ΤΑ ΤΑΦΙΚΑ ΕΘΙΜΑ ΣΤΗΝ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ KAI ΑΝΑΤΟΛΙΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΑ ΤΑΦΙΚΑ ΕΘΙΜΑ ΣΤΗΝ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ KAI ΑΝΑΤΟΛΙΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ"

Transcript

1 ΤΑ ΤΑΦΙΚΑ ΕΘΙΜΑ ΣΤΗΝ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ KAI ΑΝΑΤΟΛΙΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Ο στόχος αυτής της μελέτης είναι η συγκέντρωση των δεδομένων σχετικά με τα ταφικά έθιμα της Νεολιθικής στην Ελλάδα και στην Ανατολία (Μ. Ασία). Αν και συχνά αποσπασματικά ή περιορισμένα σε αριθμό, είναι χρήσιμα ως βασική γνώση για την αντίληψη του θανάτου από τους πρώτους γεωκτηνοτρόφους και για το πώς αυτή εξελίχθηκε. Τα νεολιθικά ταφικά έθιμα προέρχονται από ανάλογες συνήθειες της Παλαιολιθικής και της Μεσολιθικής, στις οποίες παραπέμπει αυτή η μελέτη όποτε κρίνεται σκόπιμο. Τα γεωγραφικά όρια της μελέτης περιλαμβάνουν τα σύνορα της σύγχρονης ελληνικής επικράτειας, εφόσον και πρακτικά δεν υπάρχουν στοιχεία πέρα από τη νότια Μακεδονία και είναι σχεδόν ανύπαρκτα τα σχετικά δεδομένα από τη Θράκη. Στην Ανατολία έχει χαραχτεί μια φανταστική γραμμή, που ξεκινά από τη θάλασσα και την οροσειρά του Ταύρου, περνά ανατολικά από τις πηγές του Άλυος ποταμού και φθάνει από τα βουνά στον Εύξεινο Πόντο, χωρίζοντας έτσι την χερσόννησο της Μ. Ασίας (Ανατολίας) από την υπόλοιπη Ασία. Κρίθηκε σκόπιμο να ενταχθεί και η Κύπρος στην ενότητα αυτή, πρώτον λόγω των γεωγραφικών της συντεταγμένων και δεύτερον λόγω των βεβαιωμένων επαφών της με τη Μ. Ασία και σε άλλα πολιτισμικά πεδία. Το κείμενο συμπληρώνεται από γεωγραφικούς χάρτες χρονολογικούς πίνακες, πίνακες με τα υπάρχοντα δεδομένα και φωτογραφίες. Η χρονολόγηση συζητείται σε ειδικό κεφάλαιο. Η δυσκολία και συχνά η αδυναμία να γίνουν ολοκληρωμένες στατιστικές οφείλεται στο ότι η βιβλιογραφία είναι περιορισμένη και, ως εκ τούτου, σημαντικές πληροφορίες ανύπαρκτες. Θεωρήθηκε αρκετά σημαντική η υπογράμμιση των ορίων της γνώσης μας σχετικά με κάποιους τομείς, καθώς και η διατύπωση ορισμένων συμπερασμάτων που απορρέουν από την πρακτική και ίσως μεταφυσική αντίληψη του θανάτου στη Νεολιθική. Η τυπολογία της μελέτης αποτελεί περισσότερο μεθοδολογική προσπάθεια με στόχο την απομόνωση ορισμένων βασικών σημείων παρά την διατύπωση κάποιας συγκεκριμένης θεωρίας. Ανέκαθεν οι αρχαιολόγοι είχαν την τάση να ερευνούν για επιρροές ανάμεσα σε οικισμούς ή περιοχές. Ωστόσο, είναι πολύ δύσκολο να προσδιορίσει κάποιος ένα «εισαγόμενο» πολιτισμό σε κάποια ηπειρωτική περιοχή όπου τα πολιτισμικά σύνορα είναι συχνά ασαφή, σε αντίθεση με ένα νησιωτικό πολιτισμό, όπου η σχετική του απομόνωση επιτρέπει μια καλύτερη αντίληψη της εξέλιξής του. Οι συγκρίσεις με σύγχρονες πρωτόγονες φυλές δεν αποτελούν ιδιαίτερο κεφάλαιο της μελέτης, διότι ο κύριος στόχος της είναι τα αρχαιολογικά δεδομένα παρά η ψευδαίσθηση της αναβίωσης του παρελθόντος μέσα από απλά εθνογραφικά ανάλογα.

2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα μελέτη των ταφικών εθίμων στο Αιγαίο, την Ανατολία και την Κύπρο καλύπτει περίπου πέντε χιλιάδες χρόνια, δηλαδή εκτείνεται από το 8000 μέχρι το 3000 π.χ.και είναι στενά συνδεδεμένη με την εξέλιξή τους στην Εγγύς Ανατολή και τα Βαλκάνια. Ήδη από την 9η χιλιετία π.χ. εμφανίσθηκε στην Εγγύς Ανατολή ένας πρωτο-νεολιθικός πολιτισμός, ο οποίος εξελίχθηκε στη διάρκεια της επόμενης χιλιετίας. Κατά την 7η χιλ. π.χ. πολλές κοινότητες εγκαταστάθηκαν στο χώρο μεταξύ νοτιοανατολικής Ευρώπης και τέλους της κεντρικής Ασιατικής ερήμου καθώς και από τον Καύκασο μέχρι τη νότια Παλαιστίνη. Τα δεδομένα από τις επόμενες δύο χιλιετίες δείχνουν ότι νεολιθικοί πολιτισμοί εξαπλώθηκαν στην κεντρική Ευρώπη και ότι εμφανίσθηκε μεταλλουργία και γραπτή κεραμική στην Εγγύς Ανατολή. Είναι γεγονότα που μαρτυρούν ότι οι πρώτες κοινωνίες είχαν εξελιχθεί ανεξάρτητα η μιά από την άλλη. Τα ταφικά έθιμα αντανακλούν μια σημαντική πλευρά της ανθρώπινης συμπεριφοράς στις διάφορες χρονικές περιόδους, εφόσον ο θάνατος ήταν ανέκαθεν κρίσιμη κατάσταση ως προς το ανθρώπινο δυναμικό της ομάδας, ιδιαίτερα μάλιστα στην Προϊστορία. Οι μικρές αυτές κοινωνικές ομάδες βασίζονταν στην προσωπική εργασία και ο θάνατος οποιουδήποτε μέλους αναστάτωνε τον ρυθμό των καθημερινών δραστηριοτήτων τους. Επειδή τα πραγματικά αίτια του θανάτου ήταν άγνωστα στους προϊστορικούς ανθρώπους, αντιδρούσαν με τρόπους που -άν και διαφορετικοί από περιοχή σε περιοχή- είχαν ορισμένα κοινά σημεία. Τα ταφικά έθιμα ήταν (και συνεχίζουν να είναι) το αποτέλεσμα αυτής της αντίδρασης στο θάνατο. Η μελέτη τους λοιπόν μας επιτρέπει να μπούμε στον ανθρώπινο νου και να ακολουθήσουμε την εξέλιξή του, η οποία ενδεχομένως και να οδήγησε σε πίστη σε κάποιο είδος μετάβασης σε άλλη κατάσταση μέσω του θανάτου. Με άλλα λόγια, η νοητική εξέλιξη είναι δυνατόν να δημιούργησε τα πρώτα στοιχεία, τα οποία διαμόρφωσαν μια πρωτόγονη θρησκεία. Κατά την Παλαιολιθική και την Μεσολιθική και παρά τα περιορισμένα δεδομένα για τα ταφικά έθιμα, ειδικά για αυτά που αφορούν τις πρώιμες φάσεις, ο άνθρωπος προφανώς αντιδρούσε με παρόμοιο τρόπο από την Αγγλία και τη Γαλλία μέχρι την Κριμαία και το Κάρμηλο όρος: έθαβε τους νεκρούς του μέσα στα σπήλαια όπου ζούσε. Φαίνεται ότι θεωρούσε τον θάνατο ως ένα παροδικό ύπνο και ότι ο νεκρός θα χρειαζόταν τροφή μόλις ξυπνούσε. Γι αυτό και τα νεκρά σώματα δεν θάβονταν εντελώς αλλά τοποθετούνταν σε ρηχούς λάκκους γύρω από την εστία, σκεπάζονταν με μερικούς λίθους ενώ ένας μεγαλύτερος χρησίμευε ως προσκέφαλο. Τον κατάλογο συμπλήρωναν κομμάτια από κρέας, πυριτολιθικά εργαλεία (αξίνες, ξέστρα), είδη καλλωπισμού (ώχρα) και κοσμήματα. Στην Mallaha, το χέρι ενός σκελετού είχε τοποθετηθεί πάνω στο πόδι ενός ζώου του είδους canis. Στην μοναδική περίπτωση του σπηλαίου Shanidar στο Ιράκ, το νεκρό σώμα είχε σκεπαστεί με άνθη. Ωστόσο, είναι αβέβαιο κατά πόσο μερικά κρανία της Ύστερης Παλαιολιθικής που βρέθηκαν μαζί ήταν ενσυνείδητες αποθέσεις, για το λόγο ότι η διατήρησή τους ίσως να οφειλόταν σε φυσικοχημικά αίτια ή σε καλές κλιματολογικές συνθήκες. Από την άλλη πλευρά, καμένα οστά τουλάχιστον εβδομήντα πέντε νεολιθικών ατόμων (στην πλειοψηφία γυναικών) ανακαλύφθηκαν στο σπήλαιο Kebara της Παλαιστίνης. Από ό,τι φαίνεται, είχαν αποτεφρωθεί μετά την ταφή στο χώμα ή την έκθεση στο ύπαιθρο και μετά την αποσύνθεση των μυικών τους ιστών. Αυτό δείχνει ότι, αν και η ταφή στο χώμα κυριαρχούσε, ωστόσο υπήρχαν και άλλοι τρόποι απαλλαγής από ένα νεκρό σώμα καθώς και ότι οι νεολιθικές καύσεις είχαν πολύ παλαιούς προγόνους.

3 Δεδομένου ότι μόνο ένα μέρος των δεδομένων έχει περιληφθεί σε τελικές δημοσιεύσεις μέχρι σήμερα, η παρούσα μελέτη βασίσθηκε κυρίως σε πρόδρομες δημοσιεύσεις και σημειώσεις. Τα δεδομένα δίνουν λοιπόν μια μικρή εικόνα των ταφικών εθίμων. Ένας αρχαιολόγος μπορεί να μετρήσει να καταγράψει και να ομαδοποιήσει τα ανθρώπινα κατάλοιπα, αλλά είναι πολύ δύσκολο -έως αδύνατογι αυτόν να κάνει μια τυπολογία της ανθρώπινης συμπεριφοράς, να προβλέψει τις ανθρώπινες πράξεις στο μέλλον ή να φαντασθεί όσες έχουν γίνει στο παρελθόν. Εκτός τούτου, δεν μπορεί να διατυπώσει οποιαδήποτε σφαιρική ερμηνευτική θεωρία έχοντας περιορισμένα στοιχεία σχετικά με την φιλοσοφική θεώρηση των φαινομένων. Κατά συνέπεια, υπάρχει μεγάλη αβεβαιότητα ως προς τις πνευματικές ανάγκες του ανθρώπου, τη σκέψη του, τη μαγεία, τη θρησκεία και τα ταφικά του έθιμα. Κατά τα φαινόμενα όμως, ο πρωτόγονος άνθρωπος, ιδίως ο Neanderthal, δεν απέρριπτε τους νεκρούς του και σκεπτόταν με σοβαρότητα την έννοια του θανάτου. Τα πλούσια ταφικά δεδομένα της Παλαιολιθικής και της Μεσολιθικής στην Ευρώπη, την Εγγύς Ανατολή και τη βόρεια Αφρική, έρχονται σε αντίθεση με αυτά της Ελλάδας και της Ανατολίας. Στην Ελλάδα, τα κατάλοιπα του Homo Erectus (Archanthropus) από τα Πετράλωνα της Χαλκιδικής, που χρονολογούνται περίπου στο π.χ., μαζί με ίχνη φωτιάς στο ίδιο σπήλαιο, αποτελούν μάρτυρες μιας παλαιολιθικής ταφής. Το κρανίο κρεμόταν 1,5 μέτρο πάνω από το έδαφος, κολλημένο σε ένα σταλακτίτη και κάτω από ένα βράχο που το σχήμα του αποτελούσε μια φυσική κόγχη. Ο σκελετός ήταν συνεσταλμένος και τοποθετημένος στο δεξιό πλευρό. Μεσολιθικές ταφές είναι γνωστές από από το σπήλαιο Φράγχθι στην Αργολίδα: ένας άνδρας και μια γυναίκα σε συνεσταλμένη στάση βρέθηκαν σε ρηχούς λάκκους σκαμμένους στο έδαφος του σπηλαίου. Ο ένας είχε καλυφθεί με μικρούς λίθους και το κεφάλι του είχε νότιο προσανατολισμό με πρόσωπο στην Ανατολή. Η επιφανειακή έρευνα στη θέση Μαρουλά της Κύθνου έφερε στο φως ένα είδος μεσολιθικού «νεκροταφείου»: βρέθηκαν τέσσερις ταφές με χρήση ώχρας, η μία εκ των οποίων ήταν ακέραια και περιελάμβανε ένα συνεσταλμένο σκελετό σε ένα λάκκο, με κεφάλι προς το Νότο και πρόσωπο στη Δύση, ο οποίος έφερε ένα μεγάλο λίθο πάνω στο στήθος. Άλλες, μη ακέραιες ταφές, περιελάμβαναν ένα ολόκληρο σκελετό και δύο άλλους που ανήκαν (σύμφωνα με τον ανασκαφέα) σε δευτερογενείς ταφές. Είναι φανερό ότι δεν μπορεί να βγεί συμπέρασμα για τα ταφικά έθιμα της μεσολιθικής Ελλάδας, όπως επίσης και της εκεί Παλαιολιθικής. Αντίθετα, η Νεολιθική παρέχει πολύ περισσότερες πληροφορίες πάνω στο θέμα αυτό. Τα δεδομένα για την Ύστερη Παλαιολιθική στην Ανατολία είναι ανάλογα και έχουν επίσης έλθει στο φως ταφές σε συνεσταλμένη στάση. Τμήματα σκελετών της Μέσης Παλαιολιθικής βρέθηκαν στα σπήλαια Karain και Magiaracik, ενώ μια μεσολιθική εσοχή βράχου περιείχε τμήματα μικρού κρανίου ενός απολιθωμένου Homo Sapiens. Στο μεσολιθικό Beldibi αποκαλύφθηκαν ίχνη κανιβαλισμού σε τμήματα ενός ανθρώπινου κρανίου, το οποίο βρέθηκε μαζί με οστά ζώων και πυριτολιθικά εργαλεία. H περίπτωση αυτή του κανιβαλισμού είναι μεμονωμένη και, εάν επρόκειτο για ταφή (πράγμα πολύ αβέβαιο), θα πρέπει να αποτελούσε εξαίρεση στο γενικευμένο επιπαλαιολιθικό έθιμο της ταφής μέσα στο χώμα. Η Κύπρος δεν απέδωσε καμμιά παλαιολιθική ή μεσολιθική ταφή. Η παρούσα μελέτη βασίζεται στην απόλυτη χρονολόγηση με βάση το χρόνο ημιζωής του C14 που πρότεινε ο Libby (5568 +/- 30), αλλά αναφέρεται επίσης και στην σχετική χρονολόγηση που προκύπτει από τη στρωματογραφία, όπου αυτό είναι δυνατό. Η χρονολόγηση βασίζεται κυρίως στις μελέτες των Mellaart, Tringham και

4 Θεοχάρη, αλλά και άλλων επίσης. Μερικές αλλαγές έγιναν σε σχέση με τη διαφοροποίηση μεταξύ Νεότερης Νεολιθικής και Χαλκολιθικής διότι κατά τη διάρκεια της Χαλκολιθικής (τουλάχιστον στις πρώιμες φάσεις της) τα μέταλλα χρησιμοποιούνταν ως ορυκτά ή ως απλά αντικείμενα (συχνά διακοσμητικά) χωρίς να επηρεάζουν τη ζωή των κοινοτήτων. Αφ ετέρου, η πρώιμη Χαλκολιθική στην Ανατολία έχει χάσει το νόημά της εφόσον μεταλλικά αντικείμενα χρησιμοποιούνταν ήδη από την 8η χιλιετία σε ορισμένες περιοχές της Εγγύς Ανατολής. Ως εκ τούτου, στην παρούσα μελέτη η Χαλκολιθική έχει ενσωματωθεί στην Νεότερη Νεολιθική. Πρέπει να σημειωθεί ότι μερικές θέσεις της Ανατολίας που χρονολογούνται στην Νεότερη Χαλκολιθική, όπως το Alisar Huyuk και η Kusura, εμφάνισαν ταφικά έθιμα τελείως διαφορετικά από τα μέχρι τότε γνωστά της Νεολιθικής ή και της Χαλκολιθικής, τα οποία έμοιαζαν περισσότερο με αυτά της πρώιμης εποχής του Χαλκού. Τα έθιμα αυτά αυτά αναφέρονται χωρίς να συζητηθούν ή να συγκριθούν με άλλα. Όπως μπορεί κάποιος να παρατηρήσει, η Ανατολία και η Εγγύς Ανατολή είχαν πολιτισμική εξέλιξη που προηγήθηκε της εξέλιξης στην Ελλάδα και συνέβη πολύ νωρίτερα απ ό,τι στα βόρεια Βαλκάνια. Επιχειρήθηκε η μελέτη των ταφικών εθίμων των θέσεων που ανήκουν στο ίδιο πολιτισμικό υπόστρωμα (παρά τις όποιες χρονολογικές διαφορές μεταξύ τους) με τον σκοπό να ιχνηλατηθεί η εξέλιξη της ανθρώπινης αντίδρασης στο θάνατο, πάντα βέβαια με βάση τις ενδεχόμενες επιρροές μεταξύ των πολιτισμών. Η μελέτη φθάνει μέχρι την Ύστερη Χαλκολιθική, εφόσον τα ταφικά έθιμα δεν άλλαξαν ουσιαστικά πρίν από την Εποχή του Χαλκού. Οι χαλκολιθικές θέσεις δεν φαίνεται να έχουν διαφορετικά έθιμα από αυτές της Νεότερης Νεολιθικής, συνεπώς έχουν ενσωματωθεί στη Νεολιθική. Η Κύπρος, η οποία συζητείται ξεχωριστά, έχει δική της χρονολόγηση, που παρουσιάζει πολλές δυσκολίες, οφειλόμενες στο χρονολογικό κενό μεταξύ της Ακεραμικής (περίοδος Ι) και της Κεραμικής περιόδου (περίοδος ΙΙ). Μοιάζει να είναι πολιτισμικά κοντύτερα στην Ανατολία και ως εκ τούτου έχει μελετηθεί παράλληλα με αυτήν. ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Ένα από τα θέματα που σχετίζονται με τη μόνιμη εγκατάσταση είναι η ανθρώπινη αντίδραση στο θάνατο και η απαλλαγή από τα νεκρά σώματα. Το πρόβλημα ήταν ανέκαθεν σοβαρότατο, εφόσον αφορούσε την υγιεινή του περιβάλλοντος του οικισμού. Ο άνθρωπος δεν μπορούσε πλέον να εγκαταλείπει τα πτώματα όπως έκανε ενόσω ζούσε ως νομάς κυνηγός. Είχε να αντιμετωπίσει όλες τις συνέπειες των αποσυντεθημένων σωμάτων εφόσον ζούσε σε μικρή απόσταση από αυτά. Για το λόγο αυτό προσπάθησε να βρει λύσεις που θα του επέτρεπαν να μη προσβάλλεται από θανατηφόρες ασθένειες. Η εξέλιξη των ταφικών εθίμων στην Ελλάδα, την Ανατολία και την Κύπρο ήταν ανάλογη με αυτήν των Βαλκανίων και της Εγγύς Ανατολής, τουλάχιστον στα κύρια σημεία. Παρά ταύτα, δεδομένου ότι η χρονολόγηση της Νεολιθικής (η οποία αντανακλά τις βασικές αλλαγές στον τρόπο ζωής) διαφέρει από τη μια περιοχή στην άλλη, τα αντίστοιχα ταφικά έθιμα δεν εξελίχθηκαν στο ίδιο χρονικό πλαίσιο σε απόλυτες χρονολογήσεις. Μία ΝΝ θέση στην Εγγύς Ανατολή δεν είναι απαραίτητα σύγχρονη με μια ΝΝ στην Ανατολία. κ.ο.κ. Η διαφορά αυτή γίνεται εντονότερη

5 ανάλογα με την απόσταση μεταξύ των θέσεων. Αφ ετέρου, οι ταφές στην Ελλάδα υπάγονται σε τέσσερις διακριτές χρονολογικές περιόδους, ενώ στην Ανατολία οι ταφές ανά περίοδο είναι περιορισμένες, με εξαίρεση το Catal Huyuk, το οποίο όμως είναι και σχεδόν ο μοναδικός αντιπρόσωπος για τη Νεότερη Νεολιθική. Η Μέση Νεολιθική απουσιάζει εντελώς.το ίδιο συμβαίνει και στην Κύπρο, όπου η Ακεραμική Χοιροκοιτιά είναι σχεδόν ο μοναδικός αντιπρόσωπος της Νεότερης Νεολιθικής στο νησί, ενώ υπάρχει μια αισθητή απουσία της Αρχαιότερης και Μέσης Νεολιθικής. Λόγω των ανωτέρω αποκλίσεων και διαφορών στη χρονολόγηση, τα ταφικά έθιμα μελετώνται σε σχέση με τη χρονολόγηση κάθε περιοχής ξεχωριστά, δεδομένου ότι αυτό που ενδιαφέρει τελικά είναι η στενή τους σύνδεση με την ανθρώπινη νοητική εξέλιξη και γνώση (ανεξάρτητα από χρονική τοποθέτηση), εφόσον αυτές οδήγησαν σε βιώματα και εμπειρίες από παρόμοιες καταστάσεις. To νεκροταφείο του Ακεραμικού Hacilar στην Ανατολία οδήγησε σε γενικότερες υποθέσεις για την ύπαρξη νεκροταφείων δίπλα σε ακεραμικούς οικισμούς στην Ανατολία. Στην πραγματικότητα όμως οι υποθέσεις αυτές οφείλονταν στο γεγονός ότι υπήρχε απουσία ταφών μέσα στους οικισμούς. Κατά την Αρχαιότερη έως τις αρχές της Μέσης Νεολιθικής, τάφοι βρέθηκαν σχεδόν πάντοτε μέσα στα όρια των οικισμών. Κατά την Αρχαιότερη Νεολιθική οι ταφές στο Hacilar και στο Catal Huyuk βρέθηκαν στην ευρύτερη περιοχή των οικισμών, ενώ τα παιδιά και τα νεογέννητα φαίνεται ότι θάβονταν ανέκαθεν μέσα στα ίδια τα σπίτια σε όλες τις φάσεις της Νεολιθικής. Ταφές εκτός της οικιστικής ζώνης άρχισαν να πραγματοποιούνται από την Νεότερη Νεολιθική και εξής σε όλες τις περιοχές. Περιπτώσεις μεμονωμένων ταφών ήταν δυνατό να βρεθούν σε οικισμούς, ενώ έξω από αυτούς οι ταφές ήταν ομαδοποιημένες σε νεκροταφεία. Η ομαδοποίηση αυτή δεν υπονοεί απαραίτητα κάποιο φόβο για τους νεκρούς. Η ανθρώπινη ψυχή και τα ταφικά έθιμα που απορρέουν από αυτήν δεν μπορούν να αλλάξουν σε σημείο που να δημιουργήσουν εναλλαγή συναισθημάτων φόβου και μη φόβου των νεκρών στον ίδιο χώρο. Φαίνεται μάλλον ότι τα νεκροταφεία αυτά δημιουργήθηκαν για λόγους υγιεινής και αυτό είναι μάρτυρας μιας κοινωνικής δομής, όπου κάθε νεολιθική ομάδα υπόκειτο σε λίγο ως πολύ συγκεκριμένους κανόνες. Τα παιδιά και τα νεογέννητα συνέχισαν να θάβονται μέσα στους οικισμούς -όπως αναφέτεται και παραπάνω- αλλά φαίνεται ότι δεν τους έδιναν ιδιαίτερη προσοχή. Με άλλα λόγια, υπονοείται ότι τα θεωρούσαν είτε καλά είτε ασήμαντα, και στις δύο όμως περιπτώσεις ακίνδυνα. Είναι περιορισμένα τα στοιχεία που διαθέτουμε σχετικά με τον προσανατολισμό των τάφων, φαίνεται όμως ότι δεν υπήρχε σταθερότητα, με εξαίρεση τις περιπτώσεις του Catal Huyuk (ΑN) και της Κεφάλας (ΝN). Η επιφάνεια του εδάφους έπαιζε αναμφίβολα σημαντικό ρόλο στον προσανατολισμό του τάφου και του σώματος. Ο παλαιότερος τύπος τάφου ήταν ο απλός λάκκος και οι παραλλαγές του. Οι λάκκοι σκάβονταν στο έδαφος, είχαν ακανόνιστα σχήματα και μικρές διαστάσεις (μικρότερο μέγεθος από τον μέσο όρο του ύψους ενός ενήλικα, δηλ. περίπου ένα μέτρο). Ο τύπος αυτός προέκυψε από την ευκολία του να σκάβει κάποιος και βεβαίως σε συσχετισμό με τα υψηλά ποσοστά θνησιμότητας στη Νεολιθική. Σε μερικές περιπτ,ωσεις λίθοι διαφόρων μεγεθών που τοποθετούνταν γύρω από τους λάκκους, τους έδειχναν πιο προσεγμένους, όμως πραγματικά κτιστοί τάφοι, όπως οι κιβωτιόσχημοι, εμφανίσθηκαν μόνο από την Νεότερη Νεολιθική και μετά στην Ελλάδα και στην Ανατολία. Ωστόσο, είναι άγνωστο κατά πόσο ένας προσεκτικά κατασκευασμένος τάφος μαρτυρούσε επιθυμία διαφοροποίησής του από τους υπόλοιπους. Μερικές φορές νεκρά σώματα βρεφών τοποθετούνταν μέσα σε αγγεία

6 και το έθιμο αυτό διατηρήθηκε σε όλη τη Νεολιθική μέχρι την Εποχή του Χαλκού σε διαφορετικές περιόδους και περιοχές. Η συνήθεια να τοποθετείται ένας λίθος κάτω από το νεκρό κεφάλι ή ένας μεγαλύτερος λίθος / μυλόλιθος πάνω στο σώμα αντανακλούν παλαιές παραδόσεις της Παλαιολιθικής. Αυτό το έθιμο είναι χαρακτηριστικό στην Κύπρο, πρωτοεμφανίσθηκε στην Ακεραμική στην Ελλάδα και γενικεύθηκε στις επόμενες περιόδους. Ο ενταφιασμός αποτελούσε το κύριο ταφικό έθιμο από την Ευρώπη και τα Βαλκάνια μέχρι την Ανατολία και την Εγγύς Ανατολή. Περιπτώσεις καύσεων υπήρχαν καθ όλη τη Νεολιθική στην Ελλάδα και την Ανατολία και σπανιότερα στα βόρεια Βαλκάνια και την Εγγύς Ανατολή αλλά ήταν κατά κανόνα αβέβαιες. Ταφές καύσεων υπήρχαν στην Ελλάδα ήδη από την Αρχαιότερη Νεολιθική, γεγονός που καθιστά το συγκεκριμένο έθιμο ως γηγενή πρόγονο των μεταγενέστερων καύσεων των Μυκηναϊκών και των Γεωμετρικών χρόνων. Η πρακτική αυτή πιθανώς να εξελίχθηκε ανεξάρτητα σε διάφορες περιοχές χωρίς οποιαδήποτε μεταξύ τους επιρροή, ενδεχομένως ως απόρροια άγνωστων πρακτικών αιτίων, εφόσον οι ταφές καύσεων δεν διαφέρουν σε τίποτα από αυτές μέσα στο χώμα. Αφ ετέρου δεν θα πρέπει να απορρίπτεται και το ενδεχόμενο ύπαρξης ταφών καύσης παράλληλα με τους ενταφιασμούς, τόσο στην Παλαιολιθική όσο και στην Ακεραμική Νεολιθική. Οι ταφές στο Αιγαίο ήταν κυρίως πρωτογενείς και περιείχαν ένα νεκρό. Το ίδιο συνέβαινε και στην Ανατολία με εξαίρεση του ΑΝ Catal Huyuk, όπου κανόνας ήταν οι δευτερογενείς πολλαπλές ταφές. Εκεί, όπως και σε άλλες επίσης περιοχές, ο αριθμός των ατομικών ταφών φαίνεται να αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου. Σε αντίθεση με την Ελλάδα και την Κύπρο, όπου οι πολλαπλές ταφές ήταν αμφίβολες, το είδος αυτό απαντάται συχνά στην Ανατολία και την Εγγύς Ανατολή από τη Μεσολιθική και εξής. Στη Μεσολιθική των Βαλκανίων, το έθιμο αυτό που φαίνεται ότι υπήρχε σε μικρότερο βαθμό, επηρέασε κάπως τις ταφικές συνήθειες της Μέσης και Νεότερης Νεολιθικής στην περιοχή. Οι καύσεις πιθανώς επεβλήθησαν για λόγους υγιεινής ή λόγω περιορισμένου χώρου για νέες ταφές. Ο J. Perrot υπέθεσε ότι οι δευτερογενείς ταφές περιείχαν όσους είχαν πεθάνει μακρυά από τον οικισμό τους και είχαν προσωρινά ενταφιασθεί μακριά από το χώρο κατοικίας τους. Η άποψή του αυτή είναι αρκετά λογική και πιθανή, τουλάχιστον για την ερμηνεία των πρώιμων ταφών αυτού του είδους. Όπως και να έχει το πράγμα, οι δευτερογενείς ταφές κατάγονταν από την Ανατολία και την Εγγύς Ανατολή. Βρέθηκαν σε μεγάλους αριθμούς στην Παλαιστίνη αλλά και στην Ελλάδα (ΑΝ Πρόδρομος, ΝΝ Αλεπότρυπα) και τα Βαλκάνια (Lepenski Vir II, Vlassak I). Μαρτυρούν σύνθετες πρακτικές και έχουν δώσει λαβή στους αρχαιολόγους για πολλές υποθέσεις (συχνά υπερβολικές ή αντικρουόμενες). Πιστεύω ότι τα κρανία συγκεντρώνονταν μεταξύ των μελών των νεολιθικών κοινωνιών ανεξάρτητα από την κοινωνική τους τάξη. Το έθιμο πήγασε από τη διπλή επιθυμία να διατηρήσουν το σπουδαιότερο (και εκφραστικότερο) τμήμα του σώματος με τη λιγότερη προσπάθεια, εφόσον γινόταν επανάχρηση του ίδιου τάφου. Το κεφάλι πιθανώς να συμβόλιζε το ίδιο το άτομο, να φυλασσόταν στα σπίτια ή τα ιερά και να λατρευόταν ως ακέραιο σώμα. Αυτό θα μπορούσε ενδεχομένως να ερμηνεύσει την επίχριση και τον χρωματισμό του κρανίου ως προσπάθεια να δημιουργηθεί μια ψευδαίσθηση ζωής με το να προσδοθεί σ αυτό η φυσική όψη του ζωντανού κεφαλιού. Τα στηρίγματα των κρανίων που έμοιαζαν με ειδώλια πιθανώς να ήταν μικρογραφίες των σωμάτων, οι οποίες προέβαλλαν τα κεφάλια. Οι μερικές (τμηματικές) ταφές ήταν δύο ειδών: α) ταφές ακέφαλων σωμάτων και β) ταφές σωμάτων χωρίς μέλη. Η πρώτη περίπτωση συνδέεται με τη συλλογή των κρανίων που συζητήθηκε παραπάνω. Η δεύτερη υπονοεί φόβο των νεκρών. Η

7 υπόθεση αυτή θα μπορούσε να υποστηριχθεί από τη στάση μερικών σωμάτων και από τον τρόπο ταφής τους (δηλ. πάνω στην κοιλιά, διεστραμμένων, με δεμένα χέρια, με μεγάλη, βαριά πέτρα πάνω στο στήθος, μέσα σε αναποδογυρισμένα ταφικά αγγεία, κ.τ.λ.). Εάν υπήρχε τέτοιος φόβος, φαίνεται ότι αφορούσε μόνο κάποια μέλη της κοινωνίας. Παρόμοιες δοξασίες έχουν επιβιώσει μέχρι σήμερα, όπως αποκαλύπτουν τα εθνολογικά δεδομένα. Τα σώματα και τα κεφάλια δεν είχαν σταθερό προσανατολισμό σε καμμιά από τις περιοχές οι οποίες συζητούνται εδώ. Ωστόσο υπήρχαν και περιπτώσεις επικρατούντος προσανατολισμού, ανεξάρτητα από το αν οι ταφές ήταν μεμονωμένες ή συγκεντρωμένες σε νεκροταφεία. Το κεφάλι ήταν τοποθετημένο σε ένα λίθινο προσκέφαλο, συνεχίζοντας ανάλογες πρακτικές της Παλαιολιθικής, αλλά τούτο απαντάται μόνο στην ΑΝ / ΝΝ Ελλάδα και στην ΝΝ Κύπρο. Σε όλες τις περιοχές το σώμα ετοποθετείτο στο πλευρό (δεξιό ή αριστερό) με λυγισμένα γόνατα και πόδια λιγότερο ή περισσότερο διπλωμένα μέχρι το στήθος («hocker»). Μερικές εξαιρέσεις στον κανόνα αυτόν είναι τα σώματα με πόδια σε έκταση (πλην Ελλάδας), αλλά και θέσεις στο πλευρό, στην κοιλιά ή στη ράχη με διπλωμένα πόδια. Οι εξαιρέσεις αυτές απαντώνται κυρίως στη Μέση και Νεότερη Νεολιθική των Βαλκανίων, όπου ανακαλύφθηκε σημαντικός αριθμός σωμάτων ανάσκελα ή μπρούμυτα με τεντωμένα πόδια. Η στάση «hocker» απασχόλησε ιδιαίτερα πολλούς ερευνητές, οι οποίοι συζήτησαν το ενδεχόμενο του να συνδέεται με προϊστορικά θρησκευτικά πιστεύω, που αφορούσαν τη μετά θάνατον ζωή. Σύμφωνα με κάποια από τις υποθέσεις αυτές, ο νεκρός θαβόταν σε τέτοια στάση γιατί εθεωρείτο κοιμισμένος. Σύμφωνα με άλλη, έδεναν τα σώματα από φόβο μήπως αναστηθούν και βλάψουν τους ζωντανούς της κοινωνικής ομάδας. Μια τρίτη συνέκρινε τη συγκεκριμένη στάση με αυτήν του εμβρύου στη γυναικεία μήτρα και αντέτασσε ότι η στάση αποσκοπούσε να δώσει στον νεκρό την ασφάλεια του εμβρύου, επιτρέποντάς του να ξαναγεννηθεί σε ένα άλλο κόσμο. Οι «hockers» που ήταν ανάσκελα θεωρούνταν ότι είχαν στάση λατρευτική: εάν δηλαδή τους έβλεπε κάποιος από το πλάι έδιναν την εντύπωση ότι ήταν γονατιστοί και ότι τα διπλωμένα χέρια τους ήταν σε διάφορες θέσεις προσευχής. Ο νεκρός εθεωρείτο λοιπόν ως ένα ταπεινό άτομο που προσευχόταν για να αποκτήσει την ευλογία των θεών. Κατά την άποψή μου, η συνεσταλμένη στάση ήταν περισσότερο μια συνήθεια για λιγότερη μυική προσπάθεια σε συνδυασμό με εξοικονόμηση εδάφους σε μια κοινωνία με υψηλά ποσοστά θνησιμότητας. Ωστόσο, ορισμένες σπάνιες περιπτώσεις νεκρών σε καθιστή στάση, ενταφιασμένων σε βαθείς λάκκους, ίσως εξέφραζαν την επιθυμία να δοθεί σημασία στους συγκεκριμένους τάφους, οι οποίοι να ανήκαν πιθανώς σε σεβάσμια άτομα της κοινωνικής ομάδας. Η κάλυψη των σωμάτων με κόκκινη ώχρα ήταν ήδη γνωστή από την Νεότερη Παλαιολιθική και ίσως συμβόλιζε το χρώμα του αίματος άρα τη ζωή. Αποτελούσε μια κοινή πρακτική της Νεότερης Νεολιθικής στα νοτιοανατολικά Βαλκάνια, την Εγγύς Ανατολή και περιοχές μέχρι πέρα από την Κασπία. Αντίθετα, δεν υπήρχε στην Ελλάδα και στην Κύπρο, ενώ στην Ανατολία χρησιμοποιήθηκε μόνο στο ΑΝ Catal Huyuk. Ο ίδιος συμβολισμός υπήρχε ενδεχομένως και στα «κόκκινα όστρακα», τα οποία ήταν μάλλον επίτηδες τοποθετημένα κοντά ή μέσα σε ταφικά αγγεία της ΝΝ Πλατειάς Μαγούλας Ζάρκου στην Ελλάδα. Ωστόσο, αν και το κύριο παλαιολιθικό σύμβολο του αίματος (δηλαδή η κόκκινη ώχρα) χρησιμοποιήθηκε ως σύμβολο και από τους νεολιθικούς γεωκτηνοτρόφους, είναι δύσκολο να ερμηνευθεί η εισαγωγή / χρήση και άλλων χρωμάτων, που δεν ήταν

8 ούτε ζωντανά ούτε συχνά χρησιμοποιούμενα. Αναφέρομαι στο Catal Huyuk της Ανατολίας, όπου υπήρχε ένα επιπλέον έθιμο, να βάφονται τα οστά ορισμένων σκελετων από δευτερογενείς ταφές με μπλε, πράσινο ή γκρίζο χρώμα, γεγονός μοναδικό στην περιοχή. Όπως και στη Παλαιολιθική, οι περισσότεροι νεολιθικοί νεκροί θαβόταν φορώντας τα ενδύματα και τα κοσμήματά τους. Ωστόσο δεν είμαστε σε θέση να διακρίνουμε με βεβαιότητα τα ενδύματα από τα σάβανα. Ίχνη υφασμάτων δεν βρέθηκαν παρά μόνο στην Ανατολία και τη Μεσοποταμία (6 η χιλιετία) και αποτυπώματα υφασμάτων στη χαλκολιθική Βάρνα στη Βουλγαρία. Tα κτερίσματα ήταν κατά κανόνα λίγα αντικείμενα καθημερινής χρήσης, όπως αγγεία, εργαλεία και όπλα. Ο αριθμός και η ποιότητά τους ποίκιλε και ήταν κατανεμημένα ανισομερώς στους τάφους μιας περιοχής ή ενός οικισμού. Έτσι, μπορεί κάποιος να υποθέσει ότι η παρουσία τους εξαρτιόταν από τον πλούτο του νεκρού και όχι από την ομογένεια των ταφικών εθίμων. Με τον τρόπο αυτό μπορεί να γίνει καλύτερα καταληπτή η ανισοκατανομή των ταφικών κτερισμάτων στο Catal Huyuk. Η σκόπιμη θραύση αγγείων, στην ΑΝ / ΝΝ Ελλάδα και ΝΝ Κύπρο είναι επίσης γνωστή και από τα ΜΝ Βαλκάνια. Το έθιμο αυτό δεν υπήρχε στην Ανατολία εντοπίζεται όμως σε τάφους του Halaf της 5 ης χιλιετίας και φαίνεται ότι εξαπλώνεται με τον καιρό. Πιθανώς ήταν συνδεδεμένο με ταφικές χοές όμως δεν φαίνεται να χρησιμοποιείται σε ταφές καύσεων (τουλάχιστον στην Εγγύς Ανατολή και τα Βαλκάνια όπου δεν υπάρχουν ούτως ή άλλως καύσεις). Ο Zervos είχε υποστηρίξει ότι η συνήθεια αυτή αποσκοπούσε στο να απελευθερώσει την ψυχή που ήταν εγκλωβισμένη στο σώμα και ότι προερχόταν από το έθιμο της θραύσης οστών στη Μουστέρια περίοδο. Η υπόθεση αυτή πείθει μερικώς, ωστόσο δεν ερμηνεύει το λόγο για τον οποίο έσπαζαν μόνον αγγεία και όχι άλλα αντικείμενα εξίσου σχετιζόμενα με τους νεκρούς, όπως οστά ζώων και ειδώλια. Είνα επίσης πιθανό αγγεία σπασμένα λόγω της μακράς καθημερινής τους χρήσης να συνόδευαν τους νεκρούς ιδιοκτήτες τους ως σημαντικά δώρα - δείγματα της πρώτης εμφάνισης της κεραμικής. Μάρτυρες αυτού του εθίμου μπορούν να θεωρηθούν μερικοί τάφοι της ακεραμικής Χοιροκοιτίας. Τα συγκεκριμένα αγγεία (τα οποία είχαν επιδιορθωθεί μερικές φορές για να ξαναχρησιμοποιηθούν) πιθανώς να τα γέμιζαν με υγρά για χοές και να τα τοποθετούσαν στους τάφους των κατόχων τους αφού πρώτα τα έσπαζαν πάνω στο σώμα τους, ώστε να το καλύψουν με τα υγρά αυτά. Ένα άλλο θέμα είναι το περιεχόμενο των αγγείων που προσφέρονταν ως κτερίσματα. Με εξαίρεση τα αγγεία που περιείχαν ανθρώπινα οστά (και συνεπώς είχαν καθαρά ταφική χρήση), τα υπόλοιπα πιθανώς να περιείχαν τροφές, φθαρτά κοσμήματα, καλλυντικές ουσίες αλλά και μικρά αντικείμενα ιδιαίτερης αξίας για τον κάτοχό τους. Με άλλα λόγια, είναι πιθανό τα αγγεία αυτά να περιείχαν πράγματα που δεν μπορούσαν να τοποθετηθούν απ ευθείας στο έδαφος, από φόβο μήπως χυθούν ή χαθούν. Προσφορές τροφών φαίνονται αρκετά πιθανές αν και δεν έχουν επιβεβαιωθεί παρά μόνο σε ορισμένες περιπτώσεις στα Βαλκάνια, την Ανατολία και την Εγγύς Ανατολή. Εξ άλλου η τροφή ήταν βασική για για τις νεολιθικές κοινωνικές ομάδες και οι ζωντανοί θα θεωρούσαν σημαντικό να τη μοιρασθούν με τους νεκρούς τους. Θαλάσσια όστρεα που βρέθηκαν ακόμα και σε τάφους απομακρυσμένους από τη θάλασσα αποτελούν μάρτυρες ότι τα έφερναν ειδικά και μάλλον ήταν προσωπική περιουσία των νεκρών παρά ένα ιδιαίτερο κτέρισμα στα πλαίσια κάποιου είδους τελετουργίας. Το ίδιο συμβαίνει και με τα λεγόμενα «λατρευτικά αντικείμενα»: πιθανότατα να ανήκαν στον νεκρό ο οποίος τα χρησιμοποιούσε για τη λατρεία

9 κάποιας θεότητας ενόσω ζούσε. Τίποτα όμως δεν αποδεικνύει την ταύτισή τους με αντικείμενα που σχετίζονταν με κάποια λατρεία των προγόνων. Η ύπαρξη ζώων σε μερικούς τάφους συνδέεται συχνά με θυσίες. Ωστόσο, υπάρχει διαφοροποίηση ως προς το περιεχόμενο των τάφων: Βρέθηκαν τάφοι με α) ζώα που προφανώς ανήκαν στο νεκρό και που τον συνόδευαν μαζί με τα υπόλοιπα κτερίσματα. Στην περίπτωση αυτή είχαν ταφεί δίπλα στο νεκρό β) ζώα που θυσιάσθηκαν για κάποια αιτία ανεξάρτητη από από την ανθρώπινη ταφή, π.χ. επ ευκαιρία της θεμελίωσης ενός σπιτιού. Ανάλογα παραδείγματα επιβιώνουν και σήμερα στη σύγχρονη Ελλάδα, όπου το προτιμώμενο ζώο για θυσία είναι ο πετεινός. Οι ανθρωποθυσίες ήταν σπάνιες και εντελώς αβέβαιες. Όλα τα παραπάνω οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι ταφικές συνήθειες εξελίχθηκαν πολύ αργά, επιτρέποντας την συνύπαρξη ποικίλων τύπων τάφων και τρόπων ταφής. Με εξαίρεση ενός ενδεχόμενου φόβου για κάποιους από τους νεκρούς, τα ταφικά έθιμα (ιδιαίτερα της Ελλάδας, της Ανατολίας και της Κύπρου) είναι μάρτυρες σεβασμού των νεκρών και απροθυμίας για βιαιοπραγίες σε βάρος των σωμάτων τους. Είναι αβέβαιο αν ο σεβασμός αυτός έφθανε σε επίπεδο πραγματικής λατρείας των προγόνων, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την περιοχή του Αιγαίου και την Κύπρο, δεδομένου μάλιστα ότι τα ταφικά κτερίσματα ήταν αντικείμενα καθημερινής χρήσης, δηλαδή ίδιου τύπου με αυτά που βρέθηκαν στους οικισμούς. Στην άποψη ότι η ύπαρξη κτερισμάτων δεν αποδεικνύει λατρεία σε υπερφυσικές δυνάμεις (σε κάποια θεότητα ή θεοποιημένο πρόγονο) συνηγορεί και η απουσία τους από αρκετές νεολιθικές ταφές. Φυσικά δεν μπορεί κάποιος να μιλήσει για παντελή απουσία κτερισμάτων σε μια τόσο μακρυνή εποχή. Οι υλικές προσφορές ενδέχεται να είχαν γίνει αλλά να χάθηκαν τα ίχνη τους με τον καιρό ή και να μην είχαν γίνει καθόλου αν εθεωρούντο ως σύμβολα διάκρισης ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς και αν οι ανασκαμμένοι τάφοι ανήκαν στη δεύτερη κατηγορία. Ο Childe είχε υποστηρίξει ότι τα ταφικά έθιμα δεν είναι μάρτυρες ευμάρειας ή φτώχιας μιας κοινωνίας, παλαιάς ή σύγχρονης ούτε και ενός ατόμου: ότι η ιστορία έχει δείξει ότι άτομα που ανήκαν σε πλούσια κοινωνικά σύνολα αποδείχτηκαν φειδωλά στις ταφικές προσφορές. Αντίθετα, ότι σε πολλές περιπτώσεις πρωτόγονων ή γενικά φτωχών συνόλων, οι ταφές περιείχαν αναλογικά πλουσιότερα κτερίσματα. Το τελευταίο υποστηρίζεται και από σύγχρονα εθνολογικά δεδομένα. Από την άλλη πλευρά, η έλλειψη κτερισμάτων δυνατόν να οφειλόταν απλά και στην παντελή έλλειψη προσωπικών αντικειμένων: εάν υπήρχε η συνήθεια να τοποθετούνται στους τάφους μόνο τα προσωπικά αντικείμενα του νεκρού και ο τελευταίος δεν είχε κανένα, ο τάφος του θα θα περιείχε μόνο το σώμα του. Στην Ανατολία, η ταφική ποικιλία, όσον αφορά τον τρόπο ταφής και τα κτερίσματα, είναι μάρτυρας μιας οργανωμένης κοινωνίας με μεμονωμένες και ευρύτερες οικογένειες, αντανάκλαση των οποίων υπάρχει στις μεμονωμένες και πολλαπλές ταφές αντίστοιχα. Τα άτομα ανήκαν σε διαφορετικά κοινωνικά στρώματα, υπήρχαν πλούσιοι και φτωχοί, ιθύνοντες και λαός. Τούτο υπογραμμίζεται επίσης από το γεγονός ότι το ΑΝ Catal Huyuk περιελάμβανε ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα με ταφές ιερέων σε πλούσια κτερισμένους τάφους, που περιελάμβαναν και τα προσωπικά τους πράγματα και κτερίσματα ανεξάρτητης προέλευσης. Οπωσδήποτε, ο πλούτος των ταφικών προσφορών θα επηρεαζόταν και από άλλους παράγοντες, όπως τις προσωπικές επιθυμίες, τη φύση του θανάτου ή ενδεχομένως και τα θρησκευτικά πιστεύω του νεκρού.

10 Υπάρχουν αναλογίες κυρίως μεταξύ θέσεων της Εγγύς Ανατολής ενώ τα ταφικά έθιμα των κεντρικών Βαλκανίων μοιάζουν να έχουν περισσότερα κοινά σημεία με αυτά του Αιγαίου. Αυτό που είναι αδύνατο να ξέρουμε, λόγω έλλειψης στοιχείων, είναι η σχέση μεταξύ ταφικών εθίμων και ηλικίας και φύλου των νεκρών, με εξαίρεση βέβαια τις παιδικές νεογνικές ταφές μέσα σε μεγάλα ταφικά αγγεία. Συνοψίζοντας, η Ανατολία, η Κύπρος και η Ελλάδα λειτουργούσαν ως σταυροδρόμι σε ό,τι αφορά τις ανταλλαγές ταφικών εθίμων μεταξύ Εγγύς Ανατολής και Βαλκανίων αλλά τούτο δεν υπονοεί ότι οι πρακτικές αυτές προερχόταν από κάποια περιοχή και επηρέασαν τις υπόλοιπες. Μερικοί αρχαιολόγοι θεωρούν ότι τα ταφικά έθιμα των Βαλκανίων ήταν αποτέλεσμα απόλυτης επίδρασης της Εγγύς Ανατολής διά μέσου της γέφυρας της Ελλάδας ίσως μάλιστα και της Ανατολίας. Ωστόσο, τα στοιχεία που υπάρχουν έχουν αποδείξει ότι η βαλκανική χερσόννησος ήταν αυτόνομη και όχι κάποια περιφέρεια αποδέκτης του πολιτισμού της Εγγύς Ανατολής. Η νοτιοανατολική Ευρώπη, όπως επίσης και η Τουρκμενία, ο Καύκασος ο Περσικός Κόλπος και το Σινά έχουν παραμεληθεί για πολλά χρόνια και η σημασία τους έχει υποβαθμιστεί. Η Ανατολία, η Κύπρος και η Ελλάδα δεν ήταν μόνον αποδέκτες ξένων επιρροών. Κάθε περιοχή είχε ιδιαίτερη αντιμετώπιση του θανάτου και ταφικές πρακτικές, αλλά ο πρωταρχικός σκοπός παντού ήταν η απαλλαγή από τα νεκρά σώματα, ώστε να εξασφαλισθούν κάποιες συνθήκες υγιεινής για την υπόλοιπη κοινωνική ομάδα ενώ παράλληλα θα μπορούσε να διατηρηθεί ένα τμήμα (όπως το κεφάλι) ως αφηρημένο σύμβολο ενός σεβάσμιου προγόνου.

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΣΚΕΨΗ Οι τεράστια ανθρώπινη ικανότητα για μάθηση διακρίνει τον άνθρωπο από όλα τα άλλα γένη. Στην απώτερη Προϊστορία, η εξέλιξη της

Διαβάστε περισσότερα

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου Απο τουσ Πρωτουσ Ανθρωπουσ ωσ το Νεολιθικο Πολιτισμο Κεφάλαιο 1 Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου H εξέλιξη του ανθρώπου κράτησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.)

ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.) ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.) Δημιουργία της ζωής Εξέλιξη του Ανθρώπου Απολιθώματα της εξέλιξης των ανθρωπίδων στο Μουσείο Οστεολογίας στην Οκλαχόμα, ΗΠΑ Homo Ηabilis (2,9 εκ.)

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ:

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 2009 11-13 ΜΑΡΤΙΟΥ 2010, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΧΩΡΟΣ ΤΑΦΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΣΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΟΙΚΙΣΜΟ ΑΥΓΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Γεωργία Στρατούλη, Σέβη Τριανταφύλλου,

Διαβάστε περισσότερα

Συμβολική και ιδεολογική ζωή.

Συμβολική και ιδεολογική ζωή. Συμβολική και ιδεολογική ζωή. Αικατερίνη Παπανθίμου, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Α.Π.Θ. Η ιδεολογία, που θεωρήθηκε συνώνυμη με τις πίστεις, τις κοσμολογικές αντιλήψεις και τη θρησκεία των κοινωνιών

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Στα δυτικά της εθνικής οδού Τρικάλων - Ιωαννίνων, 3χλμ πριν από τα Μετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Μινωικοί ιεροί χώροι Ενδεχομένως από τη Νεολιθική, αλλά με βεβαιότητα από την Προανακτορική εποχή φαίνεται ότι οι μινωίτες ασκούσαν τις λατρευτικές τους πρακτικές στα σπήλαια.

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Μόδα και ενδυμασία από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεότερους χρόνους.

Μόδα και ενδυμασία από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεότερους χρόνους. 1ο ΓΕΛ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ-ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ 2011-2012 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΜΗΜΑ PR1 ΟΜΑΔΑ 3 Μόδα και ενδυμασία από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεότερους χρόνους. Αρχαϊκή, Κλασσική, Ελληνιστική, Ρωμαϊκή Περίοδος

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια ΠΡΟΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΚΡΗΤΗ Πριν από τις επιφανειακές έρευνες στην περιοχή του Πλακιά και της Πρεβέλης στη νότια Κρήτη, τα μόνα γνωστά προνεολιθικά ευρήματα προέρχονταν από το εσωτερικό του σπηλαίου Ασφέντου στο

Διαβάστε περισσότερα

Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού. Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008)

Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού. Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Με την αρχή της ΕΧ παρατηρείται μια αλλαγή στη συμβολική έκφραση των προϊστορικών κοινοτήτων στο βόρειο

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΡΔΟΣ ΚΟΛΙΝ ΡΕΝΦΡΙΟΥ

ΛΟΡΔΟΣ ΚΟΛΙΝ ΡΕΝΦΡΙΟΥ ΛΟΡΔΟΣ ΚΟΛΙΝ ΡΕΝΦΡΙΟΥ O ΒΡΕΤΑΝΟΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΣΤΟ ΚΕΜΠΡΙΤΖ, ΑΦΟΥ ΤΑΡΑΞΕ ΤΑ ΝΕΡΑ ΔΙΑΤΥΠΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΠΩΣ ΟΙ ΈΛΛΗΝΕΣ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΙΝΔΟΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΑΛΛΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΕΣ..!!! Κομμάτια έκαναν οι

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα Oι πυραμίδες που έχουν εντοπιστεί στην Ελλάδα, αποτελούν μοναδικά δείγματα πυραμιδικής αρχιτεκτονικής στον ευρωπαϊκό χώρο. Η μορφή τους, η αρχιτεκτονική τους, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:...

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Τάξη Α Γυμνασίου Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... Επιμέλεια: Σοφία Τουμασή Μέρος Α : Να απαντήσεις υποχρεωτικά και στις τρεις (3) ερωτήσεις. 1.α) Να γράψεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι παλαιότερες ενδείξεις νεολιθικής κατοίκησης τοποθετούνται ήδη στην 9 η χιλ. π.χ., κατά την οποία υπάρχουν και οι κλιματολογικές προϋποθέσεις αλλά και οι άγριες μορφές ζώων και φυτών που θα

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Τάσος ΜΑΡΓΑΡΙΤΩΦ Δελτίον XAE 1 (1959), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Νίκου Βέη (1883-1958) Σελ. 144-148 ΑΘΗΝΑ 1960 ΕΚΘΕΣΗ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

ÍÈ Â ÔÓÙ ÌÂ ÙËÓ «Î Ú ÙË Ìapple»

ÍÈ Â ÔÓÙ ÌÂ ÙËÓ «Î Ú ÙË Ìapple» EΠΑΡΧΙΑΚΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΠΑΦΟΥ ÍÈ Â ÔÓÙ ÌÂ ÙËÓ «Î Ú ÙË Ìapple» ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ- ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΕ ΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com 1 Η αφορμή συγγραφής της εργασίας Το παρακάτω πρόβλημα που τέθηκε στο Μεταπτυχιακό μάθημα «Θεωρία Αριθμών» το ακαδημαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ Δρ. ΚΩΝ/ΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΟΣΤΑ Καθαρισμός και τακτοποίηση των οστών Την άνοιξη του 2008 (Μάρτιο-Απρίλιο), η κ. Ελευθερία Τσιχλή, μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Δευτέρα, 17 Αύγουστος 2015 Παραλία Μακρύαμμου Παραδεισένια και πλήρως εξοπλισμένη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΧΑΛΚΙΔΑΣ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕΡΟΣ Α ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΖΕΛΕΠΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΩ, ΕΡΕΥΝΩ ΕΚΦΡΑΖΟΜΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Νεολιθική Εποχή Διδακτική πρόταση 4: Ποια τεχνολογία χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι της Νεολιθικής Εποχής; Ερώτημα-κλειδί Ποια τεχνολογία (εργαλεία) χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι της

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της

Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της Τι σκεφτόμαστε; Διδακτική πρόταση 5: Τι να σκέφτονταν οι άνθρωποι της Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της Πρόοδος από το προηγούμενο μάθημα Τα παιδιά μεταφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Οι ποντικοί και το τυρί Δεξιότητες: Τρέξιμο σε διάφορες κατευθύνσεις και με διάφορες ταχύτητες. Σταμάτημα και αλλαγή κατεύθυνσης.

Οι ποντικοί και το τυρί Δεξιότητες: Τρέξιμο σε διάφορες κατευθύνσεις και με διάφορες ταχύτητες. Σταμάτημα και αλλαγή κατεύθυνσης. Οι ποντικοί και το τυρί Τρέξιμο σε διάφορες κατευθύνσεις και με διάφορες ταχύτητες. Οργάνωση: Εργασία σε ζευγάρια. Τα δυο παιδιά είναι οι ποντικοί και η μπάλα το τυρί. Ο ένας ποντικός κρατά το τυρί Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

DaVinci Σχολικό Έτος: 2012-2013 Ανατομία και Ιατρική

DaVinci Σχολικό Έτος: 2012-2013 Ανατομία και Ιατρική DaVinci Σχολικό Έτος: 2012-2013 Ανατομία και Ιατρική Υπεύθυνοι καθηγητές: Ζούλας Δημ. Αδαμάρα Αθαν. { Εργασία των μαθητών: Psyco Killers Πεταλωτή Χρήστου Σέρβου Αθανάσιου Χατζηγκόντζιου Χάρη Χατζηπαυλίδη

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά Χρόνια. Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία

Βυζαντινά Χρόνια. Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία Βυζαντινά Χρόνια Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία Τι έτρωγαν Στη διατροφή των Βυζαντινών βασικό ρόλο είχαν το ψωμί, τα λαχανικά, τα όσπρια και τα δημητριακά που τα μαγείρευαν με διάφορους

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009 ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 2 Ιουνίου 2009 ΩΡΑ: 07:45 10:15 Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από τρία μέρη και

Διαβάστε περισσότερα

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 ΜΑΘΗΜΑ 1, Οι έννοιες «γεωγραφική» και «σχετική» θέση 1. Με τη βοήθεια του χάρτη στη σελ.12, σημειώστε τις παρακάτω πόλεις στην

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; 137 Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι της Νεολιθικής Εποχής; Πώς μετακινούνταν; Πού έκτιζαν τα χωριά τους; Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Κατά τη δεκαετία 2000-2010 η ΕΠΣΝΕ, παράλληλα προς τις σωστικές ανασκαφές και αυτοψίες της σε σπήλαια και θέσεις παλαιοανθρωπολογικού ενδιαφέροντος,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; 101 Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Γιατί τόσες μετακινήσεις στην Παλαιολιθική Εποχή; Ερώτημα-κλειδί Για ποιους λόγους μετακινούνταν οι άνθρωποι της Παλαιολιθικής Εποχής; Πρόοδος από

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα

8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα 8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα υπεύθυνου τµήµατος : Γλαρού Άννα ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΜΗΣΕΙΣ... 11 ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 15 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 17 ΜΕΡΟΣ Α ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ Ο ΒΙΒΛΙΚΟΣ ΙΣΡΑΗΛ Εισαγωγικά... 27 1. Αρχαιολογία του βιβλικού Ισραήλ... 29

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή.

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Είναι γνωστά τα της Μάχης του Σπερχειού. ΒΙΒΛΙΟ ΕΝ ΕΚΑΤΟ (ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ). Στο σηµερινό χωριό Φραντζί

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας στην Α τάξη Γυμνασίου, οι μαθητές μας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΑΔΑ Β. Εικόνα 368. Κάτοψη των δύο τάφων της συστάδας Β. Εικόνα 369. Ο κιβωτιόσχημος Τ5 της συστάδας Β.

ΣΥΣΤΑΔΑ Β. Εικόνα 368. Κάτοψη των δύο τάφων της συστάδας Β. Εικόνα 369. Ο κιβωτιόσχημος Τ5 της συστάδας Β. 6 ΣΥΣΤΑΔΑ Β Στη ΝΔ γωνία του όμορου 153α και σε απόσταση περίπου 20 μ. βόρεια από την Α συστάδα, ανασκάφηκε ένας κιβωτιόσχημος και ένας καλυβίτης υστερορωμαϊκών επίσης χρόνων (ΕΙΚ. 368), που περιείχαν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Εργασία στο μάθημα: Το Νησιωτικό Αιγαίο κατά την 3 η Χιλιετία π.χ. Παναγιώτης Καπλάνης Επιβλέπων Καθηγητής: Βλαχόπουλος Ανδρέας Εαρινό Εξάμηνο 2015 Η Θέση Η Ίος βρίσκεται στο

Διαβάστε περισσότερα

Ηαρχή της Νεολιθικής στην Ελλάδα και τα νέα δεδομένα

Ηαρχή της Νεολιθικής στην Ελλάδα και τα νέα δεδομένα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Ηαρχή της Νεολιθικής στην Ελλάδα και τα νέα δεδομένα Μεταπτυχιακή Εργασία

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση Εύρεση Ανακαλύφθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα στην Κνωσό από τον Άρθουρ Έβανς, που την ονόμασε έτσι επειδή χρησιμοποιούσε γραμμικούς χαρακτήρες (και όχι εικονιστικούς, όπως η μινωική ιερογλυφική γραφή)

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή

Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή Πώς οργανωνόμαστε; Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή Ερώτημα-κλειδί Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Νεολιθικής Εποχής; Ποιοι έπαιρναν τις αποφάσεις; Σύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Σύνολο νοµού Αργολίδας.. Γενικές παρατηρήσεις Γίνεται φανερό από την ανάλυση, που προηγήθηκε, πως η επίδοση των υποψηφίων του νοµού Αργολίδας, αλλά και η κατανοµή της βαθµολογίας

Διαβάστε περισσότερα

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >>

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >> 1 Ο ΕΠΑΛ ΝΑΥΠΛΙΟΥ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2014 : > ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΜΥΚΗΝΩΝ Από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα. Χτισμένη πάνω

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική. Βασικές έννοιες

Στατιστική. Βασικές έννοιες Στατιστική Βασικές έννοιες Τι είναι Στατιστική; ή μήπως είναι: Στατιστική είναι ο κλάδος των εφαρμοσμένων επιστημών, η οποία βασίζεται σ ένα σύνολο αρχών και μεθοδολογιών που έχουν σκοπό: Το σχεδιασμό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΚΛΙΝΙΚΩΝ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΚΛΙΝΙΚΩΝ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΟΡΙΣΜΟΣ Ως ινιακή πλαγιοκεφαλία χαρακτηρίζεται η ασυμμετρία και αποπλάτυνση του οπισθίου τμήματος της κεφαλής (βρεγματοϊνιακή χώρα) (όπως αναφέρεται και στο κεφάλαιο των κρανιοσυνοστεώσεων). Ο προσδιορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ 09:00-12:00 ΑΙΘΟΥΣΑ Α

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ 09:00-12:00 ΑΙΘΟΥΣΑ Α Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ Ευρωπαϊκή Ιστορία, 19ος αιώνας ΣΥΡΙΑΤΟΥ ΑΘΗΝΑ 18:00-21:00 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ Π.Ν. Ευρωπαϊκή Ιστορία, 20ος

Διαβάστε περισσότερα

Θεματικός Συμβολισμός Ποιοτικών Χαρακτηριστικών

Θεματικός Συμβολισμός Ποιοτικών Χαρακτηριστικών 5 Θεματικός Συμβολισμός Ποιοτικών Χαρακτηριστικών Όπως έχει τονιστεί ήδη, η σωστή επιλογή συμβολισμού είναι το θεμελιώδες ζητούμενο για την επικοινωνιακή και την τεχνική επιτυχία ενός θεματικού χάρτη.

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Γυθείου 1 Α, 152 31 Χαλάνδρι Τηλ.: 210-6741 933, 210-6740 118, Fax: 210-6724 536 e-mail: info@pedtrauma.gr www.pedtrauma.gr Γιατί Πρόληψη Παιδικών Ατυχημάτων;

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Ενδυμασία και Μόδα από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεώτερους χρόνους

Ενδυμασία και Μόδα από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεώτερους χρόνους 1ο ΓΕΛ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ-ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ 2011-2012 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΜΗΜΑ PR1 ΟΜΑΔΑ 2 Ενδυμασία και Μόδα από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεώτερους χρόνους Ομάδα 2 Οι Θεές των Όφεων Η ενδυμασία στους

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα FARRINGTON ANDREW 2 09:00-12:00 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ Π.Ν. Ιστορική Γεωγραφία και ηµογραφία του Ρωµαϊκού Κράτους Η Ελληνική Αναγέννηση Οικονοµική και Κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας

Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας Το 274π.Χ. ο βασιλιάς της Ηπείρου Πύρρος κατέλαβε αιφνιδιαστικά τη Μακεδονία, όταν βασίλευε σ αυτήν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ

Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ 1 Η φυσιολογική καρδιά είναι µία πολύ δυνατή αντλία φτιαγµένη από µυϊκό ιστό, που λειτουργεί εντατικά και συνεχώς. Έχει περίπου τις διαστάσεις µιας ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας.

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Αντικείμενο Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Θανατηφόρα ατυχήματα από ηλεκτροπληξία στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1980-1995

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει χαρακτηριστικά «Mare Mediterraneum» ως μεταξύ δύο ηπείρων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΑΡΧΑΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΤΟΥΣ ΣΕ ΟΣΤΡΑΚΑ ΠΗΛΙΝΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μεσοποταμία-Σουμέριοι Μέσα 4ης χιλιετίας π.χ. Σφηνοειδής γραφή Τρόπος γραφής που

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στο ΠΕΣΥ 29 Οκτωβρίου 2015, με θέμα «Προσφυγικό Μεταναστευτικό»

Ομιλία στο ΠΕΣΥ 29 Οκτωβρίου 2015, με θέμα «Προσφυγικό Μεταναστευτικό» Ομιλία στο ΠΕΣΥ 29 Οκτωβρίου 2015, με θέμα «Προσφυγικό Μεταναστευτικό» Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι, Τα γεγονότα που εκτυλίσσονται τούτες τις ημέρες μπροστά στα μάτια μας, με τη θάλασσα της Μεσογείου να

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ. Ερατώ Αϊδίνη Χρύσα Βουλιστιώτη Κωνσταντίνος Κονδύλης Εύη Ξουρή Θεοδώρα Τελάκη

ΑΡΧΑΙΑ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ. Ερατώ Αϊδίνη Χρύσα Βουλιστιώτη Κωνσταντίνος Κονδύλης Εύη Ξουρή Θεοδώρα Τελάκη ΑΡΧΑΙΑ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ Ερατώ Αϊδίνη Χρύσα Βουλιστιώτη Κωνσταντίνος Κονδύλης Εύη Ξουρή Θεοδώρα Τελάκη ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ: Μινωικός Πολιτισμός(3.000-1420) Μυκηναϊκός Πολιτισμός(1.600-1.100) Αρχαϊκή Εποχή(800-500)

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες

Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες Διάλεξη 7α: Νοητικοί Χάρτες Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Πανεπιστήμιο Αιγαίου Ευανθία Μιχαηλίδου Στόχος εκπαίδευσης Κατανόηση γεωγραφικού χώρου Οπτική αντίληψη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2012 παντέχνου πυρός σέλας: λαμπερές ιστορίες φωτιάς. Χρήστος Ν. Κλείτσας

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2012 παντέχνου πυρός σέλας: λαμπερές ιστορίες φωτιάς. Χρήστος Ν. Κλείτσας ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΙΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού:

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: ΕΠΟΧΗ ΧΑΛΚΟΥ 1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: 3000 1100 π. Χ. 1100-800 πχ 800-500 πχ 500-323 πχ 323-146 πχ 146πΧ-330 μχ 2. Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που

Διαβάστε περισσότερα

Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616

Greither Elias. Icarus Fresco Munchen 1616 Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616 Η θρησκεία των Μινωιτών Στην είσοδο του Ιδαίου Αντρου φαίνεται ο βωμός λαξευμένος στο βράχο σπήλαιο Καμαρών Δικταίο άντρο τριμερές ιερό ανακτόρωνφαιστού Μινωική

Διαβάστε περισσότερα

Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που. Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα

Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που. Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΑΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που ονομάζεται ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα Ποια σύγχρονα κράτη αποτελούν την περιοχή

Διαβάστε περισσότερα

Ποια αντικείμενα υπάρχουν στην αίθουσά μας; Τα καταγράφουμε εδώ:

Ποια αντικείμενα υπάρχουν στην αίθουσά μας; Τα καταγράφουμε εδώ: Το σχέδιο της αίθουσάς μας Τι σχήμα έχει η αίθουσά μας; Επιλέγουμε το σωστό σχήμα και γράφουμε το όνομά του στο κάτω μέρος. Ποια αντικείμενα υπάρχουν στην αίθουσά μας; Τα καταγράφουμε εδώ: Πώς είναι τοποθετημένα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ

Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ Η ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ Η σημαία της Βουλγαρίας αποτελείται από τρεις ισομεγέθεις οριζόντιες λωρίδες χρώματος λευκού(στην κορυφή), πράσινου και κόκκινου. Το λευκό αντιπροσωπεύει την ειρήνη,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΔΙΟΥ ΣΤΟΝ ΚΕΡΑΜΕΙΚΟ

ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΔΙΟΥ ΣΤΟΝ ΚΕΡΑΜΕΙΚΟ ΚΠΕ ΔΡΑΠΕΤΣΩΝΑΣ ΚΑΙ ΤΡΟΙΖΗΝΑΣ-ΜΕΘΑΝΩΝ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΔΙΟΥ ΣΤΟΝ ΚΕΡΑΜΕΙΚΟ «ΠΙΟ ΤΥΧΕΡΟΣ Ο ΚΟΤΣΥΦΑΣ» «Μια επιγραφή με ειδοποιεί: όρος ειμί Κεραμεικού,Εγώ θα φύγω, Δίνω κρυφά ένα φιλί στου Κούρου του αρχαϊκού το

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΣΜΑ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ: Η ΣΩΡΕΥΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΑΝΙΣΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΥ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

ΧΑΣΜΑ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ: Η ΣΩΡΕΥΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΑΝΙΣΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΥ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ 4ο διεθνές επιστημονικό συνέδριο Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΗΜΕΡΑ: ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ Αθήνα, 10-11 Νοεμβρίου 2011 ΧΑΣΜΑ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή

Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή Η μελέτη της Ευαγγελίας Παπαπέτρου για την απασχόληση - ανεργία και τις μισθολογικές διαφορές ανδρών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ

Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Γενικευμένη Γεωμετρία, που θα αναπτύξουμε στα παρακάτω κεφάλαια, είναι μία «Νέα Γεωμετρία», η οποία προέκυψε από την ανάγκη να γενικεύσει ορισμένα σημεία της Ευκλείδειας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2015-2016 Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2015-2016 Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2015-2016 Α ΕΞΑΜΗΝΟ Ιστορία της Μεσογείου κατά την Αρχαιότητα 3 5 Εισαγωγή στην Πολιτική Επιστήμη 3 5 Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία

Διαβάστε περισσότερα