περιεκτικότητα σε λίπος φύλο ΥΓΡΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ Το ύδωρ αποτελεί το 60% του βάρους σώματος α) από την ηλικία (νεογνά 75%) β) περιεκτικότητα σε λίπος (ο λιπώδης ιστός έχει μικρή περιεκτικότητα σε ύδωρ) γ) το φύλο ( το ύδωρ είναι λιγότερο

Διαβάστε περισσότερα

Η μεταφορά των φαρμάκων γίνεται με παθητική διάχυση ή με ενεργητική μεταφορά.

Η μεταφορά των φαρμάκων γίνεται με παθητική διάχυση ή με ενεργητική μεταφορά. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΦΑΡΜΑΚΟ. Φάρμακο λέμε οποιαδήποτε ουσία που όταν χορηγηθεί στον άνθρωπο, τα ζώα ή τα φυτά με συγκεκριμένο τρόπο και σε συγκεκριμένη δόση έχει θεραπευτικό αποτέλεσμα.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΙΕΣΗΣ

ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΙΕΣΗΣ ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΙΕΣΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Είναι ουσιώδες να γνωρίζει κανείς με ποιούς τρόπους η ΑΠ διατηρείται φυσιολογική ώστε να κατανοήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ Hράκλειο, εκέμβριος 2011 ΤΥΠΟΙ ΙΣΤΩΝ 1. Eπιθηλιακός Πολυεδρικά κύτταρα που είναι πάρα πολύ στενά συνδεδεμένα και φέρουν ελάχιστη μεσοκυττάρια ουσία 2. Συνδετικός Κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΣΟΠΛΕΥΡΙΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ Σχηματίζονται μεταξύ παρακείμενων πλευρών και καταλαμβάνονται από τους μεσοπλεύριους μύες. Έσω θωρακική

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική αξιολόγηση παθήσεων σπονδυλικής στήλης (2 ο μάθημα) 1. Παρατήρηση (η οποία χωρίζεται περαιτέρω σε γενική & ειδική.

Κλινική αξιολόγηση παθήσεων σπονδυλικής στήλης (2 ο μάθημα) 1. Παρατήρηση (η οποία χωρίζεται περαιτέρω σε γενική & ειδική. Κλινική αξιολόγηση παθήσεων σπονδυλικής στήλης (2 ο μάθημα) Στόχος αυτού του μαθήματος είναι να μάθει ο σπουδαστής ποιες είναι οι βασικές αρχές της κλινικής αξιολόγησης (αντικειμενικής εξέτασης) των μυοσκελετικών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΜΣΣ- ΚΑΤΩ ΑΚΡΩΝ. ΤΣΑΟΥΣΗΣ Θ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Ειδικευόμενος Ιατρός

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΜΣΣ- ΚΑΤΩ ΑΚΡΩΝ. ΤΣΑΟΥΣΗΣ Θ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Ειδικευόμενος Ιατρός ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΜΣΣ- ΚΑΤΩ ΑΚΡΩΝ ΤΣΑΟΥΣΗΣ Θ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Ειδικευόμενος Ιατρός ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑΣ Η ΠΙΟ ΚΟΙΝΗ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΣΤΟ ΔΥΤΙΚΟ ΚΟΣΜΟ Η ΠΙΟ ΚΟΙΝΗ ΑΙΤΙΑ ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση στάσης. Τυπικές στάσεις & βασικά χαρακτηριστικά αυτών

Αξιολόγηση στάσης. Τυπικές στάσεις & βασικά χαρακτηριστικά αυτών Αξιολόγηση στάσης Τυπικές στάσεις & βασικά χαρακτηριστικά αυτών Εικόνα 1. Τυπικές όρθιες στάσεις. Τέλια όρθια στάση (Α), κυφω-λορφωτική στάση (Β), στάση επίπεδης ράχης (C) & χαλαρή στάση (D). Τέλεια όρθια

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14. Αγγειοπλαστική Bypass

Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14. Αγγειοπλαστική Bypass Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14 Αγγειοπλαστική Bypass Η αντιμετώπιση των καρδιαγγειακών νόσων περιλαμβάνει: φαρμακευτική αγωγή συστάσεις για αλλαγές στον τρόπο ζωής και τις

Διαβάστε περισσότερα

Τοποθέτηση για ωδίνες τοκετού και τοκετό

Τοποθέτηση για ωδίνες τοκετού και τοκετό Τοποθέτηση για ωδίνες τοκετού και τοκετό Κάθισμα στην μπάλα ωδινών Η κίνηση εμπρός και πίσω κατά το κάθισμα στην μπάλα ωδίνων μειώνει τον πόνο, προάγει την χαλάρωση, ανοίγει την εγκάρσια και προσθιο οπίσθια

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση )

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Συντηρητική ή Χειρουργική Αντιµετώπιση Γ. Στράντζαλης Νευροχειρουργική Κλινική, Πανεπιστήµιο Αθηνών, Θεραπευτήριο Ευαγγελισµός ΓΕΝΙΚΑ Η οσφυo-ισχιαλγία ή ο «πόνος

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

κλινική εξέταση οδηγός για Barbara Bates, M.D. ISBN 9780960-372-144-4 Δεύτερη έκδοση Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

κλινική εξέταση οδηγός για Barbara Bates, M.D. ISBN 9780960-372-144-4 Δεύτερη έκδοση Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων οδηγός για κλινική εξέταση Δεύτερη έκδοση Barbara Bates, M.D. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων I. Ανδρουλάκη Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 Υπεύθυνη Μαθήματος: Χ. Καρατζαφέρη Διδάσκοντες: Χ. Καρατζαφέρη, Γ. Σακκάς,Α. Καλτσάτου 2013-2014 Διάλεξη 4 ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ 1 Στις 2 Απριλίου

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΙ ΚΟΙΛΙΕΣ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΕΝΥ

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΙ ΚΟΙΛΙΕΣ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΕΝΥ ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΙ ΚΟΙΛΙΕΣ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΕΝΥ ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΩΝ ΚΟΙΛΙΩΝ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΕΓΚΕΦΑΛΟΝΩΤΙΑΙΟ ΥΓΡΟ Οι κοιλίες του εγκεφάλου είναι οι δύο πλάγιες, η Τρίτη (ή μέση) κοιλία και η τέταρτη

Διαβάστε περισσότερα

AquaTec 1.2. Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Βασικές Αρχές Μεταφοράς Αερίων. Νίκος Καρατζάς

AquaTec 1.2. Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Βασικές Αρχές Μεταφοράς Αερίων. Νίκος Καρατζάς AquaTec 1.2 Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Βασικές Αρχές Μεταφοράς Αερίων Νίκος Καρατζάς 2 Φυσική και φυσιολογία των Καταδύσεων Προειδοποίηση: Το υλικό που παρουσιάζεται παρακάτω δεν πρέπει να θεωρηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή στη βιολογική μηχανική Κεφάλαιο 2 Εκβιομηχανική των οστών Οι διαφάνειες που ακολουθούν Η ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Για να περιγράψουμε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΙΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΕΤΡΑΚΕΦΑΛΩΝ ΚΑΙ ΜΥΩΝ ΤΩΝ ΙΣΧΙΩΝ

ΑΣΚΗΣΙΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΕΤΡΑΚΕΦΑΛΩΝ ΚΑΙ ΜΥΩΝ ΤΩΝ ΙΣΧΙΩΝ ΑΣΚΗΣΙΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΕΤΡΑΚΕΦΑΛΩΝ ΚΑΙ ΜΥΩΝ ΤΩΝ ΙΣΧΙΩΝ 1. ΑΡΣΕΙΣ ΑΠΟ ΒΑΘΥ ΚΑΘΙΣΜΑ ΜΕ ΑΛΤΗΡΕΣ 2. ΑΡΣΕΙΣ ΑΠΟ ΒΑΘΥ ΚΑΘΙΣΜΑ ΜΕ ΜΠΑΡΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΤΡΑΧΗΛΟ 3. ΑΡΣΕΙΣ ΑΠΟ ΒΑΘΥ ΚΑΘΙΣΜΑ ΜΕ ΜΠΑΡΑ ΠΙΣΩ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΣΕ. Παρουσίαση περιστατικού. ΑΜΕΘ Γ.Ν.Θ. «Γ. Παπανικολάου»

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΣΕ. Παρουσίαση περιστατικού. ΑΜΕΘ Γ.Ν.Θ. «Γ. Παπανικολάου» ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΣΕ ARDS - ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΜΕ ΝΟ Παρουσίαση περιστατικού ΑΜΕΘ Γ.Ν.Θ. «Γ. Παπανικολάου» Παρουσίαση περιστατικού Από τον απεικονιστικό έλεγχο διαπιστώθηκαν: κατάγµατα λεκάνης και δεξιού άνω

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα 12ο : Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΜΕ ΒΑΡΗ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΚΟΙΛΙΑΚΟΥ ΚΑΙ ΡΑΧΙΑΙΟΥΣ ΜΥΕΣ

Μάθημα 12ο : Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΜΕ ΒΑΡΗ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΚΟΙΛΙΑΚΟΥ ΚΑΙ ΡΑΧΙΑΙΟΥΣ ΜΥΕΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΕ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ (Κ.Μ. Μ 161) Μάθημα 12ο : Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΜΕ ΒΑΡΗ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΚΟΙΛΙΑΚΟΥ ΚΑΙ ΡΑΧΙΑΙΟΥΣ ΜΥΕΣ Με την ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές πρέπει να είναι σε θέση

Διαβάστε περισσότερα

1. Η αναπνευστική λειτουργία. 2. Η κεντρική λειτουργία. 3. Η περιφερική λειτουργία. 4. Ο μυϊκός μεταβολισμός

1. Η αναπνευστική λειτουργία. 2. Η κεντρική λειτουργία. 3. Η περιφερική λειτουργία. 4. Ο μυϊκός μεταβολισμός ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΗΣ VO2max Βαμβακούδης Ευστράτιος Επίκουρος Καθηγητής Εργοφυσιολογικής Αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Το Νευρικό Σύστημα έχει δύο μοίρες Το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (Εγκέφαλος και Νωτιαίος Μυελός) Περιφερικό Νευρικό Σύστημα (Σωματικό και Αυτόνομο τμήμα) ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 11η Αποκλίσεις Σπονδυλικής Στήλης

Διάλεξη 11η Αποκλίσεις Σπονδυλικής Στήλης ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 11η Αποκλίσεις Σπονδυλικής Στήλης Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Στάση Σώματος Ο όρος σωστή στάση

Διαβάστε περισσότερα

NeuroBloc Αλλαντική τοξίνη τύπου Β ενέσιμο διάλυμα 5.000 U/ml

NeuroBloc Αλλαντική τοξίνη τύπου Β ενέσιμο διάλυμα 5.000 U/ml NeuroBloc Αλλαντική τοξίνη τύπου Β ενέσιμο διάλυμα 5.000 U/ml Σημαντικές πληροφορίες ασφάλειας για γιατρούς Σκοπός αυτού του εγχειριδίου είναι να παρέχει σε γιατρούς με δικαίωμα συνταγογράφησης και χορήγησης

Διαβάστε περισσότερα

Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου)

Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου) Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου) 01/35 Το Ερειστικό Σύστημα αποτελείται από: 1. Τα Οστά 2. Τις Αρθρώσεις 3. Τους Συνδέσμους 02/35 ΟΣΤΑ ΤΟΥ ΣΚΕΛΕΤΟΥ Σύνολο: 285 οστά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΠΑΘΟΛΟΓΙA Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΠΑΘΟΛΟΓΙA Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΠΑΘΟΛΟΓΙA Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ ΚΝΣ: πολυσύνθετο σύστηµα πολλές από τις λειτουργίες του αδιευκρίνιστες Πρώτες ανατοµικές µελέτες Αριστοτέλης και Γαληνός

Διαβάστε περισσότερα

Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού

Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού λκλλκλκλλκκκκ Εισαγωγή Ανιόντα Δεµάτια του Νωτιαίου Μυελού Ανιόντα Δεµάτια της Πρόσθιας Δέσµης Ανιόντα Δεµάτια της Πλάγιας Δέσµης Ανιόντα Δεµάτια της Οπίσθιας Δέσµης Κατιόντα

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπεία παθήσεων αυχενικής µοίρας (6o µάθηµα)

Θεραπεία παθήσεων αυχενικής µοίρας (6o µάθηµα) Θεραπεία παθήσεων αυχενικής µοίρας (6o µάθηµα) Ασκήσεις κινητικότητας (ROM) ΑΜΣΣ Σε αυτές τις ασκήσεις κινητικότητας (Εικ. 1), στο εργαστήριο εφαρµόστηκαν & έγινε πρακτική άσκηση στις εξής ασκήσεις: Κάµψη

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών

Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΏΣΕΙΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ Το Μυοσκελετικό Σύστηµα Δρ. Ε. Τζόνσον Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Αθήνα 2012 2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Α. Τα µέρη και

Διαβάστε περισσότερα

histogenesis Dr.Stefanos Goudelas, Dermatologist

histogenesis Dr.Stefanos Goudelas, Dermatologist histogenesis Dr.Stefanos Goudelas, Dermatologist histogenesis αισθητική προσώπου Dr. Stefanos Goudelas, Dermatologist η πιο διαδεδομένη και αποτελεσματική αγωγή για τις ρυτίδες έκφρασης Dr. Stefanos Goudelas

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο;

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο; Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση Μεταβολισμός του γλυκογόνου Το γλυκογόνο είναι ο αφθονότερος υδατάνθρακας των ζώων Το γλυκογόνο αποθηκεύεται κυρίως στο ήπαρ (3-7% κατά βάρος) και στους μύες

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις και αντιθέσεις στη Λαπαροσκοπική Χειρουργική - η Αναισθησιολογική Άποψη Δρ. Ράνια Πατρώνη Δ/ντρια Αναισθησιολογίας ΠΓΝ Πατρών «ο Άγιος Ανδρέας» Λαπαροσκοπική Χειρουργική: Προτερήματα Προτερήματα:

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς

Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς Πια είναι η καλύτερη μέθοδος θεραπείας; Κιρσοί είναι το αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Από την καρδιοπνευμονική στην καρδιοεγκεφαλική αναζωογόνηση ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Μαρία Ι. Σεφέρου Ειδικευόμενη Καρδιολογίας Σισμανόγλειο Γ.Ν.Α. ΑΝΑΚΟΠΗ Ηλεκτρική Φάση Κυκλοφορική Φάση Μεταβολική Φάση ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις

Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Φλοιός (Ανώτερος Εγκέφαλος) Κατώτερος Εγκέφαλος Ειδικές Αισθήσεις Εν τω Βάθει Αισθητικότητα Επί πολλής Αισθητικότητα Χυµικά Ερεθίσµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 9ο ΜΕΡΟΣ Α Η ΑΙΜΑΤΩΣΗ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ 9ο ΜΕΡΟΣ Α Η ΑΙΜΑΤΩΣΗ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΜΑΘΗΜΑ 9ο ΜΕΡΟΣ Α Η ΑΙΜΑΤΩΣΗ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ Η ΑΙΜΑΤΩΣΗ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ Ο εγκέφαλος αρδεύεται από : 1. Τις δύο έσω καρωτίδες και τους κλάδους τους 2. Τις δύο σπονδυλικές αρτηρίες και τους κλάδους τους Οι τέσσερις

Διαβάστε περισσότερα

1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα

1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα 1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα 1.1. Νευρικό Σύστημα 1.1.1. Ανατομία του Νευρικού Συστήματος: Το νευρικό σύστημα αποτελείται από ένα κεντρικό και ένα περιφερικό τμήμα (πίνακας 1, σχήμα 1). (α) Το κεντρικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟ + ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ = Α & Ω ΣΤΗΝ! ΑΠΛΕΣ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΕΣ (Βασική απεικονιστική μέθοδος) ΠΡΟΣΘΙΟΠΙΣΘΙΑ ΠΛΑΓΙΑ ΛΟΞΗ ΕΙΔΙΚΗ ΑΠΛΕΣ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΕΣ (Βασική

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) Γιάννης Τσούγκος ΓΕΝΙΚΑ:...πολλούς αιώνες πριν μελετηθεί επιστημονικά ο ηλεκτρισμός οι άνθρωποι γνώριζαν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ. 08/Φεβ/2013 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ -- ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ. 08/Φεβ/2013 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ -- ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ -- ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΛΟΥΚΑΣ Ορθοπαιδικός Χειρουργός Πολυκλινική Λευκωσίας 1 2 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ -- ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ- ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΛΟΥΚΑΣ Ορθοπαιδικός Χειρουργός Πολυκλινική Λευκωσίας

Διαβάστε περισσότερα

Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα

Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα Εισαγωγή Σχηµατισµός Κλάδοι του Οσφυϊκού Πλέγµατος Μηριαίο Νεύρο (Ο2-Ο4) Εισαγωγή Η κινητικότητα και η γενική αισθητικότητα του κάτω άκρου εξυπηρετούνται από τους τελικούς κλάδους

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Κυκλοφορικό σύστημα Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Η καρδία Χτύπα 2 δισεκατομμύρια φορές σε όλη μας τη ζωή. Βρίσκεται στο θώρακα, κέντρο προς αριστερά. Έχει το μέγεθος μιας γροθιάς. Αλεξάνδρα, Αναστασία,

Διαβάστε περισσότερα

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει»

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» «Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» Γνωστική Νευροεπιστήμη Πώς γίνεται αντιληπτή η αισθητική πληροφορία; Πώς σχηματίζονται οι μνήμες; Πώς μετασχηματίζονται σε λόγο οι αντιλήψεις και

Διαβάστε περισσότερα

2 ο ΦΘΙΝΟΠΩΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΗΣ EΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

2 ο ΦΘΙΝΟΠΩΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΗΣ EΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ 2 ο ΦΘΙΝΟΠΩΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΗΣ EΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Οργάνωση: Εργαστήριο Ηλεκτρομυογραφίας και Κλινικής Νευροφυσιολογίας Α Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Αθήνα, 23 26 Σεπτεμβρίου 2012

Διαβάστε περισσότερα

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ Αισθητικότητα ονομάζεται η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε αφενός το εξωτερικό μας περιβάλλον και το ίδιο μας το σώμα,

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΗΚΓ- ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΜΥΟΚΑΡΔΙΟΥ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΗΚΓ- ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΜΥΟΚΑΡΔΙΟΥ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΗΚΓ- ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΜΥΟΚΑΡΔΙΟΥ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Άνδρας 57 ετών προσέρχεται στα επείγοντα νοσοκομείου παραπονούμενος για θωρακικό άλγος που επεκτείνεται στην κάτω γνάθο και αντανακλά στο αριστερό

Διαβάστε περισσότερα

11/6/2015 TA KATAΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ. Στοιχεία ανατομίας και φυσιολογίας της σπονδυλικής στήλης και του νωτιαίου μυελού. Εισαγωγικά στοιχεία

11/6/2015 TA KATAΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ. Στοιχεία ανατομίας και φυσιολογίας της σπονδυλικής στήλης και του νωτιαίου μυελού. Εισαγωγικά στοιχεία TA KATAΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Στοιχεία ανατομίας και φυσιολογίας της σπονδυλικής στήλης και του νωτιαίου μυελού Σπονδυλική στήλη: 7 αυχενικοί, 12 θωρακικοί, 5 οσφυϊκοί, 5 ιεροί και 4-5 κοκκυγικοί

Διαβάστε περισσότερα

Σ Υ Μ Π Ι Ε Σ Τ Ι Κ Ε Σ Μ Υ Ε Λ Ο Π Α Θ Ε Ι Ε Σ

Σ Υ Μ Π Ι Ε Σ Τ Ι Κ Ε Σ Μ Υ Ε Λ Ο Π Α Θ Ε Ι Ε Σ Σ Υ Μ Π Ι Ε Σ Τ Ι Κ Ε Σ Μ Υ Ε Λ Ο Π Α Θ Ε Ι Ε Σ Α. ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΜΕΣΟΣΠΟΝΔΥΛΙΟΥ ΔΙΣΚΟΥ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΣΥΜΠΙΕΣΗ ΤΟΥ ΝΩΤΙΑΙΟΥ ΜΥΕΛΟΥ Οι μεσοσπονδύλιοι δίσκοι βρίσκονται μεταξύ των σωμάτων των σπονδύλων. Ο ρόλος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ Η νευρομυϊκή σύναψη αποτελεί ιδιαίτερη μορφή σύναψης μεταξύ του κινητικού νευρώνα και της σκελετικής μυϊκής ίνας Είναι ορατή με το οπτικό μικροσκόπιο Στην

Διαβάστε περισσότερα

Σπιρομέτρηση Διάχυση. Τσαούσης Βασίλης Πνευμονολόγος

Σπιρομέτρηση Διάχυση. Τσαούσης Βασίλης Πνευμονολόγος Σπιρομέτρηση Διάχυση Τσαούσης Βασίλης Πνευμονολόγος ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΑΕΡΑ Τραχεία - μεγάλη ταχύτητα αέρα - στροβιλώδης ροή Βρογχικό δέντρο - μεταβατική ροή αέρα Μικροί αεραγωγοί - μικρή ταχύτητα αέρα - γραμμική

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Τα λίπη αποτελούν μια συμπυκνωμένη πηγή ενέργειας Ενεργούν σαν διαλύτες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΙΝΘΗΡΟΓΡΑΦΗΜΑ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ - ΚΝΣ Στοιχεία Ανατομίας Φυσιολογίας

ΣΠΙΝΘΗΡΟΓΡΑΦΗΜΑ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ - ΚΝΣ Στοιχεία Ανατομίας Φυσιολογίας Εργαστήριο Πυρηνικής Ιατρικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Θεσσαλίας ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΠΥΡΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 2014-2015 Σπινθηρογραφική Απεικόνιση Εγκεφάλου - ΚΝΣ Παναγιώτης Αν. Γεωργούλιας Αν. Καθηγητής Πυρηνικής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (2005)

ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (2005) ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (2005) Αγαπητοί Συνάδελφοι, Κυρίες και Κύριοι, Αρχίζουμε την ενδιαφέρουσα αυτή στρογγυλή τράπεζα που έχει θέμα της, την Χρόνια οσφυαλγία, ελπίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Αυτόνοµο νευρικό σύστηµα

Αυτόνοµο νευρικό σύστηµα Αυτόνοµο νευρικό σύστηµα Το αυτόνοµο νευρικό σύστηµα νευρώνει όργανα των οποίων οι λειτουργία δεν εξαρτάται από την θέλησή µας, όπως είναι η καρδιά, οι λείοι µύεςτωναγγείωνκαιτωνσπλάχνωνκαιοιαδένες. Xωρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι Μάθημα 1ο ΘΩΡΑΚΑΣ ΚΟΙΛΙΑ ΠΥΕΛΟΣ-ΠΕΡΙΝΕΟ ΡΑΧΗ Ροβίθης Μιχαήλ 500 Π.Χ Εισαγωγή στην Ανατομία 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης Ανά----- τομή Αριστοτέλης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Xylozan, Lidocaine hydrochloride 2 %, ενέσιμο διάλυμα. 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ Κάθε 1 ml διαλύματος περιέχει μονοϋδρική

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Τραυματισμοί του Νωτιαίου Μυελού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ

ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ Ανατομική περιφερικών νεύρων και παθοφυσιολογικές διεργασίες της νευρικής κάκωσης Α. Παναγόπουλος ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΙΚΩΝ ΝΕΥΡΩΝ Κινητική

Διαβάστε περισσότερα

Κοσμάς Χριστούλας Αναπλ. Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ. Α.Π.Θ. Η αίσθηση του κρύου Το στρες που ασκείται από το ψύχος στον οργανισμό μας, κατά την έκθεση του ανθρώπου σε συνθήκες χαμηλής θερμοκρασίας περιβάλλοντος,

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ Μπίλλη Ευδ. Επ. Καθηγήτρια, Τμ. Φυσικοθεραπείας, ΤΕΙ Δυτική Ελλάδας Γήρανση - ορισμός Σαφής ορισμός του γήρατος δεν υπάρχει Σύμφωνα με τον Shock, το γήρας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Αν. Καθ. Δρ Μαρία Α. Γούλα ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ Όπως συμβαίνει με τη συναπτική διαβίβαση στη νευρομυϊκή σύναψη, σε πολλές μορφές επικοινωνίας μεταξύ νευρώνων στο κεντρικό νευρικό σύστημα παρεμβαίνουν άμεσα ελεγχόμενοι

Διαβάστε περισσότερα

ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ

ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ Ι. Φυσιολογία και παθοφυσιολογία του πόνου... 15 1. Ορισμός και τύποι του πόνου... 15 1.1. Ο ορισμός του πόνου... 15 1.2.

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο της συνείδησης

Επίπεδο της συνείδησης Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 20-25 Επίπεδο της συνείδησης Η µερική ή ολική απώλεια της συνείδησης του πάσχοντος είναι µια σοβαρή κατάσταση, κατά την οποία διαταράσσεται

Διαβάστε περισσότερα

Πονοκέφαλος μετά από επισκληρίδιο ή ραχιαία Τι πρέπει να γνωρίζεις. Headache after an epidural or spinal injection What you need to know

Πονοκέφαλος μετά από επισκληρίδιο ή ραχιαία Τι πρέπει να γνωρίζεις. Headache after an epidural or spinal injection What you need to know Greek Πονοκέφαλος μετά από επισκληρίδιο ή ραχιαία Τι πρέπει να γνωρίζεις Headache after an epidural or spinal injection What you need to know Το φυλλάδιο αυτό περιέχει γενικές πληροφορίες σχετικά με τον

Διαβάστε περισσότερα

Το Συµπαθητικό Νευρικό Σύστηµα

Το Συµπαθητικό Νευρικό Σύστηµα Το Συµπαθητικό Νευρικό Σύστηµα Εισαγωγή Συµπαθητική Φυγόκεντρος Οδός Κεντρική Μοίρα (Εγκεφαλικό Σκέλος) Προγαγγλιακές Ίνες Μεταγαγγλιακές Ίνες Συµπαθητική Κεντροµόλος Οδός Το Συµπαθητικό Στέλεχος ή Συµπαθητική

Διαβάστε περισσότερα

Version 7.2, 10/2006 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

Version 7.2, 10/2006 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Version 7.2, 10/2006 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1 1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Lactated Ringer s Injection/Fresenius, (3,1+0,3+6+0,2)g, ενέσιμο διάλυμα για έγχυση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Θερινό εξάμηνο 2011 Ο ρόλος του νερού στο φυτό Βασικότερο συστατικό των ιστών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΠΙΕΣΗ (Α.Π.)

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΠΙΕΣΗ (Α.Π.) ΥΠΕΡΤΑΣΗ Η καρδιά προωθεί το αίμα στον οργανισμό μέσω των αρτηριών, με αποτέλεσμα οι αρτηρίες να βρίσκονται υπό πίεση. Η πίεση αυξάνει όταν είμαστε αναστατωμένοι, όταν τρομάζουμε, όταν καταβάλουμε κάποια

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιµος Π. Βανδώρος ΑΙΜΟΦΟΡΑ ΑΓΓΕΙΑ ΑΡΤΗΡΙΕΣ - ΦΛΕΒΕΣ - ΤΡΙΧΟΕΙ Η 1 ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ Μεγάλη και µικρή κυκλοφορία Σχηµατική

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Συµπύκνωση αραίωση ούρων

Συµπύκνωση αραίωση ούρων Συµπύκνωση αραίωση ούρων Boron σελ 1075-1091 Συµπυκνωµένα ούρα υπερωσµωτικά σε σχέση µε τη συγκέντρωση του πλάσµατος Η ικανότητα των νεφρών να παράγουν υπερωσµωτικά ούρα αποτελεί καθοριστικό παράγοντα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΕΣΗ ΤΟΥ ΠΑΡΑΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟΥ ΝΕΥΡΟΥ ΣΕ ΑΝΔΡΑ 58 ΕΤΩΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ

ΙΑΤΡΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΕΣΗ ΤΟΥ ΠΑΡΑΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟΥ ΝΕΥΡΟΥ ΣΕ ΑΝΔΡΑ 58 ΕΤΩΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ ΙΑΤΡΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΕΣΗ ΤΟΥ ΠΑΡΑΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟΥ ΝΕΥΡΟΥ ΣΕ ΑΝΔΡΑ 58 Δ. Τσίντζας, Γ. Γερνάς, Π. Πλυτά Κέντρο Αποθεραπείας Φυσικής και Κοινωνικής Αποκατάστασης (Κ.Α.Φ.Κ.Α.) Αμφιλοχίας. Εισαγωγή Το παραπληρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΟΔΗΓΙΩΝ ΧΡΗΣΗΣ

ΦΥΛΛΟ ΟΔΗΓΙΩΝ ΧΡΗΣΗΣ ΦΥΛΛΟ ΟΔΗΓΙΩΝ ΧΡΗΣΗΣ 1 ΦΥΛΛΟ ΟΔΗΓΙΩΝ ΧΡΗΣΗΣ: ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΡΗΣΤΗ MUPHORAN 200 mg, κόνις και διαλύτης για διάλυμα (προς αραίωση) για έγχυση. Fotemustine Διαβάστε προσεκτικά ολόκληρο το φύλλο οδηγιών

Διαβάστε περισσότερα

Οπισθοπεριτοναϊκή θέση Θ12 - Ο4 Δεξιός νεφρός χαμηλότερα από τον αριστερό ΔΕ νεφρός πίσω και κάτω από το ήπαρ/χοληδόχο κύστη ΑΡ νεφρός κάτω και επί

Οπισθοπεριτοναϊκή θέση Θ12 - Ο4 Δεξιός νεφρός χαμηλότερα από τον αριστερό ΔΕ νεφρός πίσω και κάτω από το ήπαρ/χοληδόχο κύστη ΑΡ νεφρός κάτω και επί Οπισθοπεριτοναϊκή θέση Θ12 - Ο4 Δεξιός νεφρός χαμηλότερα από τον αριστερό ΔΕ νεφρός πίσω και κάτω από το ήπαρ/χοληδόχο κύστη ΑΡ νεφρός κάτω και επί τα έσω του σπλήνα Τα επινεφρίδια είναι άνω, πρόσθια και

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ.

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. Η στυτική δυσλειτουργία είναι ένα από τα συχνότερα νοσήματα των ανδρών στην σημερινή εποχή.σε νεαρότερες ηλικίες το 30% οφείλεται σε οργανικές αιτίες και το 70 % σε ψυχολογικά αίτια

Διαβάστε περισσότερα

Επιφάνεια για την στήριξη των χεριών για την διευκόλυνση των αναισθησιολόγων με τον αντίστοιχο συνδετικό σφιγκτήρα (clamp)

Επιφάνεια για την στήριξη των χεριών για την διευκόλυνση των αναισθησιολόγων με τον αντίστοιχο συνδετικό σφιγκτήρα (clamp) ΕΞΑΡΤΗΜΑΤΑ ΒΑΣΙΚΗΣ ΣΥΝΘΕΣΗΣ (ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΩΝ 21 ΧΕΙΡ/ΚΩΝ ΤΡΑΠΕΖΩΝ) 2.9.1 Επιφάνεια για την στήριξη των χεριών για την διευκόλυνση των αναισθησιολόγων με τον αντίστοιχο συνδετικό σφιγκτήρα (clamp) 9906021

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα jk ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα Εισαγωγή στο Κυκλοφορικό μας Σύστημα (ΚΣ) Το ΚΣ αποτελείται από - τα αιμοφόρα αγγεία την καρδιά Αέρας που εισπνέουμε Αέρας που εκπνέουμε

Διαβάστε περισσότερα

Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων

Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων Η εμφάνιση καταγμάτων αποτελεί την κυριότερη επιπλοκή της οστεοπόρωσης. Τα περισσότερα κατάγματα επουλώνονται χωρίς να υπάρχει ανάγκη χειρουργικής επέμβασης,

Διαβάστε περισσότερα

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής.

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ : ΟΙ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΤΙΣ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ! Εισαγωγή : Τα οστά είναι το σπίτι για να μείνουμε, είναι η στέγη που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα

Διαβάστε περισσότερα