Ασματικό και μοναχικό τυπικό και η στουδιτική μεταρρύθμιση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ασματικό και μοναχικό τυπικό και η στουδιτική μεταρρύθμιση"

Transcript

1 Ασματικό και μοναχικό τυπικό και η στουδιτική μεταρρύθμιση του Αιδεσιμολογιώτατου Πρωτοπρεσβύτερου κ. Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη, Επίκουρου Καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Εἰσαγωγὴ Ὅσο εἶναι βέβαιο ὅτι ἡ Ἐκκλησία οὐδέποτε βίωσε κάποιο λειτουργικὸ κενό, ἀφοῦ εἶναι πλέον διαπιστωμένο ὅτι ἀπ ἀρχῆς τοῦ βίου της ἔχει λειτουργικὴ ζωή 1, τὸ ἴδιο εἶναι βέβαιο ὅτι πολὺ νωρίς, τουλάχιστον ἀπὸ τὴν ἑδραίωση καὶ ὀργάνωση τοῦ μοναχικοῦ κοινοβιακοῦ βίου ἐπὶ Παχωμίου τοῦ Μεγάλου, ἡ Ἐκκλησία βίωσε ταυτόχρονα μία διαφοροποιημένη λειτουργικὴ πραγματικότητα, ποὺ ἀνταποκρίνονταν στὶς ἰδιαίτερες ἀνάγκες τόσο τῶν ἐν τῷ κόσμῳ διαβιούντων ὅσο καὶ τῶν ἐν ἀσκήσει καὶ στὰ μοναστήρια ἐγκαταβιούντων χριστιανῶν. Καὶ τοῦτο, γιατί ἡ ὑπαρξιακὴ ἀνάγκη νὰ ὑμνήσει ὁ ἄνθρωπος τὸ Θεὸ καὶ νὰ ἀγωνιστεῖ διὰ μέσου καὶ τῆς λατρευτικῆς του ζωῆς νὰ πετύχει τὴν «κρείττονα ἀλλοίωση» 2 εἶναι κάτι ποὺ ἀνήκει στὰ ὀντολογικὰ δεδομένα κάθε ἀνθρώπου ἀνεξάρτητα μὲ τὸν τρόπο τῆς ζωῆς του. Ὁ ἄνθρωπος πλάστηκε κατ εἰκόνα καὶ καθ ὁμοίωσιν τοῦ Θεοῦ καὶ ὀφείλει νὰ ἀγωνιστεῖ προκειμένου νὰ θεραπεύσει τὴν ἀρρωστημένη φύση του. Τὸ γνωστὸ ἀσκητικό-θεραπευτικὸ πλαίσιο τῆς Ἐκκλησίας: κάθαρση-φωτισμός-θέωση εἶναι κοινὴ πνευματικὴ ὑποχρέωση γιὰ ὅλους τοὺς ἀνθρώπους, εἴτε αὐτοὶ εἶναι μοναχοὶ εἴτε κοσμικοί. Ἐν προκειμένῳ, ἡ θεία λατρεία ἀνέκαθεν λειτούργησε ὡς τὸ ἄριστο πνευματικὸ θεραπευτικὸ πλαίσιο 3, τὸ ἀληθινὸ πνευματικὸ 1 Πρβλ. Ἰ. Φουντούλη, Λειτουργική Α, Εἰσαγωγή στή θεία λατρεία, Θεσσαλονίκη 2004, σ. 23 κ.ἑξ. 2 Βλ. α στιχηρό προσόμοιο μικροῦ Ἑσπερινού τῆς ἑορτῆς τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος. 3 Πρβλ. Κ. Καραϊσαρίδη, Ἀναβαθμοί Λειτουργικῆς ζωῆς, ἐκδ. Σταμούλη, Ἀθήνα 2008, σ. 28 κ. ἑξ.

2 2 ἰατρεῖο. Ὅμως, πολὺ πρώιμα, στὴ λατρευτικὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας παρακολουθοῦμε τὴ χάραξη δύο παράλληλων, ἀλλά μὲ κοινὸ στόχο, λειτουργικῶν δρόμων, ὁ ἕνας προορισμένος γιὰ τοὺς κοσμικοὺς καὶ ὁ ἄλλος γιὰ τοὺς μοναχούς. Αὐτὴν τὴν πραγματικότητα ὑποδηλώνουν οἱ ὅροι ἀσματικὸ καὶ μοναχικὸ τυπικό. Βέβαια, ἀπὸ τὸ θέμα μας ζητεῖται καὶ ἡ ἀναφορὰ στὴ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση, ἡ ὁποία κάτω ἀπὸ συγκεκριμένες διαδικασίες ποὺ ἔλαβαν χώρα στὰ ἱστορικά, κοινωνικὰ καὶ πολιτικὰ πλαίσια τῆς ἐποχῆς τῆς ἀκμῆς τῶν στουδιτῶν πατέρων, καὶ ἰδιαίτερα τοῦ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Θεοδώρου τοῦ Στουδίτου, ὁδήγησε σὲ μία «σύνθεση» 4 τῶν δύο αὐτῶν λειτουργικῶν παραδόσεων ἢ ἀκριβέστερα σὲ μία κυριαρχία καὶ γενίκευση τοῦ μοναχικοῦ τυπικοῦ μὲ παράλληλη διατήρηση ἱκανῶν στοιχείων τοῦ ἀσματικοῦ τυπικοῦ μέσα σ αὐτό. Σήμερα φαίνεται ἀδιαμφισβήτητη ἡ ὡς ἄνω «κυριαρχία» τοῦ μοναχικοῦ τυπικοῦ. Ἑπομένως, ἡ ἀναφορὰ εἰδικὰ στὸ ἀσματικὸ τυπικὸ αἰτιολογεῖται ὡς ὀφειλόμενη ἐπιστημονικὴ ἐνασχόληση τῶν εἰδικῶν ἐπιστημόνων τῆς Ἱστορίας καὶ τῆς Θεολογίας τῆς Λατρείας, προκειμένου νὰ ἑρμηνευτεῖ σωστὰ ἡ ἰσχύουσα λειτουργικὴ πραγματικότητα 5. Προσωπικὰ θεωρῶ ὅτι αὐτὸ εἶναι καὶ τὸ ἰσχυρότερο κίνητρο μελέτης τῆς λειτουργικῆς μας παράδοσης. Ὅμως, παρότι φαίνεται ὅτι δὲν ἐγείρονται ὀργανωμένα ἢ ἐμπνεόμενα ἀπὸ τὴν ἐκκλησιαστικὴ ἀρχὴ θέματα μεταρρύθμισης 4 Βλ. Ἀλ. Σμέμαν, Ἡ Ἐκκλησία προσευχομένη. Εἰσαγωγὴ στὴ Λειτουργικὴ Θεολογία, μετάφρ. πρωτ. Δημ. Τζέρπου, ἐκδ. Ακρίτας, β ἔκδ., σ Ὁ Σμέμαν βέβαια, περιγράφοντας αὐτὸ τὸ φαινόμενο τῆς βυζαντινῆς λειτουργικῆς σύνθεσης, κάνει λόγο καὶ γιὰ προηγούμενα πολωτικὰ στάδια ἀνάμεσα στὶς δύο λειτουργικὲς τάσεις. Ὁ Γ. Μπασιούδης, παρότι ἀποδίδει στὸ Σμέμαν ὡς μειονέκτημα τὴν τάση γιὰ κατηγορηματικότητα καὶ σχηματοποίηση τῶν θέσεών του, στὴν προκειμένη περίπτωση ὁμολογεῖ ὅτι τὸ αἰσθητήριό του ὑπῆρξε σωστὸ (βλ. Γ. Μπασιούδη, Ἡ δύναμη τῆς λατρείας. Ἡ συμβολὴ τοῦ π. Ἀλεξάνδρου Σμέμαν στὴ Λειτουργικὴ Θεολογία, ἐκδ. Ἐν πλῷ, Ἀθήνα 2008, σ Πρβλ. Δ. Μπαλαγεώργου, Ὁ Κοσμικός καί ὁ μοναχικός τύπος στήν ψαλτή λατρεία κατά τόν ιδ αἰώνα, Ἀνάτυπο ἀπό τό περιοδ. «Παρνασσός», τόμ. ΜΒ (2000), Ἀθήνα 2000.

3 3 τοῦ τυπικοῦ, ἀκόμη καί γιὰ τὶς ἐν τῷ κόσμῳ ἐνορίες 6, θὰ ὑπενθυμίσω μία πρόσφατη καὶ ἴσως ὄχι τόσο, ὅσο θὰ ἔπρεπε, σταθμισμένη περίπτωση ἀμφισβήτησης τοῦ μοναχικοῦ τυπικοῦ, ἡ ὁποία ἐμφανίστηκε μέσα στὴν ἀκρόπολη τοῦ ὀρθόδοξου μοναχισμοῦ, τὸ Ἅγιον Ὅρος, καί προέκυψε ἀπὸ τοὺς ἴδιους τούς μοναχοὺς. Συγκεκριμένα ἀναφέρομαι στὸ μοναχικὸ ἀνανεωτικὸ ρεῦμα τοῦ Ἁγίου Ὅρους, ποὺ προῆλθε ἀπὸ τὴ μοναχικὴ πνευματικὴ παράδοση τοῦ Γέροντος Ἰωσὴφ τοῦ Νεοσκητιώτη. Ὅπως γνωρίζουμε, ἀπὸ τὴν ὡς ἄνω ἡσυχαστικὴ παράδοση προέκυψε ἡ ἀνανέωση ἱκανοῦ ἀριθμοῦ μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὅρους. Χαρακτηριστικὰ ἀναφέρουμε τὶς ἱερὲς μονὲς Φιλοθέου, Ξηροποτάμου, Καρακάλλου, Διονυσίου, Βατοπεδίου κ.ἄ 7. Οἱ ὑπεύθυνοι αὐτῆς τῆς μοναστικῆς παραδόσεως ἀρχικά ἐπιχείρησαν νὰ εἰσάγουν ὡς λειτουργικὴ πράξη στὸν ἁγιορειτικὸ κοινοβιακὸ μοναχισμὸ τὴ λειτουργικὴ ζωὴ, ποὺ ὁ πνευματικός τους γεννήτωρ καὶ οἱ πρωτεργάτες αὐτῆς τῆς κίνησης εἶχαν στὴν ἡσυχαστικὴ μοναστική τους βιοτή. Τὰ χαρακτηριστικὰ δὲ αὐτῆς τῆς ἡσυχαστικοῦ τύπου λειτουργικῆς παράδοσης ἦταν ἡ 6 Στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο ὅλες, σχεδόν, οἱ σχετικὲς συζητήσεις γιὰ τὰ λειτουργικὰ θέματα ποὺ ἀπασχολοῦν τὶς ἐνορίες παρακάμπτουν τὸ βασικὸ προβληματισμό, περὶ τῆς καθιερώσεως, πλέον, κοινοῦ λειτουργικοῦ τυπικοῦ γιὰ τὶς ἱερὲς μονὲς καὶ τὶς ἐνορίες. Ὁ πρῶτος ὁ ὁποῖος, μετὰ ἀπὸ ἐπιστημονικὴ παρουσίαση τοῦ ἀσματικοῦ τύπου τῶν ἀκολουθιῶν τοῦ νυχθημέρου, ἔθεσε ὑπὸ μορφὴν εὐχῆς τὸ θέμα τῆς ἐπαναφορᾶς ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία τῶν ἀκολουθιῶν ἀσματικοῦ ἢ κοσμικοῦ τύπου ἦταν ἐδῶ καὶ ἑξήντα χρόνια ὁ καθηγητὴς Εὐάγγελος Ἀντωνιάδης (βλ. Ἀρχιμ. Εὐάγ. Ἀντωνιάδου, Περὶ τοῦ Ἀσματικοῦ ἢ Βυζαντινοῦ Κοσμικοῦ τύπου τῶν Ἀκολουθιῶν, ΘΕΟΛΟΓΙΑ, τόμ. ΚΑ (1950), σ. 567). Τὴν τελευταία δεκαετία ἀπὸ τὶς στῆλες τοῦ περιοδικοῦ ΣΥΝΑΞΗ ἄρχισε ἄτυπα μία συζήτηση σχετικὰ μὲ τὸ λυσιτελές τῆς ἐπαναφορᾶς τοῦ ἀσματικοῦ τυπικοῦ στὴ λειτουργικὴ πράξη τῶν ἐνοριῶν, ἀλλά, δυστυχῶς, ἡ συζήτηση γενικεύτηκε καὶ μάλιστα ἐνίοτε φορτίστηκε μὲ πολεμικὸ πνεῦμα, πράγμα τὸ ὁποῖο λειτούργησε, ὅπως πάντα συμβαίνει σὲ ἀνάλογες περιπτώσεις, σὲ βάρος τῆς παράθεσης τεκμηριωμένων ἐπιστημονικὰ καὶ ὄχι περιφερειακῆς σημασίας ἐπιχειρημάτων. Γιὰ τὴ σχετικὴ ἀρθρογραφία καὶ τὴ σχετικὴ συζήτηση ἀπὸ τὶς στῆλες τοῦ ὡς ἄνω περιοδικοῦ βλ. τεῦχ. 71 (1999), σ καὶ σ καὶ τεῦχ. 105 (2008), σ καὶ Ἤδη δὲ τὸ ὡς ἄνω μοναστικὸ ρεῦμα μὲ καθοδηγητὴ τὸν Γέροντα Ἐφραίμ, πρώην ἡγούμενο τῆς ἱερᾶς μονῆς τοῦ ὁσίου Φιλοθέου, συνέστησε περίπου εἴκοσι μονὲς καὶ ἡσυχαστήρια στὴν ἀμερι-κανικὴ ἤπειρο.

4 ἀντικατάσταση, ὄχι μόνο περιφερειακῶν λειτουργικῶν ἀκολουθιῶν τοῦ νυχθημέρου (Μεσονυκτικό, Ὧρες, Ἀπόδειπνο), ἀλλὰ ἀκόμη καὶ τοῦ κυρίου σχήματος τῆς καθ ἑσπέραν καὶ τῆς κατὰ πρωΐαν προσευχῆς (Ἑσπερινός, Ὄρθρος) μὲ ἀνάλογο ἀριθμό, κατὰ τὴν κρίση τους, κομβοσχοινίων. Δηλαδή, αὐτὸ ποὺ θὰ ἀπέμενε γι αὐτοὺς ἄθικτο θὰ ἦταν, σχεδόν, μόνο ἡ θεία λειτουργία. Ἡ λειτουργικὴ αὐτὴ προσπάθεια συνάντησε τὴν ἀντίδραση, ἐντὸς τοῦ Ἁγίου Ὅρους, ἀπὸ τοὺς παλαιότερους μοναχοὺς καὶ γι αὐτὸ δὲν κατόρθωσε νὰ ἐπιβληθεῖ 8. Βέβαια, ὁ ἱστορικός τῆς λατρείας, μετὰ ἀπὸ ἀποστασιοποιημένη καὶ ἤρεμη ἐπιστημονικὴ κρίση θὰ πρέπει νὰ ἀναζητήσει, μέσα ἀπὸ τυχὸν κείμενα ἢ καὶ συζητήσεις μὲ ανθρώπους που τα έζησαν αυτά ή ακόμη που διαδραμάτισαν κάποιο ρόλο στην εξέλιξή τους..., νὰ διαγνώσει, ἂν τὸ ὡς ἄνω αἴτημα λειτουργικῆς μεταρρύθμισης εἶχε μέσα του βαθιὰ θεολογικὴ καὶ πνευματικὴ βάση ἢ ἦταν ἁπλὰ θέμα πρακτικοῦ βίου τῶν ἡσυχαστικῆς καταγωγῆς ἀσκουμένων μοναχῶν, οἱ ὁποῖοι ἐγκαταβιοῦντες πλέον στὰ κοινόβια θεωροῦσαν ὅτι ἀκόμη καὶ διὰ τῆς ἀκολουθίας κινδύνευαν νὰ περιπέσουν σὲ περισπασμὸ καὶ νὰ ἀποκοποῦν ἀπὸ τὸ κύριο, σχεδὸν μοναδικὸ καθῆκον τους, ποὺ στὴν προκειμένη περίπτωση εἶναι ἡ καλλιέργεια τῆς μονολόγιστης προσευχῆς: «Κύριε, Ἰησοῦ Χριστέ, ἐλέησόν με τὸν ἁμαρτωλό». Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ἡ ἀντίδραση ἐκ μέρους τῶν κοινοβιατῶν ἁγιορειτῶν μοναχῶν σ αὐτὴ τὴν ἐπιχειρηθεῖσα μεταβολὴ τοῦ λειτουργικοῦ προγράμματος, πρέπει ἐπίσης νὰ μελετηθεῖ κατὰ τὸν ἴδιο τρόπο. Δηλαδή, ἐπρόκειτο γιὰ ἐνσυνείδητη βαθιὰ θεολογικὴ καὶ πνευματικὴ ἀντίδραση ἢ ἁπλὰ ἦταν καὶ εἶναι μία γενικῶς κρατοῦσα ἄποψη ἀντίδρασης σὲ κάθε καινοτομία καὶ μάλιστα σὲ θέματα ἐκκλησιαστικοῦ τυπικοῦ; Τὸ τελευταῖο τὸ διαπιστώνει κανεὶς στὴν πιὸ συνηθισμένη συζήτηση. Παρατηρεῖ, δηλαδή, ὅτι δὲν ὑπάρχει διάθεση οὔτε κἄν γιὰ 8 Σχετικές συζητήσεις γιά τό θέμα αὐτό εἶχα κάνει μέ τόν ἀείμνηστο Γέροντα Θεόκλητο Διονυσιάτη, ὁ ὁποῖος ὡς ἀνήσυχο πνεῦμα πού ἦταν, προβληματιζόταν γιά τίς συνέπειες αὐτῆς τῆς ἐπιχειρούμενης μεταρρύθμισης γενικά. 4

5 5 ἐρωτήματα τοῦ τύπου: πότε καὶ γιατί εἰσῆλθε κάτι στὴ λατρεία τῆς Ἐκκλησίας; Ὅλα θεωροῦνται δεδομένα καὶ καλῶς κείμενα, χωρὶς νὰ προβληματίζει ὅτι πολλὲς φορὲς ἡ συνήθης σύγχρονη πρακτικὴ μὲ τὴν αἰτιολογία τῆς κατ οἰκονομίαν ρύθμισης καὶ μὲ μοχλὸ τὴν ἄτυπη ἀρχὴ «ὡς δόξει τῷ προεστῶτι» 9 ὁδηγεῖ σὲ παραμόρφωση τοῦ ἰσχύοντος τυπικοῦ. Τὸ πιὸ πάνω παράδειγμα τὸ ἀνέφερα, γιὰ νὰ δείξω ὅτι ἀκόμη καὶ σήμερα, ποὺ ὑπάρχει ἐνίοτε συντονισμένη καὶ ἀσφαλῶς καθοδηγούμενη ἀντίδραση γιὰ ὀ,τιδήποτε συζητεῖται ἐπιστημονικά, ποιμαντικὰ σὲ θέματα λατρείας, μέσα στὸ ἴδιο τὸ προπύργιο τοῦ σύγχρονου ὀρθόδοξου μοναχισμοῦ, ἐπιχειρήθηκε κάτω από τις προαναφερθείσες συνθήκες ἡ ριζικὴ ἀναδιάρθρωση αὐτοῦ τοῦ τυπικοῦ ποὺ προέκυψε ἀπὸ τὴ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση καὶ ἐπενδύθηκε ἐπὶ τὸ μοναχικότερο μὲ τὰ κτητορικὰ τυπικὰ καὶ τὶς ἐν γένει ἁγιορείτικες λειτουργικὲς παραδόσεις. Ἀπὸ τὸ παράδειγμα αὐτὸ καὶ ὄχι μόνο πρέπει νὰ ὁδηγηθοῦμε στὸ ἀσφαλὲς πρῶτο 9 Ἡ εἰσαγωγὴ, γιὰ πρώτη φορά ἀπὸ τὸ τυπικὸ τοῦ Κωνσταντίνου Πρωτοψάλτου, τῆς ρυθμιστικῆς ἀρχῆς σὲ θέματα ἐκκλησιαστικοῦ τυπικοῦ γνωστῆς μὲ τὴ χαρακτηριστικὴ φράση «ὡς δόξει τῷ προεστῶτι», κατὰ τὸ ρουμάνο λειτουργιολόγο Ene Braniste, εἶναι καὶ ἕνας ἀπὸ τοὺς λόγους ποὺ ὁ τρόπος ποὺ ἔγινε αὐτὴ ἡ ἀλλαγὴ τοῦ τυπικοῦ δημιούργησε σύγχυση καὶ διαφοροποίηση. Πιὸ συγκεκριμένα ὁ Braniste ἀναφέρει: «εἰσάγει -τὸ ἀναθεωρημένο τυπικὸ τοῦ Κωνσταντίνου γιὰ πρώτη φορά τὸ κριτήριο «ὡς δόξει τῷ προεστῶτι», χωρὶς νὰ διευκρινίζει ποιὸς ἀκριβῶς εἶναι ὁ «προεστώς» καὶ μέχρι ποὺ ἐκτείνεται τὸ δικαίωμά του νὰ ἐπεμβαίνει στὴ διάταξη τῆς ἱερῆς ἀκολουθίας. Αὐτὸ ἐξάλλου εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα νὰ ἐπιτρέπει σὲ κάθε ἱερουργὸ τὴν ἐλευθερία νὰ κάνει ὅ,τι περνάει ἀπὸ τὸ μυαλό του καὶ νὰ καθιερώνεται, ἔτσι, τὸ λεγόμενο «ἔθος τοῦ τόπου» (βλ. Ene Braniste, Uniformizarea Tipicului si a Textelor liturgice in cult si in savirsirea Tainelor (Ἡ Ἐνοποίηση τοῦ Τυπικοῦ καὶ τῶν Λειτουργικῶν Κειμένων στὴ λατρεία καὶ στὴν τέλεση τῶν Μυστηρίων), περιοδ. Ortodoxia, xv (1963), τεῦχ. 2, σ Αὐτὰ καὶ ἄλλα συναφῆ προβλήματα ὁδήγησαν τὴν Ἑλλαδικὴ Ἐκκλησία στὴν κατ ἔτος παράθεση ὁδηγιῶν τυπικῆς τάξεως στὰ «Δίπτυχα». Ἐπίσης, ὁ ἀείμνηστος καθηγητὴς Ἰ. Φουντούλης πολλάκις διὰ τῶν «Ἀπαντήσεων εἰς λειτουργικάς ἀπορίας» προσπάθησε πέραν τῶν ἄλλων νὰ διασαφήσει δυσνόητες τυπικὲς διατάξεις καὶ νὰ ἐναρμονίσει τὶς ὑπάρχουσες διαφοροποιήσεις ἀνάμεσα στὰ ὑπὸ τοῦ Τυπικοῦ καὶ τῶν λειτουργικῶν βιβλίων προβλεπόμενα. Γιὰ περισσότερα βλ. καὶ Κ. Καραϊσαρίδη, Τὰ Ἰδιάζοντα Λειτουργικὰ στοιχεῖα στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία τῆς Ρουμανίας, ἐκδ. Ἐπέκταση, Κατερίνη1995, σ. 43 κ. ἑξ.

6 6 συμπέρασμα ὅτι χρήζουν ἰδιαίτερης καὶ ἐπισταμένης μελέτης τὸ ἀσματικὸ ἤ κοσμικὸ καὶ τὸ μοναχικὸ τυπικὸ καὶ ἡ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση, προκειμένου νὰ κατανοηθεῖ σὲ βάθος ἡ σημερινή μας λειτουργικὴ παράδοση καὶ νὰ μὴ συμβεῖ αὐτὸ ποὺ ὁ Ἀπόστολος Παῦλος ἀναφέρει πρὸς τὸ μαθητὴ του Τιμόθεο γιὰ τοὺς ψευδοδιδασκάλους τῆς ἐποχῆς του: «...θέλοντες εἶναι νομοδιδάσκαλοι, μὴ νοοῦντες μήτε ἃ λέγουσιν μήτε περὶ τίνων διαβεβαιοῦνται» 10. Τὰ ὑπόλοιπα χρήσιμα, πιστεύω, συμπεράσματα θὰ προκύψουν ἀπὸ τὴν ὅλη πραγμάτευση τοῦ θέματος, τὸ ὁποῖο καὶ μόνο γιὰ τὸ γεγονὸς ὅτι τελικά, πέρα ἀπὸ τὴν ἱστορική του σημασία, μᾶς βοηθεῖ στὴν κατανόηση τοῦ λειτουργικοῦ παρόντος, ἔχει μέγιστη λειτουργικὴ σημασία καὶ ἀξία γιὰ τὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας. 1. Ἀσματικὸ Τυπικὸ α) Ἡ γέννηση, διαμόρφωση καὶ διάδοση τοῦ ἀσματικοῦ τυπικοῦ. Μὲ τὸν ὅρο ἀσματικὸ ἢ κοσμικὸ τυπικὸ ἐννοοῦμε τὸ τυπικὸ ποὺ ἀναφέρεται στὸν τρόπο τέλεσης καὶ στὸ περιεχόμενο τῶν ἱερῶν ἀκολουθιῶν τῶν ἐνοριῶν καὶ μάλιστα τῶν πόλεων. Ἡ περιοχὴ ποὺ γεννήθηκε καὶ ἔλαβε τὴν πρώτη του ἀνάπτυξη ἦταν ἡ Ἀντιόχεια τῆς Συρίας 11. Λόγῳ ἱστορικῶν, πολιτικῶν καὶ πολιτισμικῶν συνθηκῶν ἡ Ἀντιόχεια ἐξελίχθηκε σὲ μεγάλο χριστιανικὸ κέντρο μὲ σαφῆ τὴν ἐπιρροὴ στὰ λειτουργικὰ πράγματα τῶν ἄλλων πόλεων τῆς Συρίας 12 καὶ ὄχι μόνο. Γι αὐτὸ δίκαια ἀναφέρεται ὅτι ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἀντιόχειας δημιούργησε ἕνα λειτουργικὸ πλαίσιο, τὸ ὁποῖο «δὲν ἦταν 10 Α Τιμ. 1, Εὐαγ. Ἀντωνιάδου, ὅ.π., τόμ. Κ (1949), τεῦχ. Δ, σ. 714 D.H. Touliatos -Banker, The Byzantine Amomos chant of the fourteenth and fifteenth centuries, Θεσσαλονίκη 1984, σ. 50 Ἰ. Φουντούλη, Τὸ λειτουργικὸν ἔργον τοῦ Συμεὼν Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη, 1966, σ Βλασίου Φειδᾶ, Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία, τόμ. Α, Ἀθῆναι 1992, σ

7 7 παρὰ ἡ προδρομικὴ μορφὴ τοῦ μετέπειτα διαμορφωθέντος ἀσματικοῦ Τυπικοῦ τῶν ἐκκλησιῶν τῶν πόλεων» 13. Τὸ τυπικὸ αὐτὸ τῆς Ἀντιοχειανῆς Ἐκκλησίας εἶχε δεχθεῖ ἐπιδράσεις ἀπὸ τὴ γειτνιάζουσα «Μητέρα τῶν Ἐκκλησιῶν», τὰ Ἱεροσόλυμα, καὶ γιὰ λόγους εὐνόητους, λόγῳ τῆς θέσης ποὺ κατεῖχαν ἀπὸ πολὺ νωρὶς τὰ Ἱεροσόλυμα στὴ συνείδηση τῶν ἁπανταχοῦ τῆς γῆς χριστιανῶν, ἀλλὰ καὶ λόγους ἱστορικούς, ἀφοῦ ἀπὸ τὴν ἀποστολικὴ ἐποχὴ ἀκόμη, τὸ 37 μ.χ., στὴν Ἀντιόχεια κατέφυγαν οἱ ἐκδιωχθέντες ἑλληνιστὲς χριστιανοὶ τῶν Ἱεροσολύμων, τάση ἡ ὁποία συνεχίστηκε καὶ στὸ μετέπειτα γιὰ ἱστορικοὺς λόγους ταραχώδη βίο τῆς ἱεροσολυμιτικῆς Ἐκκλησίας. Ἐνισχυτικό, ἐπίσης, τῆς κατ ἀρχάς σύνδεσης τοῦ ἀσματικοῦ τυπικοῦ μὲ τὴν περιοχὴ τῆς Ἀντιόχειας εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι ἀπὸ τὸν ἅγιο Ἰγνάτιο γύρω στὸ 110 μ.χ. παραδίδεται ἡ πληροφορία ὅτι κατ ἔθος χρησιμοποιοῦσαν στὴν Ἀντιόχεια ἀντίφωνα, τὰ ὁποῖα ἔψαλλαν μάλιστα ἀντιφωνικά 14. Ὅμως, ἡ πολιτικὴ ἱστορία ἐξέλιξης τῆς ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας ἐπεφύλαξε ἰδιαίτερα περίοπτη θέση γιὰ τὴν Κωνσταντινούπολη, ἡ ὁποία ἔγινε σὲ διαδοχὴ τῆς Ρώμης ἡ νέα πρωτεύουσα αὐτῆς. Ἡ Κωνσταντινούπολη χτίστηκε τὸ 330 μ.χ. στὴ θέση τῆς μικρῆς πόλης Βυζάντιο καὶ τὰ ἐγκαίνιά της ἔγιναν στὶς 11 Μαΐου τοῦ 330 μ.χ. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴν ἀνακήρυξη τῆς ἀνεξιθρησκίας ἐπὶ Μεγάλου Κωνσταντίνου (Διάταγμα Μεδιολάνων 313 μ.χ.) ἀλλὰ καὶ τοῦ προσωπικοῦ ἐνδιαφέροντος τῶν χριστιανῶν αὐτοκρατόρων γιὰ τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας ἀνέδειξαν τὴν Κωνσταντινούπολη 13 Βλ. Δημ. Μπαλαγεώργου, Ἡ Ψαλτικὴ Παράδοση τῶν ἀκολουθιῶν τοῦ Βυζαντινοῦ Κοσμικοῦ Τυπικοῦ, Ἀθήνα 2001, σ. 59 πρβλ. Π. Τρεμπέλα, Λειτουργικοὶ Τύποι Αἰγύπτου καὶ Ἀνατολῆς, ἐν Ἀθήναις 1961, σ Δημ. Μπαλαγεώργου, ὅ.π, σ Σ αὐτὸ τὸ σημεῖο ὁ Μπαλαγεῶργος ἀναφέρει χαρακτηριστικὸ παράθεμα ἀπὸ τὸν Egon Wellesz ὡς ἑξῆς: «Ιt is now generally accepted view that antiphonal singing had its most important centre at Antioch and was introduced from there into the Western Church» (Egon Wellez, Eastern elements in Western Chant, Studies in the Early Histoty of Ecclesiastikal Music, Oxford 1947, σ. 54). Ὑπάρχει βέβαια καὶ ἡ σχετικὴ πληροφορία τοῦ ἁγίου Ἰγνατίου: «ὀπτασίαν εἶδεν ἀγγέλων, διὰ τῶν ἀντιφώνων ὕμνων τὴν Ἁγίαν Τριάδα ὑμνούντων, καὶ τὸν τρόπον τοῦ ὁράματος τῇ ἐν Ἀντιοχείᾳ Ἐκκλησία παρέδωκεν» (P.G. 67, 692A).

8 8 μεγάλο λειτουργικὸ κέντρο ἐπιρροῆς σιγά-σιγὰ ὁλόκληρης τῆς ἀνατολικῆς, τουλάχιστον, χριστιανοσύνης. Ἐπιπλέον, ἡ στενὴ συνεργασία Ἐκκλησίας καὶ Πολιτείας στὰ πλαίσια τῆς χριστιανικῆς αὐτοκρατορίας προσέδωσε στὴ λατρεία τῆς Ἐκκλησίας στοιχεῖα λαμπρότητας καὶ μεγαλοπρέπειας ποὺ χαρακτήριζαν τὶς ἐκδηλώσεις τῶν αὐτοκρατόρων καὶ τῆς αὐτοκρατορικῆς αὐλῆς. Οἱ ἴδιοι οἱ αὐτοκράτορες πρωτοστάτησαν στὴν ἀνοικοδόμηση μεγαλόπρεπων ναῶν καὶ συμμετεῖχαν, ἀκόμη, μὲ τὴ συνοδεία τους στὶς ἐκκλησιαστικὲς τελετὲς καὶ λοιπὲς λατρευτικὲς ἐκδηλώσεις. Ἐνδεικτικὰ ἀναφέρoυμε ὅτι ὁ Robert Taft, κάνοντας λόγο γιὰ τὴ σημασία τῶν εἰσόδων τῶν αὐτοκρατόρων, προκειμένου νὰ μεταβοῦν ἀπὸ ἕνα συγκεκριμένο τόπο τοῦ παλατίου σὲ μία συγκεκριμένη θέση ἐντὸς τοῦ ναοῦ, δίνει δύο σχετικὲς μαρτυρίες ποὺ ὀφείλονται σὲ περιστασιακὰ εὑρισκόμενους ξένους στὴν Κωνσταντινούπολη. Ἡ πρώτη πληροφορία εἶναι τοῦ Harunibu - Yahya, ἑνὸς Ἄραβα κρατούμενου στὴν αὐλὴ τοῦ Βασιλείου Α ( μ.χ.), τὸ τελευταῖο τέταρτο τοῦ 9ου αἰώνα, ὁ ὁποῖος κάνει λόγο γιὰ συμμετοχὴ στὴν αὐτοκρατορικὴ πομπὴ συνοδείας πάνω ἀπὸ αὐτοκρατορικῶν ἀξιωματούχων 15. Ἡ ἄλλη πληροφορία εἶναι τοῦ ρώσου προσκυνητῆ Ἰγνατίου ἀπὸ τὸ Smolensk, ποὺ ἦταν παρὼν στὴ στέψη τοῦ Ἐμμανουὴλ Β Παλαιολόγου στὴν Ἁγία Σοφία (11 Φεβρουαρίου 1392), καὶ ὁ ὁποῖος ἀναφέρει ὅτι «ἡ αὐτοκρατορικὴ πομπὴ ἐκινεῖτο ἀργά, ἔτσι ὥστε χρειαζόταν τρεῖς ὧρες γιὰ νὰ φτάσει ἀπὸ τὴν αὐτοκρατορικὴ πύλη μέχρι τὸν καθορισμένο γιὰ τὸν αὐτοκράτορα τόπο ἐντός τοῦ ναοῦ» 16. Μπορεῖ οἱ πληροφορίες αὐτὲς νὰ θεωρηθοῦν, ἀσφαλῶς, ὑπερβολικὲς δὲν παύουν ὅμως νὰ εἶναι ἐνδεικτικές τῆς μορφῆς καὶ τοῦ χαρακτήρα τοῦ κωνσταντινουπολίτικου λειτουργικοῦ τυπικοῦ. Δὲ θὰ πρέπει νὰ παραληφθεῖ καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι τὸ θρόνο τῆς Κωνσταντινουπόλεως λάμπρυναν μὲ τὴν ποιμαντορία τους 15 Δ. Βακάρου, Τὸ Βυζαντινὸ τυπικό. Δύο κείμενα ἱστορικῆς προσέγγισης ἀπὸ τοὺς Robert Taft καὶ Miguel Arranz, μετάφραση σχόλια, Θεσσαλονίκη 2003, σ Ὅ.π., σ. 63 καί σημ. 35.

9 ἐξέχουσες ἱεραρχικὲς προσωπικότητες ἀντιοχειανὴς καταγωγῆς, ὅπως οἱ πατριάρχες Εὔδοξος, Εὐάγριος ὁ Ποντικός, Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος κ.ἄ., οἱ ὁποῖοι ἀσφαλῶς μετέφεραν στὴν Κωνσταντινούπολη τὴ λειτουργικὴ πράξη τῆς Ἀντιόχειας καὶ συνέβαλαν ὥστε αὐτὴ νὰ ἀναχωνευθεῖ καὶ νὰ συγκεραστεῖ μαζὶ μὲ ἄλλα πλούσια τοπικὰ λειτουργικὰ χαρακτηριστικὰ μέσα στὶς νέες συνθῆκες τῆς πρωτεύουσας τῆς αὐτοκρατορίας, μέ ἀποτέλεσμα νὰ γίνει ἀποδεκτὴ στὴ συνέχεια καὶ ἀπὸ τὶς ἄλλες σημαίνουσες πόλεις τῆς αὐτοκρατορίας. Κάτω ἀπὸ αὐτὲς τὶς συνθῆκες μποροῦμε πλέον νὰ κάνουμε λόγο γιὰ τὸ Τυπικὸ τῆς Μεγάλης τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, τὸ ὁποῖο ἀκόμη καὶ διὰ νόμου τοῦ Ἰουστινιανοῦ τὸ 530 ἐπιβλήθηκε στοὺς καθεδρικοὺς ναοὺς Ἀνατολῆς καὶ Δύσεως ὁλόκληρης τῆς αὐτοκρατορίας 17. Ἤδη ἀπὸ τὸν τρόπο περιγραφῆς τῆς γέννησης καὶ διάδοσης τοῦ ἀσματικοῦ ἢ κοσμικοῦ τυπικοῦ παρατηροῦμε ὅτι αὐτὸ ἐξυπηρετοῦσε τὶς λειτουργικὲς ἀνάγκες τῶν πόλεων, τοῦ ἀστικοῦ πληθυσμοῦ, καὶ ἀπαιτοῦσε, προκειμένου νὰ διεκπεραιωθεῖ, πολυπληθῆ καὶ ὀργανωμένο κλῆρο. Στὴ συνέχεια εἴμαστε ἀναγκασμένοι, γιὰ νὰ γίνει αὐτὸ κατανοητό, ἔστω καὶ ἀκροθιγῶς, νὰ μιλήσουμε γιὰ τὸ περιεχόμενο καὶ τὰ ἰδιαίτερα χαρακτηριστικά τοῦ ἀσματικοῦ ἤ κοσμικοῦ τυπικοῦ. β) Τὸ περιεχόμενο καὶ τὰ ἰδιαίτερα χαρακτηριστικά τοῦ ἀσματικοῦ ἤ κοσμικοῦ τυπικοῦ. Ὡς πρὸς τὸ περιεχόμενο οἱ ἀκολουθίες τοῦ ἀσματικοῦ τυπικοῦ εἶναι τέσσερις. Δύο βασικὲς ἀκολουθίες εἶναι ὁ ἀσματικὸς Ἑσπερινὸς καὶ ὁ ἀσματικὸς Ὄρθρος. Παράλληλα, μαζὶ μὲ τὶς δύο ὡς ἄνω ἀκολουθίες, στὴν περίοδο τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς προστίθενται ἄλλες δύο: ἡ Τριθέκτη καὶ ἡ Παννυχίδα. Ἡ Τριθέκτη τελοῦνταν ἐπίσημα τὶς ἡμέρες τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς, ποὺ δὲν ἐπιτρεπόταν ἡ τέλεση τῆς θείας λειτουργίας, τρόπον τινὰ στὴ θέση της. Ἡ Παννυχίδα ἐτελεῖτο στὴ θέση τοῦ σημερινοῦ μοναχικοῦ Μεγάλου Ἀποδείπνου καὶ κατὰ πρῶτον ἦταν συνδεδεμένη μὲ τὸν ἀσματικὸ ἑσπερινό. Ἀρχικὰ ἦταν σὲ καθημερινὴ 9 17 Εὐαγ. Ἀντωνιάδου, ὅ.π., τόμ. ΚΑ (1950), σ. 527.

10 10 χρήση. Ἄρχισε νὰ περιορίζεται ἡ χρήση της ἀπὸ τὸν θ αἰ. μόνο σὲ ὁρισμένες ἡμέρες, τὴν Α ἑβδομάδα τῶν Νηστειῶν καὶ τὴ Μ. Ἑβδομάδα. Ὥσπου στὴν ἐποχὴ τοῦ Συμεὼν Θεσσαλονίκης περιορίζεται στὴν τέλεσή της συναπτὰ μὲ τὴ λειτουργία τῶν προηγιασμένων δώρων μόνο τὴν Α ἑβδομάδα τῶν Νηστειῶν. Δὲ θὰ ἐπεκταθοῦμε στὴν περιγραφὴ αὐτῶν τῶν ἀκολουθιῶν, ἀφοῦ τὶς περιγράφει ἄριστα ὁ Συμεὼν Θεσσαλονίκης 18 καὶ μάλιστα ὁ ἀείμνηστος καθηγητὴς Ἰωάννης Φουντούλης, στὰ πλαίσια τῶν ἀσκήσεων γιὰ τὸ μάθημα τῆς Λειτουργικῆς καὶ προκειμένου νὰ καταστεῖ δυνατὴ ἡ τέλεσή τους μὲ τὴ συμμετοχὴ τῶν φοιτητῶν, μερίμνησε γιὰ τὴ λειτουργικὴ ἀποκατάσταση καὶ ἔκδοση τοῦ κειμένου τους 19. Ἄλλωστε οἱ ὡς ἄνω ἀκολουθίες, ἰδιαίτερα οἱ δύο τελευταῖες, τελοῦνται σήμερα σποραδικὰ στὸν ἑλλαδικὸ ἐκκλησιαστικὸ χῶρο, ὅπου ὑπάρχει πρόσφορο ἔδαφος 20. Εἶναι ὅμως χρήσιμο νὰ ἀναφερθοῦμε στὰ ἰδιαίτερα χαρακτηριστικὰ αὐτῶν τῶν ἀκολουθιῶν, προκειμένου νὰ καταστεῖ δυνατὴ μία μερική, ἔστω, σύγκρισή τους μὲ τὶς ἀκολουθίες τοῦ μοναχικοῦ τυπικοῦ. Οἱ ἀσματικὲς ἀκολουθίες ἔχουν ὡς κύριο χαρακτηριστικὸ ὅτι εἶναι ψαλτές, δηλαδὴ τὰ μόνα μὴ ψαλτὰ μέρη εἶναι οἱ εὐχὲς τῶν ἱερέων καὶ οἱ διακονικὲς αἰτήσεις. Τὸ ψαλτήριο ἦταν χωρισμένο σὲ ἀντίφωνα, τὰ ὁποῖα ψάλλονταν κατὰ ἕνα ἁπλὸ μελωδικὸ ὕφος μὲ ἕνα ἐφύμνιο, ὅπως τὸ «Ἀλληλούϊα», τὸ «Ἐλέησόν με, Κύριε», 18 Συμεών Θεσσαλονίκης, «Διάλογος κατά πασῶν τῶν αἱρέσεων καὶ περὶ...τῶν ἱερῶν τελετῶν τε καὶ μυστηρίων πάντων τῆς Ἐκκλησίας», κεφ. ΤΜΕ, Migne P.G. 155, 624B-662C. 19 Ἰ. Φουντούλη, Παννυχίς, ἔκδ. Β, Θεσσαλονίκη Τοῦ ἰδίου, Τριθέκτη, Θεσσαλονίκη Στίς εἰσαγωγὲς τῶν ὡς ἄνω ἐκδεδομένων ἀκολουθιῶν γίνονται ἐκτενεῖς ἀναφορὲς στὴν χειρόγραφη παράδοση, ἀξιοποιοῦνται οἱ ὑπάρχουσες ἱστορικὲς πληροφορίες γιὰ τὶς ἀκολουθίες καὶ αἰτιολογεῖται ὁ τρόπος ἀποκατάστασης τοῦ κειμένου τους. 20 Βλ. Σχετική μνεία τοῦ καθηγητῆ Γρηγορίου Στάθη μὲ ἀφορμὴ τὴν ἀποκατάσταση τῆς ἀκολου-θίας τῆς Τριθέκτης, τὴν ἐορτολογικὴ προσαρμογὴ, τὴν «τάξη» τοῦ κοντακίου τῶν Χριστουγέννων καὶ τὴ μελοποίησή τους ἀπὸ τὸν ἴδιο στὸ: Γρ. Στάθη, Τριθέκτη, ἤτοι Ἀκολουθία τοῦ Βυζαντινοῦ Κοσμικοῦ Τυπικοῦ τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας Ἁγίας Σοφίας καὶ τὸ Κοντάκιον τῶν Χριστουγέννων τοῦ Ρωμανοῦ τοῦ Μελωδοῦ, Ἀθήνα 2000.

11 11 «Φύλαξόν με, Κύριε». Παρόμοια ἐφύμνια ἔχουμε τὰ ἐναπομείναντα στὴ θεία λειτουργία καὶ γνωστὰ στὸ λαὸ: «Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου», «Σῶσον ἡμᾶς, Υἱὲ Θεοῦ» καὶ τὸ «Χριστὸς Ἀνέστη» στὴν ἀκολουθία τοῦ Πάσχα. Γιὰ τὴν τέλεση τῶν ἀσματικῶν ἀκολουθιῶν ἀπαιτοῦνταν ἡ παρουσία τοῦ κλήρου (ἀρχιερέως, ἱερέως, διακόνων) καὶ ἱκανοῦ ἀριθμοῦ ψαλτῶν. Ἡ διάρκειά τους, ἰδιαίτερα τῶν δύο τελευταίων (Τριθέκτης καὶ Παννυχίδος), ἦταν σχετικὰ σύντομη ἀνταποκρινόμενη στὶς εἰδικὲς συνθῆκες τῶν ἐν τῷ κόσμῳ διαβιούντων χριστιανῶν. Κατὰ τὴ διεξαγωγὴ αὐτῶν τῶν ἀκολουθιῶν ὑπῆρχε κινητικότητα στὸ λειτουργικὸ σῶμα μὲ τὴ μορφὴ εἰσόδων, λιτανειῶν καὶ ἄλλων τελετῶν καὶ τὴ συμμετοχὴ ἀρχόντων καὶ γενικῶς ἐπισήμων προσώπων τῆς κρατικῆς καὶ ἄλλης ἐξουσίας. Τέλος, ἀπὸ τὰ μέχρι τώρα λεχθέντα συνάγεται ὅτι οἱ ἀσματικὲς ἀκολουθίες διακρίνονταν γιὰ τὴν ἄφθονη χρήση τῶν ψαλμῶν, οἱ ὁποῖοι ὑπερίσχυαν σημαντικά τῶν ὀλίγων καὶ σύντομων χριστιανικῶν ὕμνων 21. Αὐτὸ ἴσως εἶναι καὶ τὸ ἀξιολογότερο ἀπὸ τὰ χαρακτηριστικὰ τους μαζὶ μὲ τὴ δυνατότητα μεγαλύτερης συμμετοχῆς τοῦ λαοῦ, ποὺ ἐπιτυγχάνετο διὰ τῆς ἁπλῆς καὶ σύντομης ψαλμωδίας τῶν ἐφυμνίων στὴ θέση τῶν πολυποίκιλων καὶ πολυάριθμων τροπαρίων τοῦ μοναχικοῦ τυπικοῦ. 2. Μοναχικὸ τυπικὸ α) Ἡ γέννηση, διαμόρφωση καὶ διάδοση τοῦ μοναχικοῦ τυπικοῦ. Ὅταν ἀναφέρουμε τὸν ὅρο μοναχικὸ τυπικὸ αὐτόματα κατανοοῦμε ὅτι πρόκειται γιὰ κάτι ποὺ ἀφορᾶ τοὺς μοναχούς. Καὶ πράγματι, στοὺς μοναχικοὺς κύκλους τῆς Παλαιστίνης καὶ πιὸ συγκεκριμένα στὴ μονὴ τοῦ Ἁγίου Σάββα γεννήθηκε τὸ πρῶτο 21 Κατά μία ἀρίθμηση τοῦ M. Arranz τό σύνολο τῶν τροπαρίων τοῦ ἀσματικοῦ τυπικοῦ εἶναι ἑκατόν ἑξήντα ὀκτώ γιὰ ὅλο τὸ ἐκκλησιαστικὸ ἔτος (Βλ. L office de l Asmatikos Orthros («matine chantées») de l ancien Euchologe byzantin, Orientalia Christiana Periodika, τόμ. 47, σ. 45.

12 12 ὀργανωμένο μοναχικὸ τυπικὸ, ποὺ φέρει καὶ τὸ ὄνομα τῆς μεγάλης μορφῆς τοῦ παλαιστινιακοῦ μοναχισμοῦ, τοῦ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Σάββα τοῦ ἡγιασμένου. Ὁ ἅγιος Σάββας, ἀσφαλῶς, κωδικοποίησε τὰ ὑπάρχοντα στοιχεῖα τῆς προηγούμενης ἀπὸ αὐτὸν λειτουργικῆς μοναχικῆς παράδοσης σύμφωνα καὶ μὲ τὴ σχετικὴ μαρτυρία τοῦ Συμεὼν Θεσσαλονίκης 22. Αὐτό τὸ τυπικὸ στὴ συνάντησή του μὲ τὴ μοναστικὴ παράδοση τῶν στουδιτῶν μοναχῶν ὑπέστη διάφορες τροποποιήσεις, προσλαμβάνοντας στοιχεῖα καὶ ἀπὸ τὸ ἐνοριακὸ - ἀσματικὸ τυπικό, καθόσον οἱ στουδίτες μοναχοὶ ἦταν πολὺ ἐξοικειωμένοι μὲ τὸ ἀστικὸ περιβάλλον. Τὸ τυπικὸ τοῦ Ἁγίου Σάββα δεχόμενο τὶς στουδιτικές, κατ ἀρχάς, καὶ ἁγιορειτικές, στὴ συνέχεια, ἐπιδράσεις κατέληξε νὰ γίνει ἡ λειτουργικὴ τάξη καὶ πράξη ὁλόκληρης τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας στὴ σημερινή του μορφὴ. Τὸ μοναχικὸ τυπικὸ συνοψίζοντας, περιγράφοντας καὶ, τελικὰ, κατευθύνοντας τὴ νυχθήμερη λατρεία περιλαμβάνει τὶς ἑξῆς γνωστὲς ἑπτὰ ἀκολουθίες: Μεσονυκτικό, Ὄρθρος, Ὧρες (Α, Γ, ΣΤ, Θ ), Ἑσπερινὸς καὶ Ἀπόδειπνο (μικρὸ ἢ μεγάλο). Στὴν ἀπαρίθμηση τῶν ἀκολουθιῶν τοῦ νυχθημέρου δὲ συμπεριλαμβάνεται ἡ θεία λειτουργία, γιατί ἡ θεία λειτουργία δὲν εἶναι ἁπλὰ ἕνα κομμάτι προσευχητικὸ τοῦ λειτουργικοῦ νυχθημέρου χρόνου. Ἀντίθετα, εἶναι τὸ κέντρο τῆς ζωῆς τῶν τέκνων τῆς Ἐκκλησίας καὶ οἱ ὑπόλοιπες ἀκολουθίες εἶναι εἰσαγωγικὸ προσευχητικὸ μέρος σὲ σχέση μὲ τὴ θεία λειτουργία 23. Ἡ θεία λειτουργία ἀπαιτεῖ ὁπωσδήποτε τὴν ἱεροτελεστικὴ παρουσία τοῦ ἱερέα, ἐνῶ οἱ ἄλλες ἀκολουθίες γίνονται καὶ ἀπὸ μόνους τούς 22 Ὁ Συμεὼν Θεσσαλονίκης γιὰ τὸ τυπικὸ (τάξη) τῆς μονῆς τοῦ ἁγίου Σάββα χαρακτηριστικὰ ἀναφέρει: «Καὶ γὰρ ὁ θεῖος ἡμῶν πατὴρ Σάββας ταύτην διατυπώσατο, παραλαβών αὐτὴν ἀπὸ τοῦ ἐν ἁγίοις Εὐθυμίου καὶ Θεοκτίστου. Οὗτοι δὲ γὲ ἀπὸ τῶν πρὸ αὐτῶν, καὶ τοῦ ὁμολογητοῦ Χαρίτωνος παρειλήφασι. Τὴν δὲ τοῦ ἱεροῦ Σάββα διατύπωσιν, ὡς ἐμάθομεν, καταφθαρέντος τοῦ τόπου ὑπὸ βαρβάρων ἀφανισθεῖσαν, ὁ ἐν ἁγίοις πατὴρ ἡμῶν Σωφρόνιος ὁ τῆς ἁγίας Πόλεως πατριάρχης, φιλοπονήσας ἐξέθετο καὶ μετ αὐτὸν πάλιν ὁ θεῖος ἡμῶν καὶ θεολογικὸς πατὴρ ὁ Δαμασκηνὸς Ἰωάννης ἀνανεώσατο, καὶ γράψας παρέδωκε» (Διάλογος..., P.G. 155, 556C-D). 23 Ὅ.π., 553C-D.

13 13 μοναχοὺς ἢ καί τούς πιστούς 24. Ἕνα ἀπὸ τὰ κύρια χαρακτηριστικά τοῦ μοναχικοῦ τυπικοῦ ἦταν ἡ εἰσαγωγὴ τῶν κανόνων καὶ τῆς «Παρακλητικῆς» ἀπὸ τὸν ἁγιοσαββίτη Ἰωάννη τὸ Δαμασκηνὸ τὸν 9ο αἰώνα 25. β) Τὸ μοναχικὸ καὶ τὸ ἀσματικὸ τυπικὸ καὶ ἡ μεταξὺ τοὺς σχέση. Δύο βασικὰ ἐρωτήματα ποὺ προκύπτουν ἀπὸ τὴν κατὰ ἀντιπαράθεση ἐξέταση τῶν δύο αὐτῶν τυπικῶν συνοψίζονται ὡς ἑξῆς: α) ἔχουμε παράλληλη καὶ ἀνεξάρτητη ἀλλήλων πορεία τῶν δύο τυπικῶν; β) Ὑπάρχουν ἀλληλοπεριχωρήσεις μεταξύ τους καὶ ποῦ αὐτὲς ἐντοπίζονται; Στὰ ἐρωτήματα αὐτὰ θὰ κληθοῦμε ὑποχρεωτικὰ νὰ ἀπαντήσουμε πιὸ συγκεκριμένα, ὅταν θὰ ἀναπτύξουμε τὸ ἑπόμενο κεφάλαιο, τὸ ἀναφερόμενο στὴ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση, ποὺ εἶναι, ἐξάλλου, καὶ τὸ κύριο ζητούμενο τῆς πραγμάτευσής μας. Ὅμως, γιὰ καθαρὰ ἱστορικοὺς καὶ μεθοδολογικοὺς λόγους πρέπει, ἔστω καὶ ἀκροθιγῶς, νὰ γίνει τώρα κάποιος λόγος. Ὁ καθηγητὴς Κωνσταντῖνος Μανάφης ἀναφέρει πληροφορία ἀπὸ τὸ κτητορικὸ τυπικὸ τῆς μονῆς Παντοκράτορος σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὑπάρχει διάταξη διακρίσεως μοναχικοῦ καὶ κοσμικοῦ τυπικοῦ. Πιὸ συγκεκριμένα, προκειμένου νὰ τελεστεῖ θεία λειτουργία σὲ ναὸ ποὺ χτίστηκε ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Ἰωάννη Κομνηνὸ ἔξω ἀπὸ τὸν περίβολο τῆς μονῆς ὁρίζεται: «κατὰ τὸν τύπον τοῦ ἐν τῷ παλατίῳ μεγάλου ναοῦ δεῖ τελεῖσθαι τὴν λειτουργίαν». Γι αὐτὸ καὶ ἐπισημαίνει εὔλογα ὁ ὡς ἄνω καθηγητής: «Τόσον σαφὴς ἦτο ἡ διαφορὰ μεταξὺ τοῦ μοναστηριακοῦ καὶ τοῦ κοσμικοῦ λειτουργικοῦ τυπικοῦ, ὥστε εἰς ἀπόστασιν ὀλίγων μέτρων μακρὰν τῆς μονῆς 24 Πρβλ., ὅ.π., 557B-C. 25 Βλ. Ἁγιορειτικὸ Τυπικὸ τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκολουθίας, Ἱερὸν Κελλίον Εὐαγγελισμοῦ, Ἀθήνα 1955, σ. 16.

14 14 ἐπεβάλλετο ἡ χρῆσις τοῦ τυπικοῦ τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας, ἀφοῦ τὸ ἐκκλησίασμα θὰ ἀποτελεῖτο ἐκ λαϊκῶν» 26. Σέ μία σύντομη μελέτη μας μέ θέμα τήν ἑορτὴ τοῦ Ἁγίου Δημητρίου στὴν ἀσματικὴ καὶ μοναστικὴ παράδοση τῆς μεσοβυζαντινῆς περιόδου (τέλος η καὶ ἀρχὲς θ -ιβ αἰ.), διαπιστώσαμε ὅτι ἡ ἀσματικὴ παράδοση ἑορτασμοῦ τοῦ ἁγίου μαρτυρεῖται στὶς ἑξῆς πηγές: στὸ ἔργο τοῦ Κωνσταντίνου Ζ Πορφυρογέννητου «Ἔκθεσις περὶ βασιλείου τάξεως» (ι αἰ.), στό χφ. 266 Πάτμου (θ - ι αἰ.), στό Τυπικόν τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας (ι αἰ.) καὶ στὸν «Τιμαρίωνα» 27 (ιβ αἰ.). Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ἡ μοναστικὴ παράδοση ἑορτασμοῦ τοῦ ἁγίου καταγράφεται στὸ Τυπικό τῆς Μονῆς τῆς Εὐεργέτιδος (ια - ιβ αἰ.) καὶ στὸ Τυπικό τῆς Μονῆς τοῦ Σωτῆρος Μεσσήνης (ιβ αι./1131) 28. Ἀπὸ τὰ πιὸ ἰσχυρὰ τεκμήρια γιὰ τὴν ὕπαρξη αὐτοτελοῦς καὶ ἀνεξαρτήτου ἀσματικῆς κοσμικῆς ἀκολουθίας, παράλληλα μὲ τὴ μοναχική, εἶναι ἡ ἔκδοση ἀπὸ τὸν J. Mateos τοῦ Τυπικοῦ τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας (ι αἰ.) 29, ἀλλὰ καὶ ἡ ἔκδοση ἀπὸ τοὺς Stefano Parenti καὶ Elena Velkovska τοῦ κωνσταντινουπολίτικης προέλευσης καὶ χρήσης ὑπ ἀριθμ. 336 ἑλληνικοῦ βαρβερινοῦ κώδικα (τέλη η καὶ ἀρχὲς θ αἰ.) πού εἶναι ἀσματικὸ εὐχολόγιο 30. Σ αὐτή τή συνάφεια θά πρέπει νά λεχθεῖ ὅτι οἱ ἅγιοι ἱεραπόστολοι τῶν Σλάβων Κύριλλος καί 26 Βλ. Κ. Μανάφη, Μοναστηριακά Τυπικά-Διαθῆκαι, Ἀθήνα 1970, σ Εἰσαγωγή-Μετάφραση-Σχόλια ὑπὸ Πέτρου Βλάχου, ἐκδ. Ζῆτρος, Θεσσαλονίκη Ὁ Β. Λαούρδας θεωρεῖ αὐτὸ τὸ ἔργο ὡς τὴ σπουδαιότερη πηγὴ πληροφόρησης γιὰ τὶς ἑορτὲς τοῦ ἁγίου Δημητρίου μέχρι τὴ σχετικὴ πληροφόρηση ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Συμεὼν Θεσσαλονίκης (βλ. Β. Λαούρδα, Συμεὼν Θεσσαλονίκης, Ἀκριβὴς Διάταξις τῆς ἑορτῆς τοῦ ἁγίου Δημητρίου, «Γρηγόριος Παλαμᾶς» 30 (1956), σ καὶ ἰδιαίτερα τὰ φύλλα τοῦ ὑπ ἀριθμ κώδικα τῆς Ἐθνικῆς Βιβλιοθήκης Ἀθηνῶν. 28 Ἡ ὡς ἄνω μελέτη παρουσιάστηκε σὲ σχετικὴ ἡμερίδα ἀφιερωμένη στὸν ἅγιο Δημήτριο καὶ τελεῖ ὑπὸ δημοσίευση στὴν Ἐπετηρίδα τοῦ Τμήματος Ποιμαντικῆς καὶ Κοινωνικῆς Θεολογίας τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Ἀριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. 29 Juan Mateos S. I, Le Typikon de la Grande Église. Le Cycle des Douze Mois, Tome I, Roma 1962 και Le Cycle des Fêtes Mobiles, Tome II, Roma 1963, στή σειρά Orientalia Christiana Analecta, ἀριθμ. 165 καί 166, ἀντίστοιχα. 30 Stefano Parenti e Elena Velkovska, L Eucologio Barberini gr. 336, Seconta Edizione Riveduta con traduzione in lingua italiana, CLV - Edizioni Liturgiche, Roma 2000.

15 15 Μεθόδιος, τόν 9 0 αἰώνα, μετέφρασαν «ὄχι τό σύγχρονό μας συμπιληματικό τύπο οὔτε τό μοναστικό τύπο τοῦ νυχθημέρου, ἀλλά τόν ἀσματικό» 31. Ὁ Εὐάγγελος Ἀντωνιάδης στὴν καθιερωμένη ἐργασία του, «Περὶ τοῦ Ἀσματικοῦ ἢ Βυζαντινοῦ Κοσμικοῦ τύπου τῶν Ἀκολουθιῶν τῆς ἡμερονυκτίου προσευχῆς», ἐνῶ ἐπιχειρηματολογεῖ μὲ συγκεκριμένα παραδείγματα ἑκατέρωθεν πάνω στὴ διαφορετικότητα τῶν δύο ξεχωριστοῦ τύπου ἀκολουθιῶν, παράλληλα ἀναφέρεται στὰ κοινὰ στοιχεῖα ποὺ ὑπάρχουν ἀνάμεσά τους τὰ ὁποῖα, ἐκτὸς τοῦ ὅτι δείχνουν τὴν ὕπαρξη συγγένειας μεταξύ τους, παράλληλα προδίδουν καὶ τὴν ὕπαρξη κάποιου «ἀρχέγονου» τύπου τῆς προκωνσταντινείου περιόδου, ὁ ὁποῖος λειτούργησε ὡς μήτρα γιὰ τὴ διαμόρφωση τῶν ἀκολουθιῶν τοῦ ἑσπερινοῦ ἤ νυχτερινοῦ κύκλου. Αὐτὴ ἡ ἀκολουθία «μήτρα» τῆς προμοναχικῆς περιόδου, τοῦ ἀρχέγονου δηλαδὴ χριστιανισμοῦ, κατὰ τὸν Ἀντωνιάδη πάντα, ἀπὸ ἄποψη μορφῆς καὶ περιεχομένου εἶχε ὡς ὑπόδειγμα τὴν παννυχίδα τοῦ Πάσχα Ἡ στουδιτική μεταρρύθμιση α) Ἡ περιρέουσα ἐκκλησιαστικὴ καὶ λειτουργικὴ ἀτμόσφαιρα γιὰ τὴ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση. Οἱ εἰκονομαχικὲς ἔριδες ποὺ συντάραξαν τοὺς βυζαντινοὺς η καὶ θ αἰῶνες ὑπῆρξαν καταλυτικὸς παράγοντας γιὰ τὴν πορεία τῆς αὐτοκρατορίας, ἀλλὰ κυρίως γιὰ τὴ διαμόρφωση τῆς μετέπειτα ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας καὶ αὐτοσυνειδησίας. Καὶ εἶναι σημαντικὸ νὰ προβοῦμε ἀπὸ τὴν ἀρχὴ σὲ μία ἱστορικὴ ἑρμηνεία τῆς εἰκονομαχίας, δεδομένου ὅτι αὐτὴ ἀποτελεῖ τὸ πνευματικὸ πλαίσιο μέσα στὸ ὁποῖο ἀναπτύσσεται -πρωταγωνιστικὰ μάλιστα- ἡ παντοιότροπη (ἑπομένως καὶ λειτουργική) στουδιτική δράση Blagoy Tchiflianov, Ὁ Λειτουργικός Τύπος μεταφρασμένος ὑπό τῶν ἁγίων ἀδελφῶν Κυρίλλου καί Μεθοδίου, Ἀνάλεκτα Βλατάδων 31, Πατριαρχικόν Ἵδρυμα Πατερικῶν Μελετῶν, Θεσσαλονίκη 1994, σ Εὐαγ. Ἀντωνιάδου, ὅ.π, σ. 386 κ. ἑξ. 33 Γιά τήν ἑρμηνευτική προσέγγιση τοῦ θέματος τῆς εἰκονομαχίας βασιστήκαμε, κυρίως, στά ἔργα τῶν: Βλασίου Φειδᾶ, Ἐκκκλησιαστική Ἱστορία Α, Ἀθῆναι 1992, σ.

16 16 Μία πρώτη πολύ συνοπτική ἑρμηνευτική προσέγγιση τῆς εἰκονομαχίας πού στηρίζεται σέ δύο δεδομένα, τήν προσωπικότητα τοῦ Λέοντα Γ Ἴσαυρου ( ), ἀπό τή μία πλευρά, καί τό ἐν γένει ἱστορικὸ πλαίσιο τῆς εἰκονομαχίας, ἀπὸ τὴν ἄλλη, δημιουργεῖ ἀνάλογα ἐρωτήματα: ἡ Εἰκονομαχία ἦταν ἀπόρροια τῶν κοινωνικῶν προβλημάτων τῆς ἐποχῆς ἢ ἀποκλειστικὰ πολιτικὴ ἐπινόηση καὶ ἐπιλογὴ τοῦ αὐτοκράτορα Λέοντα Γ ; Μιὰ πιὸ ἀναλυτικὴ θεώρηση τοῦ φαινομένου φέρνει στὸ προσκήνιο περισσότερες παραμέτρους ποὺ χαρακτηρίζουν, ἀσφαλῶς, τὴν ἐποχὴ καὶ παράλληλα ἀναδεικνύουν τὸ σημαντικὸ ρόλο ποὺ ἔπαιξαν καὶ τὰ ἴδια τὰ πρόσωπα στὴν ὅλη πορεία τῆς εἰκονομαχίας. Ἀκολουθώντας τὴ δεύτερη πιὸ ἀναλυτικὴ θεώρηση θὰ μπορούσαμε νὰ ὁδηγηθοῦμε στὶς ἑξῆς ἐπισημάνσεις: Αὐτὴ τὴν ἐποχὴ καταγράφονται τάσεις κοινωνικῆς μεταρρύθμισης, καθότι ἡ αὐτοκρατορία βρισκόταν σὲ δεινὴ κατάσταση ἀπὸ κάθε ἄποψη. Ἔτσι, ὁ αὐτοκράτορας Λέοντας Γ ποὺ εἶναι καὶ ὁ εἰσηγητὴς τῆς εἰκονομαχίας θὰ μποροῦσε νὰ χαρακτηριστεῖ ὡς ὁ φιλελεύθερος καὶ τολμηρὸς ὁραματιστής μιᾶς θρησκευτικῆς καὶ πολιτικῆς ἀναμόρφωσης (μερικοὶ τὸν ὀνόμασαν Λούθηρο τοῦ η αἰώνα). Ἡ εἰκονομαχία μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ ὡς μία ἁπλὴ ἀναζήτηση πνευματικότερης ἔκφρασης τῆς λατρευτικῆς ζωῆς τῶν χριστιανῶν μὲ παράλληλη καταπολέμηση κάθε παγανιστικῆς τάσης. Ἡ εἰκονομαχία, κάτω ἀπὸ τὴν ἐπίδραση καθαρὰ ἰδεολογικῶν κριτηρίων, ὑποκρύπτει ταξικὸ ἀγώνα, λόγῳ καὶ τῶν ἰσχυρῶν τάσεων τῆς ἐποχῆς νὰ σφετεριστοῦν τὴν ἐκκλησιαστικὴ περιουσία , (Ἀρχιμ.) Παντελεήμονος Τζορμπατζόγλου, Ἡ φύση καὶ ἡ προοπτική τῆς εἰκονομαχίας. Ἰδεολογικὲς ἐπιδράσεις, στόχοι καὶ σκοπιμότητα, περιοδ. «Θεολογία» (1995), τόμ. 66, τεῦχ. 4, σ καί Κωνσταντίνου Χρήστου, Προσωπογραφικά γιά τόν αὐτοκράτορα Λέοντα Γ τόν Ἴσαυρο καί τό πρόβλημα τῶν ἐπιδράσεων ἐπί τῆς εἰκονομαχίας, Ἐπιστημονική Ἐπετηρίδα Θεολογικῆς Σχολῆς, Τμῆμα Ποιμαντικῆς καί Κοινω-νικῆς Θεολογίας, Θεσσαλονίκη 1998, σ

17 17 Τὴν περίοδο αὐτὴ ἐκφράστηκαν διαθέσεις γιὰ μία ριζικὴ ἀναθεώρηση τῶν σχέσεων Ἐκκλησίας καὶ Πολιτείας, μὲ κριτήριο τίς θεοκρατικὲς ἀντιλήψεις τοῦ Λέοντα Γ. Ἡ ἐπιθυμία τοῦ αὐτοκράτορα Λέοντα Γ γιὰ τὴν ἀναδιοργάνωση τοῦ κρατικοῦ μηχανισμοῦ ἐπεκτάθηκε ἁπλὰ καὶ στὴν Ἐκκλησία. Ἡ εἰκονομαχία ἐμπεριέχει μία προσπάθεια περιορισμοῦ τῶν θρησκευτικῶν ἀντιθέσεων ἢ συμφιλίωσης τῶν τριῶν βιβλικῶν θρησκειῶν, δηλαδὴ τοῦ χριστιανισμοῦ, τοῦ ἰουδαϊσμοῦ καὶ τοῦ ἰσλαμισμοῦ. Τὴν εἰκονομαχία μποροῦμε νὰ τὴ δοῦμε καὶ ὡς προσπάθεια βίαιου ἐξανατολικισμοῦ τοῦ ἑλληνοχριστιανικοῦ βυζαντίου μὲ τὴν ὑποβάθμιση τῆς ἐκκλησιαστικῆς παράδοσης, ἡ ὁποία στηρίχθηκε κυρίως στὸ ἑλληνικὸ πνεῦμα. Ἡ εἰκονομαχία εἶναι κατ ἐξοχὴν θεολογικὸ καὶ πνευματικὸ φαινόμενο. Ἐπανερχόμαστε καὶ σὲ ὅσα ἀκροθιγῶς προαναφέρθηκαν γιὰ τὸν πρωταγωνιστικὸ ρόλο τῶν Στουδιτῶν στὶς εἰκονομαχικὲς ἔριδες. Ρόλος ποὺ, κυρίως, ἐκδηλώνεται στὴ β φάση τῆς εἰκονομαχίας, μετὰ δηλαδὴ τὴ Ζ Οἰκουμενικὴ Σύνοδο, ποὺ συνῆλθε τὸ 787 στὴ Νίκαια τῆς Βιθυνίας. Ἡ Ζ Οἰκουμενικὴ Σύνοδος ἔθεσε, πρὸς στιγμὴν, τέλος στὶς ἐκκλησιαστικές, εἰκονομαχικὲς διαμάχες καὶ διατύπωσε τὴ δογματικὴ διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας σὲ σχέση μὲ τὴν τιμητικὴ προσκύνηση τῶν ἱερῶν εἰκόνων. Ἐρχόμενοι εἰδικότερα στὸ θεολογικὸ πεδίο, θὰ λέγαμε ὅτι σ αὐτὴ τὴ δεύτερη περίοδο τῆς εἰκονομαχίας ἀπὸ πλευρᾶς εἰκονομάχων δὲν ἔχουμε κάποια ἀνανέωση τῶν θέσεών τους ἀλλὰ τὰ ἐπιχειρήματά τους βασίστηκαν κυρίως στὴ σύνοδο τῆς Ἱερείας (754). Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρὰ οἱ εἰκονόφιλοι στηρίζονταν κυρίως στὴ διδασκαλία τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ, στὶς ἀποφάσεις καὶ τὴ διδασκαλία τῆς Ζ Οἰκουμενικῆς Συνόδου καὶ τὸ ἔντονο μαχητικὸ φρόνημα τῶν μοναχῶν τῆς μονῆς τοῦ Στουδίου καὶ ἰδιαίτερα τοῦ ἀρχηγέτη τους Θεοδώρου τοῦ Στουδίτη, ὁ ὁποῖος, ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἔφερε πάλι στὸ προσκήνιο τὴ διδασκαλία τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ

18 18 Δαμασκηνοῦ καὶ προσέθεσε καὶ τὶς δικές του προσεγγίσεις, ἔδωσε μαζὶ μὲ πλειάδα ὁλόκληρη μοναχῶν, ποὺ τὸν ἀκολουθοῦσαν, τὸν ἀγωνιστικὸ τόνο καὶ συντόνισε τοὺς ἀγῶνες ἐνάντια στοὺς εἰκονομάχους. Ἔτσι, οἱ Στουδίτες ὑπῆρξαν μὲ τοὺς ἀγῶνες τοὺς ὑπὲρ τῆς Ὀρθοδοξίας παράγοντας καίριος τῆς διαμόρφωσης τῆς ἑπόμενης ἱστορικῆς φάσης, τόσο τῆς αὐτοκρατορίας ὅσο καὶ τῆς Ἐκκλησίας. Μιὰ ἑπόμενη φάση, ποὺ γιὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴ ζωὴ εἶχε ἁπτὰ ἀποτελέσματα: Ἡ εἰκονομαχία, χτυπώντας ἕνα κομμάτι τῆς λατρείας ποὺ εἶναι ἡ τιμητικὴ προσκύνηση τῶν ἱερῶν εἰκόνων, δὲ σημαίνει ὅτι διέλυσε τὴ λατρευτικὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας. Ἀντίθετα, ἡ Ἐκκλησία ἀναγκάστηκε νὰ ὀργανώσει ἀκόμη περισσότερο τὴ λατρεία της μὲ τὴ συστηματοποίηση τῶν ἑορταστικῶν περιόδων τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ἔτους καὶ τὸν καταρτισμὸ τῶν ἀνάλογων λειτουργικῶν βιβλίων, ὅπως τοῦ Τριωδίου καὶ τοῦ Πεντηκοσταρίου. Ἐμπλούτισε τὴ λατρεία τῶν ἐνοριακῶν ναῶν, ποὺ ἦταν βασισμένη στὸ κοσμικὸ ἢ ἀσματικὸ τυπικό, μὲ στοιχεῖα τῆς μοναχικῆς ἀκολουθίας, πράγμα στὸ ὁποῖο συνέβαλαν τὰ μέγιστα οἱ μοναχοί της μονῆς Στουδίου. Στὴ νέα πιὰ διαμορφωμένη κατάσταση, οἱ Στουδίτες καὶ γενικότερα οἱ μοναχοὶ φαίνεται πὼς «ἐξαργυρώνουν» τοὺς διωγμοὺς ποὺ ὑπέστησαν καὶ τοὺς ἀγῶνες ποὺ ἔκαναν χάριν τῆς Ὀρθοδοξίας μὲ καλῶς ἐννοουμένη ἐπιρροὴ στὰ ἐκκλησιαστικὰ καὶ πολιτικὰ πράγματα καὶ κυρίως μὲ τὸ σεβασμὸ τοῦ πιστοῦ χριστιανικοῦ λαοῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ τῆς αὐτοκρατορίας σύνολης ἀπέναντί τους. Ἔτσι, μᾶλλον δὲν πρέπει νὰ θεωρεῖται τυχαῖα ἡ σὺν τῷ χρόνῳ βαθμιαία ὑποχώρηση τοῦ ἀσματικοῦ ἐνοριακοῦ τυπικοῦ ἔναντι τοῦ μοναχικοῦ -καὶ ἰδιαίτερα αὐτοῦ τῆς στουδιτικῆς ἐμπνεύσεως καὶ προελεύσεως- καθόσον μάλιστα ὁ ἴδιος ὁ Θεόδωρος Στουδίτης συνδέει, ἐμμέσως πλὴν σαφῶς, τὴν τέλεση τοῦ ἀσματικοῦ ἐνοριακοῦ τυπικοῦ μὲ τοὺς εἰκονομάχους, ἀπὸ τοὺς ὁποίους, σύμφωνα μὲ τὰ γραφόμενα σὲ ἐπιστολὴ του πρὸς τὸν Πατριάρχη Ἱεροσολύμων «παραστέλλονται ψαλμωδίαι ἀρχαιοπαράδοτοι ἐν αἷς περὶ εἰκόνων

19 ἄδεταί τι ἀντάδεται δὲ τὰ ἀσεβῆ νέα δόγματα εἰς προῦπτον κείμενα ἀλλὰ τοῖς παισὶ πρὸς τῶν διδασκάλων παραδιδόμενα. Καὶ μεταστοιχείωσις τῶν ἁπάντων ἀθεωτάτη» 34. β) Οἱ ἄξονες τῆς στουδιτικῆς μεταρρύθμισης Ἡ στουδιτικὴ λειτουργικὴ μεταρρύθμιση ἔχει ἀπὸ πίσω της μία ὁλόκληρη διεργασία, θεολογικὴ καὶ πνευματική, καὶ ἔρχεται σὲ μία περίοδο ἔξαρσης, ἀναγέννησης ποὺ ἐνισχύθηκε καὶ ἀπὸ τοὺς ἀγῶνες γιὰ τὴν ὑπεράσπιση τῆς ὀρθοδόξου πίστεως. Ἦταν ἀπότοκος τῆς προσπάθειας ἀναζωπύρωσης τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ βίου καὶ τῆς πνευματικῆς ζωῆς πάνω σὲ πιὸ αὐστηρὲς πνευματικὲς βάσεις. Οἱ βασικοὶ λατρευτικοὶ ὅροι lex orandi καὶ lex credendi βρίσκονται σὲ πλήρη ἁρμονία καὶ μάλιστα στὸ προσκήνιο. Λειτουργία, θεολογία, εὐσέβεια αὐτὴν τὴν ἐποχὴ συμπλέκονται καὶ ὁδηγοῦν στὴ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση. Δὲν πρόκειται δηλαδὴ γιὰ κάτι ἐπιβληθὲν ἄνωθεν, μὲ ὀργανωμένες ἐκκλησιαστικὲς ἀποφάσεις ἢ ἔστω καὶ μὲ τὴν ἰδιαίτερη συμβολὴ σημαινόντων προσωπικοτήτων, ὅπως ἐν προκειμένῳ τοῦ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Θεοδώρου τοῦ Στουδίτου. Ἀνέβλυσε ἡ ὡς ἄνω μεταρρύθμιση ἔσωθεν καὶ ὑπηρέτησε στὴ συγκεκριμένη χρονικὴ συγκυρία τὶς λατρευτικὲς ἀνάγκες τῆς Ἐκκλησίας. Τὸ στουδιτικὸ τυπικό, κατὰ βάση μοναχικὸ καὶ μὲ βαθιὲς ρίζες στὸ ἱεροσολυμιτικὸ τυπικό τοῦ ἁγίου Σάββα, βιώνεται ἀρχικὰ ἀπὸ τοὺς Στουδίτες στὴν ἐγκαταβίωσή τους στὴ μονὴ τοῦ Σακκουδίωνος στὸν Ὄλυμπο τῆς Βιθυνίας. Στὴ συνέχεια, μὲ τὴ μετακίνηση τοῦ ὁσίου Θεοδώρου στὴ μονὴ τοῦ Στουδίου στὴν Κωνσταντινούπολη, στὸ ἰσχυρότερο κέντρο τοῦ ἀσματικοῦ - κοσμικοῦ τυπικοῦ, δέχεται ἐπιδράσεις ἀπὸ αὐτό, τὶς ἐνσωματώνει καὶ τελικὰ ἐξελίσσεται σὲ ἕνα τυπικὸ ποὺ ἱκανοποιεῖ τὶς ἀνάγκες τῶν μοναχῶν ποὺ βρίσκονται μέσα στὸ ἀστικὸ περιβάλλον, ἀφενός, καὶ γίνεται εὐρύτερα ἀποδεκτὸ στὰ μοναστικὰ περιβάλλοντα καὶ στὰ ἀστικὰ κέντρα τῆς αὐτοκρατορίας, ἀφετέρου. Κατὰ τὸν Μ. Arranz, οἱ μονὲς τῆς Κάτω Ἰταλίας χρησιμοποιοῦσαν τὸ στουδιτικὸ τυπικὸ μέχρι τὸ τέλος τοῦ 16ου P.G. 99, 1164Β. Πρβλ. Δημ. Μπαλαγεώργου, ὅ.π., σ. 103.

20 20 αἰῶνος, ὅταν πλέον ἐπιβλήθηκε ἡ χρήση τοῦ τυπικοῦ τοῦ ἁγίου Σάββα ἀπὸ τὸν Πάπα 35. Ἡ φραγκοκρατία ( ), ποὺ ἐπέφερε πλεῖστες ὅσες συμφορὲς καὶ μάλιστα σὲ θέματα λατρείας, ὁδήγησε γιὰ εὐνόητους ἱστορικοὺς λόγους σὲ μείωση τῆς ἐπιρροῆς τοῦ στουδιτικοῦ τυπικοῦ καὶ ἐν τέλει ἀπόσυρσή του μὲ τὴν ἐπιστροφὴ στὴ νεοσαββαϊτική τάξη 36, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ καὶ τὴ βάση τῆς περαιτέρω ἐξέλιξης τοῦ τυπικοῦ, ἂν βέβαια μπορεῖ νὰ γίνει λόγος γιὰ σημαντικὴ ἐξέλιξη, ἀφοῦ αὐτὸ τὸ τυπικὸ βλέπει τὸ φῶς τῆς πρώτης ἔκδοσής του τὸ 1545 στὴ Βενετία. Ἀνατρέχοντας στὴ σχετικὴ βιβλιογραφία, γιὰ νὰ παρουσιάσουμε μὲ συγκεκριμένες ἀναφορὲς σὲ τί συνίσταται ἡ ὡς ἄνω στουδιτικὴ μεταρρύθμιση, βρεθήκαμε ἀντιμέτωποι μὲ τὴ σιωπὴ τῶν πηγῶν, ὅπως συμβαίνει ἐνίοτε γιὰ πράγματα προφανῆ. Ὁ Καλυβόπουλος, στηριζόμενος στὸν Arranz, ἀναφέρεται στὸ ἰδιαίτερο γνώρισμα τῆς στουδιτικῆς μεταρρύθμισης, ὅπως ἡ ἀντικατάσταση τῆς ἀγρυπνίας, ποὺ ἦταν βασικὸ γνώρισμα τοῦ τυπικοῦ τοῦ ἁγίου Σάββα, μὲ τὴν ἀκολουθία τῆς παννυχίδος ἀπὸ τὶς ἀκολουθίες τοῦ ἀσματικοῦ τύπου 37. Γιὰ τὴν ἐνίσχυση αὐτῆς τῆς ἄποψης ἐπιστρατεύεται ἡ λειτουργικὴ παράδοση τῆς λατρείας τῆς Ρωσικῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία στηριζόταν στὴ λειτουργικὴ πράξη τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως (ἀσματικὴ ἀκολουθία γιὰ τὶς ἐνορίες καὶ τυπικὸ τοῦ Στουδίου γιὰ τὶς μονές). Μάλιστα δὲ ὁ ἴδιος, παραπέμποντας στὸ ἀνώνυμο ἔργο: «Ἱστορία τῆς Ρωσικῆς Ἐκκλησίας», τὸ ὁποῖο μεταφράστηκε στὰ ἑλληνικὰ ἀπὸ τὸν Θ. Βαλλιᾶνο, παραθέτει τὴν 35 Βλ. Ἀ. Καλυβόπουλου, Χρόνος τελέσεως τῆς θείας λειτουργίας, σειρά Ἀνάλεκτα Βλατάδων 37, Θεσσαλονίκη 1982, σ. 35 καί σημείωση 40, ὅπου γίνεται βιβλιογραφική παραπομπή στό ἔργο τοῦ M. Arranz, «Les prières presbytèrales de la Pannychis de l ancien Euhologe byzantin et la Pannychida des defunts», στό Οrientalia Christiana Periodika, τόμ. 40, 1974, σ. 67, προκειμένου νὰ τεκμηριωθεῖ ἡ ὡς ἄνω πληροφορία. 36 Ἀ. Καλυβοπούλου, ὅ.π., σ. 35 καί σημείωση 41, ὅπου γίνεται βιβλιογραφική παραπομπή στούς Skaballonlvich (Tolkόνy tipikon. Ob iasnitel noe izlozénietipika sistoricheskim, 1,Kiev 1910; 2, Kiev, σ. 413) καί M. Arranz (ὅ.π., σ. 68). 37 Ὅ.π., σ

21 21 πληροφορία ὅτι ὁ Θεοδόσιος, μᾶλλον ἡγούμενος τῆς Λαύρας Πετσέρσκι, ἀντέγραψε τὸ στουδιτικὸ τυπικὸ καὶ μαζὶ μὲ τὶς ἐνσωματωμένες δικές του νουθεσίες καὶ προτροπὲς τὸ ἔθεσε πρὸς χρήση τῆς Λαύρας. Δεδομένου ὅτι ἡ ὡς ἄνω Λαύρα ἀπετέλεσε, ἐν πολλοῖς, τὴν πνευματικὴ μήτρα ἐξάπλωσης τοῦ ρωσικοῦ μοναχισμοῦ, κατ ἀκολουθία ἐπισυνέβη καὶ ἡ ἐξάπλωση τοῦ στουδιτικοῦ τυπικοῦ στὴ Ρωσία 38. Ὁ Γ. Φίλιας 39, παραπέμποντας στούς E. Patlagean 40 καί M. Arranz 41, ἐπισημαίνει τὶς δυσκολίες τεκμηρίωσης τῶν θέσεων γιὰ τὶς ἀλλαγὲς ποὺ ἔφερε τὸ στουδιτικὸ τυπικὸ λόγω ἔλλειψης πηγαίου ὑλικοῦ. Προσωπικὰ πιστεύω ὅτι τὸ πνεῦμα τῆς ἐποχῆς δὲν εὐνοοῦσε τὴν παρουσίαση τῶν στουδιτικῶν λειτουργικῶν ζυμώσεων ὡς μία μεταρρύθμιση καὶ ἑπομένως καινοτομία, ἀφοῦ ἤδη ἡ Ἐκκλησία ὑπέφερε τόσο ἀπὸ τὶς ἐμφανιζόμενες ὡς ἀνανεωτικές τῆς λατρείας καινοφανεῖς ἰδέες τῶν εἰκονομάχων. Ὁ Thomas Pott 42, ἐνῶ κατονομάζει τὴν περίπτωση τῶν Στουδιτῶν ὡς ἕνα τῶν «ἱστορικῶν παραδειγμάτων τῆς βυζαντινῆς λειτουργικῆς μεταρρύθμισης» καὶ ἀφιερώνει εἰσαγωγικὰ δεκαπέντε πυκνὲς σελίδες γιὰ συστηματικὴ πραγμάτευση θεμάτων γύρω ἀπὸ τὴ στουδιτικὴ λειτουργικὴ μεταρρύθμιση, ὅταν καλεῖται νὰ μιλήσει συγκεκριμένα γιὰ τὰ στοιχεῖα ποὺ συνθέτουν αὐτὴν τὴ μεταρρύθμιση, περιορίζεται στὴ συνεπτυγμένη ἀναφορὰ ἕξι στοιχείων ὡς ἑξῆς: Ι. Ἡ μουσικὴ ἐκτέλεση. Ὁ Θεόδωρος Στουδίτης ἔδειξε ἰδιαίτερη προσοχὴ στὸ θέμα τῆς ψαλμωδίας. Θέσπισε τὴν ψαλμώδηση καὶ τῶν 38 Ὅ.π., σ. 34, σημ Βλ. Παράδοση καί Ἐξέλιξη στή λατρεία τῆς Ἐκκλησίας, ἐκδ. Γρηγόρη, Ἀθήνα 2006, σ. 169 κ. ἑξ. 40 «Les stoudites, 1 empereure et Rome: figure byzantine d un monahisme réformateur», Setimane di Studio del Centro Italiano di Studi sull alto medioevo 34 (1988), σ «Les grandes étapes de la litourgie byzantine: Palestine-Byzance-Rome. Essai d aperçu historique», Liturgie de l Église particulière, liturgie de l Église universelle (Conférences Saint-Serse, XXIIe semaine d études liturgiques, Paris 1975), Roma, Edizioni liturgiche, 1976, σ (Biblioteca «Ephemerides Liturgicae», «Subsidia» 7), σ «La reforme liturgique byzantine. Étude du phénomène de l évolution non - spontanée de la Liturgie byzantine, Roma, Edizioni liturgiche, 2000, (Biblioteca «Ephemerides Liturgicae»), σ. 108 καί σημ. 49 καί 50.

22 22 σταθερὰ ἀναγιγνωσκομένων ψαλμῶν τοῦ μοναχικοῦ τυπικοῦ καὶ μάλιστα ὅρισε νὰ γίνεται ἀνὰ ἡμιστίχιο διακοπή τοῦ ἀναγιγνωσκόμενου ψαλμοῦ γιὰ τὴν παρεμβολὴ τοῦ ἐφυμνίου καὶ ὄχι ἀνὰ στίχο (δύο ἡμιστίχια), ὅπως προβλεπόταν στὸ ἀσματικὸ τυπικό. Ὡς ἀπόδειξη τοῦ ἰσχυρισμοῦ του ὁ Pott φέρνει τὸ ψαλτήριο τοῦ «Kludov», γραμμένο μὲ κεφαλαῖα γράμματα τὸν 9ο αἰ. καὶ ξαναγραμμένο μὲ μικρὰ γράμματα τὸ 12ο αἰ. Τὸ ἴδιο σύστημα μουσικῆς ἐκτέλεσης τῶν ψαλμῶν τοῦ μοναχικοῦ τυπικοῦ βρίσκεται καὶ στὸ παράρτημα τοῦ γλαγολιτικοῦ σιναϊτικοῦ ψαλτηρίου 43. Ἐντύπωση προξενεῖ ὅτι προκειμένου νὰ ὁδηγηθοῦν οἱ μοναχοὶ στὴ συμμετοχὴ στὴν ψαλμωδία καὶ μάλιστα τὴ συντονισμένη, τοὺς προσβάλλει μὲ τὰ λόγια: «ἔτι φροντίζοντες τῆς θείας ὑμνήσεως οἱ μεμυηκότες ὡς ἄλογα ζῶα ἐν καιρῷ λειτουργίας παντοίας ἀνοίξατε στόμα καὶ ἑλκύσατε Πνεῦμα» 44. Ὁ ἅγιος Θεόδωρος ζητᾶ ἀπὸ τοὺς μοναχούς του: «παρακαλῶ καὶ δέομαι τεταγμένως καὶ κεκανονισμένως ψάλλειν, ἀλλὰ μὴ ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε συγκεχυμένως» 45. ΙΙ. Εὐχολογικά στοιχεῖα. Ἐδῶ πρόκειται κυρίως γιὰ τὴν εἰσαγωγὴ τῶν «συναπτῶν» καὶ ἱερατικῶν εὐχῶν στοὺς ἑσπερινοὺς καὶ τοὺς ὄρθρους. Ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ πληροφορία γιὰ τὴν καταγωγὴ τῶν ὡς ἄνω συναπτῶν τῶν πρεσβυτέρων ἀπὸ τὸ σαββαϊτικό 46 Ὡρολόγιο καθὼς καὶ ἡ εὔλογη παρατήρηση τοῦ Γ. Φίλια ὅτι αὐτὸ συνιστᾶ ἀπὸ μέρους τοῦ Θεοδώρου ἐπιστροφὴ σὲ παλαιότερη μοναστική παράδοση 47. ΙΙΙ. Λειτουργία τῶν προηγιασμένων δώρων. Πραγματοποιεῖται πλέον καὶ στὸ στουδιτικὸ μοναχικὸ τυπικό, κατὰ μίμηση τοῦ ἀσματικοῦ τυπικοῦ, ἡ σύνδεση τῆς λειτουργίας τῶν Προηγιασμένων δώρων μὲ τὸν ἑσπερινό. Στὴν προκειμένη περίπτωση ἡ ἀκολουθία 43 T. Pott, ὅ.π., σ. 114 καί ἀντίστοιχες ὑποσημειώσεις. 44 Μεγάλη Κατήχηση 79, ἐκδ. «Ὀρθόδοξος Κυψέλη», Στουδίτου Ἔργα I, Θεσσαλονίκη 1982, σ Μικρά Κατήχηση 99, ἐκδ. «Ὀρθόδοξος Κυψέλη», Στουδίτου Ἔργα II, Θεσσαλονίκη 1984, σ T. Pott, ὅ.π., σ Γ. Φίλια, ὅ.π., σ. 173

23 τῶν «Τυπικῶν» ὡς προετοιμασία γιὰ τὴ θεία μετάληψη τῶν προηγιασμένων ἔχασε τὴ σημασία της. Ἐν τούτοις, οἱ στουδίτες μοναχοὶ διατήρησαν τὴν ἀκολουθία τῶν «Τυπικῶν» συνδέοντάς την μὲ τὴ λήψη τοῦ ἀντιδώρου καὶ τὴ λύση τῆς νηστείας 48. ΙV. Kατάργηση τῶν Ὡρῶν τήν περίοδο τοῦ Πεντηκοσταρίου. Αὐτὴ ἡ πρόβλεψη ἴσχυε μέχρι τὴν ἀρχὴ τῆς νηστείας τῶν Ἀποστόλων. Ἡ αἰτιολόγηση τῆς κατάργησης αὐτῆς ἀπὸ μέρους τοῦ ὁσίου Θεοδώρου εἶναι ὁ ἀναστάσιμος χαρακτήρας τῆς περιόδου. Ἀκόμα, κατὰ τὸν Τ. Pott, στὸ μέτρο αὐτὸ ἀναζητεῖται ἡ ἐπίτευξη γιὰ τοὺς μοναχούς τῆς ἀπαιτούμενης ἰσορροπίας καὶ ἀποφυγῆς τῶν ὑπερβολῶν σὲ σχέση μὲ τὴν ἐργασία, τὴ νηστεία, καὶ τὴν προσευχή 49. V. Ὑμνογραφία. Στὸν τομέα αὐτὸ ἐπεδόθησαν μετὰ σπουδῆς τόσο ὁ ἴδιος ὅσο καὶ ὁ ἀδελφός του Ἰωσήφ, μετέπειτα Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης, ὁ Κλήμης, ὁ Ἀντώνιος, ὁ Νικόλαος καὶ ἄλλοι Στουδίτες. Οἱ Στουδίτες ἐπεδόθησαν στὴν ὑμνογραφικὴ παραγωγὴ γιὰ τὸ λόγο ὅτι μὲ τοὺς ὕμνους ἀσκοῦσαν «παιδαγωγικό» 50 ἔργο οἰκοδομῆς τῶν μοναχῶν καὶ τῶν λαϊκῶν. Παράλληλα ἡ ὑμνογραφικὴ ἐνασχόληση τοὺς συνέδεε μὲ τὸ ἀπώτερο μοναχικό τους παρελθὸν, ποὺ σχετιζόταν μὲ τὰ παλαιστινιακὰ μοναχικὰ στοιχεῖα ποὺ βίωσαν στὴ μοναχική τους βιοτὴ πρὶν τὴν ἔλευσή τους στὴν Κωνσταντινούπολη. Πέραν τούτου, μέ τήν ὑμνολογικὴ συγγραφὴ συνδέονταν μὲ τοὺς σύγχρονους Παλαιστίνιους μεγάλους ὑμνογράφους τῆς μοναστικῆς ἱεροσολυμιτικῆς παράδοσης, μὲ τοὺς ὁποίους συμμερίζονταν κατ αὐτὸν τὸν τρόπο τὴν ἐξέλιξη τῆς λατρείας. Μεγάλη εἶναι ἡ συμβολὴ τοῦ Θεοδώρου, τοῦ ἀδελφοῦ του Ἰωσὴφ καὶ ἄλλων Στουδιτῶν στὸν ἐμπλουτισμὸ καὶ τὴ διάρθρωση τῶν ἀκολουθιῶν τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς καὶ τοῦ λειτουργικοῦ βιβλίου τοῦ Τριωδίου. Δύο Σάββατα τοῦ Τριωδίου, τὸ ψυχοσάββατο καὶ τὸ Σάββατο τῶν ἐν ἀσκήσει λαμψάντων ὁσίων πατέρων, εἶναι ἀπὸ τὶς χαρακτηριστικὲς λειτουργικὲς παραδόσεις τῆς μονῆς τοῦ Στουδίου 51. Στοὺς ὄρθρους 48 T. Pott, ὅ.π., σ Ὅ.π., σ T. Pott, ὅ.π., σ Ὅ.π., σ

24 24 τοῦ Τριωδίου ἀποδίδεται στὸν ἴδιο ἡ «κατάταξη καὶ ρύθμιση τῶν ὁδῶν τῶν κανόνων» 52. VI. Ἡ τιμή τῶν εἰκόνων. Συνιστᾶ ἕνα ἀπὸ τὰ σπουδαιότερα κεφάλαια τῆς διδασκαλίας τοῦ ὁσίου Θεοδώρου, διότι διὰ τῶν εἰκόνων δίδεται ἡ δυνατότητα κατανόησης μὲ τρόπο ρεαλιστικὸ ὅλων τῶν σταθμῶν τῆς ζωῆς τοῦ Χριστοῦ ἀπὸ μέρους τῶν τέκνων τῆς Ἐκκλησίας μέσα στὴ λειτουργική ἀτμόσφαιρα 53. Σέ ὅλα αὐτά θά προσθέταμε ὅτι οἱ Στουδίτες: α. ἐμπλούτισαν τὸ ἐκκλησιαστικὸ ἑορτολόγιο, μάλιστα δὲ μὲ τὶς προσθῆκες καὶ τῶν μνημῶν ἁγίων, ποὺ ἀγωνίστηκαν γιὰ τὴν ὑπεράσπιση τῆς ἀληθινῆς πίστεως στὴν εἰκονομαχική περίοδο 54. β. Ἀπὸ τὰ λιγοστὰ πλήρη Τυπικὰ ποὺ καταγράφουν τὴ στουδιτικὴ λειτουργικὴ παράδοση εἶναι ἐκεῖνο ποὺ περιέχεται στὸ χειρόγραφο κώδικα gr τῆς μονῆς Σωτῆρος τῆς Μεσσήνης (1131). Αὐτὸ τὸ Τυπικό μᾶς δίνει τὴ δυνατότητα νὰ ἔχουμε ἁπτὰ δείγματα τῆς στουδιτικῆς λατρευτικῆς πράξης. Εἶναι φανερή ἡ ἔγνοια τῶν Στουδιτῶν πατέρων γιὰ τὸν καλλωπισμὸ τῶν μοναχικῶν ἀκολουθιῶν -ἔστω καὶ ἂν αὐτὸ θὰ σήμαινε κάποια υποχώρηση έναντι ορισμένων στοιχείων του ενοριακού λατρευτικού τύπου- καὶ τὴ φροντίδα τους γιὰ συμμετοχικὴ καὶ συνάμα εὔτακτη καὶ ἔντεχνη ψαλμωδία. γ. Ὁ Θεόδωρος Στουδίτης εἴδαμε ὅτι ὡς μοναχὸς προτιμοῦσε τὸ μοναχικὸ τυπικό. Μάλιστα εἶχε λόγους νὰ μὴν καλοβλέπει τὴ διατήρηση τοῦ ἐνοριακοῦ τυπικοῦ, τὸ ὁποῖο ἦταν συνυφασμένο μὲ τὴν αὐτοκρατορικὴ αὐλὴ καὶ τὸν παλατιανὸ κλῆρο, τοὺς κύριους, δηλαδή, ἐκφραστὲς κατὰ κανόνα τῶν εἰκονομαχικῶν ἀπόψεων. Ὡστόσο, τόλμησε μὲ γενναιότητα νὰ προσαρμόσει τὸ τυπικὸ τῆς μονῆς του στὶς ἀνάγκες τοῦ ἀστικοῦ περιβάλλοντός της. Ἐγκατέμιξε σ αὐτὸ στοιχεῖα τοῦ ἐνοριακοῦ τύπου καὶ δὲ δίστασε νὰ περιλάβει σὲ αὐτὸ ἀκόμα καὶ ὁλόκληρες ἀκολουθίες τοῦ ἐνοριακοῦ τυπικοῦ, 52 Γ. Φίλια, ὅ.π., σ T. Pott, ὅ.π., σ Γ. Φίλια, ὅ.π., σ. 169, 174.

25 25 ἀποσιωπώντας τὶς ἀντίστοιχες μοναστικές, σὲ ἐπίσημες μάλιστα περιπτώσεις, ὅπως ὁ Ἑσπερινός τοῦ Ἁγίου Πνεύματος 55. Ἐν προκειμένῳ πρέπει νὰ ὁμολογήσουμε ὅτι στὸ ἀντίστοιχο στουδιτικὸ Τυπικό τῆς Εὐεργέτιδος ἡ συγκεκριμένη ἀκολουθία τελεῖται κατὰ τὸ μοναχικὸ τύπο 56, ἀλλὰ πάλι τὸ Τυπικό τῆς Μεσσήνης συμφωνεῖ μὲ ἐκεῖνο τῆς Μίλι 57, συνιστῶντας, ὡς φαίνεται, μία ἑνιαία ἰδιαίτερη ἰταλοελληνική στουδιτική παράδοση. δ. Ἐπίσης, φαίνεται πὼς μέσα στὸ πλαίσιο τῆς στουδιτικῆς παραδόσεως διασώζονται πέραν τῶν ἄλλων, ἀρχαϊκῶν ἢ νεωτερικῶν, μοναχικῶν ἢ ἐνοριακῶν - κοσμικῶν στοιχείων, καὶ ἀρχὲς τῆς λατρείας μας ποὺ σήμερα ἀποτελοῦν μᾶλλον ἀκαδημαϊκὰ εὐχολόγια ἢ ἁπλὰ ἱστορικὲς ἀναμνήσεις. Τέτοια εἶναι ἡ ἐνεργὸς συμμετοχὴ τοῦ λαοῦ στὰ λατρευτικὰ δρώμενα, ποὺ στὶς στουδιτικὲς τυπικὲς διατάξεις παρουσιάζεται σὲ μία θαυμαστή λειτουργικὴ καὶ αἰσθητικὴ ἰσορροπία μὲ τὴν ἀπαραίτητη ὁπωσδήποτε ὑψηλὴ ἐκδήλωση τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης. Στὶς περιγραφόμενες γιὰ τὸν ἑσπερινὸ τῶν Θεοφανίων τυπικὲς διατάξεις (ὁμοίως καὶ τῶν Χριστουγέννων), ὅπως παραδίδονται ἀπὸ τὸ Τυπικὸ τῆς Μεσσήνης, στὸ σημεῖο μετὰ τὰ ἀναγνώσματα προβλέπονται τὰ ἀκόλουθα: «Καὶ μετὰ τοῦτο ἀνίστανται πάντες καὶ ψάλλουσι οἱ ψάλται τροπάριον, ἦχος γ Ἐπεφάνης ἐν τῷ κόσμῳ. Ψάλλεται δὲ ἐν τῷ μέσῳ μετὰ χειρονομίας καὶ ψαλτικῶς καὶ τελειοῦμεν τοῦ τροπαρίου. Εὐθὺς δέχεται αὐτὸ ὁ λαός, καὶ ψάλλουσι αὐτὸ λιτῶς καὶ οὐ ψαλτικῶς. Εἶτα εἷς μόνος ψάλτης λέγει στίχον α Ὁ Θεὸς οἰκτειρῆσαι ἡμᾶς, ἕως ἐν πᾶσιν ἔθνεσιν τὸ σωτήριόν σου. Ἵνα φωτίσῃς τοὺς ἐν σκότει οἱ ψάλται» 58. ε. Τί μᾶς διδάσκει γιὰ τὴ σύγχρονη πράξη αὐτὴ ἡ μαρτυρία; Ὅτι θὰ ἦταν, ἴσως, ἄστοχο νὰ προσπαθήσουμε νὰ μειώσουμε τὸ ὕψος τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης καὶ τὸ ρόλο τῶν ψαλτῶν στὴ λατρεία μας. Ἀλλὰ 55 M. Arranz, Le Typicon du Monastère du Saint-Sauveur à Messine: Codex Messinensis Gr. 1155, A.D. 1131, (Orientalia Christiana Analecta; 185), Roma 1969, σ Aleksej Dimitrievskij, Opisaniae Liturgitseskich Rukopisej, vol. I, Hildesheim 1965, σ Βλ. συγκεκριμένα στὴ σ Aleksej Dimitrievskij, ὅ.π., σ Βλ. ἰδιαίτερα στὶς σ Μ. Arranz, Le typicon, ὅ.π., σ. 97.

Ἀσματικὸ καὶ μοναχικὸ τυπικὸ καὶ ἡ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση τοῦ πρωτοπρ. Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη

Ἀσματικὸ καὶ μοναχικὸ τυπικὸ καὶ ἡ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση τοῦ πρωτοπρ. Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη Ἀσματικὸ καὶ μοναχικὸ τυπικὸ καὶ ἡ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση τοῦ πρωτοπρ. Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη (Eἰσήγηση στό ΙΒ Πανελλήνιο Λειτουργικό Συμπόσιο στελεχῶν Ἱ. Μητροπόλεων μέ γενικό θέμα: «Πρόσωπα καί σταθμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012 ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1. Ἡ Καινή Διαθήκη, Θεσσαλονίκη 2010. 2. Ἱερός Ναός ἁγίου Γεωργίου (Ροτόντα), Κατάθεση μαρτυρία, Θεσσαλονίκη

Διαβάστε περισσότερα

Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ

Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ἤ 01ο (01-52) 01-05 Ὁ Λόγος εἶναι Θεὸς καὶ ημιουργὸς τῶν πάντων Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ τὸ Θεὸ Πατέρα καὶ ἦταν Θεὸς ὁ Λόγος. Αὐτὸς ἦταν στὴν ἀρχὴ μαζὶ μὲ τὸ Θεὸ Πατέρα.

Διαβάστε περισσότερα

LAHGLATA ACIOCQAVIAS PEQIODOS Bò L hgla Aò

LAHGLATA ACIOCQAVIAS PEQIODOS Bò L hgla Aò LAHGLATA ACIOCQAVIAS PEQIODOS Bò L hgla Aò Μὲ τὴν εὐκαιρία τῆς μνήμης τοῦ Ἁγίου ἐνδόξου Ἀποστόλου καὶ πρώτου Ἁγιογράφου, Εὐαγγελιστοῦ Λουκᾶ (18η Ὀκτωβρίου) καὶ πρὸς τιμήν Του, πραγματοποιήθηκε, μὲ τὴν

Διαβάστε περισσότερα

Σᾶς εὐαγγελίζομαι τὸ χαρμόσυνο ἄγγελμα τῆς γεννήσεως τοῦ. Χριστοῦ, ποὺ ἀποτελεῖ τὴν κορυφαία πράξη τοῦ Θεοῦ νὰ σώσει τὸν

Σᾶς εὐαγγελίζομαι τὸ χαρμόσυνο ἄγγελμα τῆς γεννήσεως τοῦ. Χριστοῦ, ποὺ ἀποτελεῖ τὴν κορυφαία πράξη τοῦ Θεοῦ νὰ σώσει τὸν Χριστούγεννα 2013 Ἀρ. Πρωτ. 1157 Πρός τό Χριστεπώνυμο πλήρωμα τῆς καθ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Χριστὸς γεννᾶται, δοξάσατε. Ἀδελφοί μου ἀγαπητοί, Σᾶς εὐαγγελίζομαι τὸ χαρμόσυνο ἄγγελμα τῆς γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΣΧΑΛΙΟΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΘΙΜΟΣ

ΠΑΣΧΑΛΙΟΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΘΙΜΟΣ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 2015 ἀριθμ. πρωτ.: 181.- ΑΓΙΟΝ ΠΑΣΧΑ 12 ΑΠΡΙΛΙΟΥ ΠΑΣΧΑΛΙΟΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΘΙΜΟΣ Πρὸς τὸν ἱερὸ Κλῆρο καὶ τὸν εὐσεβῆ Λαὸ τῆς καθ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως

Διαβάστε περισσότερα

Αγια. Μετέωρα Σ Ω Τ Η Ρ Ε Ι Α 2 0 1 5. ἀφιέρωμα στά. ιεροσ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΣ ναοσ

Αγια. Μετέωρα Σ Ω Τ Η Ρ Ε Ι Α 2 0 1 5. ἀφιέρωμα στά. ιεροσ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΣ ναοσ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΚΗΦΙΣΙΑΣ, ΑΜΑΡΟΥΣΙΟΥ ΚΑΙ ΩΡΩΠΟΥ ιεροσ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΣ ναοσ μεταμορφωσεωσ του σωτηροσ δημου μεταμορφωσεωσ Χλόης & Λεβαδείας Τ.Κ. 144 52 τηλ.: 210-2850060 & φάξ: 210-2816706 site: www.inmm.gr,

Διαβάστε περισσότερα

Ἀσκητὲς καὶ ἀσκητήρια στὴ νῆσο Σκόπελο

Ἀσκητὲς καὶ ἀσκητήρια στὴ νῆσο Σκόπελο Ἀσκητὲς καὶ ἀσκητήρια στὴ νῆσο Σκόπελο (Μιὰ πρώτη προσέγγιση στὸ θέμα) Εἰπώθηκε, πὼς ὁλόκληρο τὸ Ἅγιον Ὄρος μοιάζει μὲ τὸ Καθολικὸ ἑνὸς ἰεροῦ Ναοῦ καὶ ὅτι ἡ περιοχὴ ἀπὸ τὴν Ἁγία Ἄννα καὶ πέρα εἶναι τὸ

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Ἀναδόχου εἰς τὸ Μυστήριον τοῦ Βαπτίσματος».

Θέμα: «Περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Ἀναδόχου εἰς τὸ Μυστήριον τοῦ Βαπτίσματος». ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ὑπ ἀριθμ. 18 Πρὸς Ἅπαντας τοὺς Ἐφημερίους τῆς καθ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως. Θέμα: «Περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Ἀναδόχου εἰς τὸ Μυστήριον τοῦ Βαπτίσματος». Ἀγαπητοὶ Πατέρες, Ἐξ αἰτίας τοῦ ὅτι παρατηρεῖται

Διαβάστε περισσότερα

(Θ. Λειτουργία Ἰωάννου Χρυσοστόμου)

(Θ. Λειτουργία Ἰωάννου Χρυσοστόμου) Οἱ πιστοὶ ὑπὲρ τῶν κατηχουμένων δεηθῶμεν. Ἵνα ὁ Κύριος αὐτοὺς ἐλεήσῃ. Κατηχήσῃ αὐτοὺς τὸν λόγον τῆς ἀληθείας. Ἀποκαλύψῃ αὐτοῖς τὸ εὐαγγέλιον τῆς δικαιοσύνης. Ἑνώσῃ αὐτοὺς τῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ καθολικῇ καὶ ἀποστολικῇ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ Β ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΗΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΣΥΝΟΔΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΓΑΜΟΥ, ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ Β ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΗΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΣΥΝΟΔΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΓΑΜΟΥ, ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ Β ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΗΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΣΥΝΟΔΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΓΑΜΟΥ, ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ (5-6 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2004, Διορθόδοξον Κέντρον τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ (Δελφῶν καί Μιαούλη) Τηλ:2310-828989. Ἡ Θεία Κοινωνία.

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ (Δελφῶν καί Μιαούλη) Τηλ:2310-828989. Ἡ Θεία Κοινωνία. ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ (Δελφῶν καί Μιαούλη) Τηλ:2310-828989 Ἡ Θεία Κοινωνία κατ οἶκον Θεσσαλονίκη 2008 Κάποιοι συσχετίζουν κάκιστα τὴν παρουσία τοῦ ἱερέως στό

Διαβάστε περισσότερα

Εὐκλείδεια Γεωµετρία

Εὐκλείδεια Γεωµετρία Εὐκλείδεια Γεωµετρία Φθινοπωρινὸ Εξάµηνο 010 Καθηγητὴς Ν.Γ. Τζανάκης Μάθηµα 9 ευτέρα 18-10-010 Συνοπτικὴ περιγραφή Υπενθύµιση τοῦ Θεωρήµατος τοῦ Θαλῆ. εῖτε καὶ ἐδάφιο 7.7 τοῦ σχολικοῦ ϐιβλίου. Τονίσθηκε,

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστηριακὸ Μάθημα Ἁγιογραφίας Β

Φροντιστηριακὸ Μάθημα Ἁγιογραφίας Β Φροντιστηριακὸ Μάθημα Ἁγιογραφίας Β Στὴν Ἱερὰ Μονή μας, τῶν Ἁγίων Μαρτύρων Κυπριανοῦ καὶ Ἰουστίνης, στὴν Φυλὴ Ἀττικῆς, μὲ τὴν Χάρι τοῦ Θεοῦ, τὴν εὐχὴ τοῦ ἀσθενοῦντος Σεβασμιωτάτου Πνευματικοῦ Πατρός μας,

Διαβάστε περισσότερα

Παρακλητικὴ καὶ Ὡρολόγιο

Παρακλητικὴ καὶ Ὡρολόγιο Παρακλητικὴ καὶ Ὡρολόγιο ὑπὸ ημ. Κ. Μπαλαγεώργου Προοίμιο Ἐπιθυμῶ, κατ ἀρχάς, νὰ ἐκφράσω θερμότατες εὐχαριστίες πρὸς τὴν Συνοδικὴ Ἐπιτροπὴ Λειτουργικῆς Ἀναγεννήσεως γιὰ τὴν τιμητικὴ πρόσκληση συμμετοχῆς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ὑπ ἀριθμ. 17

ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ὑπ ἀριθμ. 17 Πρὸς Ἅπαντας τοὺς Ἐφημερίους τῆς καθ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως. ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ὑπ ἀριθμ. 17 Θέμα: «Περὶ τῆς νομιμότητας τελέσεως τοῦ Μυστηρίου τοῦ Βαπτίσματος ἀνηλίκων». Ἀγαπητοὶ Πατέρες, Σχετικὰ μὲ τὶς προϋποθέσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Χρήσιμες ὁδηγίες γιὰ τοὺς ἐνηλίκους ποὺ ἐπιθυμοῦν νὰ βαπτισθοῦν Χριστιανοὶ Ὀρθόδοξοι.

Χρήσιμες ὁδηγίες γιὰ τοὺς ἐνηλίκους ποὺ ἐπιθυμοῦν νὰ βαπτισθοῦν Χριστιανοὶ Ὀρθόδοξοι. Χρήσιμες ὁδηγίες γιὰ τοὺς ἐνηλίκους ποὺ ἐπιθυμοῦν νὰ βαπτισθοῦν Χριστιανοὶ Ὀρθόδοξοι. Σὰ τελευταῖα χρόνια καὶ ἰδιαίτερα μετὰ τὸ ἄνοιγμα τῶν συνόρων τῶν χωρῶν τῆς ἀνατολικῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ καὶ γειτόνων χωρῶν

Διαβάστε περισσότερα

1814-2014 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΘΟΔΟΥ

1814-2014 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΘΟΔΟΥ Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο Ν Ψ Α Λ Τ Ι Κ Η Σ 1814-2014 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΘΟΔΟΥ ΔΙΕΘΝΕΣ, ΕΠΕΤΕΙΑΚΟ ΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ἀφιερωμένο στὴ μνήμη τῶν τριῶν μεγάλων εὐεργετῶν τοῦ ἔθνους Χρυσάνθου τοῦ

Διαβάστε περισσότερα

Ἡ θεολογία τῆς ἑορτῆς τῶν Χριστουγέννων

Ἡ θεολογία τῆς ἑορτῆς τῶν Χριστουγέννων 1 Ἰωάννης Ν. Λίλης Ἡ θεολογία τῆς ἑορτῆς τῶν Χριστουγέννων Ἀναμφισβήτητα τό πιό λαμπρό κομμάτι τῆς Ἐκκλησίας μᾶς εἶναι ὁ λειτουργικός της πλοῦτος. Κάθε μήνα, κάθε ἑβδομάδα, κάθε ἡμέρα ὁ λειτουργικός ἐκκλησιαστικός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ 127 ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΡΓΑΜΟΥ ΙΩΑΝΝΗΣ (ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ) Εἰσαγωγὴ Ἡ δημιουργία τῆς ἑνωμένης Εὐρώπης εἶναι πάνω ἀπ ὅλα γεγονὸς πνευματικῆς σημασίας. Ἡ πολιτικὴ ἡγεσία

Διαβάστε περισσότερα

Ἑλλάδα. Μεγάλη. Καλαβρία Ἀπουλία Καμπανία STUDIUM HISTORICORUM Ε ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΦΗΣ

Ἑλλάδα. Μεγάλη. Καλαβρία Ἀπουλία Καμπανία STUDIUM HISTORICORUM Ε ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΦΗΣ STUDIUM HISTORICORUM Ε ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΦΗΣ Ἡ Μεγάλη Ἑλλάδα Καλαβρία Ἀπουλία Καμπανία 27-30 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2015 Ἱερὰ Μονὴ Παναγίας Καλαμιώτισσας (Μονὴ τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς), Ἀνάφη 2 Τρίτη 25 Αὐγούστου,

Διαβάστε περισσότερα

Σκέψεις γιὰ τὴν διατροφὴ καὶ τὴ νηστεία

Σκέψεις γιὰ τὴν διατροφὴ καὶ τὴ νηστεία Σκέψεις γιὰ τὴν διατροφὴ καὶ τὴ νηστεία Ἀλήθεια, πόσο σημαντικὸ εἶναι τὸ θέμα τῆς διατροφῆς. Εἴμαστε αὐτὸ ποὺ τρῶμε, λένε μερικοὶ ὑλιστὲς φιλόσοφοι. Καὶ ἐννοοῦν τίποτα παραπάνω. Ἡ λογικὴ αὐτὴ εἶναι λίγο

Διαβάστε περισσότερα

Ἑλένη Γλύκατζη-Ἀρβελέρ. Γιατὶ τὸ Βυζάντιο. Ἐκδόσεις «Ἑλληνικὰ Γράμματα», Ἀθήνα 2009, σελίδες 292.

Ἑλένη Γλύκατζη-Ἀρβελέρ. Γιατὶ τὸ Βυζάντιο. Ἐκδόσεις «Ἑλληνικὰ Γράμματα», Ἀθήνα 2009, σελίδες 292. Ἑλένη Γλύκατζη-Ἀρβελέρ Γιατὶ τὸ Βυζάντιο Ἐκδόσεις «Ἑλληνικὰ Γράμματα», Ἀθήνα 2009, σελίδες 292. Κατ ἐπανάληψιν ἔχει ἐπισημανθῆ ὅτι ἐπιβάλλεται νὰ ἀναθεωρήσουμε ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες τὴν ὀπτικὴ εἰκόνα ποὺ ἔχουν

Διαβάστε περισσότερα

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας Γ Συνέδριο «Θεωρία καί Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ἡ Ὁκταηχία» Τετάρτη 18 Ὀκτωβρίου 2006 Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε Ἀθανάσιος Ἰ. Παϊβανᾶς www.paivanas.gr

Διαβάστε περισσότερα

Η Λειτουργική ερμηνευτική (Μυσταγωγικά υπομνήματα) από τον ΣΤ έως τον ΙΒ αιώνα

Η Λειτουργική ερμηνευτική (Μυσταγωγικά υπομνήματα) από τον ΣΤ έως τον ΙΒ αιώνα Η Λειτουργική ερμηνευτική (Μυσταγωγικά υπομνήματα) από τον ΣΤ έως τον ΙΒ αιώνα του Αιδεσιμολογιώτατου Πρωτοπρεσβύτερου κ. Θεοδώρου Ι. Κουμαριανού, Λέκτορα της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Ἁγιογραφικὴ Σύναξις Θεσσαλονίκης Α

Ἁγιογραφικὴ Σύναξις Θεσσαλονίκης Α Ἁγιογραφικὴ Σύναξις Θεσσαλονίκης Α Ἐσωτερικὸ Ἱεροῦ Ναοῦ Ἁγίων Ἀποστόλων Κυμίνων Θεσσαλονίκης Μὲ τὴν Χάρι τοῦ Θεοῦ, τὴν εὐχὴ τοῦ ἀσθενοῦντος Σεβασμιωτάτου πνευματικοῦ Πατρός μας, Μητροπολίτου Ὠρωποῦ καὶ

Διαβάστε περισσότερα

Έγκατάσταση καὶ Χρήση Πολυτονικοῦ Πληκτρολογίου σὲ Περιβάλλον Ubuntu Linux.

Έγκατάσταση καὶ Χρήση Πολυτονικοῦ Πληκτρολογίου σὲ Περιβάλλον Ubuntu Linux. Έγκατάσταση καὶ Χρήση Πολυτονικοῦ Πληκτρολογίου σὲ Περιβάλλον Ubuntu Linux. Μακρῆς Δημήτριος, Φυσικός. mailto: jd70473@yahoo.gr 1. Εἰσαγωγή. Τὸ πολυτονικὸ σύστημα καταργήθηκε τὸ 1982. Δὲν θὰ ἀσχοληθοῦμε

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Να δώσετε το περιεχόμενο των όρων που ακολουθούν: γ. Εκλεκτικοί Μονάδες 15

Α1. Να δώσετε το περιεχόμενο των όρων που ακολουθούν: γ. Εκλεκτικοί Μονάδες 15 Α1. Να δώσετε το περιεχόμενο των όρων που ακολουθούν: α. Ανόρθωση (1910) β. Κλήριγκ γ. Εκλεκτικοί Μονάδες 15 Α2. Γιατί δεν προέκυψαν ταξικά κόμματα στην Ελλάδα το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα; Μονάδες

Διαβάστε περισσότερα

Ὁ Γάμος. Ἀγαπητοί μας μελλόνυμφοι,

Ὁ Γάμος. Ἀγαπητοί μας μελλόνυμφοι, Ὁ Γάμος Ἀγαπητοί μας μελλόνυμφοι, ὲ λίγες ἡμέρες πρόκειται νὰ ἑνωθεῖτε μὲ τὰ δεσμὰ τοῦ Γάμου διὰ τῶν εὐλογιῶν τῆς Ἁγίας Ἐκκλησίας τοῦ Κυρίου μας. Αὐτὸ τὸ γεγονὸς χρειάζεται ὡς καταλύτη τὸν τελειωτῆ καὶ

Διαβάστε περισσότερα

2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα:Ο πλούτος της εκκλησιαστικής ποίησης. Υμνογραφία. (κεφ.30) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός:

Διαβάστε περισσότερα

200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ESTABLISHMENT OF THE NEW. Συμμετοχή των χορών: ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ

200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ESTABLISHMENT OF THE NEW. Συμμετοχή των χορών: ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ Διοργάνωση Σχολείον Ψαλτικής Yπό τη αιγίδα της Ι. Αρχιεπισκοπής Αθηνών ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ International Conference ΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΙΑΣ of Musicology 1814-2014: 1814-2014: 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ 200 YEARS FROM THE

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΝ τελευταῖο καιρὸ παρετηρήθη ἔντονος κίνησις, γιὰ τὴν ἐπίσημη

ΤΟΝ τελευταῖο καιρὸ παρετηρήθη ἔντονος κίνησις, γιὰ τὴν ἐπίσημη Θαῦμα τῆς Ἁγίας Γεροντίσσης Μυρτιδιωτίσσης τῆς Ἀσκητρίας τῆς Κλεισούρας ( 1974) Ἀποδεικτικὸ καὶ Βεβαιωτικὸ τῆς Μοναχικῆς Ἱδιότητος καὶ Ὀνομασίας Αὐτῆς ΤΟΝ τελευταῖο καιρὸ παρετηρήθη ἔντονος κίνησις, γιὰ

Διαβάστε περισσότερα

Πότε ειμαστε όρθιόι και Πότε κανόυμε τό σταυρό μασ κατα τη διαρκεια των ακόλόυθιων

Πότε ειμαστε όρθιόι και Πότε κανόυμε τό σταυρό μασ κατα τη διαρκεια των ακόλόυθιων ÄÉÌÇÍÉÁÉÁ ÅÊÄÏÓÇ ÅÍÇÌÅÑÙÓÇÓ ÊÁÉ ÐÍÅÕÌÁÔÉÊÇÓ ÏÉÊÏÄÏÌÇÓ ÉÅÑÁ ÌÇÔÑÏÐÏËÉÓ ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇÓ ÉÅÑÏÓ ÍÁÏÓ ÌÅÔÁÌÏÑÖÙÓÅÙÓ ÔÏÕ ÓÙÔÇÑÏÓ ÄÅËÖÙÍ - ÌÉÁÏÕËÇ ÔÇË. 2310-828989 Πότε ειμαστε όρθιόι και Πότε κανόυμε τό σταυρό

Διαβάστε περισσότερα

Ἀγαπητοί ἐθελοντές τῆς Διακονίας Ἀσθενῶν τῆς Ἐκκλησίας μας.

Ἀγαπητοί ἐθελοντές τῆς Διακονίας Ἀσθενῶν τῆς Ἐκκλησίας μας. ΕΚΚΛΗΣΙΑ & ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΣ ΕΝΟΡΙΑ & ΔΙΑΚΟΝΙΑ ΑΣΘΕΝΩΝ Σεβασμιώτατε, Αἰδεσιμολογιώτατοι, Πρωτοπρεσβύτερος π. Βασίλειος Κοντογιάννης Ἐφημ. ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟΥ Γ.Ν.Α. Ἀγαπητοί ἐθελοντές τῆς Διακονίας Ἀσθενῶν τῆς Ἐκκλησίας

Διαβάστε περισσότερα

Μὲ τὴν Χάρι τοῦ Κυρίου μας

Μὲ τὴν Χάρι τοῦ Κυρίου μας Ἱερὸ Τελετὴ Λήξεως Μαθημάτων Ἁγιογραφίας τῆς Μητροπόλεώς μας Περίοδος ΣΤ, 2013-2014 Ζωὴ καὶ Δημιουργικὴ Συνέχεια στὴν Ὀρθόδοξη Ἁγιογραφία + Κυριακὴ Ἁγιορειτῶν Πατέρων, 9/22.6.2014 Μὲ τὴν Χάρι τοῦ Κυρίου

Διαβάστε περισσότερα

Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές. Tuesday, March 5, 13

Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές. Tuesday, March 5, 13 Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές Το πλήρωμα του χρόνου Συνάντηση Ιουδαϊκού κόσμου με ελληνισμό. Μετάφραση των εβδομήκοντα, Φίλωνας μέσω της αλληγορίας. Η ελληνική φιλοσοφία έδωσε την έννοια της θεωρίας,

Διαβάστε περισσότερα

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 23 (2013) 279-283

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 23 (2013) 279-283 Paul Canart, Études de paléographie et de codicologie reproduites avec la collaboration de Maria Luisa Agati et Marco D Agostino, τόμ. I-II [Studi e Testi 450-451], Città del Vaticano 2008, σσ. XXVIII+748+VI+749-1420.

Διαβάστε περισσότερα

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας Γ Συνέδριο «Θεωρία καί Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ἡ Ὁκταηχία» Τετάρτη 18 Ὀκτωβρίου 2006 Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε Ἀθανάσιος Ἰ. Παϊβανᾶς www.paivanas.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΗΝΑΙΑ. H. Leclercq, «Menées», Dictionnaire d archéologie Chrétienne et de Liturgie, 11(I), 1933, στ. 409.

ΤΑ ΜΗΝΑΙΑ. H. Leclercq, «Menées», Dictionnaire d archéologie Chrétienne et de Liturgie, 11(I), 1933, στ. 409. 1 Γ.Ν. ΦΙΛΙΑΣ Καθηγητὴς Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν ΤΑ ΜΗΝΑΙΑ 1. Ὁρολογία καὶ περιεχόμενο Τὰ Μηναῖα εἶναι τὰ λειτουργικὰ βιβλία, στὰ ὁποῖα περιέχονται οἱ ἀκολουθίες (Ἑσπερινοῦ καὶ Ὄρθρου) τῶν ἑορτῶν τοῦ ἀκίνητου

Διαβάστε περισσότερα

Ἡ Ἐκκλησία ὡς λατρεύουσα κοινότητα

Ἡ Ἐκκλησία ὡς λατρεύουσα κοινότητα Ἡ Ἐκκλησία ὡς λατρεύουσα κοινότητα Σὸ θέμα μὲ τὸ ὁποῖο στὴν ἀποψινή μας σύναξη θὰ ἀσχοληθοῦμε, ὅπως γνωρίζετε, εἶναι ἡ Ἐκκλησία ὡς λατρεύουσα κοινότητα. Θὰ προσπαθήσουμε χωρὶς νὰ εἰσέλθουμε σὲ λεπτομέρειες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ. Ἀλυγιζάκη, Ἡ ὀκταηχία Ἀλυγιζάκη Ἀντωνίου Ε., Ἡ ὀκταηχία στὴν ἑλληνικὴ λειτουργικὴ ὑμνογραφία, Θεσσαλονίκη 1985.

ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ. Ἀλυγιζάκη, Ἡ ὀκταηχία Ἀλυγιζάκη Ἀντωνίου Ε., Ἡ ὀκταηχία στὴν ἑλληνικὴ λειτουργικὴ ὑμνογραφία, Θεσσαλονίκη 1985. 1 ΕΙΚΟΝΕΣ 2 ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ Ἀλυγιζάκη, Ἡ ὀκταηχία Ἀλυγιζάκη Ἀντωνίου Ε., Ἡ ὀκταηχία στὴν ἑλληνικὴ λειτουργικὴ ὑμνογραφία, Θεσσαλονίκη 1985. Γιαννόπουλου, Ἡ ψαλτικὴ τέχνη Γιαννόπουλου Ἐμμανουὴλ Στ., Ἡ ψαλτικὴ

Διαβάστε περισσότερα

(Η μουσική των αγγέλων)

(Η μουσική των αγγέλων) ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ (Η μουσική των αγγέλων) Λίγα λόγια για το ύφος των ήχων... Η αρχαία ονομασία είναι ο ήχος από τον οποίο προήλθε ο αντίστοιχος βυζαντινός -Ηχος α (Δώριος)...Σεμνός,αξιωματικός,μεγαλοπρεπής,σοβαρός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4η

ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΕΝΟΤΗΤΑ 4η 15. Bούλομαι δὲ καὶ ἃς βασιλεῖ πρὸς τὴν πόλιν συνθήκας ὁ Λυκοῦργος ἐποίησε διηγήσασθαι: μόνη γὰρ δὴ αὕτη ἀρχὴ διατελεῖ οἵαπερ ἐξ ἀρχῆς κατεστάθη: τὰς δὲ ἄλλας πολιτείας εὕροι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΙΟΣ ΜΑΡΤΥΡΑΣ ΑΓΑΘΟΠΟΥΣ

ΑΓΙΟΣ ΜΑΡΤΥΡΑΣ ΑΓΑΘΟΠΟΥΣ ΑΓΙΟΣ ΜΑΡΤΥΡΑΣ ΑΓΑΘΟΠΟΥΣ Ἡ συνεισφορὰ τῆς νήσου Κρήτης στὴ συγκρότηση τοῦ «ἔσω ἀνθρώπου», καθὼς καὶ στὴν πνευματικὴ προαγωγή, δὲν συνίσταται μονάχα στὴν καλλιέργεια τῶν Γραμμάτων καὶ τῶν Τεχνῶν, ἀλλὰ καὶ

Διαβάστε περισσότερα

μαθη ματικῶν, ἀλλὰ καὶ τὴ βαθιά του ἐκτίμηση γιὰ τὴ χαϊντεγκεριανὴ ἱστορικὴ κατανόηση τοῦ ἀνθρώπινου κόσμου. Καταγράφοντας ὅλες αὐτὲς τὶς ἐπιδράσεις,

μαθη ματικῶν, ἀλλὰ καὶ τὴ βαθιά του ἐκτίμηση γιὰ τὴ χαϊντεγκεριανὴ ἱστορικὴ κατανόηση τοῦ ἀνθρώπινου κόσμου. Καταγράφοντας ὅλες αὐτὲς τὶς ἐπιδράσεις, ΠΡΟΛΟΓΟΣ Τὸ βιβλίο αὐτὸ εἶναι προϊὸν μακρόχρονης ἐξέλιξης. Γιὰ εἴκοσι περίπου χρόνια, τὸ ἐνδιαφέρον μου γιὰ τὸν Φρέγκε ἀποτέλεσε μέρος ἑνὸς ὁδοιπορικοῦ ποὺ ξεκίνησε ἀπὸ τὸ Μόναχο καί, μέσω τῆς Ὀξφόρδης

Διαβάστε περισσότερα

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ 1 ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ Μ ορτ ορτ τ ν γκαιν ων το πανσ πτου Ναο τ ς ναστ σεως τ ν τ εροσολ µων ὲ τὸ μήνα Σεπτέμβριο ἀρχίζει κάθε χρόνο τὸ νέο ἐκκλησιαστικὸ ἔτος, ἡ ἀρχὴ τῆς Ἰνδίκτου,

Διαβάστε περισσότερα

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας Ο Μέγας Αθανάσιος: αγωνιστής της ορθής πίστης Πατριάρχης Αλεξανδρείας Πατριάρχης Αλεξανδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας των πρώτων χριστιανικών αιώνων (Μέγας Αθανάσιος,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 6: Ιστορικό Πλαίσιο 8ου-9ου αιώνα: Σκοτεινοί αιώνες-εικονομαχία. Θεοφάνης: Βίος και Έργο. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ 1 ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ χαλ νωτη γλ σσα Ἡ γλῶσσα εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα μέλη τοῦ ἀνθρώπινου ὀργανισμοῦ. Σὲ σύγκριση μὲ ἄλλα ἀνθρώπινα μέλη, ὅπως γιὰ παράδειγμα τὰ χέρια

Διαβάστε περισσότερα

Ἡ Γνησία Ὀρθοδοξία ἐν ὄψει τῆς προκλήσεως τοῦ 2016*

Ἡ Γνησία Ὀρθοδοξία ἐν ὄψει τῆς προκλήσεως τοῦ 2016* Ὁμιλία ἐπὶ τῇ Μνήμῃ τῶν Ἁγίων Νέων Τριῶν Ἱεραρχῶν Φωτίου τοῦ Μεγάλου, Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ καὶ Μάρκου τοῦ Εὐγενικοῦ Κυριακὴ Α τοῦ Νοεμβρίου, 3.11.2014 ἐκ. ἡμ. Ἡ Γνησία Ὀρθοδοξία ἐν ὄψει τῆς προκλήσεως

Διαβάστε περισσότερα

ICAMLaw Application Server Χειροκίνηση Ἀναβάθμιση

ICAMLaw Application Server Χειροκίνηση Ἀναβάθμιση Εἰσαγωγή Ὁ ICAMLaw Application Server (στὸ ἑξῆς γιά λόγους συντομίας IAS) ἀποτελεῖ τὸ ὑπόβαθρο ὅλων τῶν δικηγορικῶν ἐφαρμογῶν τῆς ICAMSoft. Εἶναι αὐτός ποὺ μεσολαβεῖ ἀνάμεσα: α) στὴν τελική ἐφαρμογὴ ποὺ

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Συσχετισμένων Ἀρχείων & Εἰκόνων

Διαχείριση Συσχετισμένων Ἀρχείων & Εἰκόνων Διαχείριση Συσχετισμένων Ἀρχείων & Εἰκόνων Εἰσαγωγὴ Μιὰ ἀπὸ τὶς βασικὲς πρόσθετες δυνατότητες τῆς ἔκδοσης 3 τῶν ἰατρικῶν ἐφαρμογῶν μας, εἶναι ἡ δυνατότητα συσχετισμοῦ ὅσων ψηφιακῶν ἀρχείων ἀπαιτεῖται στὴν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ Τὰ Ἕξι μεγάλα ἐρωτήματα τῆς δυτικῆς μεταφυσικῆς καταλαμβάνουν μιὰ ξεχωριστὴ θέση στὴν ἱστορία τῆς φιλοσοφικῆς ἱστοριογραφίας. Ὁ συγγραφέας του βιβλίου, Χάιντς Χάιμζετ (1886-1975),

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευὴ 29 Ἰουνίου 2012. Μνήμη τῶν ἁγίων ἐνδόξων καὶ πανευφήμων ἀποστόλων καὶ πρωτοκορυφαίων, Πέτρου καὶ Παύλου.

Παρασκευὴ 29 Ἰουνίου 2012. Μνήμη τῶν ἁγίων ἐνδόξων καὶ πανευφήμων ἀποστόλων καὶ πρωτοκορυφαίων, Πέτρου καὶ Παύλου. Παρασκευὴ 29 Ἰουνίου 2012. Μνήμη τῶν ἁγίων ἐνδόξων καὶ πανευφήμων ἀποστόλων καὶ πρωτοκορυφαίων, Πέτρου καὶ Παύλου. Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν Ἐν τῷ μικρῷ ἐσπερινῷ Μετὰ τὸν προοιμιακόν, εἰς

Διαβάστε περισσότερα

Ἑλληνικὰ σταυρόλεξα μὲ τὸ L A T E X

Ἑλληνικὰ σταυρόλεξα μὲ τὸ L A T E X eutypon32-33 2014/11/30 12:03 page 19 #23 Εὔτυπον, τεῦχος 32-33 Ὀκτώβριος/October 2014 19 Ἑλληνικὰ σταυρόλεξα μὲ τὸ L A T E X Ἰωάννης Α. Βαμβακᾶς Ιωάννης Α. Βαμβακᾶς Παπαθεοφάνους 12 853 00 Κῶς Η/Τ: gavvns

Διαβάστε περισσότερα

ευτέρα Ἔκδοσις ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ευτέρα Ἔκδοσις ΙΟΥΝΙΟΣ 2007 ΙΟΥΝΙΟΣ 2007 ευτέρα Ἔκδοσις Τίπρέπεινὰγνωρίζῃ ΕΝΑΣΕΛΛΗΝΑΣΜΑΚΕΔΟΝΑΣ 1. Ὅτι οἱ Σκοπιανοὶ λένε τεράστια ψέματα καὶ ὅτι ἔστησαν ἕνα φαντασιώδη μύθο γιὰ τὴν καταγωγή τους. Στὴν πλειονότητά τους εἶναι Σλαῦοι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΑΞΙΜΟΒΙΤΣ (1896-1966)

ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΑΞΙΜΟΒΙΤΣ (1896-1966) ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΑΞΙΜΟΒΙΤΣ (1896-1966) Ἕνα σύγχρονο ἀλλὰ ἄγνωστο Ρῶσο ἅγιο θὰ παρουσιάσουμε σήμερα. Ἕνα ἅγιο, ποὺ τὰ ἱστορικὰ γεγονότα τῆς ἐποχῆς τοῦ ἀλλὰ καὶ ἡ πρόνοια τοῦ Θεοῦ, τὸν ἀνάγκασαν νὰ ζήσει καὶ

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Συνόλων - Set Theory

Θεωρία Συνόλων - Set Theory Θεωρία Συνόλων - Set Theory Ἐπισκόπηση γιὰ τὶς ἀνάγκες τῶν Πρωτοετῶν Φοιτητῶν τοῦ Τµήµατος Διοίκησης, στὸ µάθηµα Γενικὰ Μαθηµατικά. Ὑπὸ Γεωργίου Σπ. Κακαρελίδη, Στὸ Τµῆµα Διοίκησης ΤΕΙ Δυτικῆς Ἑλλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιάνα Ἀβρααμίδου ΜΑΤΙΑ ΑΝΑΠΟΔΑ. Ποιήματα

Χριστιάνα Ἀβρααμίδου ΜΑΤΙΑ ΑΝΑΠΟΔΑ. Ποιήματα Χριστιάνα Ἀβρααμίδου ΜΑΤΙΑ ΑΝΑΠΟΔΑ Ποιήματα ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ Αὒγουστος 2011 12 ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ Χριαστιάνα Ἀβρααμίδου ΜΑΤΙΑ ΑΝΑΠΟΔΑ Ποιήματα Τεῦχος 12 - Αὒγουστος 2011 ISSN: 1792-4189 Μηνιαία

Διαβάστε περισσότερα

Τὴν Κυριακὴ 9. 50ετία Ἱερωσύνης τοῦ. π. Κωνσταντίνο Βαστάκη,

Τὴν Κυριακὴ 9. 50ετία Ἱερωσύνης τοῦ. π. Κωνσταντίνο Βαστάκη, 50ετία Ἱερωσύνης τοῦ Πρωτ. Κωνσταντίνου Βαστάκη Τὴν Κυριακὴ 9 Μαρτίου τὸ Ἐκκλη σιαστικὸ Συµ- βούλιο καὶ τὸ.σ. τοῦ Ἐνοριακοῦ Φιλο- πτώχου Ταµείου τῆς Ἐνορίας µας, κατόπιν προτάσεως τοῦ Προέδρου τους π.φιλοθέ-

Διαβάστε περισσότερα

Ἔχουμε κρίση θεσμῶν γιατί ἔχουμε κρίση προσώπων καὶ ἔχουμε κρίση προσώπων γιατί ἀγαπήσαμε τὴν ἀπατηλὴ ζωὴ τοῦ κόσμου τούτου, μὲ τὶς πολλὲς

Ἔχουμε κρίση θεσμῶν γιατί ἔχουμε κρίση προσώπων καὶ ἔχουμε κρίση προσώπων γιατί ἀγαπήσαμε τὴν ἀπατηλὴ ζωὴ τοῦ κόσμου τούτου, μὲ τὶς πολλὲς Ὁμιλία Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Πέτρας & Χερρονήσου κ. Νεκταρίου στὴν εἰς Πρεσβύτερον χειροτονία τοῦ ιακόνου Νεκταρίου Κιοστεράκη Χερσόνησος, 30 εκεμβρίου 2010 Χειροτονεῖσαι σήμερα ἱερεὺς καὶ συνάπτεσαι

Διαβάστε περισσότερα

Πρωτοπρεσβυτέρου Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη. Οἱ ἀκολουθίες τοῦ ἁγιασμοῦ καὶ ἡ θεραπευτική τους διάσταση

Πρωτοπρεσβυτέρου Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη. Οἱ ἀκολουθίες τοῦ ἁγιασμοῦ καὶ ἡ θεραπευτική τους διάσταση Πρωτοπρεσβυτέρου Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη Οἱ ἀκολουθίες τοῦ ἁγιασμοῦ καὶ ἡ θεραπευτική τους διάσταση 1. Εἰσαγωγικὰ Ἀναζητώντας ἀπὸ θρησκειολογικῆς πλευρᾶς ἕνα γενικὸ συμβολισμὸ γιὰ τὸ νερὸ μπορεῖ νὰ λεχθεῖ

Διαβάστε περισσότερα

Π. Τ Ε Τ Σ Η Σ Χ Α Λ Κ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Ε Σ

Π. Τ Ε Τ Σ Η Σ Χ Α Λ Κ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Ε Σ ENTYPO TETSIS FIN:Layout 1 6/4/09 12:59 PM Page 1 Π. Τ Ε Τ Σ Η Σ Χ Α Λ Κ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Ε Σ 9 ΙΟΥΝΙΟΥ-3 ΙΟΥλΙΟΥ 2009 ΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΗΣ ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ 13, ΠλΑΚΑ, ΑΘΗΝΑ ENTYPO TETSIS FIN:Layout

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

Ἕνας ἡσυχαστής τοῦ Ἁγίου Ὄρους στήν καρδιά τῆς πόλης: ὅσιος Πορφύριος Καυσοκαλυβίτης

Ἕνας ἡσυχαστής τοῦ Ἁγίου Ὄρους στήν καρδιά τῆς πόλης: ὅσιος Πορφύριος Καυσοκαλυβίτης Ἕνας ἡσυχαστής τοῦ Ἁγίου Ὄρους στήν καρδιά τῆς πόλης: ὅσιος Πορφύριος Καυσοκαλυβίτης Θανάσης Ν. Παπαθανασίου Eνας HςυχαςτHς του AγIου Oρους ςτhν καρδιa τῆς πoλῆς Ὅσιος Πορφύριος Καυσοκαλυβίτης ἐπιμέλεια

Διαβάστε περισσότερα

Παντί τῷ πληρώματι τῆς καθ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Ἀττικῆς καί Βοιωτίας.

Παντί τῷ πληρώματι τῆς καθ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Ἀττικῆς καί Βοιωτίας. Ἀναγνωσθήτω ἐπ Ἐκκλησία Παντί τῷ πληρώματι τῆς καθ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Ἀττικῆς καί Βοιωτίας. Ἀγαπητοί ἐν Χριστῷ Ἀδελφοί. «Ὁ Χριστός μεθ ἡμῶν καί οὐδείς καθ ἡμῶν» Μέ αἴσθημα εὐθύνης καί πικρίας ἀναλογιζόμενος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ: Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ: Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ: Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ Χρ. Πλατή Κατὰ τὶς δυὸ τελευταῖες δεκαετίες, τὸ σύστημα ὑγείας τῆς χώρας ΠΟΙΕΙ σημαντικὲς ἀλλαγές, τόσο στὸ δομικὸ καὶ ὀργανωτικὸ πεδίο, ὅσο

Διαβάστε περισσότερα

Χίος, ὡραῖο νησί κι ἄν δέν φόρεσες δαφνόκλαρα, σοῦ φτάνει γιά δόξα σου τό ἀκάνθινο τοῦ μαρτυρίου στεφάνι.

Χίος, ὡραῖο νησί κι ἄν δέν φόρεσες δαφνόκλαρα, σοῦ φτάνει γιά δόξα σου τό ἀκάνθινο τοῦ μαρτυρίου στεφάνι. Χίος, ὡραῖο νησί κι ἄν δέν φόρεσες δαφνόκλαρα, σοῦ φτάνει γιά δόξα σου τό ἀκάνθινο τοῦ μαρτυρίου στεφάνι. Ἡ Χἀρις τῆς Τρισηλίου Θεότητος, τοῦ ἀνάρχου Πατρός, τοῦ συνανάρχου Υἱοῦ καί τοῦ συναϊδίου Ἁγίου

Διαβάστε περισσότερα

H ΜΥΣΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ ΣΤΟ ΓΛΥΠΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΕΛΕΝΗΣ ΠΟΤΑΓΑ*

H ΜΥΣΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ ΣΤΟ ΓΛΥΠΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΕΛΕΝΗΣ ΠΟΤΑΓΑ* H ΜΥΣΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ ΣΤΟ ΓΛΥΠΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΕΛΕΝΗΣ ΠΟΤΑΓΑ* Κ ΑΠΟΤΕ ΥΠΗΡΧΕ ΜΙΑ ΜΟΝΟ ΤΕΧΝΗ, αὐτὴ ποὺ θὰ ὑπάρχει στοὺς αἰῶνες, ὅσο βέβαια θὰ ὑπάρχουν ἄνθρωποι ἐπὶ τῆς γῆς ἐννοοῦμε τὴν ἱερὴ καὶ τελετουργικὴ

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία ΙI

Χριστιανική Γραμματεία ΙI Χριστιανική Γραμματεία ΙI Ενότητα 1: Εικονομαχία (727-843) Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

θέματα μετάφρασης, ὑμνολογίας καὶ μουσικῆς

θέματα μετάφρασης, ὑμνολογίας καὶ μουσικῆς Ο ΛειτΟυρΓικΟΣ ΛΟΓΟΣ τησ ΟρΘΟδΟξΟυ εκκλησιασ Σημερα τῆνος, 9-2 Σεπτεμβρίου 20 ὀργάνωση εἰδικὴ Συνοδικὴ Ἐπιτροπὴ Λειτουργικῆς Ἀναγεννήσεως εἰσήγηση Γρ. Θ. ΣταΘη ΟμΟτιμΟυ καθηγητου ΠανεΠιΣτημιΟυ αθηνων θέματα

Διαβάστε περισσότερα

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 867 886 912 913

Διαβάστε περισσότερα

προγραμμα ακολουθιων μ. τεσσαρακοστης α εβδομαδα

προγραμμα ακολουθιων μ. τεσσαρακοστης α εβδομαδα χορτιατη - θεσσαλονικησ α εβδομαδα κυριακη τυρινης 7.30 10.30 π.μ. Ὄρθρος Θεία Λειτουργία 5.30 μ.μ Α Κατανυκτικός Ἑσπερινός (Ἑσπερινός τῆς Συγχωρήσεως) καθαρα δευτερα 8.00 π.μ. Ὄρθρος - Ὧραι - Ἑσπερινός

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν

Πρόγραμμα Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΒΕΛΓΙΟΥ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ SCHAERBEEK 293, rue du Progrès - 1030 Schaerbeek. Email: paroisse.schaerbeek@gmail.com Τηλ. : 02-201.19.38. Πρόγραμμα Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακὴ 12 Μαῒου. Κυριακὴ τοῦ Ἀντιπάσχα. Μνήμη τῶν ἐν ἁγίοις Πατέρων ἡμῶν, Ἐπιφανίου, Ἐπισκόπου Κύπρου, καὶ Γερμανοῦ Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως.

Κυριακὴ 12 Μαῒου. Κυριακὴ τοῦ Ἀντιπάσχα. Μνήμη τῶν ἐν ἁγίοις Πατέρων ἡμῶν, Ἐπιφανίου, Ἐπισκόπου Κύπρου, καὶ Γερμανοῦ Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως. Κυριακὴ 12 Μαῒου. Κυριακὴ τοῦ Ἀντιπάσχα. Μνήμη τῶν ἐν ἁγίοις Πατέρων ἡμῶν, Ἐπιφανίου, Ἐπισκόπου Κύπρου, καὶ Γερμανοῦ Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως. Τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ, Κυριακῇ Δευτέρᾳ ἀπὸ τοῦ Πάσχα, τὰ ἐγκαίνια

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΣΛΑΒΩΝ ΤΟΝ 18ο ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

Η ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΣΛΑΒΩΝ ΤΟΝ 18ο ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ 109 Η ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΣΛΑΒΩΝ ΤΟΝ 18ο ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ ΑΝΤΩΝΙΟΣ-ΑΙΜΙΛΙΟΣ Ν. ΤΑχΙΑΟΣ Ἡ ἀκτινοβολία τὴν ὁποία εἶχαν κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ βυζαντινοῦ

Διαβάστε περισσότερα

Φ. Ἀ. Δημητρακόπουλος Γ. Β. Ἀνδρειωμένος Μ. Χρόνη Χ. Κοντονικολῆς - Ἀ. Βακαλόπουλος Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ

Φ. Ἀ. Δημητρακόπουλος Γ. Β. Ἀνδρειωμένος Μ. Χρόνη Χ. Κοντονικολῆς - Ἀ. Βακαλόπουλος Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ 1 Φ. Ἀ. Δημητρακόπουλος Γ. Β. Ἀνδρειωμένος Μ. Χρόνη Χ. Κοντονικολῆς - Ἀ. Βακαλόπουλος Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ Ἀπὸ 2 ἕως 12 Ἰουνίου 2010, ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψη τοῦ καθηγητῆ Φωτίου

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΣΜΕΜΑΝ» 1

«Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΣΜΕΜΑΝ» 1 «Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΣΜΕΜΑΝ» 1 ὑπὸ τοῦ πρωτοπρ. ΜΙΧΑΗΛ ΠΟΜΑΖΑΝΚΣΥ ( 1987) Στοὺς περασµένους αἰῶνας ὁ µεγαλύτερος κίνδυνος γιὰ τὴν Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ προῆλθε ἀπὸ ψευδοδιδασκάλους,

Διαβάστε περισσότερα

«Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον, ἀπό τοῦ νῦν καί ἕως τοῦ αἰῶνος». Μακαριώτατε, Ἅγιοι Πατέρες, Ἐντιμότατοι Ἄρχοντες, Ἀδελφοί μου Ἀγαπητοί,

«Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον, ἀπό τοῦ νῦν καί ἕως τοῦ αἰῶνος». Μακαριώτατε, Ἅγιοι Πατέρες, Ἐντιμότατοι Ἄρχοντες, Ἀδελφοί μου Ἀγαπητοί, ΟΜΙΛΙΑ ΕΓΚΑΙΝΙΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 14 11 2011 «Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον, ἀπό τοῦ νῦν καί ἕως τοῦ αἰῶνος». Μακαριώτατε, Ἅγιοι Πατέρες, Ἐντιμότατοι Ἄρχοντες, Ἀδελφοί μου Ἀγαπητοί, Μόνο

Διαβάστε περισσότερα

Καὶ τὸ Πνεῦμα ἐν εἴδει περιστερᾶς

Καὶ τὸ Πνεῦμα ἐν εἴδει περιστερᾶς διαδρομές Ν ο ητ ι κ έ ς δ ι α δ ρ ο μ έ ς σ τ ό ν χ ῶ ρ ο τ ῆ ς π ί σ τ η ς Μηνιαῖο φυλλάδιο τοῦ Ἱ.Ν. Ἁγίας Τριάδος Πετρουπόλεως Σουλίου 167 - Τηλ.: 210 5013108 Τεῦχος 10 ο - Ἰανουάριος 2015 ierosnaosagiastriadospetroupoleos.blogspot.gr

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα

Κείµενα: Μητροπολίτου Καισαριανῆς, Βύρωνος καὶ Ὑµηττοῦ ανιὴλ

Κείµενα: Μητροπολίτου Καισαριανῆς, Βύρωνος καὶ Ὑµηττοῦ ανιὴλ ΟΙ ΕΣΦΑΓΜΕΝΟΙ διὰ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ διὰ τὴν μαρτυρίαν τοῦ ἀρνίου Κείµενα: Μητροπολίτου Καισαριανῆς, Βύρωνος καὶ Ὑµηττοῦ ανιὴλ Στοιχειοθεσία, ιακόσµησις, Ἐπιµέλεια Ἐκδόσεως: Ἀδελφότης Ἱερᾶς Μονῆς Ἁγίου

Διαβάστε περισσότερα

Οι κλασικὲσ σπουδὲσ στην ὲλλαδα σημὲρα

Οι κλασικὲσ σπουδὲσ στην ὲλλαδα σημὲρα 63 Οι κλασικὲσ σπουδὲσ στην ὲλλαδα σημὲρα νικολαοσ κονομησ στὴν Ἑλλάδα δυστυχῶς τὸ ἀνήμπορο ἑλληνικὸ κράτος δὲν κατόρθωσε νὰ διαχειρισθεῖ μὲ τὴ δέουσα σοβαρότητα τὴν τεράστια κληρονομιὰ τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς

Διαβάστε περισσότερα

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου»

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου» Ιανουάριος 1 Πέμπτη Θεία Λειτουργία «Περιτομή Του Κυρίου» 4 Κυριακή Θεία Λειτουργία 5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός 6 Τρίτη Θεία Λειτουργία & Αγιασμός «Άγια Θεοφάνεια» 7 Τετάρτη

Διαβάστε περισσότερα

πανηγυρικοι εορτασμοι επι τη μνημη του αγιου επιφανιου αρχιεπισκοπου κωνσταντιασ

πανηγυρικοι εορτασμοι επι τη μνημη του αγιου επιφανιου αρχιεπισκοπου κωνσταντιασ πανηγυρικοι εορτασμοι επι τη μνημη του αγιου επιφανιου αρχιεπισκοπου κωνσταντιασ Στὶς 12 Μαΐου ἡ Ἐκκλησία μας τιμᾶ τὴ μνήμη τοῦ Ἁγίου Ἐπιφανίου Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντίας τῆς Κύπρου τοῦ Μεγάλου, ὁ ὁποῖος

Διαβάστε περισσότερα

Πολυήμερη εκπαιδευτική και προσκυνηματική εκδρομή της Γ Λυκείου στο Άγιον Όρος και τη Θεσσαλονίκη από 13 έως 17 Φεβρουαρίου 2015

Πολυήμερη εκπαιδευτική και προσκυνηματική εκδρομή της Γ Λυκείου στο Άγιον Όρος και τη Θεσσαλονίκη από 13 έως 17 Φεβρουαρίου 2015 Πολυήμερη εκπαιδευτική και προσκυνηματική εκδρομή της Γ Λυκείου στο Άγιον Όρος και τη Θεσσαλονίκη από 13 έως 17 Φεβρουαρίου 2015 Οι τελειόφοιτοι μαθητές του Σχολείου μας πραγματοποίησαν από 13 μέχρι 17

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Περὶ νεύρωσης, ψύχωσης καὶ διαστροφῆς 15 ΝΕΥΡΩΣΕΙΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Περὶ νεύρωσης, ψύχωσης καὶ διαστροφῆς 15 ΝΕΥΡΩΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Περὶ νεύρωσης, ψύχωσης καὶ διαστροφῆς 15 ΝΕΥΡΩΣΕΙΣ Πρόλογος 23 Α. Συμπτωματολογία καὶ ψυχοπαθολογικὰ χαρακτηριστικά 33 Ι. Σημειολογία τῶν νευρώσεων 33 Τὸ ἄγχος καὶ οἱ μορφές του 34 Σωματικὲς

Διαβάστε περισσότερα

μπορεῖ νὰ κάνει θαύματα. Ἔτσι ὁ ἅγιος Νέστωρ, παρότι ἦταν τόσο νέος, δὲν λυπήθηκε τὴν ζωή του καὶ ἦταν ἕτοιμος νὰ θυσιάσει τὰ πάντα γιὰ τὸν Χριστό.

μπορεῖ νὰ κάνει θαύματα. Ἔτσι ὁ ἅγιος Νέστωρ, παρότι ἦταν τόσο νέος, δὲν λυπήθηκε τὴν ζωή του καὶ ἦταν ἕτοιμος νὰ θυσιάσει τὰ πάντα γιὰ τὸν Χριστό. Ο Μ Ι Λ Ι Α ΤΗΣ Α.Θ.ΠΑΝΑΓΙΟΤΗΤΟΣ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ κ.κ. Β Α Ρ Θ Ο Λ Ο Μ Α Ι Ο Υ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΙΣΚΕΨΙΝ ΑΥΤΟΥ ΕΙΣ ΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ ΜΑΝΤΟΥΛΙΔΟΥ (25 Ὀκτωβρίου 2013) Ἱερώτατε καὶ φίλτατε ἐν Χριστῷ ἀδελφὲ

Διαβάστε περισσότερα

Θεοδόσης Βολκὼφ ΠΟΙΗΜΑΤΑ

Θεοδόσης Βολκὼφ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Θεοδόσης Βολκὼφ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ Ἰανουάριος 2011 5 ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ Θεοδόσης Βολκὼφ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Τεῦχος 5 - Ἰανουάριος 2011 ISSN: 1792-4189 Μηνιαία ψηφιακὴ ἔκδοση τοῦ ἠλεκτρονικοῦ περιοδικοῦ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Σεπτέμβριος 2015 Α ΤΑΞΗ (Δίωρο πρώτο τετράμηνο) 1.(ΔΕ 2) Το νόημα και η εξέλιξη της χριστιανικής λατρείας. (ΔΕ 3) Ο Χριστός εγκαινιάζει την αληθινή λατρεία. (ΔΕ 4) Με τη λατρεία εκφράζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ

ΤΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΤΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ Το Χρονολόγιο της Εικονομαχίας αναφέρεται στην θεολογική και πολιτική διαμάχη που ξέσπασε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία τον 8 ο και 9 ο αιώνα, γύρω από τη λατρεία των χριστιανικών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ. Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ. Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς 1) Πού έγινε η Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδος; Α. Κωνσταντινούπολη Β. Έφεσο Γ. Νίκαια Δ. Χαλκηδόνα 2) Ποιος Πατριάρχης Αλεξανδρείας καθαιρέθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή

Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή Μαρία Αλεξάνδρου, Τ.Μ.Σ. του Α.Π.Θ. Εικόνα: Ι. Καθεδρικός Ναός της του Θεού Σοφίας Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ενότητα 1.2: Ειδική εισαγωγή - Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ Σωτήριος Δεσπότης Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ (Λουκάς - Πράξεις) 1 Ευαγγέλιο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ 1 ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ Μερικ ε σαγωγικ ε Συχνά στή «Διδαχή», στά πνευματικά μας ἀναγνώσματα, συναντᾶμε τήν ἔννοια τῆς ἄσκησης, εἴτε ὡς προτροπή, εἴτε ὡς μέθοδο πνευματικῆς προκοπῆς.

Διαβάστε περισσότερα

Καλῶς βρεθήκαμε Γι ὰ τ ὴ ν ἀ ρ χ ὴ

Καλῶς βρεθήκαμε Γι ὰ τ ὴ ν ἀ ρ χ ὴ διαδρομές Ν ο ητ ι κ έ ς δ ι α δ ρ ο μ έ ς σ τ ό ν χ ώ ρ ο τ ῆ ς π ί σ τ η ς Μηνιαίο φυλλάδιο τοῦ Ἱ.Ν. Ἁγίας Τριάδος Πετρουπόλεως Τεῦχος 1 ο - Ἀπρίλιος 2014 Σουλίου 167 - Τηλ.: 210 5013108 - ierosnaosagiastriadospetroupoleos.blogspot.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΥΜΝΟΛΟΓΙΑΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΥΜΝΟΛΟΓΙΑΣ ΙΕΡΑΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ «ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΒΑΡΝΑΒΑΣ» ΠΑΡΑΣΚΕΥΑ ΑΓΑΘΩΝΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΥΜΝΟΛΟΓΙΑΣ β Κατωτέρα ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ Ὁρισμός. Ὑμνολογία εἶναι τό μάθημα, τό ὁποῖο ἀσχολεῖται μέ τήν ἐν γένει

Διαβάστε περισσότερα

(Πρβλ. Ἀρχιμ. Ἐπιφανίου Θεοδωροπούλου, Ἄρθρα-Μελέται-Ἐπιστολαί, Ἐν Ἀθήναις, 1986, «Περί τάς ἑλληνοχριστιανικάς συνθέσεις»).

(Πρβλ. Ἀρχιμ. Ἐπιφανίου Θεοδωροπούλου, Ἄρθρα-Μελέται-Ἐπιστολαί, Ἐν Ἀθήναις, 1986, «Περί τάς ἑλληνοχριστιανικάς συνθέσεις»). Ἀρχιμανδρίτου Ἐπιφανίου Θεοδωροπούλου Ὁ Γέροντας, βαθύς γνώστης τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας καί φιλόπατρις, ἐθλίβετο γιά τήν ἠθική καί πνευματική ἀλλοτρίωσι τοῦ λαοῦ μας. Ἀγωνιοῦσε καί προσευχόταν καθημερινῶς

Διαβάστε περισσότερα

Εἰσαγωγὴ στὴ συνάφεια θεολογίας καὶ λειτουργικοῦ λόγου. (Βίβλος, Δόγμα, Ἦθος)

Εἰσαγωγὴ στὴ συνάφεια θεολογίας καὶ λειτουργικοῦ λόγου. (Βίβλος, Δόγμα, Ἦθος) Εἰσαγωγὴ στὴ συνάφεια θεολογίας καὶ λειτουργικοῦ λόγου (Βίβλος, Δόγμα, Ἦθος) Πρωτοπρεσβυτέρου Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη Προκαταρκτικὰ τινὰ Ἐπίκουρου Καθηγητῆ Α.Π.Θ. Ἡ ἀνάγνωση καὶ μόνο τοῦ τίτλου τοῦ ὑπὸ

Διαβάστε περισσότερα

Ὁ ἅγιος νέος ἱερομάρτυς τοῦ Χριστοῦ Φιλούμενος ὁ Κύπριος: Ἡ ἀπαρχὴ τῶν τοῦ Χριστοῦ μαρτύρων τῆς «Νέας Ἐποχῆς»

Ὁ ἅγιος νέος ἱερομάρτυς τοῦ Χριστοῦ Φιλούμενος ὁ Κύπριος: Ἡ ἀπαρχὴ τῶν τοῦ Χριστοῦ μαρτύρων τῆς «Νέας Ἐποχῆς» Ὁ ἅγιος νέος ἱερομάρτυς τοῦ Χριστοῦ Φιλούμενος ὁ Κύπριος: Ἡ ἀπαρχὴ τῶν τοῦ Χριστοῦ μαρτύρων τῆς «Νέας Ἐποχῆς» Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Μόρφου κ. Νεοφύτου Ὁ ἔνδοξος νέος ἱερομάρτυς τοῦ Χριστοῦ Φιλούμενος,

Διαβάστε περισσότερα