ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ"

Transcript

1 ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΠΥΓΜΑΙΩΝ ΙΠΠΟΠΟΤΑΜΩΝ ΚΥΠΡΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΠΛΕΙΣΤΟΚΑΙΝΙΚΟΥΣ ΙΠΠΟΠΟΤΑΜΟΥΣ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ ΨΑΡΡΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΤΡΑ 2014

2 Περίληψη Στην εργασία αυτή έγινε αρχικά περιγραφή του νησιού της Κύπρου ως προς τη γεωλογία και γεωγραφία του, από το οποίο πάρθηκαν τα περισσότερα δείγματα. Στη συνέχεια αναλυθήκαν οι παράγοντες που επηρεάζουν τα νησιωτικά οικοσυστήματα, κυρίως γεωγραφικά. Έπειτα περιεγράφηκαν τα είδη ιπποπόταμων που έζησαν στο πλειστόκαινο στον ευρύτερο χώρο της Μεσογείου, καθώς και το περιβάλλον στο οποίο οι πυγμαίοι ιπποπόταμοι της Κύπρου έζησαν. Τονίστηκαν τα βήματα δημιουργίας της εργασίας, περιεγράφηκαν τα δείγματα ξεχωριστά και μετά αναλύθηκαν σε διαγράμματα. Τα συμπεράσματα απέδειξαν την ταυτότητα των δειγμάτων, ενώ συγκρίθηκαν με άλλες μετρήσεις από άλλους ερευνητές. 1

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : Εισαγωγή 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 : Γενική γεωγραφία και γεωλογία της Κύπρου 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 : Παράγοντες που επηρεάζουν νησιωτικά οικοσυστήματα τύποι νησιών φίλτρα περιορισμού Μορφολογικά χαρακτηριστικά Ταξινομικά προβλήματα. 10 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Είδη ιπποπόταμων αρτίγονων και απολιθωμένων Αρτίγονοι ιπποπόταμοι νάνοι Αφρικής Hippopotamus antiquus ιπποπόταμος Κρήτης ιπποπόταμος Σικελίας ιπποπόταμος Μάλτας ιπποπόταμος Κύπρου 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 : Πανίδα Κύπρου 15 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 : Μεθοδολογία 16 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 : Αποτελέσματα εργασίας Απολιθώματα περιοχής Αετόκρεμνου Απολίθωμα περιοχής Μάνδρες Αμμόχωστου Απολιθώματα περιοχής Πάφου Απολιθώματα περιοχής Ξυλοφάγου Απολιθώματα περιοχής Καθαρό Κρήτης (Hippopotamus creautzburgi) 62 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 : Συμπεράσματα και συζήτηση 68 2

4 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 77 Μετρήσεις Μ3 ιπποποταμοειδών 77 Μετρήσεις Μ1 και Μ2 ιπποποταμοειδών 79 Μετρήσεις μέγιστου μήκους Μ 3 ιπποποταμοειδών 81 Μετρήσεις μήκους πλάτους M 2 ιπποποταμοειδών 82 Μετρήσεις μήκους πλάτους Μ 1 ιπποποταμοειδών 83 Μετρήσεις αστράγαλων ιπποποταμοειδών 85 Μετρήσεις βραχιόνων H. minor 86 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 88 3

5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η εργασία αυτή έγινε με σκοπό την μελέτη και περιγραφή των απολιθωμάτων νησιωτικών ειδών Hippopotamidae, από την περιοχή της Κύπρου και της Κρήτης. Η έρευνα αυτή έγινε στα πλαίσια πτυχιακής εργασίας. Σκοπός είναι η σύγκριση των δειγμάτων ιπποπόταμων Κύπρου και Κρήτης, με άλλα δείγματα από την βιβλιογραφία και έπειτα περεταίρω σύγκριση με άλλα είδη ιπποπόταμων, για να τονιστεί η διαφορά στα μεγέθη μεταξύ τους. Η εργασία αυτή είναι σημαντική, γιατί υπήρχαν δείγματα τα οποία δεν ήταν ταξινομημένα και έπρεπε να καταγράφουν στην βιβλιογραφία, για τον εμπλουτισμό του αρχείου των απολιθωμάτων. 4

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 : ΓΕΝΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΚΥΠΡΟΥ Η Κύπρος είναι το τρίτο μεγαλύτερο νησί της Μεσογείου θάλασσας, βρίσκεται στην ανατολική Μεσόγειο δίπλα στις ακτές της Τουρκίας και της Συρίας, ενώ είναι ένα από τα λίγα ωκεάνια νησιά. Το νησί οφείλει την ύπαρξη του στην ηφαιστειότητα, η οποία εξηγεί και τα πολλά μεταλλεία χαλκού από πού πήρε το όνομα το στοιχείο αυτό. Κατά το Κρητιδικό (περίπου 120 εκατομμύρια χρόνια πριν), η Κύπρος ήταν μια οροσειρά στο βυθό της θάλασσας της Τηθύος. Πολύ αργότερα, κατά το Μειόκαινο, η περιοχή ανυψώθηκε λόγο σύγκρουσης της αφρικανικής και της ευρασιατικής πλάκας. Τελικά, το νησί εμφανίστηκε πάνω από το επίπεδο της θάλασσας, και δημιουργήθηκε η σημερινή του μορφή. Η Κύπρος δεν ήταν ποτέ συνδεδεμένη με τη ξηρά, και έχει μια μακρά περίοδο απομόνωσης από το Μειόκαινο έως σήμερα, όπως έχει βρεθεί από γεωλογικά στοιχεία (van der Geer et al,2010). Πιο αναλυτικά, η γένεση και η γεωλογική εξέλιξη της Κύπρου συντελέστηκαν μέσα από μια σειρά τεκτονικών επεισοδίων. Ο σχηματισμός της Κύπρου οφείλεται στην μετακίνηση της αφρικανικής πλάκας κάτω από την ευρασιατική πλάκα, είχε ως αποτέλεσμα την παραμόρφωση των θαλασσίων ιζημάτων, τη συμπίεση τους και τελικά την αναγκαστική ανύψωση τους επάνω από την επιφάνεια της θάλασσας (Hübscher et al.,2009). Με την ανύψωση αυτή σχηματίστηκε η οροσειρά του Τροόδους (20 m.a.). Η πιο αποδεκτή θεωρία για την τεκτονική εξέλιξη της ανατολικής Μεσόγειου, αναφέρει ότι η συγκλίνουσα κίνηση της αφρικανικής και της ευρασιατικής πλάκας, διατάραξε τη διάταξη μικροπλακών που κινήθηκαν βορειότερα. Οι μικροπλάκες αυτές είχαν δημιουργηθεί από τον διαμελισμό του βόρειου περιθωρίου της Αφρικής. Μια σύγκρουση μιας μικροπλάκας με τον σχηματισθέντα ωκεάνιο φλοιό του Τροόδους και ταυτόχρονα η συνεχιζόμενη πίεση της αφρικανικής πλάκας, ανάγκασαν το Τρόοδος σε μια σταδιακή αριστερόστροφη περιστροφή 90 μοιρών (Robertson & Woodcock,1979). Η περιστροφή αυτή, σε συνδυασμό με την πίεση της αφρικανικής πλάκας, επηρέασε μια μικροπλάκα και δημιούργησε έντονες τεκτονικές διαταραχές βόρεια έως βορειοανατολικά του Τροόδους. Επακόλουθο ήταν η μεταμόρφωση, η πτύχωση και ο θρυμματισμός των εναποτιθέμενων ασβεστολιθικών ιζημάτων και άλλων πετρωμάτων που αναδυθήκαν από τη θάλασσα, σχηματίζοντας την οροσειρά του Πενταδάκτυλου κατά το ύστερο Μειόκαινο (Δέδε Κυριακή, 2010). Έτσι πριν από 15 εκατομμύρια χρόνια περίπου, έχουμε το σχηματισμό δυο νησιών, το Τρόοδος και τον Πενταδάκτυλο. Η προσκόλληση της οροσειράς του Πενταδάκτυλου στη βόρεια πλευρά της ζώνης του Τροόδους και η ανύψωση της Κύπρου στη σημερινή ενιαία μορφή, ξεκίνησε στο 5

7 Μειόκαινο και αποτέλεσε το προτελευταίο τεκτονικό στάδιο(δέδε Κυριακή, 2010). Ο θαλάσσιος χώρος μεταξύ των δυο νησιών, δηλαδή η σημερινή κεντρική πεδιάδα της Κύπρου η Μεσαορία, καθώς και οι υπόλοιπες περιοχές γύρω από τα δύο νησιά, καλύπτονταν από αβαθή μέχρι και βαθιά νερά. Ο βυθός της θάλασσας στις περιοχές αυτές, δεχόταν υλικά προερχόμενα από τη διάβρωση τόσο των πετρωμάτων του Τροόδους όσο και του Πενταδάκτυλου (Δέδε Κυριακή, 2010). Ανατολικά της Κύπρου, η Τηθύς θάλασσα έκλεισε και το δυτικότερο τμήμα της, η Μεσόγειος, απέκτησε σχεδόν το σημερινό της σχήμα, η απότομη ανύψωση του χώρου της Κύπρου έγινε κατά το τέλος του Πλειόκαινου, πριν από 2 εκατομμύρια χρόνια, οπότε το σημερινό Τρόοδος και ο Πενταδάκτυλος ανυψώθηκαν πολύ περισσότερο από ότι σήμερα. Σιγά σιγά, δημιουργήθηκαν λιμνοθάλασσες που αποκόπηκαν από την υπόλοιπη θάλασσα ενώ συνεχιζόταν η ανυψωτική κίνηση μέχρι και το Πλειστόκαινο. Η ανύψωση αυτή, συνδυασμένη με έντονες βροχοπτώσεις, είχε ως αποτέλεσμα την εκτεταμένη διάβρωση των οροσειρών, κυρίως του Τροόδους (Poole & Robertson, 1998) και την μεταφορά τεράστιων ποσοτήτων ιζημάτων από διάβρωση που αποτέθηκαν στις κοιλάδες μεγάλων ποταμών και στο χώρο της Μεσαορίας, σχηματίζοντας τις κλαστικές Πλειστοκαινικές αποθέσεις. Η τελική διαμόρφωση της Κύπρου ήταν αποτέλεσμα, αφενός της διακύμανσης της στάθμης της θάλασσας κατά περιόδους παγετώνων του Πλειστόκαινου, και αφετέρου της διαφορικής ανύψωσης το νησιού (Δέδε Κυριακή, 2010). 6

8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 : ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΝΗΣΙΩΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Τα νησιωτικά οικοσυστήματα επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες. Μερικοί είναι, ο τύπος του νησιού, η απόσταση του νησιού από την ενδοχώρα, η συνολική αλληλεπίδραση των οργανισμών στο νησί και η μορφολογία του νησιού. Φυσικά οι παράγοντες αυτοί επηρεάζονται μεταξύ τους (van der Geer et al,2010). 3.1 ΤΥΠΟΙ ΝΗΣΙΩΝ Έχουν αναγνωριστεί τρεις τύποι νησιών, ανάλογα την παλαιοπανίδα και παλαιοχλωρίδα του νησιού. Έτσι, συγκρίνονται με σημερινά οικοσυστήματα και χωρίζονται στις εξής κατηγορίες ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ ΝΗΣΙΑ Είναι νησιά, που ανήκουν στον ηπειρωτικό φλοιό σε μικρή απόσταση από την και κυρίως ξηρά και απομονώνονται από αυτήν από μικρού βάθους θάλασσα. Όταν κατεβαίνει το επίπεδο της θάλασσας, πολλές φορές είναι δυνατό να συνδέονται οι δυο μάζες ξηράς. Τα περισσότερα νησιά με ενδημικά είδη είναι τέτοιου τύπου όπως η Σαρδηνία, η Σικελία και η Ιαπωνία (van der Geer et al,2010) ΩΚΕΑΝΙΑ ΚΑΙ ΣΑΝ-ΩΚΕΑΝΙΑ ΝΗΣΙΑ Ωκεάνια νησιά, είναι νησιά που βγαίνουν από τη θάλασσα, ενώ από τη δημιουργία τους είναι περιτριγυρισμένα από νερό. Οι τεκτονικές κινήσεις και ηφαιστειακή δραστηριότητα μπορούν να μειώσουν την απόσταση από την ακτή που είχε το νησί αρχικά, ή ακόμα και να το συνδέσουν με την ήπειρο. Τα σαν ωκεάνια νησιά, είναι ηπειρωτικά νησιά τα οποία ήταν συνδεδεμένα με τη ήπειρο στο παρελθόν και απομονώθηκαν από τότε έως σήμερα (van der Geer et al,2010). Και οι δυο τύποι νησιών έχουν εποικιστεί από πολλούς οργανισμούς. Όμως μόνο λίγα θηλαστικά τάξα μπορούν να ταξιδεύουν κολυμπώντας σε θαλάσσια εμπόδια. Κύριες εξαιρέσεις είναι οι ιπποπόταμοι οι ελέφαντες και τα ελάφια. Παραδείγματα τέτοιων νησιών είναι η Κύπρος, τα νησιά Φλόρες και τα Γκαλαπάγκος. Ένα παράδειγμα σαν ωκεάνιου νησιού 7

9 είναι η Μαδαγασκάρη, η οποία αποχωρίστηκε από την Αφρική στο κατώτερο Κρητιδικό (van der Geer et al,2010). 3.2 ΦΙΛΤΡΑ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΥ Λίγα τάξα μπορούν να γίνουν επιτυχημένα νησιωτικά ζώα. Υπάρχουν κάποια φίλτρα που ελέγχουν ποια ζώα θα εποικήσουν το νησί. Το πρώτο φίλτρο είναι το είδος του νησιού που σκοπεύουν να εποικήσουν. Στα ηπειρωτικά νησιά, το φίλτρο δεν είναι τόσο ισχυρό και πρακτικά τα περισσότερα τάξα περνάμε στο νησί. Για τα ωκεάνια νησιά, το φίλτρο είναι εξαιρετικά ισχυρό (van der Geer et al,2010). Μόνο μερικά μεγάλα φυτοφάγα ζώα (όπως ελάφια προβοσκιδωτά και ιπποποταμοειδή), τρωκτικά, νυχτερίδες και κάποια ερπετά (χελώνες, κροκόδειλοι), μπορούν να εποικήσουν το νησί, κολυμπώντας πετώντας είτε μεταφερόμενα με άλλα επιπλέοντα αντικείμενα. Επίσης, θα πρέπει να έχουν δυνατότητες επιβίωσης για μεγάλο χρονικό διάστημα στη θάλασσα. Το δεύτερο φίλτρο για τα ζώα που περάσουν στο νησί, είναι να επιβιώσουν στο καινούργιο περιβάλλον. Αυτό το περιβάλλον πολλές φορές είναι τελείως διαφορετικό από αυτό που βρίσκονταν πριν, και τελικά λίγα μόνο τάξα καταφέρνουν να προσαρμοστούν, να εξελιχτούν και τελικά να γίνουν ενδημικά είδη (van der Geer et al,2010). Απολιθώματα, από ωκεάνια και σαν-ωκεάνια νησιά, έχουν δείξει ότι ειδικά οι ελέφαντες, οι ιπποπόταμοι και τα ελάφια, ήταν στο παρελθόν επιτυχείς στην απόβαση σε ένα νησί και στην κατοίκησή του. Αυτό συμβαίνει γιατί τα ζώα αυτά έχουν κοινά χαρακτηριστικά, δηλαδή είναι καλοί κολυμβητές στην ανοιχτή θάλασσα και το πεπτικό τους σύστημα παράγει πολλά αέρια οπότε επιπλέουν. Επιπλέον, η προβοσκίδα του ελέφαντα λειτουργεί σαν καλαμάκι και έτσι μπορούν να κολυμπούν λίγο κάτω από το νερό παίρνοντας αέρα. Τέλος, τα ζώα αυτά ζουν σε κοπάδια, οπότε ο πληθυσμός που θα κατοικήσει σε ένα νησί θα ναι αρκετός για να είναι βιώσιμος (van der Geer et al,2010). Αντιθέτως, σαρκοφάγα ζώα αν και μπορούν να κολυμπήσουν, δεν έχουν τη δυνατότητα να επιπλέουν λόγο αερίων, ενώ δεν ζουν συνήθως μαζί με άλλα του είδους τους, οπότε και ο πληθυσμός στο νησί δεν θα ναι αρκετός. Εξαίρεση είναι οι ενυδρίδες που υπάρχουν σε αρκετά νησιωτικά οικοσυστήματα (van der Geer et al,2010). Οι κολυμβητικές ικανότητες των προβοσκιδωτών οφείλονται μάλλον σε έναν πρόγονο που ζούσε στο νερό. Ίδια εξήγηση μπορεί να δοθεί και για τα ελάφια. Οι ιπποπόταμοι είναι υδρόβια ζώα, αλλά δεν κολυμπούν. Αντιθέτως περπατούν στον πυθμένα των ποταμών και των λιμνών στις οποίες ζουν. Όμως, στη θάλασσα, εκεί επιπλέουν και κολυμπούν (van der Geer et al,2010). 8

10 3.3 ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΣΚΕΛΕΤΟ ΣΕ ΝΗΣΙΩΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Τα ζώα τα οποία κατοίκησαν τα νησιά, ήρθαν αντιμέτωπα με ένα νέο περιβάλλον. Οι προσαρμογές στο σώμα τους που έπρεπε να γίνουν έτσι ώστε να επιβιώνουν στο περιβάλλον αυτό. Έτσι πολλά χαρακτηριστικά που είχαν πριν όπως το μεγάλο μέγεθος στους ελέφαντες, δεν χρειαζόταν πια, καθώς δεν υπήρχαν θηρευτές και η τροφή που ήταν διαθέσιμη στο νησί ήταν περιορισμένη σε έκταση (van der Geer et al,2010). Αλλαγές σε μάζα σώματος έχουν αναφερθεί σε πολλά απολιθώματα νησιωτικών οικοσυστημάτων, είτε προς μεγαλύτερη η μικρότερη μάζα σώματος. Γενικά, τα μεγάλα φυτοφάγα και τα μεσαίου μεγέθους παμφάγα, γίνονται μικρά ζώα ή νάνοι, ενώ τα μικροθηλαστικά τείνουν να μεγαλώνουν ή να γίνονται γιγάντια. Τα σαρκοφάγα αλλάζουν το μέγεθος τους ανάλογα τη ποσότητα της τροφής (van der Geer et al,2010). Τα μεγάλα φυτοφάγα, εκτός από το μέγεθος τους που δεν χρειαζόταν, έχασαν και την ανάγκη της ταχύτητας λόγο απουσίας θηρευτών, και έτσι επενδύσανε ψηλότερα ποσοστά σταθερότητας του σώματος τους. Η σταθερότητα ήταν ένα τεράστιο πλεονέκτημα, αφού η ζωή ενός ζώου μειώνεται δραματικά αν σπάσει κάποιο πόδι του. Αυτό είναι ιδιαίτερα αισθητό σε ορεινές περιοχές, ακόμα περισσότερο όταν έχει το ζώο μεγάλη μάζα και ύψος. Η αύξηση της σταθερότητας στα μεγάλα αυτά ζώα έγινε με την μείωση μήκους και πάχυνση των μακριών οστών των ποδιών, στα μεταταρσικά και τα μετακαρπικά οστά των οπληφόρων, ενώ στου ελέφαντες και τους ιπποπόταμους στα μηριαία οστά και τα βραχιόνια οστά. Τα μεγάλα άκρα είναι χρήσιμα μόνο για τρέξιμο, και εφόσον πια δεν υπάρχει ανάγκη, μόνο τα μειονεκτήματα μένουν (van der Geer et al,2010). Έτσι η εξέλιξη θα ευνοήσει τα ζώα με μεγαλύτερη σταθερότητα και συνεπώς μικρότερα άκρα. Κάποια οστά έχουν παρατηρηθεί ότι είναι ενωμένα όπως μια κερκίδα-ωλένη ή κνήμη-περόνη. Μια τέτοια σταθερή άρθρωση είναι αδύνατον να κινηθεί, όμως αυτό είναι θετικό γιατί έχει το ζώο μεγαλύτερη ευστάθεια. Δεν χρειάζεται να τρέξει το ζώο γρήγορα για να αποφύγει κυνηγούς (van der Geer et al,2010) ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΝΗΣΙΩΤΙΚΟΥΣ ΙΠΠΟΠΟΤΑΜΟΥΣ Οι τοποθεσίες που έχουν βρεθεί απολιθωμένα ενδημικά είδη ιπποπόταμων περιγράφονται παρακάτω: Κύπρος (Late Pleistocene Holocene: Phanourios minor ) Κρήτη (Early early Middle Pleistocene: Hippopotamus creutzburgi) Σικελία (late Middle Late Pleistocene: Hippopotamus pentlandi ) Μάλτα (late Middle Pleistocene: Hippopotamus melitensis) Μαδαγασκάρη (Late Pleistocene: H. lemerlei, H. madagascariensis, H.laloumena) Ιάβα (Early Middle Pleistocene: Hexaprotodon sivajavanicus). 9

11 Εικόνα 1 Παρουσίαση των μεγεθών των ιπποποταμοειδών του Πλειστοκαίνου στην Μεσόγειο. (Sinammonite, 2013). Από τα αριστερά προς τα δεξιά : Phanourios minor, Hippopotamus melitensis, Hippopotamus creutzburgi, Hippopotamus petlandi και Hippopotamus antiquus. Κάθε τετράγωνο αντιπροσωπεύει 0,5 m 2. Είναι γεγονός ότι όλα τα ενδημικά νησιωτικά είδη είναι μικρότερα σε μέγεθος από τους συγγενείς τους στη ξηρά. Το μέγεθος κάθε είδους ποικίλει από νησί σε νησί. Το μικρότερο είναι το είδος Phanourios minor από την Κύπρο, ενώ το μεγαλύτερο είναι το Hippopotamus pentlandi από την Σικελία και το Hexaprotodon sivajavanicus από την Ιάβα. Τα άλλα είδη είναι ενδιάμεσα σε μέγεθος, ενώ το μέγεθος του νησιού δεν σχετίζεται με το αυτό του ζώου. Στην Ιάβα, ένα νησί που σταδιακά πλησιάζει την ενδοχώρα, μια τάση αύξησης μεγέθους έχει παρατηρηθεί. Τα παλιότερα και μικρότερα ζώα είχαν ονομαστεί Hexaprotodon simplex, αλλά τώρα θεωρούνται ανήλικα ζώα από το Hexaprotodon sivajavanicus (van der Geer et al,2010). Εκτός από το μέγεθος, χαρακτηριστικά στο σκελετό έχουν διαφοροποιηθεί ώστε να μπορεί να επιβιώνει ευκολότερα στη ξηρά. Τα πόδια του κυπριακού και κρητικού ιπποπόταμου καθώς και το κρανίο του Hippopotamus madagascariensis είναι τέτοιες προσαρμογές (van der Geer et al,2010). 3.4 ΤΑΞΟΝΟΜΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ Πριν αρκετά χρόνια, το 1804 ο Cuvier περιέγραψε και χαρακτήρισε διάφορους ιπποπόταμους ανάλογα το μέγεθος των δοντιών που είχε στη διάθεση του. Ο Desmarest (1822) ονομάτισε σύμφωνα με τον Cuvier, τον μεγάλο ιπποπόταμο Hippopotamus major, τον ενδιάμεσο σε μέγεθος Hippopotamus medius, ενώ τον μικρό, Hippopotamus minutus, μια μορφή που προερχόταν από την νότια Γαλλία. Πολλά χρόνια αργότερα το 1901, ο Bate πήγε στη Κύπρο και εξερεύνησε το νησί για απολιθωματοφόρα ιζήματα. Σε πολλές περιοχές βρήκε κόκκαλα και δόντια τα οποία του έμοιαζαν σαν ένα είδος γουρουνιού. Έτσι έστειλε τα δείγματα στον Forsyth Major, όπου εκεί έγινε αντιληπτό ότι οι μηροί από το λεγόμενο γουρούνι, ήταν στην πραγματικότητα ίδιοι με αυτούς που είχε περιγράψει ο Cuvier, οπότε και τα δείγματα από την συλλογή απολιθωμάτων στο Παρίσι, δεν ήταν από την νότια Γαλλία, αλλά από την Κύπρο. Το 1972, οι Boekschoten και Sondaar έδωσαν στον ιπποπόταμο της Κύπρου ένα νέο επιστημονικό όνομα, Phanourios minor, εις μνήμην του αγίου που νόμιζαν οι ντόπιοι κάτοικοι ότι ανήκαν τα οστά. Το όνομα Hippopotamus minor έχει επίσης χρησιμοποιηθεί πολύ σε μαλτέζικους και κρητικούς ιπποπόταμους, βασισμένο στην παρατήρηση ότι είναι μικρότεροι από τον ιπποπόταμο της Σικελίας. Σήμερα το είδος της Μάλτας είναι γνωστό ως Hippopotamus melitensis και της Κρήτης ως 10

12 Hippopotamus creutzburgi, μιας και το όνομα minor είναι βασισμένο σε κυπριακά οστά (van der Geer et al,2010). 11

13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΕΙΔΗ ΙΠΠΟΠΟΤΑΜΩΝ ΑΡΤΙΓΟΝΩΝ ΚΑΙ ΑΠΟΛΙΘΩΜΕΝΩΝ 4.1 ΑΡΤΙΓΟΝΟΙ ΙΠΠΟΠΟΤΑΜΟΙ ΑΦΡΙΚΗΣ. Το αρτίγονο είδος ιπποπόταμου, με όνομα Choeropsis liberiensis ή Hexaprotodon liberiensis, είναι το μοναδικό είδος νάνου ιπποπόταμου που επιβιώνει σήμερα στις τροπικές ζούγκλες της δυτικής Αφρικής σε δάση και βαλτώδεις περιοχές ( Λιβερία, Γουινέα, Σιέρρα Λεόνε και Ακτή Ελεφαντοστού). Οι πυγμαίοι ιπποπόταμοι ποικίλουν σε μάζα από 160 έως 275 κιλά. Το μήκος του σώματος τους είναι από 1,5 έως 1,75 μέτρα και η ουρά έχει μήκος 9,2 μέτρα. Το ύψος είναι από 0,7 έως ένα μέτρο μέχρι τον ώμο. Παρά το όνομα Ηexaprotodon, αυτοί οι ιπποπόταμοι έχουν μόνο δυο ζευγάρια τομείς από πάνω και ένα ζευγάρι από κάτω. Η οδοντοστοιχία τους αποτελείται από 34 δόντια συνολικά, με φόρμουλα 2/1, 1/1, 3/3, 3/3. Οι κυνόδοντες μεγαλώνουν καθ όλη τη διάρκεια της ζωής του ζώου. Το χρώμα του δέρματος είναι σκούρο καφέ στη ράχη ενώ γίνεται πιο ανοιχτό στη κοιλιά και στο λαιμό. Ο Ηexaprotodon liberiensis είναι πολλές φορές συγκρινόμενος με τον μεγάλο του ξάδερφο Hippopotamus amphibius. Ενώ ο πυγμαίος ιπποπόταμος είναι προφανώς μικρότερος σε μέγεθος σώματος, έχει επίσης και χαρακτηριστικές προσαρμογές που τον ξεχωρίζουν από τους Hippopotamus amphibius. Αναλογικά, τα πόδια και ο λαιμός του H. liberiensis είναι μακρύτερα και το κεφάλι είναι μικρότερο αν συγκρίνουμε ίδια μεγέθη ζώων. Τα άκρα του πυγμαίου ιπποπόταμου είναι πιο απλωμένα και δεν έχουν τόσο πολλές μεμβράνες, όπως ο κοινός ιπποπόταμος. Γενικά, οι πυγμαίοι ιπποπόταμοι έχουν αρκετές προσαρμογές που είναι προτέρημα στην κίνηση στην στεριά. Τα μάτια βρίσκονται στο πλάι του κεφαλιού, αντί στο πάνω μέρος. Οι πλάτες τους έχουν κλήση προς τα μπροστά, ένα χαρακτηριστικό που τα βοηθά να κινούνται μέσα στη πυκνή βλάστηση. Το κοινό που έχουν τα δυο είδη είναι οι βαλβίδες στα αφτιά και στη μύτη που κλείνουν κάτω από το νερό (EOL,2014). 4.2 HIPPOPOTAMUS ANTIQUUS Το είδος περιεγράφηκε σαν H. major από τον Cuvier λόγω του μεγάλου του μεγέθους το οποίο ζούσε στην Ευρώπη ανάμεσα στο Κατώτερο και Κατώτερο έως μέσο Πλειστόκαινο και αντικαταστάθηκε από τον H. amphibius. (H. incognitus) στα τέλη του Μέσου με Ανωτέρου Πλειστοκαίνου, πιθανών μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα (van der Geer et al,2010). 4.3 ΙΠΠΟΠΟΤΑΜΟΣ ΚΡΗΤΗΣ Ο νάνος ιπποπόταμος της Κρήτης είναι μικρότερος από τον μαλτέζικο, όμως μεγαλύτερος από τον κυπριακό. Ο νάνος ιπποπόταμος δεν ήταν μόνο μικρός στο μέγεθος αλλά περπάταγε περισσότερο στις οπλές του παρά στα πέλματα, συγκριτικά με τον πρόγονό του τον H. antiquus. αυτό εξηγείται σαν προσαρμογή σε μια λιγότερο υδρόβια ζωή, σε ένα βραχώδες περιβάλλον, το οποίο φαίνεται να ταιριάζει με το περιβάλλον στο Καθαρό. Οι αναλογίες του σώματος του ιπποπόταμου της Κρήτης διέφεραν ελάχιστα από αυτές του H. 12

14 antiquus. Ο βραχίονας ήταν σχετικά μακρύς ενώ η κερκίδα ελαφριά κοντότερη. Παίρνοντας υπόψιν την μορφολογία του γονάτου, ο βραχίονας και η κνήμη φαινόταν να είναι λιγότερο κάθετα διαμορφωμένες σε σχέση με αυτές του εξαφανισμένου ιπποπόταμου όπως περιεγράφηκε από τον Spaan (1996). Ο πιθανότερος πρόγονος του νάνου ιπποπόταμου της Κρήτης να είναι ο H. antiquus (van der Geer et al,2010). 4.4 ΙΠΠΟΠΟΤΑΜΟΣ ΣΙΚΕΛΙΑΣ Ο Hippopotamus petlandi διέφερε μόνο στο λίγο μικρότερο μέγεθος από τον Hippopotamus amphibious. Σε σχέση με τον συνολικό πληθυσμό στο νησί, ο Σικελιανός ιπποπόταμος δείχνει μια μεγάλη μεταβλητότητα σε μέγεθος, ένα χαρακτηριστικό των απομονωμένων ειδών. Ο ιπποπόταμος αυτός είναι ο μεγαλύτερος ιπποπόταμος στα μεσογειακά νησιά (van der Geer et al,2010). 4.5 ΙΠΠΟΠΟΤΑΜΟΣ ΜΑΛΤΑΣ Τα απολιθώματα ιπποπόταμου στην Μάλτα έχουν ποικιλία σε μεγέθη, περισσότερα από της ξηράς. Αυτό δίνει την λανθασμένη εντύπωση ότι υπήρχαν δυο είδη, ενώ είναι ένα. Το γεγονός αυτό είναι συνηθισμένο σε νησιωτικά οικοσυστήματα. Έτσι ο Hippopotamus melitensis είναι το μόνο είδος ιπποπόταμου στη Μάλτα και ο πρόγονος πιθανόν είναι ο Hippopotamus petlandi, ο οποίος μετανάστευσε στη Μάλτα (van der Geer et al,2010). 4.6 ΙΠΠΟΠΟΤΑΜΟΣ ΚΥΠΡΟΥ Ο υπερβολικά μικρός ιπποπόταμος, πρέπει να αποίκισε στο Μέσο και ίσως και Κάτω Πλειστόκαινο, αν και δεν έχει επιβεβαιωθεί από μετρήσεις. Μια, Μέσου Πλειστοκαίνου, αποίκηση ταιριάζει και με τις αποικήσεις άλλων ιπποπόταμων στη Μεσόγειο. Ο Phanourios minor είναι ο μικρότερος ιπποπόταμος από όλα τα γνωστά είδη ιπποποταμοειδών. Το 90% των απολιθωμάτων στο νησί της Κύπρου είναι από αυτό το ζώο, που σημαίνει ότι το περιβάλλον ήταν αρκετά ευνοϊκό για αυτόν (van der Geer et al,2010). Ο πυγμαίος ιπποπόταμος μπορούσε να έχει τόσο μικρό μέγεθος σώματος επειδή κανένας επίγειος κυνηγός, ή ανταγωνιστής για το φαΐ, δεν υπήρχε στο νησί. Η λοφοδοντική οδοντοστοιχία του Phanourios minor, δείχνει προσαρμογές σε τροφές με βλαστούς και λιγότερο σε γρασίδια, το αντίθετο από ότι φαίνεται για τον πρόγονο του τον Hippopotamus amphibius. Η εξέλιξη αυτή, είναι στην πραγματικότητα ένα πισωγύρισμα σε μια πρωτόγονη κατάσταση και είναι χαρακτηριστικό των παλαιότερων ιπποποταμοειδών. Όμως αυτή η αλλαγή στην οδοντοστοιχία, είναι προσαρμογή στο περιβάλλον του νησιού. Άλλο ένα χαρακτηριστικό είναι η απουσία τέταρτου προγομφίου σε αρκετά δείγματα, καθώς σύμφωνα με τον Sondaar(1977) άλλαξε η κίνηση της σιαγόνας με μεγαλύτερες εγκάρσιες κινήσεις (van der Geer et al,2010). Ο κυπριακός πυγμαίος ιπποπόταμος μπορούσε να σκαρφαλώνει και να περπατά εύκολα σε δύσκολες επιφάνειες, αλλά πιθανότατα δεν ήταν καλός δρομέας καθώς φαίνεται από την ανατομία των πλευρών. Τα δάχτυλα ήταν 13

15 σαν των ελαφιών και όχι σαν των προγόνων του. Το μικρό του σχήμα μαζί με τις διατροφικές του συνήθειες, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το ζώο είχε μια στροφή προς τον οικολογικό θώκο του ελαφιού (van der Geer et al,2010). 14

16 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 : ΠΑΝΙΔΑ ΚΥΠΡΟΥ Παρά την μεγάλη ποσότητα σε απολιθώματα θηλαστικών, η ποικιλία σε είδη ανάμεσα στα στο υλικό που έχει βρεθεί, είναι πολύ μικρή και σταθερή στην ιστορία του οικοσυστήματος. Η Κύπρος παρέχει ένα κλασικό παράδειγμα στασιμότητας σε ένα ενδημικό νησιωτικό οικοσύστημα. Η μόνη ενότητα οικοσυστημάτων που υπάρχει στο νησί, αποτελείται από δυο μόνο φυτοφάγα, έναν νάνο ελέφαντα και έναν πυγμαίο ιπποπόταμο, τα οποία δεν άλλαξαν σχεδόν καθόλου μετά την εγκατάσταση και προσαρμογή τους στο νησί. Μικροθηλαστικά είναι γνωστά μόνο από το Ανώτερο Πλειστόκαινο ή στην αρχή του Ολοκαίνου. Η μεγάλης περιόδου στασιμότητα και φτωχή σε είδη πανίδα, μπορεί να εξηγηθεί από την μεγάλη απόσταση της ξηράς από το νησί σε συνδυασμό με την ωκεάνια προέλευση του νησιού (van der Geer et al,2010). Τα ζώα του οικοσυστήματος αυτού στο τέλος του Πλειστοκαίνου ήταν ένας πυγμαίος ιπποπόταμος (Phanourios minor) και ένας νάνος ελέφαντας (Elephas cypriotes) στο Πλειστόκαινο. Στο τέλος του Πλειστοκαίνου και στην αρχή του Ολοκαίνου, στο νησί ήρθαν η γενέτα (Genetta pleisictoides) ένα ποντίκι mus, μια νυχτερίδα που τρώει φρούτα (Roysettus aegyptiacus) και κάποιες όχι ακόμα αναγνωρίσιμες νυχτερίδες (van der Geer et al,2010). 15

17 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Το υλικό αυτό πάρθηκε από τέσσερεις περιοχές. Τη περιοχή Ξυλοφάγου, τη περιοχή Αετόκρυμνος, την περιοχή της Πάφου της Κύπρου, ενώ τρία δείγματα είναι από την περιοχή Καθαρό της Κρήτης. Αρχικά τα απολιθώματα ήταν καλυμμένα από ιζήματα, που έπρεπε να απομακρυνθούν. Για τη απομάκρυνση τους χρησιμοποιήθηκαν οδοντιατρικά εργαλεία, σφυρί με καλέμι και πολυστροφικό δράπανο τύπου dremer. Κατά τη διαδικασία απομάκρυνσης των ιζημάτων, ανά τακτά χρονικά διαστήματα χρησιμοποιήθηκε Paraloid, δηλαδή ακριλική ρητίνη σε στερεή μορφή, διαλυμένη σε ασετόν σε ποσοστό 7%. Το υγρό που παρασκευάζεται έχει μικρό ιξώδες ώστε να εμπλουτιστεί το απολιθωμένο οστό στους πόρους του με το διάλυμα. Η πτητικότητα του ασετόν βοηθά στην διαδικασία στερεοποίησης της ρητίνης μέσα στο οστό, για μεγαλύτερη ανθεκτικότητα. Στη συνεχεία, αφού τα οστά είχαν καθαριστεί, υποβλήθηκαν σε περεταίρω εμπλουτισμό σε Paraloid ώστε να είναι προστατευμένο από τυχών τριβές και κρούσεις. Μετά από αυτή τη διαδικασία, τα οστά μετρήθηκαν και έγινε ένα πρόχειρο σχήμα του καθενός ώστε να μπορέσουν να γίνει αναγνώριση και σύγκριση με παρόμοια οστά από άλλες δημοσιεύσεις. Έπειτα, τα οστά ταξινομήθηκαν σε ομάδες, χρησιμοποιήθηκε πρόγραμμα office word και excel. H αναζήτηση βιβλιογραφίας έγινε κυρίως μέσω του διαδικτύου αλλά και με βιβλία που παραχωρήθηκαν από τον καθηγητή. Οι εικόνες για την απεικόνιση των δειγμάτων τραβήχτηκαν με φωτογραφική 8 megapixel από κινητό Samsung galaxy gio. 16

18 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 : ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ 7.1 ΑΠΟΛΙΘΩΜΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΑΕΤΟΚΡΕΜΝΟΥ A1 Το δείγμα είναι μέρος άνω σιαγόνας με τους γομφίους M 2 M 3. Τα δόντια είναι εξαιρετικά διαβρωμένα, οπότε και το ζώο πρέπει να είχε μεγάλη ηλικία χρονών. Ακόμα, είναι πιθανό, το ζώο να πέθανε από ασιτία, μιας και τα δόντια του είχαν καταστραφεί εντελώς. Ο γομφίος Μ 3 αναγνωρίζεται στην εικόνα 1 ως ο αριστερά, έχει διαστάσεις με μήκος 25,61 mm πλάτος 24,40 mm και ύψος 6,76 mm. O γομφίος Μ 2 είναι στην εικόνα 1, ο δεξιά και έχει διαστάσεις με μήκος 19,29mm, πλάτος 25,19mm και ύψος 3,55mm. Το μετακονίδιο στον Μ 3 ενώνεται με το εντοκονίδιο το οποίο με τη σειρά του ενώνεται με ένα σχηματισμό V, με το υποκονίδιο και τέλος η σειρά σταματά στο πρωτοκονίδιο. Η φθορά είναι μεγάλη, οι κοιλάδες δεν είναι βαθιές πια, οι ράχες δεν είναι έντονες καθώς το ύψος των φυμάτων είναι μικρό. Στο Μ 2 το εντοκονίδιο ενώνεται με το μετακονίδιο, ενώ το πρωτοκονίδιο με το υποκονίδιο. Σύνδεση ανάμεσα στα δυο ζευγάρια δεν φαίνεται στο συγκεκριμένο δείγμα, πιθανών λόγο ηλικίας του ζώου και φθοράς δοντιού. Και εδώ οι κοιλάδες δεν είναι βαθιές, οι ράχες δεν είναι έντονες και το ύψος των φυμάτων είναι ελάχιστο. Εικόνα 2 Δειγμα Α1, Αετόκρεμνος. Lingual όψη πάνω σιαγόνας όπου εμφανίζονται ο Μ3 και ο Μ 2 μαζί με μέρος της πάνω σιαγόνας. Τα φύματα έχουν πολύ μικρό ύψος, ενώ φαίνονται οι ρίζες από τα δόντια μέσα στο διαβρωμένο οστό της σιαγόνας. 17

19 Εικόνα 3 Δειγμα Α1, Αετόκρεμνος. Buccal όψη πάνω σιαγόνας όπου εμφανίζονται ο Μ 3 και ο Μ 2 μαζί με μέρος της πάνω σιαγόνας. Εικόνα 4 Δειγμα Α1, Αετόκρεμνος. Occlusal όψη πάνω σιαγόνας όπου εμφανίζονται ο Μ 3 και ο Μ 2 μαζί με μέρος της πάνω σιαγόνας. Φαίνονται οι συνδέσεις ανάμεσα στα φύματα, φαίνονται οι κοιλάδες και η μεγάλη φθορά του δοντιού. 18

20 Α3 Το απολίθωμα είναι ένα μέρος πάνω σιαγόνας, με έναν γομφίο Μ2 και ένα κομμάτι ενός γομφίου πλησίον του ολόκληρου δοντιού. Το δόντι έχει διαστάσεις με μήκος 26,25mm, πλάτος 23,84mm και ύψος 6,41mm. Το δόντι είναι σχετικά φθαρμένο αλλά μπορούσε να μασήσει το ζώο. Διακρίνεται σύνδεση σε σειρά του πρωτοκονιδίου, του υποκονιδίου, του εντοκονιδίου και του μετακονιδίου ενώ στη σύνδεση υποκονιδίου εντοκονιδίου έχουμε σχήμα V. Τα φύματα έχουν ένα μέτριο ύψος, ενώ έχουμε και μια κοιλάδα ανάμεσα στα ζευγάρια πρωτοκονιδίου-μετακονιδίου και υποκονιδίου-εντοκονιδίου. Εικόνα 5 Δειγμα Α3, Αετόκρεμνος. Lingual όψη της σιαγόνας με τον Μ2 να είναι σε καλή κατάσταση σε σχέση με ένα σπασμένο δόντι, το οποίο μέρος του, είναι ακόμα κολλημένο στη σιαγόνα. 19

21 Εικόνα 6 Δειγμα Α3, Αετόκρεμνος. Buccal όψη της σιαγόνας με τον Μ2 να είναι σε καλή κατάσταση σε σχέση με ένα σπασμένο δόντι, το οποίο μέρος του, είναι ακόμα κολλημένο στη σιαγόνα. 20

22 Εικόνα 7 Δείγμα Α3 από περιοχή Αετόκρεμνου. Occlusal όψη της σιαγόνας με τον Μ2 να είναι σε καλή κατάσταση σε σχέση με ένα σπασμένο δόντι, το οποίο μέρος του, είναι ακόμα κολλημένο στη σιαγόνα. A2 Το απολίθωμα είναι ένας βραχίονας αριστερός. Ο βραχίονας δεν είναι ολόκληρος αλλά είναι σπασμένος, με αποτέλεσμα να έχουμε μόνο το distal μέρος του. Το οστό έχει καφέ χρώμα με μαύρες κηλίδες, που πιθανότατα οφείλεται στην χημική σύσταση του ιζήματος που περιβαλλόταν. Οι μετρήσεις που μπορούν να γίνουν στο οστό είναι οι μισές από αυτές που θα γίνονταν αν ήταν ολόκληρο. Στο κέντρο της ωλεκρανικό τρήμα έχει μια τρύπα, η οποία δεν θα έπρεπε να υπάρχει εκεί κανονικά και πιθανόν έγινε από το νερό. Το μέγιστο distal πλάτος ανάμεσα στους medial και lateral επικόνδυλους (5) είναι 64,25mm. Το μέγιστο πλάτος της olecranon fossa (6) είναι 21,17mm. Το μέγιστο πλάτος του medial επικόνδυλου (7) είναι 14,41mm. Το μέγιστο πλάτος του lateral επικόνδυλου (8) είναι 18,92mm. Το μέγιστο πάχος της τροχλίας στο LMS (11) είναι 43,79mm. Το μικρότερο πλάτος της διάφυσης (12) είναι 26,3mm. το μέγιστο μήκος του οστού είναι 124,52mm. 21

23 Εικόνα 7 Δειγμα Α2, Αετόκρεμνος. Flexor οπτική γωνία του οστού με την ωλεκράνιο τρήμα να ναι στην distal πλευρά του, όπου διακρίνεται η τρύπα στο ωλεκρανικό τρήμα. 22

24 Εικόνα 8 Δείγμα Α2, Αετόκρεμνος. Extensor οπτική γωνία του οστού με την τροχλία να ναι στην distal πλευρά του. 23

25 Α5 Το απολίθωμα αυτό είναι ένας αστράγαλος αριστερός. Το οστό αυτό, έχει και αυτό χαρακτηριστικό καφέ χρώμα με μαύρες κηλίδες όπως ο βραχίονας. Το μέγιστο lateral μήκος (1) είναι 49,82mm, το μέγιστο medial μήκος(2) είναι 42,3mm. Το μέγιστο median μήκος (3) είναι 34,22mm. Το μέγιστο πλάτος στη distal caput στο LMS (4) είναι 34,57mm. Το μέγιστο πλάτος proximal της τροχλίας στο LMS (5) είναι 35,74mm. Το μέγιστο πάχος στο FES επίπεδο με τροχλιακό ridge (6) είναι 30,42mm. Εικόνα 9 Δείγμα Α5, Αετόκρεμνος. Άποψη του αστραγαλου με δυο κοιλαδες που διασταυρωνονται στο κεντρο του. 24

26 7.2 ΑΠΟΛΙΘΩΜΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΑΝΔΡΕΣ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ 498 Μέρος κάτω σιαγόνας με δυο δόντια Μ3 και Μ2. Ο γομφίος Μ3 έχει μήκος 28,67mm, πλάτος 17,70mm και ύψος 11,89mm. Ο γομφίος Μ2 έχει μήκος 23,47mm, πλάτος 16,96mm και ύψος 08,38mm. Τα δόντια αυτά ήταν πολύ καλύτερα διατηρημένα από τα υπόλοιπα της συλλογής, πιθανότατα λόγω της διαφορετικής σύστασης των πετρωμάτων στη περιοχή αυτή σε σχέση με τις άλλες. Το χρώμα είναι άσπρο σε πολλά σημεία, με την αδαμαντίνη των οστών να έχει διατηρηθεί αρκετά καλά. Ο Μ3 είναι σε καλή κατάσταση με λίγες φθορές από την τροφή. Υπάρχει σύνδεση με γέφυρες ανάμεσα στα κονίδια, με το υποκονίδιο να συνδέεται με το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο, ενώ το μετακονίδιο να συνδέεται με τα γειτονικά του, δηλαδή το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο. Στις συνδέσεις του εντοκονιδίου-υποκονιδίου και πρωτοκονιδίου-μετακονιδίου υπάρχει μια γέφυρα με V σχήμα. Υπάρχει μια κοιλάδα ανάμεσα στα distal και mesial ζεύγη. Τέλος στο σημείο distal υπάρχει το υποκονουλίδιο το οποίο συνδέεται με γέφυρα με το εντοκονίδιο και το υποκονίδιο. Ο Μ2 είναι επίσης σε καλή κατάσταση με λίγες φθορές από την τροφή. Υπάρχει σύνδεση με γέφυρες ανάμεσα στα κονίδια, με το υποκονίδιο να συνδέεται με το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο, ενώ το μετακονίδιο να συνδέεται με τα γειτονικά του,δηλαδή το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο. Στις συνδέσεις του εντοκονιδίου-υποκονιδίου υπάρχει μια γέφυρα με V σχήμα. Στη σύνδεση των σημείων πρωτοκονιδίου-μετακονιδίου υπάρχει σύνδεση V, αλλά έχει messial διεύθυνση σε αντίθεση με τον άλλο σύνδεσμο που έχει distal διεύθυνση. Υπάρχει μια κοιλάδα ανάμεσα στα distal kai mesial ζεύγη. 25

27 Εικόνα 10 Δείγμα 498, Μάνδρες. Lingual οψη της σιαγόνας με τα δυο δόντια Μ2 Μ3. Τα δόντια είναι ακόμα συγκρατημένα πάνω στην σιαγόνα, όπου και φαίνονται οι ρίζες τους. Εικόνα 11 Δείγμα 498, Μάνδρες. Buccal όψη της σιαγόνας με τα δόντια να μην είναι εντελώς καθαρισμένα. Διακρίνεται μέρος της σιαγόνας αλλά όχι μεγάλο μέρος από τις ρίζες των δοντιών. Τα φύματα των δοντιών είναι αρκετά ψηλά και δεν είναι πολύ φθαρμένα. 26

28 Εικόνα 12 Δείγμα 498, Μάνδρες. Occlusal όψη της σιαγόνας όπου φαίνονται τα κονίδια και οι γέφυρες που τα συνδέουν. Το Μ3 έχει ραγίσει στη μέση, και δεν είναι πλήρως καθαρισμένο από το ίζημα. 27

29 7.3 ΑΠΟΛΙΘΩΜΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΠΑΦΟΥ CAK 563 Κάτω σιαγόνα με μήκος του οστού 65,66mm, πλάτος 19,19 mm ενώ το δόντι που είναι πάνω στη σιαγόνα είναι από ένα νεαρό άτομο, πιθανότατα ανήλικο όταν πέθανε. Η σιαγόνα έχει πολύ μικρό πάχος και πλάτος ενώ το δόντι δεν έχει διαβρωθεί από την τροφή. Το συνολικό μήκος του δοντιού είναι 24,05mm και το μέγιστο πλάτος είναι 15,06mm με συνολικό ύψος 18,23mm. Το δόντι είναι ένας Μ1 Υπάρχει σύνδεση με γέφυρες ανάμεσα στα κονίδια, με το υποκονίδιο να συνδέεται με το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο, ενώ το μετακονίδιο να συνδέεται με τα γειτονικά του, δηλαδή το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο. Υπάρχει μια κοιλάδα ανάμεσα στα distal και mesial ζεύγη και άλλη μια μικρότερη κάθετη στην μεγάλη κοιλάδα με διεύθυνση mesial-distal. Το χρώμα του απολιθώματος είναι καφέ σκούρο, που οφείλεται στην χημική σύσταση των πετρωμάτων που το περιβάλλαν. Εικόνα 13 Δειγμα CAK 563, Πάφος. Buccal όψη της σιαγόνας, με ένα δόντι που απομένει πάνω του. Η σιαγόνα είναι σπασμένη, με μικρό όμως πάχος και ύψος. Το δόντι, αν υποθέσουμε ότι η σιαγόνα έχει σπάσει στο σημείο γύρω από το δόντι, φαίνεται να μην έχει εμφανιστεί τελείως όσο το ζώο ήταν ζωντανό. 28

30 Εικόνα 14 Δείγμα CAK 563, Πάφος. Lingual όψη της σιαγόνας με την επιφάνεια της σιαγόνας να ναι πιο καθαρή και ανοιχτόχρωμη από την lingual όψη. Το δόντι είναι μη φθαρμένο, ενισχύοντας έτσι την εικόνα ότι το ζώο δεν είχε χρησιμοποιήσει το δόντι σχεδόν καθόλου, πριν πεθάνει. 29

31 Εικόνα 15 Δείγμα CAK 563, Πάφος. Occlusal όψη της σιαγόνας όπου διακρίνονται δυο φατνία στην mesial και ένα στην distal πλευρά του οστού. Επίσης φαίνονται τα ανέπαφα κονίδια και το μικρό πλάτος της σιαγόνας. 30

32 CKS 53/B Μέρος κάτω σιαγόνας με δυο γομφίους Μ1 Μ2. Το μήκος της σιαγόνας είναι 62,44 mm και το πλάτος 24,49mm. Οι δυο γομφίοι είναι αρκετά διαβρωμένοι οπότε και το ζώο πρέπει να είχε μια μέση ηλικία. Το Μ1 έχει μήκος 22,23 mm πλάτος 14,91mm και ύψος 14,57mm. Το Μ2 έχει μήκος 26,27 mm πλάτος 18,32mm ύψος 15,74 mm. Εικόνα 16 CKS 53/B, Πάφος. Buccal όψη της σιαγόνας. Το χρώμα είναι καστανό με μαύρο. Τα φύματα δεν είναι εντελώς διαβρωμένα. 31

33 Εικόνα 17 CKS 53/B, Πάφος. Lingual όψη της σιαγόνας όπου τα δόντια έχουν ένα κρεμ χρώμα ενώ τη σιαγόνα είναι σχεδόν μαύρη. Ένα σπάσιμο διακρίνεται στον έναν γομφίο. Εικόνα 18 CKS 53/B, Πάφος. Occlusal όψη των Μ2 και Μ1 όπου φαίνονται οι γέφυρες στα φύματα, οι κοιλάδες και η φθορά που είχε υποστεί από την τροφή. 32

34 CKS 59/B Κάτω δεξιά σιαγόνα σπασμένη, με δυο δόντια ακόμα να απομένουν πάνω σε αυτή. Το συνολικό μήκος της σιαγόνας είναι 135mm ενώ το πλάτος είναι 25mm. Τα δυο δόντια είναι γομφίοι Μ2 Μ3. Ο Μ2 έχει μέγιστο μήκος 22,72mm πλάτος 18,24mm και ύψος 7,74mm. O M3 έχει μέγιστο μήκος 30,98mm πλάτος 17,62mm και ύψος 11,48mm. Το ζώο πρέπει να ήταν αρκετά μεγάλο σε ηλικία καθώς ο Μ2 είναι αρκετά διαβρωμένος. Υπάρχει σύνδεση με γέφυρες ανάμεσα στα κονίδια, με το υποκονίδιο να συνδέεται με το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο, ενώ το μετακονίδιο να συνδέεται με το εντοκονίδιο. Στις συνδέσεις του εντοκονιδίου-υποκονιδίου υπάρχει μια γέφυρα με V σχήμα. Υπάρχει μια κοιλάδα ανάμεσα στα distal και mesial ζεύγη. Τέλος στο σημείο distal υπάρχει το υποκονουλίδιο το οποίο συνδέεται με γέφυρα με το εντοκονίδιο και το υποκονίδιο. Στον Μ2 υπάρχει σύνδεση με γέφυρες ανάμεσα στα κονίδια, με το υποκονίδιο να συνδέεται με το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο, ενώ το μετακονίδιο να συνδέεται πιθανόν με τα γειτονικά του, δηλαδή το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο και αυτό διότι είναι σπασμένο στην γέφυρα μετακονιδίου εντοκονιδίου. Υπάρχει μια κοιλάδα ανάμεσα στα distal kai mesial ζεύγη. 33

35 Εικόνα 19 CKS 59/B, Πάφος. Buccal όψη της σιαγόνας με το σώμα να είναι αρκετά μεγάλο, φαίνονται τρύπες, δυο στον αριθμό, το γενειακό τρήμα και το γναθιαίο τρήμα, πιθανόν για να περνάνε μαλακοί ιστοί όπως αρτηρίες ή νεύρα. Η σιαγόνα είναι σπασμένη σε ένα τμήμα της κορονοϊδούς απόφυσης και ένα μέρος του κλάδου. Διακρίνονται οι Μ2 και Μ3. Το χρώμα είναι κρεμ έως καφέ ενώ σε πολλά σημεία έχει μαύρα στίγματα. 34

36 Εικόνα 20 CKS 59/B, Πάφος. Lingual όψη της σιαγόνας με το σώμα να είναι σπάσμενο στο φατνίο ενός κυνόδοντα, σε ένα τμήμα της κορονοϊδούς απόφυσης και ένα μέρος του κλάδου. Διακρίνονται οι Μ2 και Μ3. Το χρώμα είναι καφέ ενώ σε πολλά σημεία έχει μαύρα στίγματα. 35

37 Εικόνα 21 CKS 59/B, Πάφος. Occlusal όψη της σιαγόνας με την πάνω μεριά να είναι η distal και η κάτω mesial. Η σιαγόνα είναι σε καλή κατάσταση, αν και λείπουν μερικά δόντια και έχουν μείνει μόνο τα φατνία τους. Εδώ παρατηρείται το φατνίο του Μ1 και ενός προγομφίου. Το χρώμα είναι καφέ σκούρο. Το οστό στο distal κομμάτι του έχει ένα τμήμα της κορονοϊδούς απόφυσης. Το δόντι Μ3 είναι σε καλή κατάσταση και φαίνονται οι γέφυρες τα φύματα και οι κοιλάδες. Το Μ2 είναι σπασμένο αλλά φαίνονται και σε αυτό καλά οι γέφυρες και η κοιλάδα. 36

38 CKS 65/B Αριστερή κάτω σιαγόνα με ένα ολόκληρο δόντι Μ3 και 3 σπασμένα. Το μήκος της σιαγόνας είναι 170mm ενώ το μέγιστο πλάτος της είναι 46,29mm κοντά στον χαυλιόδοντα. Μέσα στο κόκκαλο έχει κομμάτι από χαυλιόδοντα. Οι διαστάσεις του ολόκληρου δοντιού είναι με μήκος 31,78mm πλάτος 18,35mm και μέγιστο ύψος 12,97mm. Από το μεγάλο ύψος των φυμάτων Είναι φανερό ότι είναι σχετικά νεαρό ζώο, στο στάδιο μετά την ενηλικίωση. Ο χαυλιόδοντας έχει πλάτη 12,01 Χ 19,44 mm. Ο Μ3 είναι σε καλή κατάσταση με λίγες φθορές από την τροφή. Υπάρχει σύνδεση με γέφυρες ανάμεσα στα κονίδια, με το υποκονίδιο να συνδέεται με το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο, ενώ το μετακονίδιο να συνδέεται με τα γειτονικά του,δηλαδή το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο. Υπάρχει μια κοιλάδα ανάμεσα στα distal και mesial ζεύγη και άλλη μια ανάμεσα στο υποκονουλίδιο και το ζεύγος υποκονιδίου-εντοκονιδίου. Τέλος στο σημείο distal υπάρχει το υποκονουλίδιο το οποίο συνδέεται με γέφυρα με το εντοκονίδιο και το υποκονίδιο. Ο Μ2 είναι κατεστραμμένος εντελώς με μόνο τις ρίζες να έχουν διασωθεί και κάποιο μέρος του δοντιού, χωρίς όμως να μπορεί να γίνει περιγραφή του. Το ίδιο ισχύει και για τους 2 προγομφίους που έχουν μείνει μόνο οι ρίζες μέσα στα φατνία. Τα φατνία του Μ1 και του P1 είναι άδεια. Στην σιαγόνα επίσης υπάρχει μέρος ενός κυνόδοντα-χαυλιόδοντα, ο οποίος είναι σπασμένος αν και μπορούμε να έχουμε μια ιδέα για το πόσο παχύ ήταν το δόντι. 37

39 Εικόνα 22 CKS 65/B, Πάφος. Buccal όψη της σιαγόνας με την σιαγόνα να έχει τρύπες, δυο στον αριθμό, το γενειακό τρήμα και το γναθιαίο τρήμα, πιθανόν για να περνάνε μαλακοί ιστοί όπως αρτηρίες ή νεύρα. Η σιαγόνα είναι σπασμένη από το σημείο κάτω από τον Μ3 και από την mesial μεριά έως τον Ρ1. Διακρίνεται ο χαυλιόδοντας, ο σπασμένος Μ2 και ο διατηρημένος Μ3. Το χρώμα είναι κρεμ έως καφέ ενώ σε πολλά σημεία έχει μαύρα στίγματα. 38

40 Εικόνα 23 CKS 65/B, Πάφος. Lingual όψη της σιαγόνας με φανερή την καταπόνηση της στα σημεία κάτω από τον Μ3 και στο mesial μέρος. Είναι διακριτό το μέρος που κάποτε υπήρχε ένας χαυλιόδοντας, ένα μεγάλο φατνίο που τώρα είναι σπασμένο. Το χρώμα της όψης αυτής είναι καφέ. Φαίνεται ο Μ3 σε καλή κατάσταση σε αντίθεση με τον Μ2 που ναι σπασμένος. 39

41 Εικόνα 24 CKS 65/B, Πάφος. Occlusal όψη της σιαγόνας με την πάνω μεριά να ναι η distal και η κάτω η mesial. Φαίνονται τα φατνία καθαρά των Μ1 και Ρ1 καθώς και οι ρίζες των προγομφίων και του Μ2. Ο Μ3 είναι πολύ λίγο φθαρμένος, ενώ φαίνονται καθαρά οι γέφυρες ανάμεσα στα κονίδια και οι δυο κοιλάδες. 40

42 CKS 87/B Αριστερή κάτω σιαγόνα, με ένα δόντι Μ3 γομφίο να φύεται ακόμα σε αυτήν. Το μήκος της σιαγόνας είναι 170mm ενώ το μέγιστο πλάτος κοντά στους χαυλιόδοντες είναι 36mm. Το δόντι έχει μήκος 31,82mm πλάτος 17,34mm και ύψος 18,14mm. Το ύψος υποδεικνύει ένα νεαρό ζώο λίγο μετά από την ενηλικίωση του. Η σιαγόνα έχει φατνία από τα υπόλοιπα δόντια, αλλά όμως αυτά έχουν χαθεί. Η ίδια η σιαγόνα έχει αρκετά μεγάλο μέρος της διατηρημένο. Ο Μ3 είναι σε καλή κατάσταση με λίγες φθορές από την τροφή. Υπάρχει σύνδεση με γέφυρες ανάμεσα στα κονίδια, με το υποκονίδιο να συνδέεται με το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο, ενώ το μετακονίδιο να συνδέεται με τα γειτονικά του, δηλαδή το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο. Υπάρχει μια κοιλάδα ανάμεσα στα distal kai mesial ζεύγη και άλλη μια ανάμεσα στο υποκονουλίδιο και το ζεύγος υποκονιδίου-εντοκονιδίου. Τέλος στο σημείο distal υπάρχει το υποκονουλίδιο το οποίο συνδέεται με γέφυρα με το εντοκονίδιο και το υποκονίδιο. Η φθορά στο δόντι έχει επέλθει περισσότερο στην buccal πλευρά, οπότε το ζώο είχε έναν τρόπο μάσησης που επιβάρυνε το πρωτοκονίδιο και το υποκονίδιο περισσότερο. Εικόνα 25 CKS 87/B, Πάφος. Buccal όψη της σιαγόνας, με την σιαγόνα να έχει δυο τρύπες, το γενειακό τρήμα και το γναθιαίο τρήμα, πιθανόν για να περνάνε μαλακοί ιστοί όπως αρτηρίες ή νεύρα. Διακρίνεται το φατνίο του κυνόδοντα, καθώς και τα υπόλοιπα φατνία. Το χρώμα είναι κρεμ έως καφέ ενώ σε πολλά σημεία έχει μαύρα στίγματα. Το οστό στο distal κομμάτι του έχει δυο προεξοχές της σιαγόνας δηλαδή ένα τμήμα της κορονοϊδούς απόφυσης και ένα μέρος του κλάδου. 41

43 Εικόνα 26 CKS 87/B, Πάφος. Lingual όψη της σιαγόνας με τον Μ3. Η σιαγόνα είναι σε καλή κατάσταση, αν και σπασμένη σε σημεία κοντά στη ρίζα του Μ3 και στις mesial και distal μεριές. Το χρώμα είναι καφέ σκούρο ενώ παρατηρείται μια ρωγμή στη σιαγόνα δίπλα στην ρίζα του Μ3. Το οστό στο distal κομμάτι του έχει δυο προεξοχές της σιαγόνας, δηλαδή ένα τμήμα της κορονοϊδούς απόφυσης και ένα μέρος του κλάδου 42

44 Εικόνα 27 CKS 87/B, Πάφος. Οcclusal όψη της σιαγόνας με την αριστερή μεριά να ναι η distal και η messial δεξιά. Η σιαγόνα είναι σε καλή κατάσταση, αν και λείπουν πολλά δόντια και έχουν μείνει μόνο τα φατνία τους. Εδώ παρατηρείται το φατνίο του Μ2 Μ1 και των προγομφίων. Το χρώμα είναι καφέ σκούρο. Το οστό στο distal κομμάτι του έχει δυο προεξοχές της σιαγόνας δηλαδή ένα τμήμα της κορονοϊδούς απόφυσης και ένα μέρος του κλάδου. Το δόντι Μ3 είναι σε καλή κατάσταση και φαίνονται οι φθορές που έχουν γίνει στην buccal πλευρά του δοντιού. 43

45 7.4 Απολιθώματα περιοχής Ξυλοφάγου ΧΑ Ο χαυλιόδοντας είναι ένας κυνόδοντας και έχει διαστάσεις μήκος 58,16mm, πλάτος 16,92mm και 11,04mm αντίστοιχα. Το δόντι αυτό έχει μια καμπύλωση και σε μήκος και σε πλάτος. Σε μήκος σχηματίζει μια μικρή καμπύλη ενώ σε πλάτος ένα σχήμα U. Το μέρος όπου οι κυνόδοντες τρίβονταν μεταξύ τους είναι φανερό στην μια πλευρά του δοντιού ενώ στην άλλη είναι σπασμένο χωρίς να είναι γνωστό το αρχικό του μήκος. Το χρώμα του είναι καφέ κρεμ και έχει μαύρα στίγματα, και άσπρες γραμμές παράλληλες με την ανάπτυξη του δοντιού. Εικόνα 28 ΧΑ, Ξυλοφάγου. Άποψη του κυνόδοντα με την πάνω (posterior) μεριά να ναι η σπασμένη και η κάτω (anterior) να ναι η τριμμένη με το αντίστοιχο κυνόδοντα της άλλης σιαγόνας. 44

46 Εικόνα 29 ΧΑ, Ξυλοφάγου. Posterior όψη του κυνόδοντα με την σπασμένη μεριά να είναι ορατή. Διακρίνεται το καφέ χρώμα με τα στίγματα και οι άσπρες γραμμές κατά μήκος της ανάπτυξης του δοντιού. 45

47 X38 Γομφίος Μ3 κάτω σιαγόνας με μήκος 32,05mm πλάτος 19,24mm και μέγιστο ύψος 9,39mm. Το ζώο που είχε αυτό το δόντι θα πρέπει να ναι αρκετά μεγάλο σε ηλικία. Υπάρχει σύνδεση με γέφυρες ανάμεσα στα κονίδια, με το υποκονίδιο να συνδέεται με το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο, ενώ το μετακονίδιο να συνδέεται με τα γειτονικά του,δηλαδή το πρωτοκονίδιο και το εντοκονίδιο. Στη σύνδεση του εντοκονιδίου-υποκονιδίου υπάρχει μια γέφυρα με V σχήμα. Υπάρχει μια ρηχή κοιλάδα ανάμεσα στα distal kai mesial ζεύγη. Τέλος στο σημείο distal υπάρχει το υποκονουλίδιο το οποίο συνδέεται με γέφυρα με το εντοκονίδιο και το υποκονίδιο. Το χρώμα είναι κρεμ καφέ με μαύρα στίγματα. Εικόνα 30 Χ38 Ξυλοφάγου. Lingual όψη του Μ3 με εμφανές το μικρό ύψος των φυμάτων. 46

48 Εικόνα 31 Χ38 Ξυλοφάγου. Buccal όψη του Μ3 με εμφανές το μικρό ύψος των φυμάτων και την ουσιαστική αδυναμία του ζώου να χρησιμοποιήσει το δόντι καθώς έχει ισοπεδωθεί από την τριβή. 47

49 Εικόνα 32 Χ38 Ξυλοφάγου. Occlusal όψη του Μ3 όπου διακρίνονται οι γέφυρες και τα φύματα, καθώς και η ρηχή κοιλάδα η οποία έχει επεκταθεί σχεδόν σε όλο το δόντι. 48

50 Χ95 Το δόντι αυτό είναι ένας προγόμφιος P2 δεξιός. έχει μήκος 18,32mm πλάτος 14,27mm, και ύψος 16,79mm. O προγόμφιος αυτός δεν είναι έντονα φθαρμένος και άνηκε σε ζώο χρόνων. Το χρώμα είναι άσπρο με μαύρα στίγματα. Εικόνα 33 Χ95, Ξυλοφάγου. Buccal όψη του προγομφίου με τις ρίζες να έχουν distal διεύθυνση, ώστε να είναι καλά ριζωμένες στο οστό. 49

51 Εικόνα 34 Χ95, Ξυλοφάγου. Lingual όψη του προγομφίου με το φύμα να έχει κυρτή επιφάνεια στην mesial πλευρά και λιγότερο κυρτή από την distal. Εικόνα 35 Χ95, Ξυλοφάγου Occlusal όψη του προγομφίου με την distal μεριά να ναι πιο φαρδιά από την mesial. 50

52 Χ94 Το δόντι αυτό είναι ένας προγόμφιος Ρ2 αριστερός με διαστάσεις μήκος 16,01mm πλάτος 12,53mm και ύψος 18,60mm. Το δόντι είναι ελαφρώς διαβρωμένο στην κορυφή του παρακόνου, οπότε η ηλικία του ζώου δεν πρέπει να είναι πάνω από 22 χρόνων. Έχει χρώμα καφέ ανοιχτό με σκούρες καφέ ρίζες. Έχει τρεις γραμμές που ξεκινούν από την κορυφή του δοντιού και καταλήγουν στα άκρα. Οι ρίζες έχουν διεύθυνση ελαφρώς προς την distal μεριά. Εικόνα 36 Χ94, Ξυλοφάγου. Buccal όψη του προγομφίου, με εμφανή την γραμμή που ξεκινά από την κορυφή του φύματος και καταλήγει στην ρίζα. Το δόντι έχει αρκετά μικρότερα ραγίσματα. 51

53 Εικόνα 37 Χ94, Ξυλοφάγου. Lingual όψη του προγομφίου, με εμφανές ένα μεγάλο ράγισμα στο κέντρο του δοντιού που ξεκινά από το πάνω μέρος του φύματος και καταλήγει ανάμεσα στις ρίζες. 52

54 Εικόνα 38 Χ94, Ξυλοφάγου. Occlusal όψη του προγομφίου, όπου διακρίνονται οι τρεις γραμμές που χωρίζουν το δόντι σε τέσσερα κομμάτια. Το δόντι έχει χρησιμοποιηθεί λίγο, και αυτό φαίνεται από την μικρή φθορά στην κορυφή του φύματος. X93 Μετακάρπιο οστό τρίτου δαχτύλου, σπασμένο. Το οστό αυτό έχει σπάσει στην distal μεριά και δεν είναι δυνατόν να μετρηθεί το ακριβές μήκος του (54,88mm). Παρόλα αυτά μπορεί να μετρηθεί το πλάτος του στην messial άρθρωση που είναι 23,16mm. 53

55 Εικόνα 39 Χ93, Ξυλοφάγου. Plantar όψη με την proximal μεριά να είναι η πάνω μεριά της φωτογραφίας ενώ η distal να είναι η κάτω. Το οστό έχει σπάσει στο κάτω μέρος και έχει μια ρωγμή στη μέση επίσης. Ένα θραύσμα λείπει από την μια πλευρά, ενώ έχει καταπονηθεί πολύ. Το χρώμα του είναι καφέ με μαύρα στίγματα. 54

56 Εικόνα 40 Χ93, Ξυλοφάγου. Volar όψη με την proximal μεριά να είναι η πάνω μεριά της φωτογραφίας ενώ η distal να είναι η κάτω. Η άρθρωση έχει δυο κοιλάδες και δυο ανυψώσεις, για να γίνεται καλύτερη κίνηση του οστού. 55

57 Εικόνα 41 Χ93, Ξυλοφάγου. Medial όψη με την proximal μεριά να είναι η πάνω μεριά της φωτογραφίας ενώ η distal να είναι η κάτω. Παρατηρείται ένα βύθισμα στο οστό στο σημείο κάτω από την άρθρωση, πάνω από το σπάσιμο. 56

58 Εικόνα 42 Χ93, Ξυλοφάγου. Latteral όψη με την proximal μεριά να είναι η πάνω μεριά της φωτογραφίας ενώ η distal να είναι η κάτω. Παρατηρείται βύθισμα στο σημείο κάτω από την άρθρωση. Επίσης το οστό είναι καμπύλο και λεπτό στο σημείο που είναι ραγισμένο. 57

59 X92 Συνοστεομένη κερκίδα και ωλένη σπασμένη. Μέγιστο μήκος (καθώς είναι σπασμένο) 108,33mm μέγιστο πλάτος 31,62mm. Το οστό άνηκε σε ένα ανήλικο άτομο, καθώς τα οστά δεν είναι πλήρως ανεπτυγμένα και συνοστεομένα. Τα κόκκαλα έχουν συνοστεωθεί στο μεγαλύτερο μέρος, και διακρίνονται σαν ξεχωριστά οστά από ένα βύθισμα στο κέντρο ενωμένου οστού. Έχει μερικά ραγίσματα από την εκταφή. Το χρώμα του είναι κρεμ με μαύρα στίγματα. Εικόνα 43 Χ92, Ξυλοφάγου. Plantar όψη με την proximal μεριά να είναι η πάνω μεριά της φωτογραφίας ενώ η distal να είναι η κάτω. Το οστό αριστερά είναι η ωλένη ενώ το δεξιά είναι η κερκίδα καθώς είναι πιο μεγάλο κόκκαλο. 58

60 Εικόνα 44 Χ92, Ξυλοφάγου. Volar όψη με την proximal μεριά να είναι η πάνω μεριά της φωτογραφίας ενώ η distal να είναι η κάτω. Το οστό έχει σπάσει αλλά έχει μείνει το σημείο που ακουμπούσε στον βραχίονα το οστό στην proximal μεριά. 59

61 Εικόνα 45 Χ92, Ξυλοφάγου. Medial όψη με την proximal μεριά να είναι η πάνω μεριά της φωτογραφίας, ενώ η distal να είναι η κάτω. Το οστό έχει μέγιστο πάχος στο proximal κομμάτι ενώ ελάχιστο πάχος έχει στο distal μέρος. 60

62 Εικόνα 46 Χ92 Ξυλοφάγου. Latteral όψη με την proximal μεριά να είναι η πάνω μεριά της φωτογραφίας ενώ η distal να είναι η κάτω. Στην όψη αυτή υπάρχει ένα βύθισμα στο οστό που εκεί ήταν η επαφή με τον βραχίονα. Το ράγισμα που διαπερνά το οστό είναι λόγω της εκταφής και έχει κολληθεί. 61

63 7.5 ΑΠΟΛΙΘΩΜΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΚΑΘΑΡΟ ΚΡΗΤΗΣ (Hippopotamus creautzburgi) Κ1 Τμήμα γομφίου Μ3, με μήκος 48,77mm πλάτος 24,12mm και μέγιστο ύψος 17,57mm. Το δόντι δεν είναι σε καλή κατάσταση αλλά από το ύψος βρίσκεται η σχετική του ηλικία, που πρέπει να ναι μεσήλικας. Ο Μ3 είναι σε πολύ κακή κατάσταση και με αρκετές φθορές από την τροφή. Δεν παρατηρείται σύνδεση στα φύματα του δοντιού καθώς η κακή του κατάσταση δεν επιτρέπει περεταίρω παρατήρηση. Το χρώμα του είναι καφέ σκούρο. Οι ρίζες δεν υπάρχουν πια στο δόντι. Το υποκονίδιο είναι αρκετά ψηλό, και υπάρχει πιθανότητα το ζώο να μην είχε τόσο μεγάλη ηλικία όσο δείχνουν τα ύψη των υπολοίπων φυμάτων. Εικόνα 47 Κ1, καθαρό. Το δόντι αυτό είναι ένας Μ3. Αν και δεν έχει πια ρίζες, στο κάτω μέρος του φαίνονται τα θραύσματα από το δόντι. 62

64 Εικόνα 48 Κ1, καθαρό. Το δόντι αυτό είναι ένας Μ3. Αυτή η μεριά του δοντιού έχει μεγάαλες ζημιές και το ένα φύμα είναι κομμένο στη μέση. Το χρώμα στο εσωτερικό του φύματος είναι μαύρο σε αρκετά σημεία. Εικόνα 49 Κ1, καθαρό. Το δόντι αυτό είναι ένας Μ3 και φαίνεται η occlusal όψη του γομφίου. Το υποκονίδιο είναι το μόνο φύμα το οποίο έχει διατηρηθεί σχετικά καλά. 63

65 Κυνόδοντας μεγάλος Το απολίθωμα είναι ένας κυνόδοντας με διαστάσεις μήκος 41,69mm πλάτος μεγάλο 20,03mm και πλάτος μεγάλο 19,31m. Ο κυνόδοντας είναι σε πολύ κακή κατάσταση. Εικόνα 50 Κυνόδοντας μεγάλος, Καθαρό. Παρουσιάζεται ο κυνόδοντας με ένα κομμάτι του να λείπει από το κέντρο και να ναι σπασμένος στις δυο πλευρές του. 64

66 Εικόνα 51 Κυνόδοντας μεγάλος, Καθαρό. Κάτοψη του κυνόδοντα όπου φαίνεται η καταπόνηση του δοντιού. 65

67 Κυνόδοντας μικρός Το απολίθωμα είναι ένας κυνόδοντας με διαστάσεις με μήκος 38,67mm πλάτος μεγάλο 16,52mm και πλάτος μικρό 12,97mm. Ο κυνόδοντας είναι σε πολύ κακή κατάσταση. Εικόνα 52 Κυνόδοντας μικρός, Καθαρό. Φαίνονται κάποιες γραμμώσεις κάθετα στην ανάπτυξη του χαυλιόδοντα καθώς και μερικές παράλληλα με αυτήν. Σπασμένος είναι και στις δυο του πλευρές. 66

68 Εικόνα 53 Κυνόδοντας μικρός, Καθαρό. Κάτοψη του δοντιού με σπασμένο το άκρο του. 67

69 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 : Συμπεράσματα και συζήτηση Από τα παραπάνω δείγματα υπάρχουν μερικά στοιχεία τα οποία χρήζουν επεξεργασία. Τα δείγματα αυτά είναι τα περισσότερα από τον Phanourios minor. Τα δόντια καθώς και ο αστράγαλος αποτελούν δείκτες για να κατανοήσουμε πόσο μεγάλο ήταν το ζώο όταν ζούσε. Το μήκος και το πλάτος, ιδιαίτερα, είναι στοιχεία που μαρτυρούν το μέγεθος του δοντιού, ενώ μπορούν έτσι να συγκριθούν με παρόμοια δόντια από παρεμφερή είδη, που ζούσαν εκείνη την εποχή, όπως οι ιπποπόταμοι της Σικελίας της Μάλτας και της Κρήτης. Επίσης μπορεί να συγκριθούν οι τιμές με είδη τα οποία είτε ζουν σήμερα στην ξηρά όπως ο νάνος ιπποπόταμος της Αφρικής ή ο μεγάλος αφρικάνικος ιπποπόταμος. Τέλος εφόσον υπάρχουν στοιχεία να συγκριθεί ο ιπποπόταμος της Κύπρου με τον συγγενή του τον H. antiquus που ζούσε στην Ευρώπη στο πλειστόκαινο. Έτσι αφού έγινε η κατάλληλη βιβλιογραφική δουλειά για να μαζευτούν επαρκείς μετρήσεις από εργασίες ερευνητών, οι μετρήσεις από τα απολιθώματα που βρίσκονταν στην διάθεση μας, συγκρίθηκαν και έγιναν διαγράμματα ώστε να είναι κατανοητή η σύγκριση. Τα στοιχεία που προέκυψαν ήταν αναμενόμενα, αλλά όμως επιβεβαίωσαν ότι ο Phanourios minor είναι ο μικρότερος ιπποπόταμος νάνος στην περιοχή της μεσογείου έως τώρα. Πιο αναλυτικά, αρχικά έγινε σύγκριση των δοντιών των ιπποπόταμων από το δείγμα, με άλλα δόντια από άλλα είδη, ώστε να βρεθεί αν το δείγμα ανήκει σε κάποια από τις ομάδες ιπποπόταμων της μεσογείου και κατά πόσο διαφέρει από άλλες. 68

70 Πλάτος mm Σύγκριση τρίτου γομφίου (Μ3), κάτω γνάθου. H. melitensis Μάλτα H. creutzburgi Κρήτη H. creutzburgi Κρήτη (Μελετώμενο δείγμα) P. minor Κύπρος (Μελετώμενο δείγμα) P. minor Κύπρος H. Petlandi Σικελία Μήκος mm H. amphibius Σύγχρονος Ιππ. Αφρικής Εικόνα 54 διάγραμμα 1 σύγκριση μήκους-πλάτους σε Μ3. Τα είδη που εξετάζονται στο διάγραμμα είναι ιπποπόταμοι της Κύπρου, της Μάλτας, της Κρήτης, της Σικελίας και ένα δείγμα από τον σημερινό αφρικανικό ιπποπόταμο. Τα αποτελέσματα του διαγράμματος 1 έδειξαν ότι οι γομφίοι από την Κύπρο ταυτίζονται με τους γομφίους Phanourios minor από τους άλλους ερευνητές. Το ίδιο συμβαίνει και για τον γομφίο από την Κρήτη που είναι παρόμοιο με μεγέθη από γομφίους του Hippopotamus creutzburgi. Το αξιοσημείωτο εδώ είναι ότι οι ιπποπόταμοι της Μάλτας φαίνεται να μην έχουν μεγάλη διαφορά στο μέγεθος σε σχέση με τους κρητικούς ιπποπόταμους, καθώς μερικά δείγματα από τους Hippopotamus melitensis συμπίπτουν με αυτούς της Κρήτης. 69

71 Πλάτος mm Σύγκριση πρώτου και δεύτερου γομφίου, κάτω γνάθου H. melitensis Μάλτα P. minor Κύπρος H. creutzburgi Κρήτη P. minor Κύπρος (μελετώμενο δείγμα) Μήκος mm Εικόνα 52 διάγραμμα 2 σύγκριση μήκους-πλάτους σε Μ1-Μ2. Τα είδη που εξετάζονται στο διάγραμμα είναι ιπποπόταμοι της Κύπρου, της Μάλτας και της Κρήτης. Τα αποτελέσματα του διαγράμματος 2 έδειξαν ότι οι γομφίοι από την Κύπρο ταυτίζονται με τους γομφίους Phanourios minor από τους άλλους ερευνητές. Εδώ όμως σε αντίθεση με το διάγραμμα 1, τα δόντια από τον ιπποπόταμο της Κρήτης και της Μάλτας ξεχωρίζουν αρκετά. 70

72 Εικόνα 53 διάγραμμα 3, μέτρηση μεγίστων διαμέτρων των Μ 3. Στο διάγραμμα 3 μετρήθηκαν μόνο οι μέγιστες διάμετροι από τα Μ 3 ώστε να φανεί ξεκάθαρα το μέγεθος των ζώων. Το αποτέλεσμα ήταν ότι αν και τα μελετώμενα δείγματα είναι στο μέγεθος που αναμενόταν, συγκριτικά με τους υπόλοιπους ιπποπόταμους είναι πολύ μικρότεροι. Εξαίρεση είναι ο 71

73 Πλάτος mm Hexaprotodon liberiensis, ένα αρτίγονο είδος, το οποίο έχει παρόμοιο μέγεθος δοντιών. 50 Σύγκριση δεύτερων γομφίων Μ2 άνω γνάθου Hipp. amphibious Σύγχρονος Ιππ. Αφρική Hipp. Petlandi Σικελία Hipp. creutzburgi Κρήτη Hipp. antiquus Phanourios minor Κύπρος (Μελετώμενο δείγμα) Phanourios minor Κύπρος Μήκος mm Εικόνα 54 διάγραμμα 4, σύγκριση των δειγμάτων που εξετάζονται, με άλλα δείγματα ιπποπόταμων 72

74 Width (mm) 45,00 Σύγκριση πρωτου γομφίου άνω γνάθου. 40,00 35,00 30,00 25,00 H. melitensis Μάλτα H. petlandi Σικελία H. creutzburgi Κρήτη 20,00 15,00 P. minor Κύπρος Η. antiquus H. amphibius 10,00 5,00 0,00 0,00 10,00 20,00 30,00 40,00 50,00 60,00 Length (mm) Εικόνα 55 διάγραμμα 5, σύγκριση των δειγμάτων από βιβλιογραφία Στα διαγράμματα 4 και 5 προτιμήθηκε ο διαχωρισμός των Μ1 και Μ2 ώστε να παρατηρηθούν τυχών διαφορές ή επισημάνσεις. Τα δείγματα ήταν τελικά στην ομάδα του Phanourios minor, ενώ και πάλι οι διαφορές του είδους αυτού από τα υπόλοιπα ήταν πολύ μεγάλες. 73

75 Εικόνα 56 διάγραμμα 6, σύγκριση μηκών και πλατών αστραγάλων Σε αντίθεση με τα άλλα διαγράμματα, εδώ συγκρίθηκαν δυο κύριες μετρήσεις από τον αστράγαλο, ώστε να συγκριθούν τα μεγέθη των οστών πιο εύκολα στο διάγραμμα. Το αποτέλεσμα ήταν ότι ο αστράγαλος που ανήκε σε ιπποπόταμο της Κύπρου, είναι σημαντικά μικρότερος από τους άλλους αστράγαλους των νησιωτικών ιπποπόταμων της Μεσογείου. Το περίεργο είναι το γεγονός ότι οι αστράγαλοι του Σικελιανού ιπποπόταμοι είναι μικρότεροι από του μαλτέζικου. 74

76 I. 16:17 H. 2:13 G. 9:10 F. 11:5 E. 5:8 D. 6:7 C. 5:4 B. 2:5 A. 2:3 17. max. height sulcus intertuberalis 16. width sulcus intertuberalis 15. max. ant-post. Prox. Diameter 14. max. prox. Width 13. L tub. Delt. To sulcus int. Minus 12. width diaphisis at tub. Deltoidea 11. width fossa olecrani 10. width epicondylis lateralis 9. width epicondylis radialis Α2 μελετώμενο δείγμα KS 342 RGM AY 71 AY 70 AY 72 H393 H391 H390 H389 DKM 6 8. Max. distal ant-post. Diameter 7. ant-post. Diam. Condylis lateralis 6. ant-post. Diam. Condylis medialis 5. width at epicondyli 4. width at condyli 3. Min. width diaphysis 2. L. caput humeri to epicondyli 1. max length Εικόνα 55 Διάγραμμα 7,μετρήσεις και συγκρίσεις βραχιόνων Κύπρου με τον βραχίονα του μελετώμενου δείγματος. 75

ΜΑΘΗΜΑ 1 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται

ΜΑΘΗΜΑ 1 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται ΜΑΘΗΜΑ 1 Π. Γ Κ Ι Ν Η Σ 1. Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται 2. Να μπορείς να δώσεις την σχετική γεωγραφική θέση ενός τόπου χρησιμοποιώντας τους όρους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ. Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ. Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Ο Ελλαδικός χώρος µε την ευρεία γεωγραφική έννοια του όρου, έχει µια σύνθετη γεωλογικοτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Ευρασιατική, Αφρικανική και Αραβική

Ευρασιατική, Αφρικανική και Αραβική Έχει διαπιστωθεί διεθνώς ότι τα περιθώρια τεκτονικών πλακών σε ηπειρωτικές περιοχές είναι πολύ ευρύτερα από τις ωκεάνιες (Ευρασία: π.χ. Ελλάδα, Κίνα), αναφορικά με την κατανομή των σεισμικών εστιών. Στην

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2.1 Ωκεανοί και Θάλασσες. Σύµφωνα µε τη ιεθνή Υδρογραφική Υπηρεσία (International Hydrographic Bureau, 1953) ως το 1999 θεωρούντο µόνο τρεις ωκεανοί: Ο Ατλαντικός, ο Ειρηνικός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΠΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 10-0133.indb 55 25/2/2013 3:34:10

ΠΕΠΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 10-0133.indb 55 25/2/2013 3:34:10 ΠΕΠΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 10-0133.indb 55 25/2/2013 3:34:10 56 ΦΕ1: ΙΣΟΡΡΟΠΗΜΕΝΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Η τροφή είναι απαραίτητη για όλους μας. Πρέπει όμως να προσέχουμε τι τρώμε! Παρατήρησε τις εικόνες. Ποιο παιδί τρώει υγιεινά

Διαβάστε περισσότερα

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 ΜΑΘΗΜΑ 1, Οι έννοιες «γεωγραφική» και «σχετική» θέση 1. Με τη βοήθεια του χάρτη στη σελ.12, σημειώστε τις παρακάτω πόλεις στην

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ. ΟΝΟΜΑ: Στεγόσαυρος. ΣΗΜΑΣΙΑ ΟΝΟΜΑΤΟΣ: Σαύρα με οροφή. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ:

ΔΕΛΤΙΟ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ. ΟΝΟΜΑ: Στεγόσαυρος. ΣΗΜΑΣΙΑ ΟΝΟΜΑΤΟΣ: Σαύρα με οροφή. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ: ΟΝΟΜΑ: Στεγόσαυρος ΣΗΜΑΣΙΑ ΟΝΟΜΑΤΟΣ: Σαύρα με οροφή. Ογκώδες τετράποδο που είχε μήκος 8 10 μέτρα. Η πλάτη του καλύπτονταν από μεγάλες κεράτινες πλάκες που ξεκινούσαν μικρές από τη βάση του κεφαλιού, μεγάλωναν

Διαβάστε περισσότερα

Εξέλιξη των πρωτευόντων

Εξέλιξη των πρωτευόντων Π. Πάσχου Εξέλιξη των πρωτευόντων Η ιστορία των σπονδυλωτών στη γη διαιρείται σε τρεις εποχές (αιώνες) -Παλαιοζωικό η εποχή της αρχαίας ζωής µε ψάρια, αµφίβια και πρωτόγονα ερπετά -Μεσοζωικό ενδιάµεση

Διαβάστε περισσότερα

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΓΕΩΡΓΙΑΣ, ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο Ξέρεις ότι: Πανίδα ονομάζουμε όλα τα ζώα μιας περιοχής. Αυτά

Διαβάστε περισσότερα

0,5 1,1 2,2 4,5 20,8 8,5 3,1 6,0 14,9 22,5 15,0 0,9

0,5 1,1 2,2 4,5 20,8 8,5 3,1 6,0 14,9 22,5 15,0 0,9 ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ E ΕΞΑΜΗΝΟ Ακαδημαϊκό Έτος 2016-2017 ΥΠΟΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ (Ο ΩΚΕΑΝΙΟΣ ΠΥΘΜΕΝΑΣ) Βασίλης ΚΑΨΙΜΑΛΗΣ Γεωλόγος-Ωκεανογράφος Κύριος Ερευνητής, ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε. Τηλ. Γραφείου: 22910 76378 Κιν.: 6944

Διαβάστε περισσότερα

Β4.3 ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΠΟΥ ΔΙΑΜΟΡΦΩΝΟΥΝ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΤΗΣ ΓΗΣ: ΕΝΔΟΓΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΕΞΩΓΕΝΕΙΣ

Β4.3 ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΠΟΥ ΔΙΑΜΟΡΦΩΝΟΥΝ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΤΗΣ ΓΗΣ: ΕΝΔΟΓΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΕΞΩΓΕΝΕΙΣ Β4.3 ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΠΟΥ ΔΙΑΜΟΡΦΩΝΟΥΝ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΤΗΣ ΓΗΣ: ΕΝΔΟΓΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΕΞΩΓΕΝΕΙΣ Σε ποιες κατηγορίες διακρίνονται οι δυνάμεις που διαμορφώνουν την επιφάνεια της Γης; Οι δυνάμεις που διαμορφώνουν την επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Οι ποντικοί και το τυρί Δεξιότητες: Τρέξιμο σε διάφορες κατευθύνσεις και με διάφορες ταχύτητες. Σταμάτημα και αλλαγή κατεύθυνσης.

Οι ποντικοί και το τυρί Δεξιότητες: Τρέξιμο σε διάφορες κατευθύνσεις και με διάφορες ταχύτητες. Σταμάτημα και αλλαγή κατεύθυνσης. Οι ποντικοί και το τυρί Τρέξιμο σε διάφορες κατευθύνσεις και με διάφορες ταχύτητες. Οργάνωση: Εργασία σε ζευγάρια. Τα δυο παιδιά είναι οι ποντικοί και η μπάλα το τυρί. Ο ένας ποντικός κρατά το τυρί Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

Ανθρώπινος Σκελετός. ñ Ανθεκτικότητα στην αποικοδόµηση. ñ Ιδανική πηγή πληροφοριών: προϊστορικά, ιστορικά, σύγχρονα

Ανθρώπινος Σκελετός. ñ Ανθεκτικότητα στην αποικοδόµηση. ñ Ιδανική πηγή πληροφοριών: προϊστορικά, ιστορικά, σύγχρονα Ανθρώπινος Σκελετός ñ Ανθεκτικότητα στην αποικοδόµηση ñ Ιδανική πηγή πληροφοριών: προϊστορικά, ιστορικά, σύγχρονα ñ Σκελετική ανατοµία: γονίδια + περιβάλλον ñ Ποικιλοµορφία: οντογένεση, φύλο, πληθυσµός,

Διαβάστε περισσότερα

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας:

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας: «ΘΑΛΗΣ: Ενίσχυση της Διεπιστημονικής ή και Διιδρυματικής έρευνας και καινοτομίας με δυνατότητα προσέλκυσης ερευνητών υψηλού επιπέδου από το εξωτερικό μέσω της διενέργειας βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενα Ζώα της Κύπρου!

Προστατευόμενα Ζώα της Κύπρου! Προστατευόμενα Ζώα της Κύπρου! Ψάξαμε και βρήκαμε. Ομαδικές εργασίες στα πλαίσια της ενότητας «Οι ακροβάτες της θάλασσας». Οι μαθητές έφτιαξαν δελτία ταυτότητας για κάθε προστατευόμενο ζώο. Έψαξαν και

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει χαρακτηριστικά «Mare Mediterraneum» ως μεταξύ δύο ηπείρων

Διαβάστε περισσότερα

Εξελικτική πορεία της ελληνικής χλωρίδας παράδειγμα τα νησιά του Αιγαίου

Εξελικτική πορεία της ελληνικής χλωρίδας παράδειγμα τα νησιά του Αιγαίου Εξελικτική πορεία της ελληνικής χλωρίδας παράδειγμα τα νησιά του Αιγαίου Καθηγητής Δημήτριος Χριστοδουλάκης Τμήμα Βιολογίας Τομέας Βιολογίας Φυτών E-mail: dkchrist@upatras.gr Τηλ.: 2610 997277 20 Αιγηίδα:

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ Σχολ. Έτος: 2011 2012 Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΦΩΚΙΑ ΜΟΝΑΧΟΥΣ - ΜΟΝΑΧΟΥΣ Κοινό όνομα: Μεσογειακή φώκια Μήκος: 2 3 μέτρα Βάρος: 300

Διαβάστε περισσότερα

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας. Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας. Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Σκοπός της ενότητας είναι η γνωριμία με τα σημαντικότερα γεγονότα που

Διαβάστε περισσότερα

Διαφορές Νεογιλών Μόνιμων Δοντιών

Διαφορές Νεογιλών Μόνιμων Δοντιών Κεφάλαιο 1 Διαφορές Νεογιλών Μόνιμων Δοντιών Στο κεφάλαιο αυτό περιγράφονται τα εξής: Η μορφολογία των νεογιλών δοντιών. Οι βασικές διαφορές ως προς τη μύλη, τη ρίζα και τον πολφό στα νεογιλά και τα μόνιμα

Διαβάστε περισσότερα

Υπέρκλαση Τετράποδα (Tetrapoda) Αμφίβια Ερπετά Πτηνά Θηλαστικά

Υπέρκλαση Τετράποδα (Tetrapoda) Αμφίβια Ερπετά Πτηνά Θηλαστικά Υπέρκλαση Τετράποδα (Tetrapoda) Αμφίβια Ερπετά Πτηνά Θηλαστικά Είναι σπονδυλωτά που φέρουν σωματικά εξαρτήματα χειριδία (και όχι πτερύγια, όπως τα ψάρια) Μερικά έχουν χάσει ένα ή δυο ζεύγη εξαρτημάτων

Διαβάστε περισσότερα

3. Να αναφέρεις να μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε μια σχολική μονάδα πριν, κατά την διάρκεια και μετά από ένα σεισμό.

3. Να αναφέρεις να μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε μια σχολική μονάδα πριν, κατά την διάρκεια και μετά από ένα σεισμό. ΜΑΘΗΜΑ 10 1. Ποιες είναι οι επιπτώσεις των σεισμών και των ηφαιστειακών εκρήξεων. 2. Ποια είναι η κοινή προέλευση και των δύο παραπάνω φαινομένων; 3. Γιατί είναι μικρός ο αριθμός ο αριθμός των ανθρώπινων

Διαβάστε περισσότερα

2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού, σαν να είμαστε μετεωρολόγοι.

2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού, σαν να είμαστε μετεωρολόγοι. 1. Παρατηρούμε τον καιρό σήμερα και περιγράφουμε τις συνθήκες που αφορούν τη βροχή, τον άνεμο, τον ήλιο και τη θερμοκρασία. βροχή άνεμος ήλιος-σύννεφα θερμοκρασίαάνεση 2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ-ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ-ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ-ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΟΙ ΑΥΣΤΡΑΛΟΠΙΘΗΚΟΙ Δρ Σωκράτης Ρουσιάκης Επίκουρος Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Δημογραφία Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση Μιχάλης Αγοραστάκης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας &

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΤΑ ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΤΑ ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Ηφαίστειο είναι η ανοιχτή δίοδος από το εσωτερικό της Γης που επιτρέπει την εκροή ή έκρηξη ρευστών πετρωμάτων και αερίων από το εσωτερικό (μανδύας) στην επιφάνεια του στερεού φλοιού

Διαβάστε περισσότερα

ΦΕ 07 Η Διαστολή και Συστολή του Νερού Μια φυσική «Ανωμαλία» 1. Γιατί ένα παγάκι νερού επιπλέει σε ένα ποτήρι νερό ενώ ένα παγάκι

ΦΕ 07 Η Διαστολή και Συστολή του Νερού Μια φυσική «Ανωμαλία» 1. Γιατί ένα παγάκι νερού επιπλέει σε ένα ποτήρι νερό ενώ ένα παγάκι 1. Γιατί ένα παγάκι νερού επιπλέει σε ένα ποτήρι νερό ενώ ένα παγάκι λαδιού βυθίζεται σε ένα ποτήρι λάδι; Το παγάκι νερού έχει μικρότερη πυκνότητα από το νερό άρα θα επιπλέει στην επιφάνεια του υγρού.

Διαβάστε περισσότερα

7. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΠΡΩΤΟΥ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΠΡΟΓΟΜΦΙΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΓΝΑΘΟΥ

7. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΠΡΩΤΟΥ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΠΡΟΓΟΜΦΙΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΓΝΑΘΟΥ 7. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΠΡΩΤΟΥ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΠΡΟΓΟΜΦΙΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΓΝΑΘΟΥ Σύνοψη Στο κεφάλαιο αυτό γίνεται αναλυτική περιγραφή της μορφολογίας της μύλης και της ρίζας του πρώτου και δεύτερου προγομφίου της κάτω γνάθου,

Διαβάστε περισσότερα

μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους

μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους Οι οργανισμοί αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους σε πολλά επίπεδα στα πλαίσια ενός οικοσυστήματος Οι φυσικές

Διαβάστε περισσότερα

Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου.

Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου. Διακρίνουμε τα εξής σχήματα - Οβάλ - Οβάλ μακρύ - Ορθογωνικό - Στρογγυλό - Τετραγωνικό - Τριγωνικό - Εξαγωνικό - Τραπεζοειδές

Διαβάστε περισσότερα

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο.

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο. ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ Η ιστιοπλοΐα ανοιχτής θαλάσσης δεν διαφέρει στα βασικά από την ιστιοπλοΐα τριγώνου η οποία γίνεται με μικρά σκάφη καi σε προκαθορισμένο στίβο. Όταν όμως αφήνουμε την ακτή και ανοιγόμαστε στο

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα μας το κλίμα. Και οι παράγοντες που το επηρεάζουν.

Θέμα μας το κλίμα. Και οι παράγοντες που το επηρεάζουν. Θέμα μας το κλίμα. Και οι παράγοντες που το επηρεάζουν. 1 Που συμβαίνουν οι περισσότερες βροχοπτώσεις; Κυρίως στη θάλασσα. Και μάλιστα στο Ισημερινό. Είδαμε γιατί στο προηγούμενο μάθημα. Ρίξε μία ματιά.

Διαβάστε περισσότερα

10. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΔΟΝΤΙΩΝ

10. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΔΟΝΤΙΩΝ 10. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΔΟΝΤΙΩΝ Σύνοψη Στο κεφάλαιο αυτό θα αναφερθούν οι μορφολογικές διαφορές μεταξύ των νεογιλών και των μονίμων δοντιών, όπως επίσης και μεταξύ των μονίμων δοντιών, στοιχεία απαραίτητα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ Ι ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΑΛΕΞΕΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ Ι ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΑΛΕΞΕΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ Υ ΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ Ι ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΑΛΕΞΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Η Ευρώπη είναι ήπειρος κυρίως πεδινή, χωρίς έντονο ανάγλυφο. Τα 2/3 της ηπείρου είναι πεδινές εκτάσεις. Έχει το χαμηλότερο μέσο υψόμετρο από την επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΣΚΕΛΕΤΟΣ ΤΗΣ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

Ο ΣΚΕΛΕΤΟΣ ΤΗΣ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Ο ΣΚΕΛΕΤΟΣ ΤΗΣ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Αυχενικοί σπόνδυλοι 7 Θωρακικοί σπόνδυλοι 12 Οσφυϊκοί σπόνδυλοι 5 Ιερό οστό 5 συνοστεομένοι σπόνδυλοι Κόκκυγας Φυσιολογικά Κυρτώματα Σ.Σ. Η σπονδυλική στήλη δεν είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΜΗΛΙΑΣ ΝΟΜΟΥ ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΤΑ ΓΡΕΒΕΝΑ ΚΑΙ Η ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΣΩΠΑ-ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ. Ο Ελέφαντας των Γρεβενών

ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΜΗΛΙΑΣ ΝΟΜΟΥ ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΤΑ ΓΡΕΒΕΝΑ ΚΑΙ Η ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΣΩΠΑ-ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ. Ο Ελέφαντας των Γρεβενών ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΜΗΛΙΑΣ ΝΟΜΟΥ ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΤΑ ΓΡΕΒΕΝΑ ΚΑΙ Η ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΣΩΠΑ-ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ Ο Ελέφαντας των Γρεβενών Από τις αρχές της δεκαετίας του 80, ο Δημήτρης Ζησόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗ ΙΟΥΝΙΟΣ 2013 Το εκπαιδευτικό υλικό αυτό στην αρχική του μορφή δημιουργήθηκε και

Διαβάστε περισσότερα

Σελ7: Ο βαρύτερος δεινόσαυρος Σελ8: Ο μικρότερος δεινόσαυρος Σελ9: Ο πιο πνευματώδης δεινόσαυρος

Σελ7: Ο βαρύτερος δεινόσαυρος Σελ8: Ο μικρότερος δεινόσαυρος Σελ9: Ο πιο πνευματώδης δεινόσαυρος Σελ1:ΤΙΤΛΟΣ Σελ2:ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ3: ΔΕΙΝΟΣΑΥΡΟΙ Σελ4: Ο πρώτος δεινόσαυρος που ονομάστηκε Σελ 12: Ο αρχαιότερος δεινόσαυρος Σελ5: Ο πρώτος δεινόσαυρος που ανακαλύφθηκε στην Αμερική Σελ6:O μακρύτερος δεινόσαυρος

Διαβάστε περισσότερα

Η εξέλιξη και η ποικιλομορφία του ανθρώπινου σκελετού Η ιστορία των ανθρωπογονικών

Η εξέλιξη και η ποικιλομορφία του ανθρώπινου σκελετού Η ιστορία των ανθρωπογονικών Διάλεξη 36η, 21-12-2016 Μαρία-Ελένη Χοβαλοπούλου Η εξέλιξη και η ποικιλομορφία του ανθρώπινου σκελετού Η ιστορία των ανθρωπογονικών Δρ. Μαρία Ελένη Χοβαλοπούλου Οι βιολόγοι βρίσκονται αντιμέτωποι: εκτός

Διαβάστε περισσότερα

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ Το κλίμα της Ευρώπης Το κλίμα της Ευρώπης Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ και ΚΛΙΜΑ Καιρός: Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν σε μια περιοχή, σε

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 10: Μεγαδιαπλάσεις Χερσαία Οικοσυστήματα Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες

ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες Ωκεανοί Το νερό καλύπτει τα δύο τρίτα της γης και το 97% όλου του κόσµου υ και είναι κατοικία εκατοµµυρίων γοητευτικών πλασµάτων. Οι ωκεανοί δηµιουργήθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ. ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗ - Σχολική χρονιά

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ. ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗ - Σχολική χρονιά ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗ - Σχολική χρονιά 2014-15 ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑΣ 3, 16451 ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗ,

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή Άσκηση Φωτογεωλογίας (Dra)

Εργαστηριακή Άσκηση Φωτογεωλογίας (Dra) Εργαστηριακή Άσκηση Φωτογεωλογίας (Dra) Δίνονται αεροφωτογραφίες για στερεοσκοπική παρατήρηση. Ο βορράς είναι προσανατολισμένος προς τα πάνω κατά την ανάγνωση των γραμμάτων και των αριθμών. Ερωτήσεις:

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής. Φυσική του Σκελετού

Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής. Φυσική του Σκελετού Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής Φυσική του Σκελετού Τα οστά πραγματοποιούν τουλάχιστον έξι λειτουργίες στο ανθρώπινο σώμα: 1. Υποστήριξη 2. Κίνηση 3. Προστασία διαφόρων οργάνων 4. Αποθήκευση χημικών ουσιών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΑΡΑΘΩΝΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2010 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΑΡΑΘΩΝΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2010 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΑΡΑΘΩΝΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2009-2010 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2010 ΤΑΞΗ Α ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Θέμα 1 ο : Να μεταφέρετε στο γραπτό σας τον αριθμό της κάθε ερώτησης και δίπλα το γράμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΟΝΤΑΡΙ. Η οικογένεια των λιονταριών. Λιοντάρια

ΛΙΟΝΤΑΡΙ. Η οικογένεια των λιονταριών. Λιοντάρια Μέγεθος Βάρος Τροφή Περιοχή Λιοντάρια ως 1,90 µέτρα µήκος ως 1,10 µέτρα ύψος µέχρι 250 κιλά τρώνε ζώα µεγάλα, όπως καµηλοπαρδάλεις, αντιλόπες, ζέβρες Αφρική και Ινδία ΛΙΟΝΤΑΡΙ Τα λιοντάρια είναι τα µεγαλύτερα

Διαβάστε περισσότερα

Νεοφυτικός αιώνας (περίοδος των Αγγειοσπέρμων)

Νεοφυτικός αιώνας (περίοδος των Αγγειοσπέρμων) Νεοφυτικός αιώνας (περίοδος των Αγγειοσπέρμων) Η κυριαρχία των Αγγειοσπέρμων αρχίζει από το Mέσο Kρητιδικό (πριν 100 εκ. χρόνια) και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Υπάρχουν περίπου 250.000 είδη Αγγειοσπέρμων.

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικό Περιβάλλον ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Φυσικό Περιβάλλον ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Κεφάλαιο 1 ο : Εισαγωγή ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Φυσική Γεωγραφία ονοµάζουµε την επιστήµη που µελετά το σύνολο των φυσικών διεργασιών που συµβαίνουν στην επιφάνεια της γης και διαµορφώνουν τις φυσικές ιδιότητες

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι όπου έχει σημασία να είστε κοντά

Το παιχνίδι όπου έχει σημασία να είστε κοντά Το παιχνίδι όπου έχει σημασία να είστε κοντά Τι μήκος έχει η γέφυρα Golden Gate; Που έχουν βρεθεί «αποδείξεις» της ύπαρξης του Γέτι; Πόσα αγάλματα υπάρχουν στο Νησί του Πάσχα; Πολύ πιθανό να μην γνωρίζετε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ. ΟΝΟΜΑ: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΥΠΡΗ ΤΑΞΗ: Β 1 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Θέµα: Τούνδρα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ; (ΣΕΛ. 4-7) 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΗΣ ΑΦΡΙΚΗΣ. Φύλλο εργασίας 1 Το φυσικό περιβάλλον της Αφρικής. Ονοματεπώνυμο Τάξη... Ημερομηνία.

ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΗΣ ΑΦΡΙΚΗΣ. Φύλλο εργασίας 1 Το φυσικό περιβάλλον της Αφρικής. Ονοματεπώνυμο Τάξη... Ημερομηνία. Ενότητα Ηπειροι (στιγμιότυπα): Η Αφρική Φύλλο εργασίας 1 Το φυσικό περιβάλλον της Αφρικής Γεωλογία - Γεωγραφία A Γυμνασίου Ονοματεπώνυμο Τάξη... Ημερομηνία. Πρώτη εργασία : Η θέση της Αφρικής στον παγκόσμιο

Διαβάστε περισσότερα

6. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΠΡΩΤΟΥ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΠΡΟΓΟΜΦΙΟΥ ΤΗΣ ΑΝΩ ΓΝΑΘΟΥ

6. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΠΡΩΤΟΥ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΠΡΟΓΟΜΦΙΟΥ ΤΗΣ ΑΝΩ ΓΝΑΘΟΥ 6. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΠΡΩΤΟΥ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΠΡΟΓΟΜΦΙΟΥ ΤΗΣ ΑΝΩ ΓΝΑΘΟΥ Σύνοψη Στο κεφάλαιο αυτό γίνεται αναλυτική περιγραφή της μορφολογίας της μύλης και της ρίζας του πρώτου και δεύτερου προγομφίου της άνω γνάθου,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ Χωρολογία των φυτών Εξελικτική ή ιστορική φυτογεωγραφία Φυτοκοινωνιολογία Οικολογική φυτογεωγραφία Η ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΞΑΠΛΩΣΗΣ 1) Η ερμηνεία της περιοχής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Οι περιοχές των τροπικών δασών όπως βλέπεις και στον παραπάνω παγκόσμιο χάρτη, βρίσκονται στη Νότια Αμερική(γύρω από τον ισημερινό), στη Βόρεια Αμερική(ανάμεσα από τον Τροπικό του

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Περιβαλλοντικά Συστήματα

ΜΑΘΗΜΑ: Περιβαλλοντικά Συστήματα ΜΑΘΗΜΑ: Περιβαλλοντικά Συστήματα ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Καθ. Γεώργιος Χαραλαμπίδης ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία iv. Παράκτια Γεωμορφολογία Η παράκτια ζώνη περιλαμβάνει, τόσο το υποθαλάσσιο τμήμα της ακτής, μέχρι το βάθος όπου τα ιζήματα υπόκεινται σε περιορισμένη μεταφορά εξαιτίας της δράσης των κυμάτων, όσο και

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες;

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Κείμενο της Celia Sparger, φυσιοθεραπεύτριας της Sadler s Wells School, συγγραφέως των βιβλίων Anatomy of Ballet και Beginning Ballet. Η συγγραφέας εκφράζει τη βαθύτατη ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ. Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7. Καθ. Αναστασία Κυρατζή. Κυρατζή Α. "Φυσική της Λιθόσφαιρας"

ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ. Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7. Καθ. Αναστασία Κυρατζή. Κυρατζή Α. Φυσική της Λιθόσφαιρας ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7 Καθ. Αναστασία Κυρατζή Κυρατζή Α. "Φυσική της Λιθόσφαιρας" 1 Εισαγωγή Υπόθεση της Μετάθεσης των ηπείρων Wegener 1912 Υπόθεση της Επέκτασης του θαλάσσιου πυθµένα

Διαβάστε περισσότερα

τον Τόμαρο και εκβάλλει στον Αμβρακικό και ο Άραχθος πηγάζει από τον Τόμαρο και εκβάλλει επίσης στον Αμβρακικό (Ήπειρος, Ζαγόρι).

τον Τόμαρο και εκβάλλει στον Αμβρακικό και ο Άραχθος πηγάζει από τον Τόμαρο και εκβάλλει επίσης στον Αμβρακικό (Ήπειρος, Ζαγόρι). Γεωγραφικά στοιχεία και κλίμα. Τα κυριότερα μορφολογικά χαρακτηριστικά του νομού Ιωαννίνων είναι οι ψηλές επιμήκεις οροσειρές και οι στενές κοιλάδες. Το συγκεκριμένο μορφολογικό ανάγλυφο οφείλεται αφενός

Διαβάστε περισσότερα

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή στη βιολογική μηχανική Κεφάλαιο 2 Εκβιομηχανική των οστών Οι διαφάνειες που ακολουθούν Η ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Για να περιγράψουμε τα

Διαβάστε περισσότερα

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ)

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) Α Κεφ. αβιοτικό κάθε στοιχείο που δεν έχει ζωή 4 αιολική διάβρωση Η διάβρωση που οφείλεται στον άνεμο 5 ακρωτήριο ακτογραμμή

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές Αρχές Οικολογίας

Γενικές Αρχές Οικολογίας Γενικές Αρχές Οικολογίας Γιώργος Αμπατζίδης Παιδαγωγικό Τμήμα Ειδικής Αγωγής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ακαδημαϊκό έτος 2016-17 Στο προηγούμενο μάθημα Αντικείμενο της επιστήμης της οικολογίας Ιστορία της

Διαβάστε περισσότερα

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς WWW.KINDYKIDS.GR Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς Το υλικό αυτό αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του KindyKids.gr και διανέμεται δωρεάν. ΖΩΑ ΠΟΥ ΚΙΝΔΥΝΕΥΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

Πυρήνες οστέωσης παιδικου σκελετου. Χρόνοι εμφάνισης.

Πυρήνες οστέωσης παιδικου σκελετου. Χρόνοι εμφάνισης. Πυρήνες οστέωσης παιδικου σκελετου. Χρόνοι εμφάνισης. Κωτούλα Αγορίτσα, Ιατρος ακτινολόγος, Επιμελήτρια Β Ακτινολογικό Εργαστήριο Νοσοκομείου Α.Ν.Θ. ΘΕΑΓΕΝΕΙΟ, Θεσ/νίκης Τα οστά σχηματίζονται με δύο τρόπους:

Διαβάστε περισσότερα

Οι φίλοι μας, τα ζώα Σχ. έτος

Οι φίλοι μας, τα ζώα Σχ. έτος Ο ΣΚΥΛΟΣ Το τρίχωμά του έχει χρώμα μαύρο. Έχει τέσσερα πόδια, μεγάλα μάτια, μακριά αυτιά και μαύρη μύτη. Η ουρά του είναι κοντή. Είναι θηλαστικό ζώο. Γεννάει κουταβάκια. Τα κουταβάκια είναι παιχνιδιάρικα.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΦΑΡΥΓΓΑΣ ΛΑΡΥΓΓΑΣ ΤΡΑΧΕΙΑ ΒΡΟΓΧΟΙ ΠΝΕΥΜΟΝΕΣ ΠΛΕΥΡΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Θυρεοειδής χόνδρος Κρικοθυρεοειδής σύνδεσμος ΤΡΑΧΕΙΑ Κρικοειδής χόνδρος

Διαβάστε περισσότερα

41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1

41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1 41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1 Φώκια Μονάχους- Μονάχους Η μεσογειακή φώκια Monachus monachus πήρε το όνομά της είτε εξαιτίας του σχήματος του πάνω μέρους του κεφαλιού της που μοιάζει σαν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΩΝ ΩΚΕΑΝΩΝ» «Θαλάσσια Ιζήματα» Άσκηση 5

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΩΝ ΩΚΕΑΝΩΝ» «Θαλάσσια Ιζήματα» Άσκηση 5 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΩΝ ΩΚΕΑΝΩΝ» «Θαλάσσια Ιζήματα» Άσκηση 5 Ιζήματα Τα ιζήματα είναι ανόργανοι και οργανικοί κόκκοι διαφόρων μεγεθών, οι οποίοι καθιζάνουν διαμέσου της υδάτινης στήλης και αποτίθονται

Διαβάστε περισσότερα

2ο φύλο του ζωικού βασιλείου ( ~100.000 είδη) Μεγαλύτερο ασπόνδυλο

2ο φύλο του ζωικού βασιλείου ( ~100.000 είδη) Μεγαλύτερο ασπόνδυλο 2ο φύλο του ζωικού βασιλείου ( ~100.000 είδη) Μεγαλύτερο ασπόνδυλο Απολιθώματα πολλά και σε όλο το γεωλογικό χρόνο Οικοσυστήματα Μέγεθος Διάρκεια ζωής Θηρευτές χρήσεις από τον άνθρωπο κόσμηματα τέχνη

Διαβάστε περισσότερα

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Το όρος Πίνοβο είναι ένα σχετικά άγνωστο βουνό. Ο ορεινός του όγκος απλώνεται στα βορειοδυτικά του νομού Πέλλας, ανάμεσα στα όρη Βόρας (Καϊμακτσαλάν) και Τζένα.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΤΑΘΜΗ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΧΘΕΣ, ΣΗΜΕΡΑ, ΑΥΡΙΟ

Η ΣΤΑΘΜΗ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΧΘΕΣ, ΣΗΜΕΡΑ, ΑΥΡΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΠΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Σίνα 32, Αθήνα 106 72, τηλ.210-3617824, φαξ 210-3643476, e- mails: ellspe@otenet.gr & info@speleologicalsociety.gr website: www.speleologicalsociety.gr ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Με τη συνεισφορά του χρηματοδοτικού μέσου LIFE της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Η Κύπρος είναι νησί και η θάλασσα τη χωρίζει από Ασία Ευρώπη Αφρική Χάρη στην απομόνωση εξελίχτηκαν μοναδικά

Διαβάστε περισσότερα

Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας

Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας Σπήλαια Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας Σπηλαιόβιοι οργανισμοί Ο σκοτεινός και ήσυχος κόσμος των σπηλαίων φιλοξενεί οργανισμούς, που έζησαν, εξελίχθηκαν και προσαρμόστηκαν μέσα στην

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΥΓΙΕΙΝΗ ΤωνφοιτητώντηςΝοσηλευτικής

ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΥΓΙΕΙΝΗ ΤωνφοιτητώντηςΝοσηλευτικής ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΥΓΙΕΙΝΗ ΤωνφοιτητώντηςΝοσηλευτικής ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Τι σημαίνει σωστή στοματική υγιεινή; Η σωστή στοματική υγιεινή μας εξασφαλίζει στόμα υγιές και ευχάριστη αναπνοή. Αυτό σημαίνει ότι: 1. Τα

Διαβάστε περισσότερα

Εικ.IV.7: Μορφές Κυψελοειδούς αποσάθρωσης στη Νάξο, στην περιοχή της Στελίδας.

Εικ.IV.7: Μορφές Κυψελοειδούς αποσάθρωσης στη Νάξο, στην περιοχή της Στελίδας. ii. Μορφές Διάβρωσης 1. Μορφές Κυψελοειδούς Αποσάθρωσης-Tafoni Ο όρος Tafoni θεσπίστηκε ως γεωμορφολογικός από τον A. Penck (1894), εξαιτίας των γεωμορφών σε περιοχή της Κορσικής, που φέρει το όνομα αυτό.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΠΡΟΔΡΟΜΩΝ ΣΕΙΣΜΙΚΩΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ

ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΠΡΟΔΡΟΜΩΝ ΣΕΙΣΜΙΚΩΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΠΡΟΔΡΟΜΩΝ ΣΕΙΣΜΙΚΩΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Νικ. Δελήμπασης Τομέας Γεωφυσικής Γεωθερμίας Πανεπιστημίου Αθηνών Η έρευνα για την ανίχνευση τυχόν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 20/05/2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΟΔΟΝΤΙΚΟΥ ΦΡΑΓΜΟΥ ΚΑΙ ΔΟΝΤΙΩΝ

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΟΔΟΝΤΙΚΟΥ ΦΡΑΓΜΟΥ ΚΑΙ ΔΟΝΤΙΩΝ ΓΕΝΙ ΤΟΙΧΕΙ ΟΔΟΝΤΙΟΥ ΦΡΓΜΟΥ Ι ΔΟΝΤΙΩΝ -9- ΓΕΝΙ ΤΟΙΧΕΙ OΔΟΝΤΙΟΥ ΦΡΓΜΟΥ Ι ΔΟΝΤΙΩΝ τόχοι Με το πέρας της άσκησης ο φοιτητής θα πρέπει να είναι ικανός να:. ναφέρει τα δόντια που υπάρχουν στη νεογιλή και τη

Διαβάστε περισσότερα

Ελεύθερο Ι Ανάλυση κίνησης χεριών και ποδιών

Ελεύθερο Ι Ανάλυση κίνησης χεριών και ποδιών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΚΟΛΥΜΒΗΣΗΣ Z ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΤΗΣ ΑΓΩΝΙΣΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ποτάµια ράση ΠΟΤΑΜΙΑ ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ. Ποτάµια ιάβρωση. Ποτάµια Μεταφορά. Ποτάµια Απόθεση. Βασικό επίπεδο

Ποτάµια ράση ΠΟΤΑΜΙΑ ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ. Ποτάµια ιάβρωση. Ποτάµια Μεταφορά. Ποτάµια Απόθεση. Βασικό επίπεδο ΠΟΤΑΜΙΑ ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Η µορφολογία του επιφανειακού αναγλύφου που έχει δηµιουργηθεί από δράση του τρεχούµενου νερού ονοµάζεται ποτάµια µορφολογία. Οι διεργασίες δηµιουργίας της ονοµάζονται ποτάµιες διεργασίες

Διαβάστε περισσότερα

Ανατομία και μορφολογία πτηνού

Ανατομία και μορφολογία πτηνού Ανατομία και μορφολογία πτηνού Τα πτηνά είναι ομοιόθερμα σπονδυλωτά που φυλογενετικά σχετίζονται με τους Δεινοσαύρους Τα αρτίγονα πουλιά (Νεόρνιθες) διαιρούνται σε δύο ομάδες: (1) Παλαιόγναθα (κίβι, έμου,

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις εμπιστοσύνης, ισορροπίας και ενδυνάμωσης

Ασκήσεις εμπιστοσύνης, ισορροπίας και ενδυνάμωσης Ασκήσεις εμπιστοσύνης, ισορροπίας και ενδυνάμωσης.. τα δύο σώματα γίνονται ένα σύστημα σωμάτων κι αποκτούν κοινό κέντρο βάρους, με ισοκατανομή δυνάμεων το κεφάλι, η πλάτη, η κοιλιά και οι γλουτοί βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

1. Πατήστε στο ανθρωπάκι, πάνω αριστερά στο παράθυρο και επιλέξτε «ΣΧΕΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ» - ΜΥΪΚΟ

1. Πατήστε στο ανθρωπάκι, πάνω αριστερά στο παράθυρο και επιλέξτε «ΣΧΕΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ» - ΜΥΪΚΟ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΡΕΙΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (1) ΤΑΞΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΠΕΡΑΚΗ ΑΛΕΞΑΝ ΡΑ ΒΙΟΛΟΓΟΣ 10ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΙΣΑΣ SOFTWARE: «Εγκυκλοπαίδεια του ανθρώπινου Σώµατος». Μπαίνουµε στο πρόγραµµα και επιλέγουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ. 1.4 Αλληλεπιδράσεις και προσαρμογές

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ. 1.4 Αλληλεπιδράσεις και προσαρμογές ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ 1.4 Αλληλεπιδράσεις και προσαρμογές Οι οργανισμοί διαφέρουν στην εμφάνιση, στον τρόπο με τον οποίο ζουν, στον τόπο όπου κατοικούν Ποιο είναι το μυστικό της τεράστιας ποικιλομορφίας;

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι

ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι Χειμερινό εξάμηνο 2010-2011 ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι Κ.Μ. 436 Περιγραφική Στατιστική Ι users.sch.gr/abouras abouras@sch.gr sch.gr abouras@uth.gr Μέτρα θέσης Η θέση αντιπροσωπεύει τη θέση της κατανομής

Διαβάστε περισσότερα

Εξελικτική Οικολογία - Διάλεξη 6

Εξελικτική Οικολογία - Διάλεξη 6 Εξελικτική Οικολογία - Διάλεξη 6 Νησιωτική Βιογεωγραφία Εισηγητής Επικ. Καθ. Πουλακάκης Νίκος poulakakis@nhmc.uoc.gr Νησιωτική Βιογεωγραφία Βιογεωγραφία: Η μελέτη της κατανομής των οργανισμών στο χώρο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ. πηγή:nasa - Visible Earth

ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ. πηγή:nasa - Visible Earth ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ πηγή:nasa - Visible Earth ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Παγετώδης δράση Οι παγετώνες καλύπτουν σήµερα το 1/10 περίπου της γήινης επιφάνειας. Η δράση των παγετώνων, αποτέλεσε ένα σηµαντικό µορφογενετικό

Διαβάστε περισσότερα

της ΓΕΩΛΟΓΙΚΗΣ ΠΥΞΙΔΑΣ

της ΓΕΩΛΟΓΙΚΗΣ ΠΥΞΙΔΑΣ Οδηγίες Χρήσης της ΓΕΩΛΟΓΙΚΗΣ ΠΥΞΙΔΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ και ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΕΩΝ Αθήνα 2010-1- Με τη γεωλογική πυξίδα μπορούμε να μετρήσουμε τα στοιχεία των επιπέδων των γεωλογικών επιφανειών

Διαβάστε περισσότερα

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Επαναληπτικό διαγώνισμα στα μαθήματα 12-18 1. Χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις με το γράμμα (Σ), αν είναι σωστές, και a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν

Διαβάστε περισσότερα

Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου)

Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου) Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου) 01/35 Το Ερειστικό Σύστημα αποτελείται από: 1. Τα Οστά 2. Τις Αρθρώσεις 3. Τους Συνδέσμους 02/35 ΟΣΤΑ ΤΟΥ ΣΚΕΛΕΤΟΥ Σύνολο: 285 οστά

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση της κινητικότητας των αρθρώσεων

Μέτρηση της κινητικότητας των αρθρώσεων Μέτρηση της κινητικότητας των αρθρώσεων Εύρος κίνησης Το ποσό της κίνησης που παρουσιάζεται σε μια άρθρωση κατά την παθητική (παθητικό εύρος) ή ενεργητική (ενεργητικό εύρος) κίνηση. Εκτίμηση: με χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής *Βασικές μορφές προσανατολισμού *Προσανατολισμός με τα ορατά σημεία προορισμού στη φύση *Προσανατολισμός με τον ήλιο *Προσανατολισμός από τη σελήνη

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ. Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7. Καθ. Αναστασία Κυρατζή. Κυρατζή Α. "Φυσική της Λιθόσφαιρας"

ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ. Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7. Καθ. Αναστασία Κυρατζή. Κυρατζή Α. Φυσική της Λιθόσφαιρας ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7 Καθ. Αναστασία Κυρατζή Κυρατζή Α. "Φυσική της Λιθόσφαιρας" 1 Ανασκόπηση Υπόθεση της Μετάθεσης των ηπείρων Wegener 1912 Υπόθεση της Επέκτασης του θαλάσσιου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΤΩΝ ΤΑΣΕΩΝ

ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΤΩΝ ΤΑΣΕΩΝ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΤΩΝ ΤΑΣΕΩΝ Εισαγωγή: Η σεισμικότητα μιας περιοχής χρησιμοποιείται συχνά για την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικών με τις τεκτονικές διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα εκεί. Από τα τέλη του

Διαβάστε περισσότερα

Μεταμορφισμός στον Ελληνικό χώρο

Μεταμορφισμός στον Ελληνικό χώρο Μεταμορφισμός στον Ελληνικό χώρο Ιωάννης Ηλιόπουλος Παγκόσμια Γεωδυναμική 1 Η θέση της Ελλάδας στο Παγκόσμιο γεωτεκτονικό σύστημα 2 Γεωλογική τοποθέτηση η της Ελλάδας στον Ευρωπαϊκό χώρο Πανάρχαια Ευρώπη:

Διαβάστε περισσότερα

Η δομή των πετρωμάτων ως παράγοντας ελέγχου του αναγλύφου

Η δομή των πετρωμάτων ως παράγοντας ελέγχου του αναγλύφου Κεφάλαιο 11 ο : Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ Η δομή των πετρωμάτων ως παράγοντας ελέγχου του αναγλύφου Στο κεφάλαιο αυτό θα ασχοληθούμε με τις δευτερογενείς μορφές του αναγλύφου που προκύπτουν από τη δράση της

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ. Ένας «χάρτης» από λέξεις. αρθρώσεις. σκελετό. είναι γερό όταν. φροντίζουμε. για τη διατροφή μας. προσέχουμε.

ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ. Ένας «χάρτης» από λέξεις. αρθρώσεις. σκελετό. είναι γερό όταν. φροντίζουμε. για τη διατροφή μας. προσέχουμε. 103-112_22ENOTHTA5 4/3/2013 12:35 µµ Page 103 ENOTHTA 5 ENOTHTA 5 ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΧΟΥΜΕ ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ (Άτομο - Άνθρωπος) Ένας «χάρτης» από λέξεις μυς αρθρώσεις σκελετό άλλα όργανα: μάτια, έχει έχει έχει

Διαβάστε περισσότερα