Παρακλητικὴ καὶ Ὡρολόγιο

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Παρακλητικὴ καὶ Ὡρολόγιο"

Transcript

1 Παρακλητικὴ καὶ Ὡρολόγιο ὑπὸ ημ. Κ. Μπαλαγεώργου Προοίμιο Ἐπιθυμῶ, κατ ἀρχάς, νὰ ἐκφράσω θερμότατες εὐχαριστίες πρὸς τὴν Συνοδικὴ Ἐπιτροπὴ Λειτουργικῆς Ἀναγεννήσεως γιὰ τὴν τιμητικὴ πρόσκληση συμμετοχῆς μου στὸν γόνιμο συμπροβληματισμὸ εὐαρίθμων καὶ σοφοτέρων τοῦ ὑποφαινομένου- ἐπιφανῶν καθηγητῶν καὶ ἐρευνητῶν, γύρω ἀπὸ τὶς λειτουργικὲς τέχνες. Ἡ προσωπική μου συμβολὴ στὸν ἐν λόγῳ συμπροβληματισμὸ θὰ περιοριστεῖ σὲ μιὰ ἁδρομερὴ ἐξέταση τοῦ δεδομένου θέματος, ὁ τίτλος τοῦ ὁποίου παρακελεύει καὶ τὸ διάγραμμά του. Προκείμενο θέμα εἶναι ἡ παρουσίαση τῶν λειτουργικῶν βιβλίων τῆς Παρακλητικῆς καὶ τοῦ Ὡρολογίου καὶ θὰ προχωρήσουμε σ αὐτὴ μὲ λιτὴ δόση πληροφοριῶν ποὺ ἀποκαλύπτουν τὴν προέλευση καὶ τὴν ἐξελεκτικὴ πορεία τῶν δύο αὐτῶν βιβλίων, μὲ σύντομη ἀναφορὰ στὴν χειρόγραφη παράδοση αὐτῶν, ὑπενθυμίζοντας ἀκολούθως δίχως διεκδικήσεις πρωτοτυπίαςτὴν μορφὴ τοῦ περιεχομένου καὶ τὴν λειτουργικὴ χρήση αὐτῶν. Προσαρμοζόμενος ὅμως στὴν θεματικὴ τοῦ Συμποσίου καὶ προκειμένου νὰ δείξω τὴν συνομοουσιότητα καὶ τὴν συμπόρευση τῶν τεχνῶν ποὺ τάχθηκαν νὰ ὑπηρετήσουν τὴ λατρεία ἂς μοῦ ἐπιτραπεῖ νὰ μιλήσω, χωρὶς ἐμβάθυνση, καὶ γιὰ τὴν μουσικὴ τῶν δύο αὐτῶν βιβλίων καὶ γιὰ τὰ μουσικὰ βιβλία ποὺ διασώζουν τὶς ὑπερχιλιόχρονες μελωδίες τῶν ὑμνογραφημάτων τους. 1

2 Παρακλητική Τὸ ὑπὸ τὴν διττὴ ὀνομασία φερόμενο σήμερα ἔντυπο βιβλίο, δηλ. «Παρακλητική, ἤτοι Ὀκτώηχος ἡ Μεγάλη», ἀποτελεῖ τὸ σπουδαιότατο λειτουργικὸ βιβλίο τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας μας γιὰ τὶς νυχθήμερες ἀκολουθίες τοῦ ὅλου ἐνιαυτοῦ, ἐξαιρέσει τῆς περιόδου τοῦ Πεντηκοσταρίου, στὴν ὁποία ὅμως δανείζει τὰ ἀναστάσιμα στιχηρὰ ἰδιόμελα τροπάρια καὶ τοὺς τριαδικοὺς κανόνες κατὰ τὴν ἀνακύκληση τῶν ἤχων. Τὴν σπουδαιότητά του ἀναμφηρίστως συμμαρτυροῦν τόσο ἡ μόνιμη θέση του στὰ ψαλτικὰ ἀναλόγια ὅσο καὶ ἡ πρωτεύουσα θέση τῶν τροπαρίων του ἔναντι τῶν ἄλλων ποὺ συμψάλλονται ἀπὸ τὰ ὑπόλοιπα ὑμνολογικὰ βιβλία, ὑπεροχὴ ποὺ δημιούργησε τὴν τυπικὴ καὶ παροιμιώδη ἔκφραση «προηγοῦνται τ ἀναστάσιμα». Τὴν ὀνομασία Παρακλητικὴ ὀφείλει τὸ βιβλίο στὸν παρακλητικό-δεητικὸ χαρακτῆρα τοῦ περιεχομένου τῶν περισσοτέρων τροπαρίων ποὺ ἀνθολογεῖ, ἐνῶ τὸ ὄνομα Ὀκτώηχος ἀποδίδεται στὸ βιβλίο ἐξαιτίας τῆς στεγάσεως σ αὐτὸ ὀκτὼ ἑνοτήτων τροπαρίων, σύμφωνα μὲ τὴν ταξινόμηση τῶν μουσικῶν ἤχων τῆς ψαλτικῆς τέχνης, μὲ κοινὸ θέμα ὕμνησης τὴν Ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ. Ἐπιθυμώντας νὰ συναρμόσω τὸν τελευταῖο λόγο μου μὲ τὰ παρακατιόντα, ἂς μοῦ ἐπιτραπεῖ μιὰ μικρὴ μουσικολογικὴ παρεμβολή. Στὴν Ἀνατολὴ καὶ στὴν Ὀρθόδοξη Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία, ἡ μουσικὴ ἦταν ἄρρηκτα συνυφασμένη μ αὐτὴ καὶ λειτουργικὰ συνδεδεμένη μὲ τὸ τελετουργικό της. Οἱ ποικίλες μορφὲς ποὺ ἀνέπτυξε σχετίζονται ἄμεσα μὲ τὸ τυπικὸ τῆς πρακτικῆς τῆς λατρείας της καὶ πάμπολλοι μουσικοὶ ὅροι υἱοθετήθηκαν ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία καὶ κατακλύζουν τὸ λειτουργικὸ Τυπικό της. Ἕνας ἀπὸ αὐτοὺς εἶναι καὶ ὁ ὅρος ἦχος, ποὺ σημαίνει τὸν διαφορετικὸ τρόπο ἐπεξεργασίας τοῦ μέλους, ἄρα καὶ ἰδιαίτερο ἄκουσμα μελωδίας 1 καὶ ἀποτελεῖ κεντρικὸ στοιχεῖο στὴν ὀργάνωση καὶ δομὴ τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς. Βασισμένη σ ἕνα σύστημα τεσσάρων κυρίων ἤχων καὶ τῶν τεσσάρων πλαγίων τους, 1 «Ἦχος εἶναι ἰδέα μελῳδίας, συνισταμένη εἰς τὴν ἕξιν τοῦ γινώσκειν, τίνας μὲν τῶν φθόγγων ἀφετέον, τίνας δὲ παραληπτέον καὶ ἀπὸ τίνος τε ἀρκτέον, καὶ εἰς ὃν καταληκτέον» (Χρυσάνθου ἀρχιεπισκόπου υρραχίου, Θεωρητικὸν Μέγα τῆς Μουσικῆς, ἐν Τεργέστῃ 1832, σ. 125). 2

3 ποὺ στὸ σύνολό τους ἀποτελοῦν τὴν ὀκτώηχο, ἡ ἐκκλησιαστικὴ μουσικὴ διαθέτει ἕνα πλουσιότατο ἐκφραστικὸ ἐργαλεῖο γιὰ τὴν πραγμάτωση τοῦ στόχου της. Τὸ τροπικὸ αὐτὸ σύστημα εἰσήχθη στὴν λατρεία καὶ κατέστη δομικὸ στοιχεῖο τῆς ἑλληνικῆς χριστιανικῆς ὑμνογραφίας, ἡ ὁποία, ἀξιοποιώντας τὸν ἦχο στὶς πολλαπλές του διαστάσεις, ἔδωσε μιὰ νέα προοπτικὴ στὴ λειτουργικὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας μας. Ὁ μεγάλος θησαυρὸς τῆς Ἑλληνικῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, ἡ ὑμνογραφία, ἔφτασε στὴν κατάκτηση κορυφαίων μορφῶν ὑμνητικῆς ἔκφρασης, μὲ τὰ πολυειδῆ καὶ ποικιλώνυμα ὑμνογραφήματα. Τὴν σύλληψη καὶ τὸ σχέδιο αὐτῶν χάραξε τὸ ὀκτάηχο σύστημα, μὲ τὴν διαφορετικὴ διάρθρωση τοῦ μέλους καὶ τὴν χαρακτηριστικὴ ἀκουστικὴ ἐντύπωση ποὺ δημιουργεῖ ὁ κάθε ἦχος. Προέλευση καὶ ἐξελεκτικὴ πορεία τοῦ βιβλίου Ἡ ἐπιγραφὴ τοῦ βιβλίου «Παρακλητική, ἤτοι Ὀκτώηχος ἡ Μεγάλη», μαρτυρεῖ τὴν ἐξελικτικὴ πορεία καταρτίσεως τοῦ βιβλίου στὴν μορφὴ ποὺ τὸ γνωρίζουμε σήμερα. Ἡ ὀνομασία αὐτὴ τοῦ βιβλίου προϋποθέτει μιὰ πρώϊμη, μικρὴ συλλογὴ ἀναστάσιμου ὑμνογραφικοῦ ὑλικοῦ, τὴν Ὀκτώηχο, ἀπὸ τὴν ὁποία προέκυψε ἡ διευρυμένη Μεγάλη Ὀκτώηχος, ἡ καλουμένη διαφορετικὰ Παρακλητική. Πώς ὅμως συγκροτήθηκε ὁ πρῶτος τύπος αὐτοῦ τοῦ βιβλίου, πὼς ἔγινε ὁ πλουτισμὸς αὐτοῦ μὲ νέες συνθέσεις καὶ ποιοὶ οἱ συντελεστὲς τῆς μορφῆς τῆς Παρακλητικῆς ὅπως τὴν γνωρίζουμε σήμερα; Εἶναι εὐρύτερα ἀποδεκτὴ σήμερα ἡ ἄποψη γιὰ τὴν ἄμεση σχέση τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς τροπικότητας μὲ τὴν μεταγενέστερη ὀκτάηχη ταξινόμηση τῶν μελωδιῶν τῶν χριστιανικῶν ὑμνογραφημάτων καὶ τῆς προελεύσεως τῶν ὀκτὼ ἤχων ἀπὸ τὸ σύστημα τῶν μουσικῶν τρόπων. Παρ ὅλο ποὺ γιὰ τὴν τεκμηρίωση αὐτοῦ θὰ μποροῦσα νὰ ἀνατρέξω καὶ νὰ παραπέμψω σὲ θεωρητικὲς βυζαντινὲς πηγές (Γ. Παχυμέρης, Μ. Βρυέννιος, Ἁγιοπολίτης, Ψευδο- αμασκηνὸς κ.ἄ.), ἀλλὰ καὶ σὲ νεώτερες μελέτες 2, θεωρῶ ἐξαιρετικῆς σημασίας καὶ 2 Σὲ ὁλοκληρωμένη ἐξέταση τοῦ προβλήματος τῆς προελεύσεως τοῦ ὀκτάηχου συστήματος στὴ λειτουργικὴ πράξη τῆς Ἐκκλησίας, μὲ τὴν παρουσίαση ὄλων τῶν 3

4 σπουδαιότητος τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ Ἐκκλησία καὶ οἱ Πατέρες της χρησιμοποίησαν γιὰ τὴν ρύθμιση τῶν θεμάτων τῆς λειτουργικῆς μουσικῆς τὴν τεχνικὴ τῶν τρόπων ποὺ πηγάζει ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ μουσικὴ ἀντίληψη καὶ θεωρία, στοιχεῖο ποὺ ἀποτυπώνεται σαφῶς στὴν περίπτωση τοῦ τεχνικοῦ ὅρου τροπάριο (ὕμνου, δηλαδή, ποὺ ἔλαβε τὴν ὀνομασία του ἀπὸ τὸν μουσικὸ τρόπο ἀποδόσεώς του) 3, ποὺ ὡς ὑμνογραφικὸ εἶδος ἀποτέλεσε τὴν κύρια μορφὴ τῆς ἑλληνικῆς χριστιανικῆς ὑμνογραφίας καὶ σημάδευσε ὁλόκληρη τὴν παράδοσή της. Τὰ ποικιλώνυμα τροπάρια, τὰ ὁποῖα ἀπὸ τὴν περίοδο τῆς μεγάλης ἔκρηξης τῆς ὑμνογραφίας (μέσα ε αἰ.) ἄρχισαν νὰ γράφονται καὶ ὁδήγησαν ἀργότερα στὴν δημιουργία διαφόρων ἄλλων εἰδῶν (κοντάκια, κανόνες, ἰδιόμελα, καθίσματα κ.ἄ.), στεγάστηκαν στὴν ἀρχαιότερη ὑμνογραφικὴ συλλογὴ τῆς Ἐκκλησίας, στὸ βιβλίο Τροπολόγιο. Τὸ περιεχόμενο τοῦ βιβλίου αὐτοῦ «ἀνεφέρετο εἰς τὰς ἀκινήτους ἑορτάς» 4 μὲ τὴν συμπερίληψη σ αὐτὸ καὶ προδαμασκήνειου ἀναστάσιμου ὑμνογραφικοῦ ὑλικοῦ, μελισμένου κατὰ τοὺς ὀκτὼ ἤχους 5. Τὸ δεύτερο αὐτὸ μέρος τοῦ Τροπολογίου, ποὺ συνιστᾶ ἀναμφιβόλως μιὰ πρώϊμη μορφὴ Ὀκτωήχου, ἔλαβε τὴν ὁριστική του μορφὴ καὶ ἀποτέλεσε αὐτόνομο λειτουργικὸ βιβλίο, χάρη στὸν Ἰωάννη τὸν αμασκηνό. Ἔχουμε δηλ. ἕναν τύπο Ὀκτωήχου ποὺ συγκροτήθηκε γύρω στὸν στ αἰ. καὶ στεγάσθηκε ἀρχικὰ στὸ Τροπολόγιο καὶ ὁ ὁποῖος κατὰ τὸν η αἰ. πλουτίζεται μὲ τὴν ποιητικὴ παραγωγὴ τοῦ αμασκηνοῦ. Σύνολο τὸ ὀκτάηχο ὑμνογραφικὸ ὑλικὸ ἀπαρτίζει ἕνα νέο βιβλίο, τὴν Ὀκτώηχο, ποὺ ἀρχίζει νὰ ὑποκαθιστᾶ ἀπόψεων, προβαίνει ὁ Ἀντ. Ἀλυγιζάκης στὸ ἔργο του Ἡ ὀκταηχία στὴν ἑλληνικὴ λειτουργικὴ ὑμνογραφία, Θεσσαλονίκη 1985, σσ E. Bouvy, Poetes et Melodes. Etude sur les origines du rythme tonique den s l hymnographie de l Eglise grecque, Nimes 1886, p Καρ. Μητσάκη, Βυζαντινὴ Ὑμνογραφία, Ἀθήνα 1986, σ Π. Ν. Τρεμπέλα, Ἐκλογὴ ἑλληνικῆς ὀρθοδόξου ὑμνογραφίας, Ἀθῆναι 1997, σ «Τὺπον τινὰ Ὀκτωήχου ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία κατεῖχε λίαν ἐνωρίς, εἰς τοὺς μετὰ τὸν στ αἰῶνα χρόνους καὶ ἰδίᾳ μετὰ τὴν σύνθεσιν καὶ ἐμφάνισιν βιβλίου ὑπὸ τὸν αὐτὸν τύπον καὶ τίτλον τοῦ αἱρετικοῦ Σεβήρου τῆς Ἀντιοχείας, πρὸς ἀντίταξιν ὕμνων εἰς τὰς ἐκείνου κακοδοξίας καὶ πρὸς διατράνωσιν τῶν διὰ τῆς ὑμνολογίας κηρυττομένων ὀρθοδόξων δογμάτων» (Παρακλητικὴ ἤτοι Ὀκτώηχος ἡ Μεγάλη, Ἀθῆναι 1994, σσ. 8-9). 4

5 ἀπὸ τὸν θ αἰ. τὸ ἀναστάσιμο ὑμνογραφικὸ τμῆμα τοῦ Τροπολογίου καὶ ἐν τέλει μετὰ τὴν συνεχὴ κατάτμηση τοῦ περιεχομένου τοῦ Τροπολογίου στὰ διάφορα λειτουργικὰ βιβλία καὶ τὴν καταστροφὴ αὐτοῦ ὑπὸ τῶν εἰκονομάχων- νὰ τὸ ἀντικαθιστᾶ. Τὸ βασικὸ γνώρισμα τοῦ νέου αὐτοῦ βιβλίου εἶναι οἱ ἑνότητες τῶν τροπαρίων κατὰ τοὺς ὀκτὼ ἤχους, μὲ κοινὸ θέμα ὕμνησης τὴν Ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ 6. Τὰ τροπάρια ἀφοροῦν τὸν κύκλο ὀκτὼ ἑβδομάδων μὲ τοὺς ἰσάριθμους ἤχους, γιὰ τὶς ἀκολουθίες τῶν Κυριακῶν. Ἡ γενικότερη διάρθρωση τοῦ λειτουργικοῦ ἔτους κατὰ τὸ σύστημα τῆς ἐπαναλαμβανόμενης ὀγδοάδος, ἐπέβαλε τὴν Ὀκτώηχο ὡς ὑμνογραφικὸ καὶ μουσικὸ σύστημα διακανονισμοῦ τῆς νυχθήμερης ἀσματολογίας τῆς Ἐκκλησίας μας. Ἰωσὴφ ὁ ὑμνογράφος, μιμούμενος τοῦ περιεχομένου τῆς Ὀκτωήχου τοῦ αμασκηνοῦ, ἐποίησε ὕμνους κανόνες καὶ στιχηρά- καὶ γιὰ τὶς καθημερινὲς ἀκολουθίες τῆς ἑβδομάδος, δίνοντας νέα διάσταση στὴ συλλογή. Τιτλοφόρησε δὲ τὸ σύνολο τῆς ὑμνογραφικῆς του παραγωγῆς Ὀκτάηχον Νέαν 7. Στοὺς συντελεστὲς τῆς ὁριστικῆς μορφῆς τῆς Ὀκτωήχου θὰ πρέπει νὰ ἐγγράψουμε καὶ τὸν ποιητὴ τῶν τριαδικῶν κανόνων, Μητροφάνη Σμύρνης. Μὲ τὴν συναρμογὴ τῶν δύο τμημάτων, τοῦ Ἰωάννου δηλ. καὶ τοῦ Ἰωσήφ, προέκυψε ἕνα νέο ἔργο, τὸ νέο λειτουργικὸ βιβλίο, ἡ Μεγάλη Ὀκτώηχος, ἡ γνωριζομένη καὶ μὲ τὴν ὀνομασία Παρακλητική. Ἐπιτρέψτε μου, στὴν σύντομη αὐτὴ ἱστόριση τῆς ἐξελίξεως τῆς Παρακλητικῆς νὰ ὑπενθυμίσω καὶ μιὰ νεότερη Ὀκτώηχο, ἔργο τοῦ μεγάλου τυπικάρη Συμεὼν Θεσσαλονίκης. Ἡ ὑπὸ τοῦ Συμεὼν γενομένη μεταρρύθμιση τοῦ Τυπικοῦ τῆς ἁγίας Σοφίας Θεσσαλονίκης προέβλεπε καὶ τὴν χρήση τῆς Ὀκτωήχου, ἡ ὁποία εἰσήχθη δι αὐτοῦ γιὰ πρώτη φορὰ ἀπὸ τὴν μοναχικὴ λατρεία στὸ ἐνοριακὸ Τυπικό 8. Τὸ ἔργο του αὐτὸ στεγάζεται μετ ἑτέρων πέντε λειτουργικῶν του ἔργων, 6 Καρ. Μητσάκη, ὅπ.π., σ Γ. Μπεκατώρου, «Παρακλητική», ΘΗΕ 10, σ. 30. Egon Wellesz, A history of byzantine music and hymnography, Oxford 1961, p ΕΒΕ 2047, φ. 36α: Ἀρχὴ σὺν Θεῷ ἀγίῳ τῆς ὀκτωήχου περιέχει δὲ τῶν ἀναστασίμων στιχερὰ τὰ ἐν τῷ Σαββάτῳ ἑσπέρας, ὁμοίως καὶ τοὺς κανόνας. Τῷ Σαββάτῳ ἑσπέρας, ὁ ἀσματικός καὶ τὰ ἀναστάσιμα στιχερά ἦχος α Τὰς ἑσπερινὰς ἡμῶν εὐχάς. 5

6 στὸν κώδικα ΕΒΕ 2047 (φφ. 36α-74β). Στὴ νέα αὐτὴ Ὀκτώηχο, ὁ Συμεὼν κράτησε τὰ πλεῖστα τροπάρια ἀπὸ τὶς γνωστὲς μοναχικὲς ἀκολουθίες της καὶ τὴν ἐμπλούτισε μὲ δικούς του ἰαμβικοὺς στίχους ποὺ προτάσσονται τῶν θεοτοκίων τῶν ἑσπερινῶν τῶν Σαββάτων 9 καὶ μὲ ἐνοριακὰ ψάλματα. Ἀξιοσημείωτη ἡ μεταξὺ τῶν διαφόρων ὁμάδων τῶν τροπαρίων παρεμβολὴ ἐκτενῶν καὶ ἀναλυτικῶν τυπικῶν διατάξεων στὸν πρῶτο ἦχο, συντόμων γιὰ τοὺς ἄλλους. Τὴν Ὀκτώηχο κατακλείουν τὰ γνωστὰ ἐξαποστειλάρια, ἄνευ ὅμως τῶν θεοτοκίων, μετὰ τῶν ἑωθινῶν ἰδιομέλων. ομὴ καὶ ὀνοματολογία τῶν κωδίκων, τῶν περιεχόντων τὴν ἀσματολογία τῆς Παρακλητικῆς Ἡ γραπτὴ παράδοση τῆς Ὀκτωήχου ἀρχίζει κάπου τὸν θ -ι αἰ., ἀπὸ τότε δηλ. ποὺ οἱ νέες συνθῆκες, οἱ μετὰ τὴν παύση τῶν εἰκονομαχικῶν ἐρίδων παγιωθεῖσες, ἐπέβαλαν ὡς νέα λειτουργικά, ὑμνολογικὰ βιβλία γιὰ τὴν ἀναπλήρωση τῶν ὑπὸ τῶν εἰκονομάχων καταστραφέντων Τροπολογίων- τὴν Ὀκτώηχο τοῦ αμασκηνοῦ, τὴν Ὀκτώηχο τὴ Νέα καὶ τὴν ἐκ τῆς συνενώσεως τῶν δύο αὐτῶν βιβλίων προελθοῦσα Παρακλητική 10. Τὰ χειρόγραφα βιβλία αὐτὰ ἀποτέλεσαν τὸ μέσο διὰ τοῦ ὁποίου διαδόθηκε τὸ περιεχόμενο τῆς Ὀκτωήχου, ἡ σύνθεση τοῦ ὁποίου γνώρισε πολλὲς διαφοροποιήσεις καὶ διάφορες ἀνακατατάξεις. Ἡ πρωτοτύπωση τῆς Παρακλητικῆς τὸ ἔτος 1522 στὴ Ρώμη καὶ ἡ ἐπανειλημμένη ἔκτοτε ἐπανέκδοσή της 11, δὲν περιόρισαν τὴν κωδικογραφικὴ δραστηριότητα. Μολονότι ὑπάρχει ἡ τυπογραφία καὶ πολλὲς ἐκδόσεις διαδίδουν τὸ βασικὸ χριστιανικὸ ὑμνολόγιο, ὡστόσο ἡ διακίνηση τῶν ἐντύπων βιβλίων δὲν εἶναι πάντα εὔκολη ὑπόθεση παντοῦ, μὲ συνέπεια ἡ ἀντιγραφὴ τῆς Ὀκτωήχου νὰ συνεχίζεται σταθερά. Ἡ ὕπαρξη τῶν γραπτῶν αὐτῶν μνημείων 9 ΕΒΕ 2047, φ. 36β: Ἀρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Συμεὼν ποιηθέντας στίχους ἰαμβικούς, εἰς τὰ κατ ἦχον θεοτοκία, τοῦ αμασκηνοῦ τὰ ἀπὸ στίχου ἐν τῇ ὀκτωήχῳ περιέχοντας τὴν ἔννοιαν αὐτῶν, καὶ τὴν ἀκροστιχίδα ἐν τοῖς πρώτοις στίχοις. Τὸ Ἰωάννου ἀμήν ἐν δὲ τοῖς τελευταίοις ἑτέραν Συμεὼν ἀμήν. Ἰδοὺ ξένη πρόρρησις. 10 Γ. Μπεκατώρου, ὅπ.π., σ Ἐμμ. Γ Παντελάκη, «Τὰ λειτουργικὰ βιβλία τῆς ἡμετέρας ἐκκλησίας», Νέα Σιὼν 26 (1931), σσ

7 ἐπιτρέπει τὴν ἰχνηλάτηση τῆς ἐξέλιξης τῆς Ὀκτωήχου καὶ ἀποτελοῦν ἀντικείμενο ἔρευνας καὶ λειτουργιολογικῆς μελέτης. Τὰ χειρόγραφα βιβλία ποὺ ἀνθολογοῦν τὴν ὀκτάηχη ὑμνογραφία χρονολογοῦνται ἀπὸ τὸν θ -ι μέχρι καὶ τὸν ιη αἰ. καὶ γράφτηκαν μὲ μιὰ προϊοῦσα αὔξηση πολλά, σχετικά, γράφτηκαν τὸν ιδ -ιε αἰ., καὶ περισσότερα τὸν ιστ καὶ ιζ αἰ. Τὰ περισσότερα ἀπὸ αὐτὰ ἔχουν ποικίλο περιεχόμενο, τὴν σύνθεση τοῦ ὁποίου διαμόρφωσαν οἱ πολλὲς λειτουργικὲς ἀνάγκες καὶ ἡ κρίση τῶν ἀντιγραφέων. ὲν λείπουν ὅμως ἀπὸ τὴν χειρόγραφη παραγωγὴ καὶ κώδικες μὲ μοναδικὴ ὕλη τὴν Ὀκτώηχο. Ἔτσι, ἔχουμε κώδικες πολυμειγεῖς καὶ ὀγκώδεις, μὲ θεολογικὸ καὶ λειτουργικὸ περιεχόμενο, ἀτάκτως ἀνθολογημένο. Ὁ κώδικας, γιὰ παράδειγμα, τῆς ΕΒΕ μὲ ταξινομικὸ ἀριθμὸ 2484, γραμμένος περὶ τὸ β μισὸ τοῦ ιε αἰ. ἐγγράφεται στὴν κατηγορία αὐτή 12. Τὸ περιεχόμενό του συναποτελοῦν λειτουργικὲς ἑνότητες [ἐκλογὴ Μηναίου τοῦ ὅλου ἐνιαυτοῦ (φ. 1α), ἐκλογὴ Τριωδίου καὶ Πεντηκοσταρίου (φ. 125β), ἀποστολοευαγγέλια τῆς ὅλης ἑβδομάδος (φ. 199β), στιχηρὰ κατανυκτικὰ τῆς Θεοτόκου (φ. 205β καὶ φ. 295α), ἡ Παρακλητική (φ. 210α), ἐξαποστειλάρια, ἑωθινά (φ. 261α), ὕμνοι τριαδικοὶ τῶν ὀκτὼ ἤχων (φ. 264α), τὰ φωταγωγικὰ τῶν ὀκτὼ ἤχων (φ. 264β), κανόνας στὴ Θεοτόκο (φ. 265α), ἐκλογὴ τῶν ὑπὸ τοῦ χοροῦ ψαλλομένων κατὰ τὴν πασχαλινὴ θεία Λειτουργία (φ. 278β), ἀκολουθία τῆς Παρασκευῆς τῆς α ἑβδομάδος (φ. 280β) καὶ ἡ ἀκολουθία τῶν ἁγίων Παθῶν (φ. 283α)] καὶ θεολογικὰ ἔργα [Λόγος εἰς τὸ Πάσχα Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου (φ. 203β), Κατήχησις εἰς τὴν ἁγίαν καὶ μεγάλην Κυριακὴν τοῦ Πάσχα Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου (φ. 204β), Λόγος περὶ τοῦ Λαζάρου καὶ τοῦ πτωχοῦ (φ. 208β), Λόγος εἰς τὴν ὑπεραγίαν Θεοτόκον (φ. 268α), Ἐπιστολὴ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀποκαλυφθεῖσα Ἰωάννῃ τῷ Θεολόγῳ (φ. 270β), ιήγησις περὶ τοὺς ἁγίους Τόπους Μανουὴλ Σοφιανοῦ (φ. 274α), ιήγησις περὶ συστάσεως τοῦ σύμπαντος κόσμου (φ. 277α), Λόγος εἰς τὸν ληστὴν καὶ εἰς τὸν ᾍδην Εὐσεβίου (φ. 291β) καὶ Λόγος περὶ ψυχῆς ἐξερχομένης Ἐφραὶμ τοῦ Σύρου (φ. 293β)]. 12 Τὴν περιγραφὴ τοῦ χειρογράφου βλ. στὸ ἔργο τοῦ Λίνου Πολίτη, Κατάλογος χειρογράφων τῆς Ἐθνικῆς Βιβλιοθήκης τῆς Ἑλλάδος ἀρ , Ἀθῆναι 1991, σσ

8 Ὑπάρχουν ἐπίσης σύμμεικτα χειρόγραφα, μὲ ἀκραιφνῶς λειτουργικὸ περιεχόμενο ὅμως, χαρακτηριζόμενα ὡς Πανδέκτες ἢ καὶ Ἀνθολόγια. Σ αὐτὰ ἀνθολογοῦνται τὸ Ψαλτήρι, ἡ Ὀκτώηχος μετὰ τῶν ἐξαποστειλαρίων καὶ τῶν ἑωθινῶν ἰδιομέλων, οἱ ἀκολουθίες τῆς ἑβδομάδος, τὸ Τριώδιο, διάφοροι κανόνες, ἀποστολοευαγγέλια τῆς ἑβδομάδος, ἀκολουθίες τῶν κυριωτέρων ἑορτῶν τοῦ ἐνιαυτοῦ κ.ἄ 13. Ἐνδιαφέρων, ὡς πρὸς τὴν ὀνομασία, εἶναι καὶ ὁ τύπος ἐκεῖνος τοῦ λειτουργικοῦ βιβλίου ποὺ καλεῖται «Ἑβδομαδαρία», καὶ περιλαμβάνει στὴν ὕλη του, ἐκτὸς τῆς ἀκολουθίας τῆς ἑβδομάδος, καὶ τὴν Ὀκτώηχο ἢ τμῆμα αὐτῆς 14. Ὀκτάηχο ὑλικὸ ἐντοπίζεται καὶ σὲ χειρόγραφα, στὰ ὁποῖα κυρίαρχη συλλογὴ συγκροτοῦν τὰ εὐχολογικὰ κείμενα τῆς θείας λατρείας, καθὼς καὶ εὐχῶν σὲ διάφορες περιστάσεις. Τὸ χειρόγραφο Βατοπαιδίου 985, τοῦ ιστ αἰ., μέσα σὲ εὐχὲς καὶ τάξεις, περιλαμβάνει καὶ τὴν τοῦ δευτέρου ἤχου ἑβδομαδιαία ἀκολουθία. Ἀξιοσημείωτες εἶναι καὶ οἱ περιπτώσεις συστεγάσεως μέρους τῆς Ὀκτωήχου μὲ τὸ Θεοτοκάριο 15, μὲ τὴν ἀκολουθία τοῦ Ἀκαθίστου ὕμνου 16, μὲ τὸ Τριώδιο καὶ τὸ Πεντηκοστάριο 17, μὲ τὶς θεῖες Λειτουργίες τοῦ βυζαντινοῦ τύπου 18 καὶ διάφορες ἄλλες λειτουργικὲς ἑνότητες. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, σώζονται πολυάριθμοι λειτουργικοὶ κώδικες μὲ ἀμιγὲς περιεχόμενο, τὸ ὁποῖο ἐξαντλεῖται στὴν ὀκτάηχη ὑμνογραφία. Ἡ σύνθεση ὅμως τοῦ περιεχομένου αὐτῶν δὲν εἶναι σταθερὴ γιὰ ὅλη τὴν χειρόγραφη παράδοση. Οἱ κώδικες αὐτοὶ στεγάζουν μικρὴ ἢ πλήρη συλλογὴ ὕμνων, ποὺ ἀφοροῦν, εἴτε τὸν ἑβδομαδιαῖο κύκλο τῶν ὀκτὼ περιόδων μὲ τοὺς ἰσάριθμους ἤχους γιὰ τὴν ἀκολουθία τῶν Κυριακῶν, εἴτε πλήρη τὸν ἑβδομαδιαῖο κύκλο μὲ τὴν ὑμνολογία τῆς Κυριακῆς καὶ τῶν λοιπῶν ἕξι ἡμερῶν τῆς ἑβδομάδος σὲ ὀκτὼ περιόδους, κατὰ 13 Βλ. ἐνδεικτικὰ τοὺς κώδικες Μεταμορφώσεως Μετεώρων 141 (ὀγκωδέστατος κώδικας μὲ 820 φύλλα), 467, τὸν κώδικα Βατοπαιδίου 625, τοὺς κώδικες ιονυσίου 421, 422, 432, 434 κ.ἄ. 14 Κώδικες Βατοπαιδίου 981, 982, Μεταμορφώσεως Μετεώρων 292 κ.ἄ. 15 Βατοπαιδίου 1005, ιε αἰ. 16 Βατοπαιδίου 1158, ιγ αἰ. 17 ΕΒΕ 2465, ιδ αἰ., Καρακάλλου 115, ιδ αἰ. 18 Ἰβήρων 917, ιστ αἰ. 8

9 τοὺς ὀκτὼ τῆς βυζαντινῆς ὑμνογραφίας καὶ μουσικῆς ἤχους 19. Συνηθισμένη εἶναι καὶ ἡ τακτοποίηση τῆς ὕλης τῆς Ὀκτωήχου σὲ δύο βιβλία, ἐκ τῶν ὁποίων τὸ ἕνα περιλαμβάνει τοὺς κυρίους ἤχους (α, β, γ καὶ δ ) 20, ἐνῶ τὸ περιεχόμενο τοῦ ἄλλου συνθέτει ἡ ἀσματογραφία τῶν πλαγίων ἤχων (πλ. α, πλ. β, βαρὺς καὶ πλ. δ ) 21. Σὲ ἀρκετὲς περιπτώσεις τὸ δεύτερο βιβλίο ἀποτελεῖ συνέχεια τοῦ πρώτου, εἶναι γραμμένο ἀπὸ τὸ ἴδιο χέρι, ἀνήκουν δὲ καὶ τὰ δύο στὴν ἴδια βιβλιοθήκη 22. ὲν εἶναι σπάνιος, καθαρὰ γιὰ χρηστικοὺς λόγους, καὶ ὁ τετραμερὴς χωρισμὸς τῆς ὀκτάηχης ὑμνογραφίας, ἄρα καὶ ἡ τακτοποίηση αὐτῆς σὲ τέσσερα βιβλία. Ἔτσι, οἱ ὀκτὼ περίοδοι μὲ τοὺς ἰσάριθμους ἤχους κατανέμονται, ἀνὰ δύο, σὲ τέσσερα βιβλία, ἀκολουθώντας τὴν σειρὰ κατατάξεως τῶν ἤχων (ὁ α μὲ τὸν β ἦχο, ὁ γ μὲ τὸν δ, ὁ πλ. α μὲ τὸν πλ. β καὶ ὁ βαρὺς μὲ τὸν πλ. δ ἦχο) 23. Περιεχόμενο καὶ λειτουργικὴ χρήση τῆς Παρακλητικῆς Γιὰ τὴν παραγωγὴ τοῦ ὑμνογραφικοῦ ὑλικοῦ τῆς Παρακλητικῆς ἐργάστηκαν καὶ ἄλλοι ποιητὲς τῆς ἁγιοσαββιτικῆς ὑμνογραφικῆς σχολῆς. Ἡ ἐμπλουτισμένη μὲ τὰ νέα ποιητικὰ ἔργα Παρακλητική, ἄρχισε σιγά-σιγὰ νὰ καταλαμβάνει κεντρικὴ θέση στὴ λατρεία τῶν χριστιανῶν καὶ νὰ ἀποκτᾶ, σὺν τῷ χρόνῳ, μιὰ σταθερότερη μορφή, ἕνα ὁριστικότερο σχῆμα, σύμφωνο καὶ μὲ τὶς ἀπαιτήσεις τοῦ Τυπικοῦ καὶ τῶν νέων λατρευτικῶν ζητήσεων. Ἡ ἀσματογραφία της βασικὰ διαχωρίζεται σὲ ἑσπερινὴ καὶ ὀρθρινή. Ἡ ἑσπερινὴ περιέχεται στὶς ἀκολουθίες τοῦ Μικροῦ καὶ Μεγάλου Ἑσπερινοῦ, ἐνῶ ἡ ὀρθρινὴ 19 ΕΒΕ 2262, ιστ αἰ., ΕΒΕ 2358, ιε αἰ. 20 ΕΒΕ 2024, ιγ αἰ., Βατοπαιδίου 1164, ιε αἰ. 21 ΕΒΕ 2488, ιδ αἰ., φ. 3α: «Ἀρχὴ σὺν Θεῷ τὸ δεύτερον βιβλίον τοῦ Παρακλητικοῦ». Βατοπαιδίου 1166, ιστ αἰ. 22 Χαρακτηριστικὴ εἶναι ἡ περίπτωση τῶν χειρογράφων ΕΒΕ 2488 καὶ ΕΒΕ 2518, ποὺ γράφτηκαν ἀπὸ τὸν ἴδιο ἀντιγραφέα καὶ τὸ ὑλικὸ καὶ τῶν δύο ἀπαρτίζει μιὰ πλήρη Παρακλητική (βλ. Λίνου Πολίτη, ὅπ.π., σ. 491). 23 Μεταμορφώσεως Μετεώρων 103, ιστ αἰ. (περιέχει τὸν α καὶ β ἦχο), Μεταμορφώσεως Μετεώρων 135, ιε αἰ. (περιέχει τὸν πλ. α καὶ τὸν πλ. β ἦχο), Μεταμορφώσεως Μετεώρων 225, ιε αἰ. (περιέχει τὸν γ καὶ τὸν δ ἦχο), Μεταμορφώσεως Μετεώρων 344, ιε αἰ. (περιέχει τὸν βαρὺ καὶ τὸν πλ. δ ἦχο). Βλ. ἐπίσης τὰ χειρόγραφα τῆς Βιβλιοθήκης τοῦ Πρωτάτου 79, 80, 81, ποὺ ἀποτελοῦν τοὺς τρεῖς τόμους τῆς Παρακλητικῆς καὶ τὰ χειρόγραφα Κουτλουμουσίου 308, 309, 310 καὶ 311, ποὺ συναπαρτίζουν τὴν Παρακλητική. 9

10 κατανέμεται σὲ τρεῖς ἀκολουθίες, σ αὐτὲς τοῦ Μεσονυκτικοῦ, τοῦ Ὄρθρου καὶ τῆς θείας Λειτουργίας, κανοναρχούμενη ἀπὸ τὶς διατάξεις τοῦ Τυπικοῦ τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ μορφὴ τοῦ περιεχομένου τῆς Παρακλητικῆς πέρασε ἀπὸ διάφορα στάδια, κατὰ τὰ ὁποῖα παρατηρεῖται εἰσαγωγὴ νέων τροπαρίων καὶ ἔνταξή τους στὶς ἤδη ὑπάρχουσες ὁμάδες, παράλειψη ἀλλὰ καὶ ἀντικατάσταση παλαιοτέρων μὲ νεώτερες δημιουργίες, πάντοτε κατὰ τὴν κρίση τῶν ἀντιγραφέων καὶ τὶς τυπικὲς ἀπαιτήσεις τῶν καιρῶν 24. Ἐπειδὴ σκοπός μου εἶναι νὰ «ὑπενθυμίσω» τὴν μορφὴ τοῦ περιεχομένου τῆς Παρακλητικῆς, χωρὶς νὰ προχωρήσω σὲ συγκρίσεις χειρογράφων γιὰ νὰ ἐρευνήσω τὶς διάφορες ἀνακατατάξεις τοῦ περιεχομένου της, προβαίνω εὐθὺς στὴν παρουσίαση τοῦ περιεχομένου της, καθὼς τὸ γνωρίζουμε σήμερα, σὲ μιὰ διπλὴ ἐκδοχή, γενικὴ καὶ εἰδική. Στιχηρά, προκείμενα, ἀναστάσιμα ἀπολυτίκια, κανόνες, καθίσματα, ὑπακοές, ἀντίφωνα τῶν ἀναβαθμῶν, κοντάκια, τροπάρια τῶν μακαρισμῶν καὶ σὲ παράρτημα τὰ ἕνδεκα ἐξαποστειλάρια μὲ ἰσάριθμα θεοτοκία καὶ τὰ ἕνδεκα ἑωθινὰ ἰδιόμελα, τριαδικοὶ ὕμνοι καὶ φωταγωγικὰ ἀπαρτίζουν γενικῶς τὸ περιεχόμενο τῆς Παρακλητικῆς. Εἰδικότερα τώρα, οἱ ὀκτάηχοι ὕμνοι κατανέμονται στὶς νυχθήμερες ἀκολουθίες τῆς Κυριακῆς καὶ σὲ ἀπαράλλακτη σειρά, ὡς ἀκολούθως 25 : Μικρὸς Ἑσπερινός ύο θεοτοκία, τρία στιχηρὰ προσόμοια τῆς Θεοτόκου καὶ τὸ ἐπιγραφόμενο στιχηρὸ ἀναστάσιμο Τῷ πάθει σου Χριστὲ εἶναι οἱ ὕμνοι τῆς ἀκολουθίας τοῦ Μικροῦ Ἑσπερινοῦ. Μεγάλος Ἑσπερινός Τὸ διάγραμμά του συνθέτουν τὰ ἀκόλουθα τροπάρια 26 : τρία στιχηρὰ ἀναστάσιμα τῆς Ὀκτωήχου, τέσσερα στιχηρὰ ἀνατολικά, ἕνα 24 Γ. Μπεκατώρου, ὅπ.π., σσ Γιὰ τὴν κατὰ ἀκολουθία ταξιμόμηση τῶν ὕμνων χρησιμοποιήθηκε τὸ βιβλίο Παρακλητικὴ ἤτοι Ὀκτώηχος ἡ Μεγάλη, Ἀθῆναι 1994, ἐκδοθὲν παρὰ τῆς Ἀποστολικῆς ιακονίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. 26 Γιὰ τοὺς ὕμνους τῆς Ὀκτωήχου ποὺ ψάλλονται κατὰ τὶς ἀκολουθίες τοῦ Ἑσπερινοῦ καὶ τοῦ Ὄρθρου βλ. H.J.W. Tillyard, The Hymns of the Oktoechus I, Monumenta Musicae Byzantinae-Transcripta III, Copenhague 1940, pp

11 θεοτοκίο, ἕνα ἀναστάσιμο στιχηρὸ τῶν ἀποστίχων ἀκολουθούμενο ἀπὸ ἄλλα τρία στιχηρά, ἐπιγραφόμενα «κατ ἀλφάβητον», ἕνα θεοτοκίο καὶ ἐν τέλει τὸ ἀναστάσιμο ἀπολυτίκιο μετὰ τοῦ θεοτοκίου του. Μεσονυκτικό Ἕνας κανόνας ἀναφερόμενος στὴν Ἁγία Τριάδα καὶ δύο καθίσματα μετὰ θεοτοκίων, ποὺ παρεισάγονται μετὰ τὴν γ καὶ στ ὠδὴ του, ἀποτελοῦν τὴν ὑμνογραφία τοῦ Μεσονυκτικοῦ τῆς Κυριακῆς. Ὄρθρος Τὴν πλουσιώτερη καὶ λαμπρότερη ἀκολουθία τοῦ νυχθημέρου, τὴν ἀκολουθία τοῦ Ὄρθρου τῆς Κυριακῆς, δομοῦν τὰ παρακάτω τροπάρια: δύο ὁμάδες καθισμάτων ἀπὸ τρία τροπάρια ἑκάστη, ἡ ὑπακοή, τὰ ἀντίφωνα τῶν ἀναβαθμῶν, τὸ κατ ἦχον ἄμνημο προκείμενο τοῦ ἑωθινοῦ Εὐαγγελίου, τρεῖς κανόνες διακοπτόμενοι μετὰ τὴν στ ὠδὴ ἀπὸ τὸ κοντάκιο, τὸ ἐξαποστειλάριο, τέσσερα στιχηρὰ ἀναστάσιμα, τέσσερα ἀνατολικά, τὸ ἑωθινὸ ἰδιόμελο καὶ ἕνα θεοτοκίο. Θεία Λειτουργία Ἡ ἀσματογραφία τῆς Κυριακῆς κλείνει μὲ ὀκτὼ τροπάρια, τὰ τροπάρια τῶν μακαρισμῶν, ποὺ ψάλλονται στὸ πρῶτο μέρος τῆς θείας Λειτουργίας. Ὅλα αὐτὰ τὰ πολυειδῆ καὶ ποικιλώνυμα ὑμνογραφήματα, καθιστοῦν τὸ βιβλίο τῆς Παρακλητικῆς τὸ βασικό λειτουργικὸ ἐγχειρίδιο «ἐν ταῖς ἑσπεριναῖς καὶ ταῖς ὀρθριναῖς ὑμνολογίαις» 27. Μουσικοὶ κώδικες, ἀποκυήματα τῆς λειτουργικῆς Ὀκτωήχου Ἡ γραπτὴ ἐκκλησιαστικὴ μουσικὴ ὀργανώθηκε ἀπὸ τὰ μέσα τοῦ ι αἰ. σὲ πλῆρες, αὐτοτελὲς καὶ ὁμοιογενὲς σημειογραφικὸ σύστημα, γιὰ τὴν τελειότερη δυνατὴ ἔκφραση τῆς λατρείας καὶ τὴν καταλληλότερη 27 P.G. 64,

12 ἔνδυση τῆς ὑμνογραφίας τῆς Ὀρθόδοξης Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας. Ἡ βυζαντινὴ σημειογραφία συνδέεται ἄμεσα μὲ τὸ σύστημα τῶν ὀκτὼ ἤχων. Τὸ σύστημα τῆς ὀκτωηχίας ποὺ καθιερώθηκε μὲ τὸν Ἰωάννη αμασκηνὸ καὶ γιὰ τὴν ψαλτικὴ τῆς ὀρθόδοξης λατρείας, διέσωσε τὴν μέχρι τότε προφορικὴ παράδοση καὶ ἔγινε τὸ λίκνο γιὰ τὴν μουσικὴ τέχνη ποὺ ἔμελλε νὰ κορυφωθεῖ στὰ μετέπειτα χρόνια. Tὴν ἀνάπτυξη καὶ ἐξέλιξη τῆς ψαλτικῆς σὲ ὑψηλὴ τέχνη βοήθησε ἡ δημιουργία τῶν διαφόρων μουσικῶν βιβλίων, ποὺ διαμορφώνονται παράλληλα καὶ σὲ σχέση μὲ τὰ λειτουργικὰ βιβλία. Ἔχουμε, λοιπόν, πολλὰ ὑμνογραφικὰ εἴδη πολλὰ ὡς πρὸς τὴν χρήση καὶ τὸν τρόπο μελοποιήσεως- τὰ ὁποῖα ἀπαρτίζουν τὰ ἑξῆς λειτουργικὰ βιβλία: τὸ Ψαλτήρι, τὸ Στιχηράριο 28, τὸ Εἱρμολόγιο καὶ τὸ Κοντακάριο. Τὰ ἀντίστοιχα μουσικὰ βιβλία εἶναι: ἡ Παπαδική, τὸ Στιχηράριο, τὸ Εἱρμολόγιο καὶ τὸ Κοντακάριο. Τὴν ἀσματογραφία τῆς Παρακλητικῆς ἀπαρτίζουν, κατὰ κύριο λόγο, τὰ ἰδιόμελα στιχηρὰ τροπάρια καὶ οἱ κανόνες, εἴδη ποὺ ἀνήκουν στὸ στιχηραρικὸ καὶ τὸ εἱρμολογικὸ γένος μελοποιΐας καὶ τὴν μουσικὴ τους παραδίδουν τὰ μουσικὰ βιβλία Στιχηράριο καὶ Εἱρμολόγιο. Τὸ Στιχηράριο, ἐκτὸς τῶν στιχηρῶν τῶν ἑορτῶν, κινητῶν καὶ ἀκινήτων, ὅλου τοῦ χρόνου, περιέχει καὶ τὶς ἀκόλουθες βασικὲς ἑνότητες τῆς Ὀκτωήχου: τὰ ἰδιόμελα ἀναστάσιμα τῆς Ὀκτωήχου Ἰωάννου τοῦ αμασκηνοῦ, τὰ στιχηρὰ ἀνατολικὰ καὶ τὰ κατ ἀλφάβητον δογματικὰ ἰδιόμελα τοῦ αμασκηνοῦ, τὰ ἕνδεκα ἑωθινὰ Λέοντος τοῦ Σοφοῦ, σταυροθεοτοκία ἰδιόμελα, ἀποδιδόμενα στὸν Λέοντα τὸν Σοφό, καὶ τοὺς ἀναβαθμοὺς τῶν ὀκτὼ ἤχων τοῦ Θεοδώρου Στουδίτου 29. Ὑπάρχουν, ἀκόμη, καὶ εἶναι ἀξιοσημείωτο, ἀπὸ τοὺς ιβ καὶ ιγ κυρίως αἰ. λειτουργικο-μουσικὰ χειρόγραφα, δηλ. συμμιγὴ ὡς πρὸς τὴ μορφὴ τοῦ περιεχομένου βιβλία, μὲ τὴν ὀνομασία Ὀκτώηχος, μὲ ὡρισμένες ἑνότητες τροπαρίων μελοποιημένες καὶ ἄλλες ἄνευ σημειογραφίας. Ὁ κώδικας Σινᾶ 795, γιὰ παράδειγμα, φέρων τὴν ἐπιγραφὴ «Ὀκτώηχος 28 Τὸ Στιχηράριο δὲν χρησιμοποιεῖται σήμερα. Τὸ ὑλικό του κατανεμήθηκε στὰ Μηναῖα, τὴν Παρακλητική, τὸ Τριώδιο καὶ τὸ Πεντηκοστάριο. 29 Περὶ τῆς ὀνοματολογίας τῶν μουσικῶν χειρογράφων καὶ τοῦ περιεχομένου αὐτῶν βλ. Γρ. Θ. Στάθη, Τὰ χειρόγραφα βυζαντινῆς μουσικῆς-ἅγιον Ὄρος, τόμ. Α, Ἀθῆναι 1975, σσ. λ -μα καὶ ἐπίσης Ἀντ. Ε. Ἀλυγιζάκη, Ἡ ὀκταηχία στὴν ἑλληνικὴ λειτουργικὴ ὑμνογραφία, Θεσσαλονίκη 1985, σσ

13 σὺν Θεῷ περιέχουσα τὴν ἅπασαν αὐτῆς ἀκολουθίαν», ἀνθολογεῖ μελοποιημένα μόνον τὰ στιχηρὰ ἀνατολικά, τὰ κατ ἀλφάβητον στιχηρά, τὰ στιχηρὰ τῶν αἴνων καὶ τοὺς κατ ἦχον ἀναβαθμούς, ἀφήνοντας τὴν λοιπὴ ἀσματογραφία τῆς Ὀκτωήχου ἀτόνιστη μουσικά 30. Ἡ σὺν τῷ χρόνῳ αὔξηση τῆς ὕλης τοῦ Στιχηραρίου, ἐπέφερε τὴν κατάτμηση τοῦ βιβλίου σὲ ἄλλους ἀνεξάρτητους κώδικες. Ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τοῦ ιστ αἰ., ἡ Ὀκτώηχος τοῦ αμασκηνοῦ ἀποσπάσθηκε ἀπὸ τὸ Στιχηράριο, συγκροτώντας αὐτόνομο μουσικὸ βιβλίο, τὸ Ἀναστασιματάριο, ποὺ γνωρίζει πολὺ μεγάλη διάδοση ἀπὸ τὸν ιζ αἰ. καὶ μετά 31. Τὸ ἴδιο συνέβη καὶ μὲ τὰ ἰδιόμελα ποὺ ψάλλονται μετὰ τὸν στίχο «όξα Πατρί...» καὶ λέγονται δοξαστικά ἀποσπάσθηκαν καὶ δημιούργησαν τὸ μουσικὸ βιβλίο οξαστάριο. Στὰ τέλη τοῦ ιη αἰ. καὶ στὶς ἀρχὲς τοῦ ἑπομένου, καταρτίζεται ἕνα χειρόγραφο βιβλίο μὲ ἐπιλεγμένη ἀνθολόγηση κάποιων ἀπὸ τὶς εὐφραδέστερες συνθέσεις τοῦ Στιχηραρίου, ὑπὸ τὸν τίτλο Ἐκλογὴ Στιχηραρίου, ποὺ ἐκτὸς τῶν ἄλλων περιλαμβάνει καὶ τὰ ὀκτὼ ἢ τὰ δεκαέξι δογματικὰ θεοτοκία τοῦ Ἀναστασιματαρίου καὶ τὰ ἕνδεκα ἑωθινά 32. Τὸ μουσικὸ βιβλίο ποὺ περιέχει τὴν μουσικὴ τῶν κανόνων, συγκεκριμένα δὲ τὴν μουσικὴ τῶν πρότυπων πρώτων τροπαρίων τῶν ὠδῶν τοῦ κανόνα, καλεῖται Εἱρμολόγιο. Τὰ Εἱρμολόγια περιλαμβάνουν τοὺς εἱρμοὺς τῶν κανόνων, καὶ τῶν ἀναστασίμων καὶ τῶν ἄλλων δεσποτικῶν, θεομητορικῶν καὶ μεγάλων ἁγίων ἑορτῶν, εἴτε μὲ τὸ σύστημα τῆς διάταξης τῶν κανόνων, εἴτε μὲ ἐκεῖνο τῆς διάταξης τῶν ὠδῶν 33. Ἐκτὸς ἀπὸ τὸ κλασικὸ αὐτὸ ὑλικό, ἀνθολογοῦνται σ αὐτὸ καὶ οἱ πρόλογοι, τὰ αὐτόμελα τροπάρια, σύμφωνα μὲ τὰ ὁποῖα ψάλλονται πλῆθος προσομοίων τους, καὶ διακρίνονται σὲ κατ ἦχον καθίσματα, κατ ἦχον στιχηρὰ προσόμοια, ἐξαποστειλάρια, ἀντίφωνα, ἀναβαθμοὺς καὶ κοντάκια. 30 ημ. Κ. Μπαλαγεώργου-Φλ. Ν. Κρητικοῦ, Τὰ χειρόγραφα βυζαντινῆς μουσικῆς-σινᾶ, τόμ. Α, Ἀθήνα 2008, σσ Γρ. Γ. Ἀναστασίου, «Ἡ παράδοση καὶ ἐξέλιξη τοῦ Ἀναστασιματαρίου», Πρακτικὰ Συνεδρίου Ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ καὶ οἱ ἀναστάσιμοι ὕμνοι-λευκωσία 6 Μαΐου 2005, Λευκωσία 2006, σ Γρ. Θ. Στάθη, ὅπ.π., σ. λγ. 33 Σπυρ. Στ. Ἀντωνίου, Τὸ Εἱρμολόγιον καὶ ἡ παράδοση τοῦ μέλους του, ΙΒΜ- Μελέται 8, Ἀθῆναι 2004, σσ

14 Ὡρολόγιο Ἐξίσου σημαντικὸ καὶ λίαν χρήσιμο γιὰ τὴν τέλεση τῆς ὀρθοδόξου λατρείας εἶναι καὶ τὸ λειτουργικὸ βιβλίο Ὡρολόγιο, τὸ ὁποῖο, ἐν ἀντιθέσει μὲ τὸ ἐναλλασσόμενο γιὰ κάθε ἡμέρα ὑμνογραφικὸ ὑλικὸ τῆς Παρακλητικῆς, περιέχει τὰ σταθερὰ στοιχεῖα τῶν ἀκολουθιῶν τοῦ νυχθημέρου. Παρὰ τὴν σημαντικὴ αὐτὴ διαφορὰ στὸ περιεχόμενο, καὶ τὰ δύο αὐτὰ βιβλία εἶναι ἀπαραίτητα γιὰ τὴν τέλεση τῶν ἀκολουθιῶν, χρησιμοποιούμενα ἐκ παραλλήλου, τὸ ἕνα συμπληρώνοντας τὸ ἄλλο στὴν ἐξέλιξη αὐτῶν. Τὸ Ὡρολόγιο, ὅπως καὶ ἡ Παρακλητική, εἶναι βιβλίο προορισμένο κυρίως γιὰ τοὺς χοροὺς τῶν ψαλτῶν. Κατ ἐξαίρεσιν σημειώνονται σ αὐτὸ καὶ λειτουργικὰ στοιχεῖα ποὺ ἀφοροῦν στὸ λειτουργὸ ἱερέα. Ἐνδιαφέρουσα κρίνεται καὶ ἡ συγκέντρωση σ αὐτὸ τυπικῶν διατάξεων τῶν νυχθήμερων ἀκολουθιῶν, ἰδιαιτέρως ἐπικουρικὴ στὴν κατανόηση καὶ εὔτακτη τέλεση αὐτῶν. Τὴν ὀνομασία Ὡρολόγιο ἔλαβε ἀπὸ τὴν σύσταση τοῦ περιεχομένου του, τὶς ὧρες, δηλ. τὶς συνήθεις ἀκολουθίες τῶν τακτῶν καιρῶν τῆς δημόσιας λατρείας, «ποὺ ὑπὸ τὴν εὐρύτερη ἔννοια ὅλες ὀνομάζονται ὧρες προσευχῆς» 34. Ἱστορία τοῦ βιβλίου «Ὡρολόγιον κατὰ τὸν κανόνα τῆς Λαύρας τοῦ ἁγίου πατρὸς ἡμῶν Σάββα» εἶναι ὁ τίτλος ποὺ σημειώνεται ἀπὸ τὸν ἀντιγραφέα στὴν ἀρχὴ τοῦ σιναϊτικοῦ κώδικος , τοῦ ἀρχαιότερου σωζόμενου χειρόγραφου Ὡρολογίου, χρονολογημένου κατὰ τὸν θ αἰώνα τίτλος πού, ἀφ ἑνὸς μὲν ἀνταποκρίνεται στὸ λειτουργικὸ ὑλικὸ ποὺ στεγάζεται στὸν κώδικα καὶ τὸ ὁποῖο ἀπαρτίζουν ψαλμοὶ καὶ ὕμνοι τῶν ἀκολουθιῶν τῶν καλούμενων μικρῶν Ὡρῶν, δηλ. τῆς πρώτης, τρίτης, ἕκτης καὶ ἐνάτης Ὥρας τῆς ἡμέρας, τὰ σταθερὰ στοιχεῖα τῆς ἑσπερινῆς ἀκολουθίας, τμῆμα τῆς πρώτης Ὥρας τῆς νυκτός, ψαλμοὶ «εἰς τὴν μετάληψιν» 36 καὶ «εὐχὴ μετὰ τὴν μετάληψιν» 37, ἀφ ἑτέρου 34 Ἰωάν. Μ. Φουντούλη, Λειτουργικὴ Α - Εἰσαγωγὴ στὴ θεία λατρεία, Θεσσαλονίκη 1993, σ Σινᾶ 863, φ. 1α. 36 Σινᾶ 863, φ. 75α. 37 Σινᾶ 863, φ. 77α. 14

15 δὲ μαρτυρᾶ ὅτι τὴν τέλεση τῶν ἀκολουθιῶν κανοναρχοῦσαν οἱ διατάξεις τοῦ μοναχικοῦ Τυπικοῦ τοῦ ἁγίου Σάββα. Μὲ τὴν ἔκδοση αὐτοῦ τοῦ χειρογράφου ξεκινᾶ καὶ ἡ ἱστορία τοῦ λειτουργικοῦ βιβλίου Ὡρολόγιο. Βραδύτερα, προσαρτήθηκε στὸ περιεχόμενό του χρήσιμο ὑμνογραφικὸ ὑλικό, ἀπαραίτητο γιὰ τὴν τέλεση τῶν τακτικῶν καὶ ἐκτάκτων ἀκολουθιῶν. Τὸ περιεχόμενό του ἀποτελοῦσαν τὰ τροπάρια- ἀπολυτίκια καὶ τὰ κοντάκια τῶν ἀκινήτων ἑορτῶν καὶ τῶν καθ ἑκάστην ἡμέραν ἑορταζομένων ἁγίων τοῦ ὅλου ἐνιαυτοῦ, ἐπιπροσθέτως δὲ καὶ τὰ ἀντίστοιχα ἄσματα τοῦ κινητοῦ ἑορτολογικοῦ κύκλου 38. Τὸ ὑλικὸ αὐτὸ ἀποσπάσθηκε ἀπὸ τὴν ἀρχαιότερη λειτουργικὴ συλλογὴ ὕμνων, τὸ Τροπολόγιο, στὸ ὁποῖο κατελάμβανε τὴν ἀρχικὴ ἑνότητα, τὸ πρῶτο μέρος 39, καὶ μαζὶ μὲ τοὺς νέους ὕμνους ποὺ γράφθηκαν ἐξαιτίας τῆς ἀνάπτυξης καὶ αὔξησης τοῦ ἑορτολογίου, μεταβιβάσθηκε στὰ Μηναῖα καὶ στὸ Ὡρολόγιο, δημιουργώντας τὸ δεύτερο μέρος αὐτοῦ. Ὁ πλουτισμὸς τοῦ βιβλίου μὲ τὴν τροπαριακὴ αὐτὴ ὕλη καὶ ἡ σὺν τῷ χρόνῳ ἐνσωμάτωση περιστατικῶν ἀκολουθιῶν καὶ κανόνων, προσέδωσαν στὸ βασικώτερο προσευχητάριο τῆς Ἐκκλησίας μας τὴν ὀνομασία Ὡρολόγιο τὸ Μέγα. Πότε ἔγινε ἡ σύνθεση τοῦ βιβλίου αὐτοῦ δὲν γνωρίζουμε. Ἡ ἀνανεωτικὴ προσπάθεια τῆς Ἐκκλησίας μὲ τὴν διαρκὴ διαμόρφωση τοῦ περιεχομένου τοῦ βιβλίου, οἱ λειτουργικὲς ἀνάγκες τῆς κάθε ἐποχῆς, ἡ χρήση του ἀπὸ τοὺς συντελεστὲς τῆς λατρείας καὶ οἱ προσευχητικὲς ἀνάγκες τῶν πιστῶν δημιούργησαν μιὰ ποικιλία ὡρολογιακῶν τύπων. Ἡ χειρόγραφη παράδοση τοῦ βιβλίου δὲν διέσωσε Ὡρολόγια μὲ σταθερὴ μορφὴ καὶ σχῆμα, ποὺ θὰ μᾶς ἐπιτρέψουν νὰ προσδιορίσουμε τὴν ἐποχὴ τῆς συγκροτήσεως τοῦ βιβλίου μὲ τὴν σημερινή του μορφή. Ὑπολογίζουμε ὅμως ὅτι τὸ Ὡρολόγιο ἔλαβε τὴν πρώτη του μορφὴ γύρω στὸν ιδ αἰ. Ἡ πρωτοτύπωση τοῦ βιβλίου τὸ ἔτος 1509 στὴ Βενετία, πρωτοφανερώνει καὶ τὴν μορφὴ μὲ τὴν ὁποία γνωρίζουμε τὸ λειτουργικὸ αὐτὸ βιβλίο σήμερα. 38 Σπυρ. Γ. Μακρῆ, «Ὡρολόγιον τὸ Μέγα», ΘΗΕ, τόμ. 12, στ Ἀντ. Ε. Ἀλυγιζάκη, ὅπ.π., σσ

16 Κατηγορίες Ὡρολογίων καὶ τύποι κωδίκων ποὺ περιλαμβάνουν ὡρολογιακὸ ὑλικὸ Ἡ χειρόγραφη παραγωγὴ Ὡρολογίων δὲν εἶναι μεγάλη, ἐξαιτίας τῆς κατανομῆς τῆς ὕλης του καὶ σὲ ἄλλους τύπους λειτουργικῶν χειρογράφων. Ἡ ἔρευνά μας ἐπὶ τῶν πηγῶν ἔδειξε ὅτι ἔχουμε μιὰ ποικιλία παραδόσεων καὶ ὡρολογιακῶν συστημάτων, τὰ ὁποῖα διαφέρουν ὡς πρὸς τὴν κατάταξη τῶν ἀκολουθιῶν καὶ τὸ λειτουργικο- ὑμνολογικὸ ὑλικὸ αὐτῶν, διαφορὲς ὀφειλόμενες εἴτε στὴν διαφορετικὴ παράδοση εἴτε σὲ ἀνεξάρτητη μεταγενέστερη ἐξέλιξη αὐτῶν. Ἐντοπίζονται λοιπόν, Ὡρολόγια ποὺ ἄρχονται ἀπὸ τῆς ἀκολουθίας τῆς πρώτης Ὥρας τῆς ἡμέρας 40, ἄλλα μὲ ἐναρκτήρια ἀκολουθία αὐτὴ τοῦ Μεσονυκτικοῦ 41, δηλ. τὴν πρώτη μετὰ τὴν ἀπὸ τοῦ ὕπνου ἔγερση ἀκολουθία, ἐνῶ σώζεται μικρὸς ἀριθμὸς χειρογράφων ποὺ ἀνθολογοῦν προοιμιακὰ τὴν ἀκολουθία τοῦ Ὄρθρου. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἡ συγκριτικὴ ἐξέταση τοῦ λειτουργικο-υμνολογικοῦ ὑλικοῦ τῶν ἀκολουθιῶν τοῦ νυχθημέρου -σύμφωνα μὲ πρόχειρη ἔρευνα στὶς πηγές- καθιστᾶ ἐμφανεῖς τὶς διαφορὲς τοῦ περιεχομένου αὐτῶν. Ὡς γενικὴ διαφορὰ μπορεῖ νὰ καταγραφεῖ ἡ βραχύτητα τῶν ἀκολουθιῶν ποὺ στεγάζονται σὲ παλαιότερους κώδικες ἐν συγκρίσει μὲ τὶς ἀντίστοιχες ἀκολουθίες ποὺ ἀνθολογοῦνται σὲ μεταγενέστερες πηγὲς καὶ ἐμφανίζουν προσθῆκες, ἄλλοτε ἁπλὲς καὶ σὲ ἀρκετὲς περιπτώσεις συνθετότερες. Εἰδικότερα τώρα, καὶ σημειώνω μόνον τὶς αἰσθητότερες διαφορές, ἐλλείπουν τὰ μεσώρια τῶν τεσσάρων ἀκολουθιῶν τῶν Ὡρῶν, ἀπὸ τὸ καθ ἡμέραν Μεσονυκτικὸ ἐλλείπει ἡ ὑπὲρ τῶν κεκοιμημένων ἀκολουθία, παραλείπεται στὸν Ὄρθρο ἡ βασιλικὴ ἐναρκτήριος ἀκολουθία, ἐνῶ διατηροῦνται, σὲ ἄλλες παλαιότερες πηγές, μεταξὺ τῶν τροπαρίων τῶν ἀναβαθμῶν οἱ παρεμβαλλόμενοι στίχοι ἀπὸ τοὺς οἰκείους ψαλμοὺς καὶ τέλος, στὴν ἀκολουθία τοῦ Ἑσπερινοῦ σώζονται τρία ἐφύμνια στοὺς λυχνικοὺς ψαλμούς, δηλ. τοῦ γνωστοῦ ὑποψάλματος Εἰσάκουσόν μου, Κύριε στὸν ρμ ψαλμό, τοῦ Ἐκέκραξά σοι, σῶσόν με στὸν ρμα καὶ τοῦ Κύριε Σωτήρ, ἐλέησον ἡμᾶς στὸν ρκθ ψαλμό. 40 Σινᾶ London BL Add , Λαύρας Μ

17 Ὅπως καὶ γιὰ τὴν Παρακλητικὴ ἔτσι καὶ στὴν περίπτωση τοῦ βιβλίου Ὡρολόγιο τὸ Μέγα, οἱ ἑνότητές του στεγάζονται σὲ ξεχωριστὰ χειρόγραφα. Τὸ βιβλίο, μετὰ τὴν ἀρχικὴ ἁπλή του μορφή, μορφὴ ἀκολουθαρίου, ἀπορρόφησε ποικίλο ὑλικό, μὲ συνέπεια τὸ περιεχόμενό του νὰ συνθέτουν διαφορετικὰ μέρη καὶ νὰ συστεγάζονται στὰ φύλλα του οἱ καθημερινὲς ἀλλὰ καὶ ἔκτακτες ἀκολουθίες, τροπάρια τοῦ ὅλου ἐνιαυτοῦ, ἀναστάσιμα ἀπολυτίκια, θεοτοκία καὶ ὑπακοὲς τῆς Ὀκτωήχου καθὼς καὶ ἄλλα ὑμνογραφήματα, ψαλλόμενα περιστατικῶς. Ἀποτέλεσμα αὐτοῦ ἦταν ἡ δημιουργία κωδίκων, ὅπου συνυπάρχει ὡρολογιακὸ ὑλικὸ μὲ τμήματα ἄλλων ὑμνολογικῶν βιβλίων κατ ἐπέκτασιν δὲ καὶ ἡ δημιουργία νέων τύπων χειρόγραφων βιβλίων. Ἕνας συνηθισμένος σύμμεικτος τύπος χειρογράφου στεγάζει μέρος τοῦ Ὡρολογίου καὶ τὸ Ψαλτήρι, συνδυασμὸς πέρα γιὰ πέρα πρακτικός, καθότι τὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ Ὡρολογίου καταλαμβάνουν ψαλμικά κείμενα 42. Ἀπαντοῦν ἐπίσης χειρόγραφα τοῦ τύπου Ἀνθολόγιο, μὲ ποικίλο καὶ πλούσιο περιεχόμενο, ἀπὸ τὸ ὁποῖο δὲν λείπει ὡρολογιακὸ ὑλικό 43. Συχνά, τέλος, οἱ κωδικογράφοι προσθέτουν τοὺς παρακλητικοὺς πρὸς τὴν Θεοτόκο κανόνες, ἐνίοτε μετὰ τοῦ Ἀκαθίστου, στὸ ὁμοιογενοῦς περιεχομένου βιβλίου, τὸ Θεοτοκάριο. Ἡ μουσικὴ τοῦ Ὡρολογίου καὶ τὰ μουσικὰ βιβλία ποὺ τὴν παραδίδουν Παρὰ τὸ ὅτι ἕνα ξεφύλλισμα τοῦ Ὡρολογίου συγκεκριμένα τοῦ πρώτου μέρους του- ἀφήνει τὴν ἐντύπωση στοὺς μὴ εἰδότες ὅτι βρίσκονται μπροστά σ ἕνα βιβλίο προσευχητάριο, ποὺ περιέχει μόνον ψαλμούς, εὐχές, δεήσεις καὶ λίγα τροπάρια, κάποια ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἀναγινώσκονται κι ἄλλα ψάλλονται, ἐν τούτοις κρύβει ἕναν μεγάλο μελωδικὸ πλοῦτο, μὲ ποικίλη καὶ πολυσχιδῆ μεταχείριση. Καί, εἶναι ἀπολύτως φυσικὸ νὰ συμβαίνει αὐτό, ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ στὰ φύλλα τοῦ Ὡρολογίου ἀποτυπώνονται οἱ πλουσιότερες σὲ ὑμνογραφήματα 42 Χαρακτηριστικὴ περίπτωση ἀποτελεῖ ὁ κώδικας Ἰβήρων 65 τοῦ ιγ αἰ., ποὺ περιλαμβάνει μέρος τοῦ Ὡρολογίου καὶ ἅπαντας τοὺς ψαλμούς. 43 ιονυσίου 435, Λαύρας Ι

18 ἀκολουθίες τοῦ νυχθημέρου, ὁ Ὄρθρος καὶ ὁ Ἑσπερινός, ἔστω καὶ χωρὶς τὰ συμπληρωματικῶς ληφθέντα ἀπὸ ἄλλα λειτουργικὰ βιβλία, τροπάρια. Στὸν Ὄρθρο καὶ στὸν Ἑσπερινὸ μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι ἀνήκει τὸ πενήντα τοῖς ἑκατὸ τῆς ψαλτικῆς παραγωγῆς τῶν τελευταίων δέκα αἰώνων. Τοὺς ὕμνους τῶν δύο αὐτῶν βασικῶν δημοσίων προσευχῶν χρωματίζει ἡ βυζαντινὴ ὀκταηχία, ἀλλὰ καὶ οἱ ἐνδιάμεσες ποικίλες παραλλαγὲς καὶ χρόες αὐτῆς. Μὲ τὰ πολυώνυμα εἴδη τῆς ὑμνογραφίας ποὺ ψάλλονται «ἐν ἑσπέρα καὶ πρωΐ» 44 καταγίνεται ἡ πανθαύμαστη μελοποιητικὴ τέχνη. Τὸν πλουτισμὸ ἢ «καλλωπισμό» τῶν δύο αὐτῶν ἀκολουθιῶν μὲ πλῆθος θαυμάσιων συνθέσεων ἐπιμελήθηκε μὲ ἰδιαίτερο ζῆλο καὶ μεράκι πολυπληθὴς χορεία μεγαλοφυῶν συνθετῶν. Τὴν ἀνάδειξη δὲ τοῦ τελετουργικοῦ Ἑσπερινοῦ τε καὶ Ὄρθρου καὶ τὸ ζωντάνεμα τῆς λατρείας μας ὑποστηρίζει ὄχι μόνον ἡ μουσική, ἀλλὰ ἐπίσης ἡ ἀνάγνωση, ἡ ἀπαγγελία στὸ ἐκφωνητικὸ ἰδίωμα, ἡ μονοφωνάρικη καὶ ἡ χορωδιακὴ ψαλμώδηση, ἡ ἀντιφωνία, ὁ διάλογος μεταξὺ τῶν χορῶν, οἱ διακρίσεις καὶ οἱ συνδυασμοί τους. Τὸ περιεχόμενο τοῦ Ὡρολογίου συνίσταται ἀπὸ τὰ σταθερὰ μόνον στοιχεῖα τῶν ἀκολουθιῶν τοῦ νυχθημέρου, τὰ ὁποῖα προέρχονται κυρίως ἀπὸ τὸ Ψαλτήρι. Ψαλμικοὶ ὕμνοι στὴν ἑσπερινὴ καὶ ὀρθρινὴ λατρεία μας εἶναι τὰ ἀνοιξαντάρια ἢ τριαδικά, τὰ κεκραγάρια, τὰ προκείμενα, ὁ πολυέλεος καὶ τὰ ἀντίφωνα ψαλλόμενα εἰς ὁσίους, εἰς ἱεράρχας, εἰς τὰς ἑορτὰς τῆς Θεοτόκου, εἰς τὴν σύναξιν τῶν Ἀσωμάτων καὶ εἰς τὴν Μεταμόρφωσιν τοῦ Χριστοῦ- ὁ ἄμωμος, τὰ πασαπνοάρια τοῦ Εὐαγγελίου καὶ οἱ αἶνοι. Τὸ σταθερὸ αὐτὸ μέρος τῶν ἀκολουθιῶν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ νυχθημέρου μελικὰ ἀνήκει στὸ Παπαδικὸ γένος, καὶ καλεῖται Παπαδικὸ ἐπειδὴ οἱ κώδικες ποὺ τὸ παραδίδουν περιέχουν ἀρχή-ἀρχὴ τὴν προθεωρία τῆς Παπαδικῆς ἢ Ψαλτικῆς Τέχνης. Οἱ συνθέσεις μὲ ψαλμικὸ κείμενο στεγάζονται στὸ μουσικὸ βιβλίο τῆς Παπαδικῆς, ἡ ὁποία, ὅπως καὶ τὸ Ὡρολόγιο, περιέχει τὰ σταθερὰ μέρη τῶν ἀκολουθιῶν τοῦ Ἑσπερινοῦ καὶ τοῦ Ὄρθρου, καὶ τέτοια εἶναι κυρίως ὅλα τὰ μελοποιήματα μὲ κείμενο τοὺς ψαλμούς. 44 Ψαλμ. 54,

19 Ὅπως καὶ στὸ βιβλίο τῆς Παρακλητικῆς ἔτσι καὶ στὴν ὑμνογραφία τοῦ Ὡρολογίου ἐμπλέκεται καὶ ἡ εἱρμολογικὴ μελοποιΐα γιὰ νὰ καλύψει τὴν μουσικὴ ἐπένδυση τοῦ ποιητικοῦ κειμένου τῶν κανόνων τῆς Ἀκαθίστου, τοῦ μικροῦ καὶ μεγάλου κανόνος εἰς τὴν ὑπεραγία Θεοτόκο καὶ τῶν λοιπῶν κανόνων ποὺ ἀνθολογοῦνται στὸ βιβλίο, παραδίδοντας μέσα ἀπὸ τὸ μουσικὸ Εἱρμολόγιο τὸ μελικὸ πρότυπο, τοὺς εἱρμούς, βάσει τῶν ὁποίων ψάλλονται καὶ τὰ τροπάρια τῶν θ ὠδῶν τῶν κανόνων. Στὸ ὡς ἄνω μουσικὸ βιβλίο περιέχονται καὶ οἱ πρόλογοι, τὰ αὐτόμελα τροπάρια, πρὸς τὸ μέλος τῶν ὁποίων ψάλλονται τὰ παντοῖα προσόμοια τροπάρια τοῦ Μηνολογίου, τοῦ Τριωδίου καὶ τοῦ Πεντηκοσταρίου. Ἐπίλογος Ὁ χριστιανισμός, παράλληλα πρὸς τοὺς ἄλλους πνευματικοὺς θησαυρούς του, χρησιμοποίησε εὐρέως τὴν τέχνη, ὡς τὸν πλουσιότερο τρόπο ἐκφράσεως τοῦ περιεχομένου του. Ἡ ὀρθόδοξη Ἐκκλησία καλλιέργησε καὶ ἀνέπτυξε τὶς ἐκκλησιαστικὲς τέχνες, οἱ ὁποῖες, ἐπειδὴ ἀναπτύχθηκαν, ἔζησαν καὶ κινήθηκαν μέσα στὸν χῶρο τοῦ ναοῦ καὶ τὴν ἀτμόσφαιρα τῆς θείας λατρείας ποὺ τελεῖται μέσα σ αὐτόν, χαρακτηρίζονται ὡς λειτουργικὲς τέχνες. Ἡ ὑμνογραφία καὶ ἡ ψαλτικὴ ἀποτελοῦν ἐξαιρετικὰ δείγματα λειτουργικῶν τεχνῶν, μὲ ἀπαραμίλλου ἀξίας ποιήματα καὶ συνθέσεις. Τὸ κάλλος λόγου καὶ μέλους δὲν ἐξαντλεῖται στὴν αἰσθητική, ἀλλὰ διακονεῖ στὴ λειτουργικὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας μας καὶ στὴ σωτηρία τῶν ψυχῶν. Σημαντικὸ παράγοντα ἐπιτέλεσης αὐτῆς τῆς διακονίας ἀποτελοῦν τὰ ὑμνογραφικὰ καὶ ψαλτικὰ βιβλία, τὰ ὁποῖα θεωροῦνται καὶ εἶναι ἡ κιβωτὸς τῆς ὑμνογραφικῆς καὶ ψαλτικῆς παράδοσης, μιᾶς παράδοσης ποὺ δὲν νοεῖται ὡς συνέχεια καὶ συρραφὴ ἀντιγράφων, ἀλλὰ ὡς μιὰ ἁλυσίδα ἱστορικῶν σταθμῶν καὶ ἐξελίξεων τῶν δύο αὐτῶν βιβλίων, ὅπου κάθε σταθμὸς ἐμφανίζει καὶ μιὰ πρωτοτυπία, μιὰ ἀνανεωτικὴ προσπάθεια, μιὰ νέα καλλιτεχνικὴ ἔκφραση. 19

20 20

ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ. Ἀλυγιζάκη, Ἡ ὀκταηχία Ἀλυγιζάκη Ἀντωνίου Ε., Ἡ ὀκταηχία στὴν ἑλληνικὴ λειτουργικὴ ὑμνογραφία, Θεσσαλονίκη 1985.

ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ. Ἀλυγιζάκη, Ἡ ὀκταηχία Ἀλυγιζάκη Ἀντωνίου Ε., Ἡ ὀκταηχία στὴν ἑλληνικὴ λειτουργικὴ ὑμνογραφία, Θεσσαλονίκη 1985. 1 ΕΙΚΟΝΕΣ 2 ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ Ἀλυγιζάκη, Ἡ ὀκταηχία Ἀλυγιζάκη Ἀντωνίου Ε., Ἡ ὀκταηχία στὴν ἑλληνικὴ λειτουργικὴ ὑμνογραφία, Θεσσαλονίκη 1985. Γιαννόπουλου, Ἡ ψαλτικὴ τέχνη Γιαννόπουλου Ἐμμανουὴλ Στ., Ἡ ψαλτικὴ

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων

Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων : Η επιστήμη της «Υμνολογίας»: ορισμός και διαίρεση Γεώργιος Φίλιας Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας Η επιστήμη της «Υμνολογίας»: ορισμός και διαίρεση

Διαβάστε περισσότερα

Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ

Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ἤ 01ο (01-52) 01-05 Ὁ Λόγος εἶναι Θεὸς καὶ ημιουργὸς τῶν πάντων Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ τὸ Θεὸ Πατέρα καὶ ἦταν Θεὸς ὁ Λόγος. Αὐτὸς ἦταν στὴν ἀρχὴ μαζὶ μὲ τὸ Θεὸ Πατέρα.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΥΜΝΟΛΟΓΙΑΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΥΜΝΟΛΟΓΙΑΣ ΙΕΡΑΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ «ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΒΑΡΝΑΒΑΣ» ΠΑΡΑΣΚΕΥΑ ΑΓΑΘΩΝΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΥΜΝΟΛΟΓΙΑΣ β Κατωτέρα ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ Ὁρισμός. Ὑμνολογία εἶναι τό μάθημα, τό ὁποῖο ἀσχολεῖται μέ τήν ἐν γένει

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Ἀναδόχου εἰς τὸ Μυστήριον τοῦ Βαπτίσματος».

Θέμα: «Περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Ἀναδόχου εἰς τὸ Μυστήριον τοῦ Βαπτίσματος». ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ὑπ ἀριθμ. 18 Πρὸς Ἅπαντας τοὺς Ἐφημερίους τῆς καθ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως. Θέμα: «Περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Ἀναδόχου εἰς τὸ Μυστήριον τοῦ Βαπτίσματος». Ἀγαπητοὶ Πατέρες, Ἐξ αἰτίας τοῦ ὅτι παρατηρεῖται

Διαβάστε περισσότερα

(Η μουσική των αγγέλων)

(Η μουσική των αγγέλων) ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ (Η μουσική των αγγέλων) Λίγα λόγια για το ύφος των ήχων... Η αρχαία ονομασία είναι ο ήχος από τον οποίο προήλθε ο αντίστοιχος βυζαντινός -Ηχος α (Δώριος)...Σεμνός,αξιωματικός,μεγαλοπρεπής,σοβαρός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΗΝΑΙΑ. H. Leclercq, «Menées», Dictionnaire d archéologie Chrétienne et de Liturgie, 11(I), 1933, στ. 409.

ΤΑ ΜΗΝΑΙΑ. H. Leclercq, «Menées», Dictionnaire d archéologie Chrétienne et de Liturgie, 11(I), 1933, στ. 409. 1 Γ.Ν. ΦΙΛΙΑΣ Καθηγητὴς Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν ΤΑ ΜΗΝΑΙΑ 1. Ὁρολογία καὶ περιεχόμενο Τὰ Μηναῖα εἶναι τὰ λειτουργικὰ βιβλία, στὰ ὁποῖα περιέχονται οἱ ἀκολουθίες (Ἑσπερινοῦ καὶ Ὄρθρου) τῶν ἑορτῶν τοῦ ἀκίνητου

Διαβάστε περισσότερα

Εὐκλείδεια Γεωµετρία

Εὐκλείδεια Γεωµετρία Εὐκλείδεια Γεωµετρία Φθινοπωρινὸ Εξάµηνο 010 Καθηγητὴς Ν.Γ. Τζανάκης Μάθηµα 9 ευτέρα 18-10-010 Συνοπτικὴ περιγραφή Υπενθύµιση τοῦ Θεωρήµατος τοῦ Θαλῆ. εῖτε καὶ ἐδάφιο 7.7 τοῦ σχολικοῦ ϐιβλίου. Τονίσθηκε,

Διαβάστε περισσότερα

1814-2014 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΘΟΔΟΥ

1814-2014 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΘΟΔΟΥ Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο Ν Ψ Α Λ Τ Ι Κ Η Σ 1814-2014 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΘΟΔΟΥ ΔΙΕΘΝΕΣ, ΕΠΕΤΕΙΑΚΟ ΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ἀφιερωμένο στὴ μνήμη τῶν τριῶν μεγάλων εὐεργετῶν τοῦ ἔθνους Χρυσάνθου τοῦ

Διαβάστε περισσότερα

Έγκατάσταση καὶ Χρήση Πολυτονικοῦ Πληκτρολογίου σὲ Περιβάλλον Ubuntu Linux.

Έγκατάσταση καὶ Χρήση Πολυτονικοῦ Πληκτρολογίου σὲ Περιβάλλον Ubuntu Linux. Έγκατάσταση καὶ Χρήση Πολυτονικοῦ Πληκτρολογίου σὲ Περιβάλλον Ubuntu Linux. Μακρῆς Δημήτριος, Φυσικός. mailto: jd70473@yahoo.gr 1. Εἰσαγωγή. Τὸ πολυτονικὸ σύστημα καταργήθηκε τὸ 1982. Δὲν θὰ ἀσχοληθοῦμε

Διαβάστε περισσότερα

Παραθέτουμε απόσπασμα του άρθρου: ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΤΥΠΟΣ ΑΠΙΣΤΕΥΤΟΝ- Οι Ιεχωβάδες και οι Μασόνοι κεφάλαια εις το βιβλίον των θρ

Παραθέτουμε απόσπασμα του άρθρου: ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΤΥΠΟΣ ΑΠΙΣΤΕΥΤΟΝ- Οι Ιεχωβάδες και οι Μασόνοι κεφάλαια εις το βιβλίον των θρ Με ένα από τα αγαπημένα της θέματα ασχολήθηκε για μια ακόμη φορά, στο φύλλο 1991 της 27ης Σεπτεμβρίου 2013, η εφημερίδα ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΤΥΠΟΣ. Αιτία, το κεφάλαιο του βιβλίου των Θρησκευτικών που διδάσκεται στην

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστηριακὸ Μάθημα Ἁγιογραφίας Β

Φροντιστηριακὸ Μάθημα Ἁγιογραφίας Β Φροντιστηριακὸ Μάθημα Ἁγιογραφίας Β Στὴν Ἱερὰ Μονή μας, τῶν Ἁγίων Μαρτύρων Κυπριανοῦ καὶ Ἰουστίνης, στὴν Φυλὴ Ἀττικῆς, μὲ τὴν Χάρι τοῦ Θεοῦ, τὴν εὐχὴ τοῦ ἀσθενοῦντος Σεβασμιωτάτου Πνευματικοῦ Πατρός μας,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ Τὰ Ἕξι μεγάλα ἐρωτήματα τῆς δυτικῆς μεταφυσικῆς καταλαμβάνουν μιὰ ξεχωριστὴ θέση στὴν ἱστορία τῆς φιλοσοφικῆς ἱστοριογραφίας. Ὁ συγγραφέας του βιβλίου, Χάιντς Χάιμζετ (1886-1975),

Διαβάστε περισσότερα

Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθίων

Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθίων Κυριακὴ 14 Ἀπριλίου. Κυριακὴ Δ τῶν Νηστειῶν. Τῇ αὐτῇ Κυριακῇ ψάλλεται ἡ ἀκολουθία τοῦ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Ἰώαννου τοῦ συγγραφέως τῆς Κλίμακος. Μνήμη τῶν ἁγίων ἀποστόλων ἐκ τῶν ἑβδομήκοντα Ἀριστάρχου, Πούδη

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακὴ 12 Μαῒου. Κυριακὴ τοῦ Ἀντιπάσχα. Μνήμη τῶν ἐν ἁγίοις Πατέρων ἡμῶν, Ἐπιφανίου, Ἐπισκόπου Κύπρου, καὶ Γερμανοῦ Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως.

Κυριακὴ 12 Μαῒου. Κυριακὴ τοῦ Ἀντιπάσχα. Μνήμη τῶν ἐν ἁγίοις Πατέρων ἡμῶν, Ἐπιφανίου, Ἐπισκόπου Κύπρου, καὶ Γερμανοῦ Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως. Κυριακὴ 12 Μαῒου. Κυριακὴ τοῦ Ἀντιπάσχα. Μνήμη τῶν ἐν ἁγίοις Πατέρων ἡμῶν, Ἐπιφανίου, Ἐπισκόπου Κύπρου, καὶ Γερμανοῦ Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως. Τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ, Κυριακῇ Δευτέρᾳ ἀπὸ τοῦ Πάσχα, τὰ ἐγκαίνια

Διαβάστε περισσότερα

Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν

Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν Κυριακὴ 16 Δεκεμβρίου. Κυριακὴ τῶν Ἁγίων Προπατόρων καὶ μνήμη τοῦ ἁγίου Προφήτου Ἀγγαίου καὶ τοῦ ἁγίου Μοδέστου, Ἀρχιεπισκόπου Ἱεροσολύμων. Ἦχος γ. Ἑωθινὸν Ϟ. Σημείωσις: Ἡ ἀκολουθία τοῦ ἁγίου Προφήτου

Διαβάστε περισσότερα

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 23 (2013) 279-283

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 23 (2013) 279-283 Paul Canart, Études de paléographie et de codicologie reproduites avec la collaboration de Maria Luisa Agati et Marco D Agostino, τόμ. I-II [Studi e Testi 450-451], Città del Vaticano 2008, σσ. XXVIII+748+VI+749-1420.

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλη Ἐ βδοµάδα κ.λπ.

Μεγάλη Ἐ βδοµάδα κ.λπ. ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ Email TA ΜΗΝΑΙΑ ΟΚΤΩΗΧΟΣ ΤΡΙΩΔΙΟΝ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΑΡΙΟΝ ΩΡΟΛΟΓΙΟΝ ΕΥΧΟΛΟΓΙΟΝ Καινούριο, ἕτοιµες καθηµερινὲ ς ἀκολουθίες γιὰ τοὺ ς Ἱ ερεῖ ς - ΔΩΡΕΑΝ Δευτέρα

Διαβάστε περισσότερα

Τὰ Προλεγόμενα. (π. Γεώργιος Δ. Μεταλληνὸς)

Τὰ Προλεγόμενα. (π. Γεώργιος Δ. Μεταλληνὸς) Ἁγίου Ἀθανασίου τοῦ Παρίου Ἀλεξίκακον Φάρμακον καὶ ἡ ἐπιστολὴ στὸν Κοραῆ Περὶ Νηστείας Εὐρωπαϊκῶν Νοσημάτων Θεραπευτικὴ Προλεγόμενα: π. Γεώργιος Μεταλληνός, Ἐκδόσεις «Γρηγόρη», Ἀθήνα 2016, σελίδες 229.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ ΣΧΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΒΕΡΟΙΑΣ, ΝΑΟΥΣΗΣ & ΚΑΜΠΑΝΙΑΣ «ΚΟΣΜΑΣ Ο ΜΑΔΥΤΙΝΟΣ» ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ Ἐπιμέλεια Βασίλειος Κ. Μαυράγκανος ΒΕΡΟΙΑ 2013 ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ Ἐπιμέλεια Βασίλειος

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευὴ 29 Ἰουνίου 2012. Μνήμη τῶν ἁγίων ἐνδόξων καὶ πανευφήμων ἀποστόλων καὶ πρωτοκορυφαίων, Πέτρου καὶ Παύλου.

Παρασκευὴ 29 Ἰουνίου 2012. Μνήμη τῶν ἁγίων ἐνδόξων καὶ πανευφήμων ἀποστόλων καὶ πρωτοκορυφαίων, Πέτρου καὶ Παύλου. Παρασκευὴ 29 Ἰουνίου 2012. Μνήμη τῶν ἁγίων ἐνδόξων καὶ πανευφήμων ἀποστόλων καὶ πρωτοκορυφαίων, Πέτρου καὶ Παύλου. Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν Ἐν τῷ μικρῷ ἐσπερινῷ Μετὰ τὸν προοιμιακόν, εἰς

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακὴ 18 Νοεμβρίου. Μνήμη τῶν ἁγίων μαρτύρων Πλάτωνος καὶ Ῥωμανοῦ. Ἦχος βαρύς. Ἑωθινὸν β. Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν

Κυριακὴ 18 Νοεμβρίου. Μνήμη τῶν ἁγίων μαρτύρων Πλάτωνος καὶ Ῥωμανοῦ. Ἦχος βαρύς. Ἑωθινὸν β. Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν Κυριακὴ 18 Νοεμβρίου. Μνήμη τῶν ἁγίων μαρτύρων Πλάτωνος καὶ Ῥωμανοῦ. Ἦχος βαρύς. Ἑωθινὸν β. Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν Ἐν τῷ μικρῷ ἐσπερινῷ Μετὰ τὸν προοιμιακόν, εἰς τὸ Κύριε ἐκέκραξα ἰστῶμεν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ Β ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΗΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΣΥΝΟΔΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΓΑΜΟΥ, ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ Β ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΗΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΣΥΝΟΔΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΓΑΜΟΥ, ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ Β ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΗΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΣΥΝΟΔΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΓΑΜΟΥ, ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ (5-6 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2004, Διορθόδοξον Κέντρον τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακὴ 3 Φεβρουαρίου. Μνήμη τοῦ Ἁγίου καὶ Δικαίου Συμεὼν τοῦ Θεοδόχου καὶ Ἄννης τῆς Προφήτιδος. Ἦχος β. Ἑωθινὸν β.

Κυριακὴ 3 Φεβρουαρίου. Μνήμη τοῦ Ἁγίου καὶ Δικαίου Συμεὼν τοῦ Θεοδόχου καὶ Ἄννης τῆς Προφήτιδος. Ἦχος β. Ἑωθινὸν β. Κυριακὴ 3 Φεβρουαρίου. Μνήμη τοῦ Ἁγίου καὶ Δικαίου Συμεὼν τοῦ Θεοδόχου καὶ Ἄννης τῆς Προφήτιδος. Ἦχος β. Ἑωθινὸν β. Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν Ἐν τῷ μικρῷ ἐσπερινῷ Μετὰ τὸν προοιμιακόν, εἰς

Διαβάστε περισσότερα

ICAMLaw Application Server Χειροκίνηση Ἀναβάθμιση

ICAMLaw Application Server Χειροκίνηση Ἀναβάθμιση Εἰσαγωγή Ὁ ICAMLaw Application Server (στὸ ἑξῆς γιά λόγους συντομίας IAS) ἀποτελεῖ τὸ ὑπόβαθρο ὅλων τῶν δικηγορικῶν ἐφαρμογῶν τῆς ICAMSoft. Εἶναι αὐτός ποὺ μεσολαβεῖ ἀνάμεσα: α) στὴν τελική ἐφαρμογὴ ποὺ

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων

Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων : Η τρίτη περίοδος της εκκλησιαστικής υμνογραφίας (Η - ΙΑ αι.) Γεώργιος Φίλιας Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας 2. Η τρίτη περίοδος της εκκλησιαστικής

Διαβάστε περισσότερα

200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ESTABLISHMENT OF THE NEW. Συμμετοχή των χορών: ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ

200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ESTABLISHMENT OF THE NEW. Συμμετοχή των χορών: ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ Διοργάνωση Σχολείον Ψαλτικής Yπό τη αιγίδα της Ι. Αρχιεπισκοπής Αθηνών ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ International Conference ΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΙΑΣ of Musicology 1814-2014: 1814-2014: 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ 200 YEARS FROM THE

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακὴ 8 Δεκεμβρίου. Τὰ προεόρτια τῆς συλλήψεως τῆς ἁγίας Ἄννης καὶ μνήμη τοῦ ὁσίου Πατρὸς ἡμῶν Παταπίου. Ἦχος βαρὺς Ἑωθινὸν β.

Κυριακὴ 8 Δεκεμβρίου. Τὰ προεόρτια τῆς συλλήψεως τῆς ἁγίας Ἄννης καὶ μνήμη τοῦ ὁσίου Πατρὸς ἡμῶν Παταπίου. Ἦχος βαρὺς Ἑωθινὸν β. Κυριακὴ 8 Δεκεμβρίου. Τὰ προεόρτια τῆς συλλήψεως τῆς ἁγίας Ἄννης καὶ μνήμη τοῦ ὁσίου Πατρὸς ἡμῶν Παταπίου. Ἦχος βαρὺς Ἑωθινὸν β. Ἐν τῷ μικρῷ ἐσπερινῷ Μετὰ τὸν προοιμιακόν, εἰς τὸ Κύριε ἐκέκραξα ἰστῶμεν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΙΟΣ ΜΑΡΤΥΡΑΣ ΑΓΑΘΟΠΟΥΣ

ΑΓΙΟΣ ΜΑΡΤΥΡΑΣ ΑΓΑΘΟΠΟΥΣ ΑΓΙΟΣ ΜΑΡΤΥΡΑΣ ΑΓΑΘΟΠΟΥΣ Ἡ συνεισφορὰ τῆς νήσου Κρήτης στὴ συγκρότηση τοῦ «ἔσω ἀνθρώπου», καθὼς καὶ στὴν πνευματικὴ προαγωγή, δὲν συνίσταται μονάχα στὴν καλλιέργεια τῶν Γραμμάτων καὶ τῶν Τεχνῶν, ἀλλὰ καὶ

Διαβάστε περισσότερα

«Ἁγιογραφικὴ Σύναξις Πατρῶν Α»

«Ἁγιογραφικὴ Σύναξις Πατρῶν Α» Ἕνα δεύτερο σημαντικὸ Ἁγιογραφικὸ βῆμα «Ἁγιογραφικὴ Σύναξις Πατρῶν Α» Μία ἐλπιδοφόρος ἀρχὴ Μὲ τὴν Χάρι τοῦ Θεοῦ, τὴν εὐχὴ τοῦ ἀσθενοῦντος Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου μας Ὠρωποῦ καὶ Φυλῆς κ. Κυπριανοῦ, τὴν

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012 ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1. Ἡ Καινή Διαθήκη, Θεσσαλονίκη 2010. 2. Ἱερός Ναός ἁγίου Γεωργίου (Ροτόντα), Κατάθεση μαρτυρία, Θεσσαλονίκη

Διαβάστε περισσότερα

2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα:Ο πλούτος της εκκλησιαστικής ποίησης. Υμνογραφία. (κεφ.30) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός:

Διαβάστε περισσότερα

Σᾶς εὐαγγελίζομαι τὸ χαρμόσυνο ἄγγελμα τῆς γεννήσεως τοῦ. Χριστοῦ, ποὺ ἀποτελεῖ τὴν κορυφαία πράξη τοῦ Θεοῦ νὰ σώσει τὸν

Σᾶς εὐαγγελίζομαι τὸ χαρμόσυνο ἄγγελμα τῆς γεννήσεως τοῦ. Χριστοῦ, ποὺ ἀποτελεῖ τὴν κορυφαία πράξη τοῦ Θεοῦ νὰ σώσει τὸν Χριστούγεννα 2013 Ἀρ. Πρωτ. 1157 Πρός τό Χριστεπώνυμο πλήρωμα τῆς καθ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Χριστὸς γεννᾶται, δοξάσατε. Ἀδελφοί μου ἀγαπητοί, Σᾶς εὐαγγελίζομαι τὸ χαρμόσυνο ἄγγελμα τῆς γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ,

Διαβάστε περισσότερα

Ἀσκητὲς καὶ ἀσκητήρια στὴ νῆσο Σκόπελο

Ἀσκητὲς καὶ ἀσκητήρια στὴ νῆσο Σκόπελο Ἀσκητὲς καὶ ἀσκητήρια στὴ νῆσο Σκόπελο (Μιὰ πρώτη προσέγγιση στὸ θέμα) Εἰπώθηκε, πὼς ὁλόκληρο τὸ Ἅγιον Ὄρος μοιάζει μὲ τὸ Καθολικὸ ἑνὸς ἰεροῦ Ναοῦ καὶ ὅτι ἡ περιοχὴ ἀπὸ τὴν Ἁγία Ἄννα καὶ πέρα εἶναι τὸ

Διαβάστε περισσότερα

ODBC Install and Use. Κατεβάζετε καὶ ἐγκαθιστᾶτε εἴτε τήν ἔκδοση 32bit εἴτε 64 bit

ODBC Install and Use. Κατεβάζετε καὶ ἐγκαθιστᾶτε εἴτε τήν ἔκδοση 32bit εἴτε 64 bit Oἱ ἐφαρμογές Law4 χρησιμοποιοῦν τὸν Firebird SQL Server 32 ἤ 64 bit, ἔκδοση 2.5.x Γιὰ νὰ κατεβάσετε τὸν ODBC πηγαίνετε στό site www.firebirdsql.org στήν δ/νση http://www.firebirdsql.org/en/odbc-driver/

Διαβάστε περισσότερα

Ἀσματικὸ καὶ μοναχικὸ τυπικὸ καὶ ἡ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση τοῦ πρωτοπρ. Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη

Ἀσματικὸ καὶ μοναχικὸ τυπικὸ καὶ ἡ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση τοῦ πρωτοπρ. Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη Ἀσματικὸ καὶ μοναχικὸ τυπικὸ καὶ ἡ στουδιτικὴ μεταρρύθμιση τοῦ πρωτοπρ. Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη (Eἰσήγηση στό ΙΒ Πανελλήνιο Λειτουργικό Συμπόσιο στελεχῶν Ἱ. Μητροπόλεων μέ γενικό θέμα: «Πρόσωπα καί σταθμοί

Διαβάστε περισσότερα

θέματα μετάφρασης, ὑμνολογίας καὶ μουσικῆς

θέματα μετάφρασης, ὑμνολογίας καὶ μουσικῆς Ο ΛειτΟυρΓικΟΣ ΛΟΓΟΣ τησ ΟρΘΟδΟξΟυ εκκλησιασ Σημερα τῆνος, 9-2 Σεπτεμβρίου 20 ὀργάνωση εἰδικὴ Συνοδικὴ Ἐπιτροπὴ Λειτουργικῆς Ἀναγεννήσεως εἰσήγηση Γρ. Θ. ΣταΘη ΟμΟτιμΟυ καθηγητου ΠανεΠιΣτημιΟυ αθηνων θέματα

Διαβάστε περισσότερα

Ασματικό και μοναχικό τυπικό και η στουδιτική μεταρρύθμιση

Ασματικό και μοναχικό τυπικό και η στουδιτική μεταρρύθμιση Ασματικό και μοναχικό τυπικό και η στουδιτική μεταρρύθμιση του Αιδεσιμολογιώτατου Πρωτοπρεσβύτερου κ. Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη, Επίκουρου Καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Εἰσαγωγὴ

Διαβάστε περισσότερα

LAHGLATA ACIOCQAVIAS PEQIODOS Bò L hgla Aò

LAHGLATA ACIOCQAVIAS PEQIODOS Bò L hgla Aò LAHGLATA ACIOCQAVIAS PEQIODOS Bò L hgla Aò Μὲ τὴν εὐκαιρία τῆς μνήμης τοῦ Ἁγίου ἐνδόξου Ἀποστόλου καὶ πρώτου Ἁγιογράφου, Εὐαγγελιστοῦ Λουκᾶ (18η Ὀκτωβρίου) καὶ πρὸς τιμήν Του, πραγματοποιήθηκε, μὲ τὴν

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Συνόλων - Set Theory

Θεωρία Συνόλων - Set Theory Θεωρία Συνόλων - Set Theory Ἐπισκόπηση γιὰ τὶς ἀνάγκες τῶν Πρωτοετῶν Φοιτητῶν τοῦ Τµήµατος Διοίκησης, στὸ µάθηµα Γενικὰ Μαθηµατικά. Ὑπὸ Γεωργίου Σπ. Κακαρελίδη, Στὸ Τµῆµα Διοίκησης ΤΕΙ Δυτικῆς Ἑλλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Χρήσιμες ὁδηγίες γιὰ τοὺς ἐνηλίκους ποὺ ἐπιθυμοῦν νὰ βαπτισθοῦν Χριστιανοὶ Ὀρθόδοξοι.

Χρήσιμες ὁδηγίες γιὰ τοὺς ἐνηλίκους ποὺ ἐπιθυμοῦν νὰ βαπτισθοῦν Χριστιανοὶ Ὀρθόδοξοι. Χρήσιμες ὁδηγίες γιὰ τοὺς ἐνηλίκους ποὺ ἐπιθυμοῦν νὰ βαπτισθοῦν Χριστιανοὶ Ὀρθόδοξοι. Σὰ τελευταῖα χρόνια καὶ ἰδιαίτερα μετὰ τὸ ἄνοιγμα τῶν συνόρων τῶν χωρῶν τῆς ἀνατολικῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ καὶ γειτόνων χωρῶν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ὑπ ἀριθμ. 17

ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ὑπ ἀριθμ. 17 Πρὸς Ἅπαντας τοὺς Ἐφημερίους τῆς καθ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως. ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ὑπ ἀριθμ. 17 Θέμα: «Περὶ τῆς νομιμότητας τελέσεως τοῦ Μυστηρίου τοῦ Βαπτίσματος ἀνηλίκων». Ἀγαπητοὶ Πατέρες, Σχετικὰ μὲ τὶς προϋποθέσεις,

Διαβάστε περισσότερα

ευτέρα Ἔκδοσις ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ευτέρα Ἔκδοσις ΙΟΥΝΙΟΣ 2007 ΙΟΥΝΙΟΣ 2007 ευτέρα Ἔκδοσις Τίπρέπεινὰγνωρίζῃ ΕΝΑΣΕΛΛΗΝΑΣΜΑΚΕΔΟΝΑΣ 1. Ὅτι οἱ Σκοπιανοὶ λένε τεράστια ψέματα καὶ ὅτι ἔστησαν ἕνα φαντασιώδη μύθο γιὰ τὴν καταγωγή τους. Στὴν πλειονότητά τους εἶναι Σλαῦοι

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιάνα Ἀβρααμίδου ΜΑΤΙΑ ΑΝΑΠΟΔΑ. Ποιήματα

Χριστιάνα Ἀβρααμίδου ΜΑΤΙΑ ΑΝΑΠΟΔΑ. Ποιήματα Χριστιάνα Ἀβρααμίδου ΜΑΤΙΑ ΑΝΑΠΟΔΑ Ποιήματα ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ Αὒγουστος 2011 12 ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ Χριαστιάνα Ἀβρααμίδου ΜΑΤΙΑ ΑΝΑΠΟΔΑ Ποιήματα Τεῦχος 12 - Αὒγουστος 2011 ISSN: 1792-4189 Μηνιαία

Διαβάστε περισσότερα

Ὁ Γάμος. Ἀγαπητοί μας μελλόνυμφοι,

Ὁ Γάμος. Ἀγαπητοί μας μελλόνυμφοι, Ὁ Γάμος Ἀγαπητοί μας μελλόνυμφοι, ὲ λίγες ἡμέρες πρόκειται νὰ ἑνωθεῖτε μὲ τὰ δεσμὰ τοῦ Γάμου διὰ τῶν εὐλογιῶν τῆς Ἁγίας Ἐκκλησίας τοῦ Κυρίου μας. Αὐτὸ τὸ γεγονὸς χρειάζεται ὡς καταλύτη τὸν τελειωτῆ καὶ

Διαβάστε περισσότερα

Τὴν ὥρα ποὺ γραφόταν μία ἀπὸ τὶς πιὸ θλιβερὲς καὶ αἱματοβαμμένες

Τὴν ὥρα ποὺ γραφόταν μία ἀπὸ τὶς πιὸ θλιβερὲς καὶ αἱματοβαμμένες Τιμὴ καὶ εὐγνωμοσύνη Ἰαπωνικὸ πλοῖο πέταξε πανάκριβο μετάξι γιὰ νὰ σώσει Μικρασιάτες* Ἡ ἄγνωστη ἱστορία τοῦ ἐμπορικοῦ καραβιοῦ ἀπὸ τὴν Ἄπω Ἀνατολὴ ποὺ ἔδωσε παράδειγμα ἀνθρωπιᾶς, ἐνῶ οἱ δυτικοὶ «σύμμαχοί»

Διαβάστε περισσότερα

Μὲ τὴν Χάρι τοῦ Κυρίου μας

Μὲ τὴν Χάρι τοῦ Κυρίου μας Ἱερὸ Τελετὴ Λήξεως Μαθημάτων Ἁγιογραφίας τῆς Μητροπόλεώς μας Περίοδος ΣΤ, 2013-2014 Ζωὴ καὶ Δημιουργικὴ Συνέχεια στὴν Ὀρθόδοξη Ἁγιογραφία + Κυριακὴ Ἁγιορειτῶν Πατέρων, 9/22.6.2014 Μὲ τὴν Χάρι τοῦ Κυρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΣΧΑΛΙΟΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΘΙΜΟΣ

ΠΑΣΧΑΛΙΟΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΘΙΜΟΣ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 2015 ἀριθμ. πρωτ.: 181.- ΑΓΙΟΝ ΠΑΣΧΑ 12 ΑΠΡΙΛΙΟΥ ΠΑΣΧΑΛΙΟΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΘΙΜΟΣ Πρὸς τὸν ἱερὸ Κλῆρο καὶ τὸν εὐσεβῆ Λαὸ τῆς καθ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως

Διαβάστε περισσότερα

Η Λειτουργική ερμηνευτική (Μυσταγωγικά υπομνήματα) από τον ΣΤ έως τον ΙΒ αιώνα

Η Λειτουργική ερμηνευτική (Μυσταγωγικά υπομνήματα) από τον ΣΤ έως τον ΙΒ αιώνα Η Λειτουργική ερμηνευτική (Μυσταγωγικά υπομνήματα) από τον ΣΤ έως τον ΙΒ αιώνα του Αιδεσιμολογιώτατου Πρωτοπρεσβύτερου κ. Θεοδώρου Ι. Κουμαριανού, Λέκτορα της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Συσχετισμένων Ἀρχείων & Εἰκόνων

Διαχείριση Συσχετισμένων Ἀρχείων & Εἰκόνων Διαχείριση Συσχετισμένων Ἀρχείων & Εἰκόνων Εἰσαγωγὴ Μιὰ ἀπὸ τὶς βασικὲς πρόσθετες δυνατότητες τῆς ἔκδοσης 3 τῶν ἰατρικῶν ἐφαρμογῶν μας, εἶναι ἡ δυνατότητα συσχετισμοῦ ὅσων ψηφιακῶν ἀρχείων ἀπαιτεῖται στὴν

Διαβάστε περισσότερα

μαθη ματικῶν, ἀλλὰ καὶ τὴ βαθιά του ἐκτίμηση γιὰ τὴ χαϊντεγκεριανὴ ἱστορικὴ κατανόηση τοῦ ἀνθρώπινου κόσμου. Καταγράφοντας ὅλες αὐτὲς τὶς ἐπιδράσεις,

μαθη ματικῶν, ἀλλὰ καὶ τὴ βαθιά του ἐκτίμηση γιὰ τὴ χαϊντεγκεριανὴ ἱστορικὴ κατανόηση τοῦ ἀνθρώπινου κόσμου. Καταγράφοντας ὅλες αὐτὲς τὶς ἐπιδράσεις, ΠΡΟΛΟΓΟΣ Τὸ βιβλίο αὐτὸ εἶναι προϊὸν μακρόχρονης ἐξέλιξης. Γιὰ εἴκοσι περίπου χρόνια, τὸ ἐνδιαφέρον μου γιὰ τὸν Φρέγκε ἀποτέλεσε μέρος ἑνὸς ὁδοιπορικοῦ ποὺ ξεκίνησε ἀπὸ τὸ Μόναχο καί, μέσω τῆς Ὀξφόρδης

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ (Δελφῶν καί Μιαούλη) Τηλ:2310-828989. Ἡ Θεία Κοινωνία.

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ (Δελφῶν καί Μιαούλη) Τηλ:2310-828989. Ἡ Θεία Κοινωνία. ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ (Δελφῶν καί Μιαούλη) Τηλ:2310-828989 Ἡ Θεία Κοινωνία κατ οἶκον Θεσσαλονίκη 2008 Κάποιοι συσχετίζουν κάκιστα τὴν παρουσία τοῦ ἱερέως στό

Διαβάστε περισσότερα

Ἑλένη Γλύκατζη-Ἀρβελέρ. Γιατὶ τὸ Βυζάντιο. Ἐκδόσεις «Ἑλληνικὰ Γράμματα», Ἀθήνα 2009, σελίδες 292.

Ἑλένη Γλύκατζη-Ἀρβελέρ. Γιατὶ τὸ Βυζάντιο. Ἐκδόσεις «Ἑλληνικὰ Γράμματα», Ἀθήνα 2009, σελίδες 292. Ἑλένη Γλύκατζη-Ἀρβελέρ Γιατὶ τὸ Βυζάντιο Ἐκδόσεις «Ἑλληνικὰ Γράμματα», Ἀθήνα 2009, σελίδες 292. Κατ ἐπανάληψιν ἔχει ἐπισημανθῆ ὅτι ἐπιβάλλεται νὰ ἀναθεωρήσουμε ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες τὴν ὀπτικὴ εἰκόνα ποὺ ἔχουν

Διαβάστε περισσότερα

Σκέψεις γιὰ τὴν διατροφὴ καὶ τὴ νηστεία

Σκέψεις γιὰ τὴν διατροφὴ καὶ τὴ νηστεία Σκέψεις γιὰ τὴν διατροφὴ καὶ τὴ νηστεία Ἀλήθεια, πόσο σημαντικὸ εἶναι τὸ θέμα τῆς διατροφῆς. Εἴμαστε αὐτὸ ποὺ τρῶμε, λένε μερικοὶ ὑλιστὲς φιλόσοφοι. Καὶ ἐννοοῦν τίποτα παραπάνω. Ἡ λογικὴ αὐτὴ εἶναι λίγο

Διαβάστε περισσότερα

Ἑλληνικὰ σταυρόλεξα μὲ τὸ L A T E X

Ἑλληνικὰ σταυρόλεξα μὲ τὸ L A T E X eutypon32-33 2014/11/30 12:03 page 19 #23 Εὔτυπον, τεῦχος 32-33 Ὀκτώβριος/October 2014 19 Ἑλληνικὰ σταυρόλεξα μὲ τὸ L A T E X Ἰωάννης Α. Βαμβακᾶς Ιωάννης Α. Βαμβακᾶς Παπαθεοφάνους 12 853 00 Κῶς Η/Τ: gavvns

Διαβάστε περισσότερα

Αγια. Μετέωρα Σ Ω Τ Η Ρ Ε Ι Α 2 0 1 5. ἀφιέρωμα στά. ιεροσ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΣ ναοσ

Αγια. Μετέωρα Σ Ω Τ Η Ρ Ε Ι Α 2 0 1 5. ἀφιέρωμα στά. ιεροσ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΣ ναοσ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΚΗΦΙΣΙΑΣ, ΑΜΑΡΟΥΣΙΟΥ ΚΑΙ ΩΡΩΠΟΥ ιεροσ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΣ ναοσ μεταμορφωσεωσ του σωτηροσ δημου μεταμορφωσεωσ Χλόης & Λεβαδείας Τ.Κ. 144 52 τηλ.: 210-2850060 & φάξ: 210-2816706 site: www.inmm.gr,

Διαβάστε περισσότερα

(Θ. Λειτουργία Ἰωάννου Χρυσοστόμου)

(Θ. Λειτουργία Ἰωάννου Χρυσοστόμου) Οἱ πιστοὶ ὑπὲρ τῶν κατηχουμένων δεηθῶμεν. Ἵνα ὁ Κύριος αὐτοὺς ἐλεήσῃ. Κατηχήσῃ αὐτοὺς τὸν λόγον τῆς ἀληθείας. Ἀποκαλύψῃ αὐτοῖς τὸ εὐαγγέλιον τῆς δικαιοσύνης. Ἑνώσῃ αὐτοὺς τῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ καθολικῇ καὶ ἀποστολικῇ

Διαβάστε περισσότερα

Πότε ειμαστε όρθιόι και Πότε κανόυμε τό σταυρό μασ κατα τη διαρκεια των ακόλόυθιων

Πότε ειμαστε όρθιόι και Πότε κανόυμε τό σταυρό μασ κατα τη διαρκεια των ακόλόυθιων ÄÉÌÇÍÉÁÉÁ ÅÊÄÏÓÇ ÅÍÇÌÅÑÙÓÇÓ ÊÁÉ ÐÍÅÕÌÁÔÉÊÇÓ ÏÉÊÏÄÏÌÇÓ ÉÅÑÁ ÌÇÔÑÏÐÏËÉÓ ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇÓ ÉÅÑÏÓ ÍÁÏÓ ÌÅÔÁÌÏÑÖÙÓÅÙÓ ÔÏÕ ÓÙÔÇÑÏÓ ÄÅËÖÙÍ - ÌÉÁÏÕËÇ ÔÇË. 2310-828989 Πότε ειμαστε όρθιόι και Πότε κανόυμε τό σταυρό

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακὴ 3 Μαρτίου. Μνήμη τῶν ἁγίων μαρτύρων Εὐτροπίου, Κλεονίκου καὶ Βασιλίσκου. Κυριακὴ τοῦ Ἀσώτου Υἱοῦ. Ἦχος πλ. β. Ἑωθινὸν στ.

Κυριακὴ 3 Μαρτίου. Μνήμη τῶν ἁγίων μαρτύρων Εὐτροπίου, Κλεονίκου καὶ Βασιλίσκου. Κυριακὴ τοῦ Ἀσώτου Υἱοῦ. Ἦχος πλ. β. Ἑωθινὸν στ. Κυριακὴ 3 Μαρτίου. Μνήμη τῶν ἁγίων μαρτύρων Εὐτροπίου, Κλεονίκου καὶ Βασιλίσκου. Κυριακὴ τοῦ Ἀσώτου Υἱοῦ. Ἦχος πλ. β. Ἑωθινὸν στ. Σημείωσις: Τὴν ἐν τῇ παρούσῃ Κυριακῇ ἀκολουθίαν τῶν ἁγίων μαρτύρων Εὐτροπίου,

Διαβάστε περισσότερα

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας Γ Συνέδριο «Θεωρία καί Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ἡ Ὁκταηχία» Τετάρτη 18 Ὀκτωβρίου 2006 Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε Ἀθανάσιος Ἰ. Παϊβανᾶς www.paivanas.gr

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή 26 Ὀκτωβρίου 2012. Μνήμη τοῦ Ἁγίου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου τοῦ μυροβλύτου καὶ ἡ ἀνάμνησις τοῦ γεγονότος τοῦ σεισμοῦ.

Παρασκευή 26 Ὀκτωβρίου 2012. Μνήμη τοῦ Ἁγίου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου τοῦ μυροβλύτου καὶ ἡ ἀνάμνησις τοῦ γεγονότος τοῦ σεισμοῦ. Παρασκευή 26 Ὀκτωβρίου 2012. Μνήμη τοῦ Ἁγίου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου τοῦ μυροβλύτου καὶ ἡ ἀνάμνησις τοῦ γεγονότος τοῦ σεισμοῦ. Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν Ἐν τῷ μικρῷ ἐσπερινῷ Μετὰ τὸν προοιμιακόν,

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρια Αριθμων στην Εκπαιδευση

Η Θεωρια Αριθμων στην Εκπαιδευση Η Θεωρια Αριθμων στην Εκπαιδευση Καθηγητὴς Ν.Γ. Τζανάκης Εφαρμογὲς τῶν συνεχῶν κλασμάτων 1 1. Η τιμὴ τοῦ π μὲ σωστὰ τὰ 50 πρῶτα δεκαδικὰ ψηφία μετὰ τὴν ὑποδιαστολή, εἶναι 3.14159265358979323846264338327950288419716939937511.

Διαβάστε περισσότερα

Ἀγαπητοί ἐθελοντές τῆς Διακονίας Ἀσθενῶν τῆς Ἐκκλησίας μας.

Ἀγαπητοί ἐθελοντές τῆς Διακονίας Ἀσθενῶν τῆς Ἐκκλησίας μας. ΕΚΚΛΗΣΙΑ & ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΣ ΕΝΟΡΙΑ & ΔΙΑΚΟΝΙΑ ΑΣΘΕΝΩΝ Σεβασμιώτατε, Αἰδεσιμολογιώτατοι, Πρωτοπρεσβύτερος π. Βασίλειος Κοντογιάννης Ἐφημ. ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟΥ Γ.Ν.Α. Ἀγαπητοί ἐθελοντές τῆς Διακονίας Ἀσθενῶν τῆς Ἐκκλησίας

Διαβάστε περισσότερα

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας Γ Συνέδριο «Θεωρία καί Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ἡ Ὁκταηχία» Τετάρτη 18 Ὀκτωβρίου 2006 Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε Ἀθανάσιος Ἰ. Παϊβανᾶς www.paivanas.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΕΣ ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΙΟΥΛΙΟΥ

ΙΕΡΕΣ ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΙΟΥΛΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 1 3 Κυριακή 7 8 10 11 12 ΙΟΥΛΙΟΥ Κοσμᾶ καὶ Δαμιανοῦ τῶν Ἀναργύρων Β Ματθαίου 06:30-10:00 06:30-09:45 ΣΤΗ : Μνημόσυνο Κυπριανοῦ Ἀρχιεπισκόπου Κύπρου, Μητροπολιτῶν Πάφου Χρύσανθου, Κιτίου Μελετίου

Διαβάστε περισσότερα

«παλιὸ κρασὶ σὲ νέους ἀσκούς»

«παλιὸ κρασὶ σὲ νέους ἀσκούς» [1] Ἀχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης Ἀναπληρωτὴς Καθηγητὴς Σμήματος Μουσικῶν πουδῶν Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν «παλιὸ κρασὶ σὲ νέους ἀσκούς» Ἀναζητώντας τὸ παραδοσιακὸ ὑπόβαθρο καινοφανῶν ψαλτικῶν μελοποιημάτων Εἶναι

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτριος Κων. Μπαλαγεώργος. Ιστορία της διαμορφώσεως του Τυπικού της. Ορθοδόξου Εκκλησίας

Δημήτριος Κων. Μπαλαγεώργος. Ιστορία της διαμορφώσεως του Τυπικού της. Ορθοδόξου Εκκλησίας Δημήτριος Κων. Μπαλαγεώργος Ιστορία της διαμορφώσεως του Τυπικού της Ορθοδόξου Εκκλησίας Η λατρεία είναι ένα φαινόμενο του ανθρωπίνου βίου που σχετίζεται με τη θρησκεία και συνιστά το κέντρο γύρω από το

Διαβάστε περισσότερα

Ἡ νηστεία τῶν Χριστουγέννων καί τῶν ἁγίων Ἀποστόλων

Ἡ νηστεία τῶν Χριστουγέννων καί τῶν ἁγίων Ἀποστόλων Ἡ νηστεία τῶν Χριστουγέννων καί τῶν ἁγίων Ἀποστόλων Α. Περί τοῦ πότε ψάλλεται Ἀλληλούϊα 1. Ἡ νηστεία τῶν Χριστουγέννων, ἡ καί τεσσαρακονθήμερον καλουμένη, ἀρχομένη ἀπό τῆς ιε Νοεμβρίου λήγει τή κδ Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Π. Τ Ε Τ Σ Η Σ Χ Α Λ Κ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Ε Σ

Π. Τ Ε Τ Σ Η Σ Χ Α Λ Κ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Ε Σ ENTYPO TETSIS FIN:Layout 1 6/4/09 12:59 PM Page 1 Π. Τ Ε Τ Σ Η Σ Χ Α Λ Κ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Ε Σ 9 ΙΟΥΝΙΟΥ-3 ΙΟΥλΙΟΥ 2009 ΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΗΣ ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ 13, ΠλΑΚΑ, ΑΘΗΝΑ ENTYPO TETSIS FIN:Layout

Διαβάστε περισσότερα

Οι κλασικὲσ σπουδὲσ στην ὲλλαδα σημὲρα

Οι κλασικὲσ σπουδὲσ στην ὲλλαδα σημὲρα 63 Οι κλασικὲσ σπουδὲσ στην ὲλλαδα σημὲρα νικολαοσ κονομησ στὴν Ἑλλάδα δυστυχῶς τὸ ἀνήμπορο ἑλληνικὸ κράτος δὲν κατόρθωσε νὰ διαχειρισθεῖ μὲ τὴ δέουσα σοβαρότητα τὴν τεράστια κληρονομιὰ τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς

Διαβάστε περισσότερα

Ἁγιογραφικὴ Σύναξις Θεσσαλονίκης Α

Ἁγιογραφικὴ Σύναξις Θεσσαλονίκης Α Ἁγιογραφικὴ Σύναξις Θεσσαλονίκης Α Ἐσωτερικὸ Ἱεροῦ Ναοῦ Ἁγίων Ἀποστόλων Κυμίνων Θεσσαλονίκης Μὲ τὴν Χάρι τοῦ Θεοῦ, τὴν εὐχὴ τοῦ ἀσθενοῦντος Σεβασμιωτάτου πνευματικοῦ Πατρός μας, Μητροπολίτου Ὠρωποῦ καὶ

Διαβάστε περισσότερα

Γ Συνέδριο : «Θεωρία καί Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης: ἡ Ὁκταηχία» Τετάρτη 18 Ὀκτωβρίου 2006

Γ Συνέδριο : «Θεωρία καί Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης: ἡ Ὁκταηχία» Τετάρτη 18 Ὀκτωβρίου 2006 Γ Συνέδριο : «Θεωρία καί Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης: ἡ Ὁκταηχία» Τετάρτη 18 Ὀκτωβρίου 2006 Ε Ι Σ Η Γ Η Σ Η Θέμα: «Ἡ διά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ 127 ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΡΓΑΜΟΥ ΙΩΑΝΝΗΣ (ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ) Εἰσαγωγὴ Ἡ δημιουργία τῆς ἑνωμένης Εὐρώπης εἶναι πάνω ἀπ ὅλα γεγονὸς πνευματικῆς σημασίας. Ἡ πολιτικὴ ἡγεσία

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΕΣ ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ

ΙΕΡΕΣ ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 1 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ Ἀρχὴ τῆς Ἰνδίκτου, ἤτοι τοῦ Νέου Ἔτους, Συμεὼν ὁσίου τοῦ Στυλίτου, τῶν Ἁγίων 40 Γυναικῶν, Ἀμμοῦν Διακόνου Ἑσπερινός-Παράκληση 18:00-19:00 06:30-08:30 2 4 6 8 Μάμαντος Μεγαλομάρτυρος,

Διαβάστε περισσότερα

Στήν Σελίδα Παρατηρήσεις στὸ κάτω μέρος καταγράφονται / ἐμφανίζονται τυχόν ἐντοπισθέντα περιουσιακά στοιχεῖα (IX, άκίνητα, ἀγροτεμάχια κλπ)

Στήν Σελίδα Παρατηρήσεις στὸ κάτω μέρος καταγράφονται / ἐμφανίζονται τυχόν ἐντοπισθέντα περιουσιακά στοιχεῖα (IX, άκίνητα, ἀγροτεμάχια κλπ) Κάρτα Ἀντιδίκου Στήν Σελίδα Παρατηρήσεις στὸ κάτω μέρος καταγράφονται / ἐμφανίζονται τυχόν ἐντοπισθέντα περιουσιακά στοιχεῖα (IX, άκίνητα, ἀγροτεμάχια κλπ) Ἡ Εἰσαγωγή/Μεταβολή/Διαγραφή γίνεται μέσω τῶν

Διαβάστε περισσότερα

Ἑλλάδα. Μεγάλη. Καλαβρία Ἀπουλία Καμπανία STUDIUM HISTORICORUM Ε ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΦΗΣ

Ἑλλάδα. Μεγάλη. Καλαβρία Ἀπουλία Καμπανία STUDIUM HISTORICORUM Ε ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΦΗΣ STUDIUM HISTORICORUM Ε ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΦΗΣ Ἡ Μεγάλη Ἑλλάδα Καλαβρία Ἀπουλία Καμπανία 27-30 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2015 Ἱερὰ Μονὴ Παναγίας Καλαμιώτισσας (Μονὴ τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς), Ἀνάφη 2 Τρίτη 25 Αὐγούστου,

Διαβάστε περισσότερα

Γενικὴ Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία Α

Γενικὴ Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία Α Γενικὴ Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία Α Ενότητα 7: Δρ. Ἰωάννης Ἀντ. Παναγιωτόπουλος Λέκτορας Γενικῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἱστορίας Ἐθνικὸ καὶ Καποδιστριακὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν Τμῆμα Θεολογίας - Θεολογικὴ Σχολή 2 Εικόνα

Διαβάστε περισσότερα

Θεοδόσης Βολκὼφ ΠΟΙΗΜΑΤΑ

Θεοδόσης Βολκὼφ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Θεοδόσης Βολκὼφ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ Ἰανουάριος 2011 5 ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ Θεοδόσης Βολκὼφ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Τεῦχος 5 - Ἰανουάριος 2011 ISSN: 1792-4189 Μηνιαία ψηφιακὴ ἔκδοση τοῦ ἠλεκτρονικοῦ περιοδικοῦ

Διαβάστε περισσότερα

Τὴν Κυριακὴ 9. 50ετία Ἱερωσύνης τοῦ. π. Κωνσταντίνο Βαστάκη,

Τὴν Κυριακὴ 9. 50ετία Ἱερωσύνης τοῦ. π. Κωνσταντίνο Βαστάκη, 50ετία Ἱερωσύνης τοῦ Πρωτ. Κωνσταντίνου Βαστάκη Τὴν Κυριακὴ 9 Μαρτίου τὸ Ἐκκλη σιαστικὸ Συµ- βούλιο καὶ τὸ.σ. τοῦ Ἐνοριακοῦ Φιλο- πτώχου Ταµείου τῆς Ἐνορίας µας, κατόπιν προτάσεως τοῦ Προέδρου τους π.φιλοθέ-

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΠΑΘΗ

ΑΣΚΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΠΑΘΗ ΑΣΚΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΠΑΘΗ π. Ἰωάννου Ζόζουλακ Κοσμήτορος τῆς Ὀρθόδοξης Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Πρέσοβ Σλοβακίας Ἔχουμε συνηθίσει ἐμεῖς οἱ ἄνθρωποι νὰ ἐνεργοῦμε μὲ μηχανικὸ τρόπο, νὰ

Διαβάστε περισσότερα

Απλό γλωσσάριο για τη λατρεία της Εκκλησίας και τη Βυζαντινή μουσική

Απλό γλωσσάριο για τη λατρεία της Εκκλησίας και τη Βυζαντινή μουσική Από: http://www.paterikiorthodoxia.com/2012/10/2435.html με πολλές διορθώσεις, αλλαγές, προσθήκες κλ.π. από τον Εμμ. Γιαννόπουλο Απλό γλωσσάριο για τη λατρεία της Εκκλησίας και τη Βυζαντινή μουσική Αίνοι:

Διαβάστε περισσότερα

Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές. Tuesday, March 5, 13

Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές. Tuesday, March 5, 13 Αποστολικοί Πατέρες και Απολογητές Το πλήρωμα του χρόνου Συνάντηση Ιουδαϊκού κόσμου με ελληνισμό. Μετάφραση των εβδομήκοντα, Φίλωνας μέσω της αλληγορίας. Η ελληνική φιλοσοφία έδωσε την έννοια της θεωρίας,

Διαβάστε περισσότερα

«Τὰ μουσικὰ χειρόγραφα τῆς συλλογῆς τοῦ παναγίου Τάφου τῆς πατριαρχικῆς Βιβλιοθήκης τῶν Ἱεροσολύμων»

«Τὰ μουσικὰ χειρόγραφα τῆς συλλογῆς τοῦ παναγίου Τάφου τῆς πατριαρχικῆς Βιβλιοθήκης τῶν Ἱεροσολύμων» «Τὰ μουσικὰ χειρόγραφα τῆς συλλογῆς τοῦ παναγίου Τάφου τῆς πατριαρχικῆς Βιβλιοθήκης τῶν Ἱεροσολύμων» «the musical manuscripts of the Holy sepulcher Collection of the Patriarchal Library of Jerusalem» Διεπιστημονικὸ

Διαβάστε περισσότερα

ἄρχισε νὰ διαφαίνεται μιὰ ζύμωση στὰ λατρευτικὰ ζητήματα τῆς νεοϊδρυθείσης ἐκκλησίας, μὲ σκοπὸ τὴν διαμόρφωση ἑνὸς τύπου λατρείας μέσα στὸν ὁποῖο θὰ

ἄρχισε νὰ διαφαίνεται μιὰ ζύμωση στὰ λατρευτικὰ ζητήματα τῆς νεοϊδρυθείσης ἐκκλησίας, μὲ σκοπὸ τὴν διαμόρφωση ἑνὸς τύπου λατρείας μέσα στὸν ὁποῖο θὰ 1 Τ ρ ι θ έ κ τ η «Ἰδίᾳ δὲ τοῦτο ἐν ἁγίῳ παρακελευόμεθα Πνεύματι, ὡς ἐπειδή περ ἐξ ἀρχῆς ἡ τοῦ ἄσματος ἀκολουθία ἐν τούτῳ καὶ μόνῳ τῷ θείῳ ναῷ διετηρήθη ψάλλεσθαι, πρότερον ψαλλομένη ἐν Κωνσταντινουπόλει

Διαβάστε περισσότερα

Ἀχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης. Ἡ γυναικεία αἰσθητικὴ στὴν Βυζαντινὴ Μελοποιία

Ἀχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης. Ἡ γυναικεία αἰσθητικὴ στὴν Βυζαντινὴ Μελοποιία 1 Ἀχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης Ἡ γυναικεία αἰσθητικὴ στὴν Βυζαντινὴ Μελοποιία Αὐτὸ εἶναι τὸ ἐρώτημα: ἀποτυπώθηκε ποτὲ στὴ βυζαντινὴ μελοποιία κάποια ἰδιαίτερη «γυναικεία αἰσθητικὴ» κατὰ τὴν κατασκευὴ ὁποιουδήποτε

Διαβάστε περισσότερα

Ἡ Ἐκκλησία ὡς λατρεύουσα κοινότητα

Ἡ Ἐκκλησία ὡς λατρεύουσα κοινότητα Ἡ Ἐκκλησία ὡς λατρεύουσα κοινότητα Σὸ θέμα μὲ τὸ ὁποῖο στὴν ἀποψινή μας σύναξη θὰ ἀσχοληθοῦμε, ὅπως γνωρίζετε, εἶναι ἡ Ἐκκλησία ὡς λατρεύουσα κοινότητα. Θὰ προσπαθήσουμε χωρὶς νὰ εἰσέλθουμε σὲ λεπτομέρειες

Διαβάστε περισσότερα

Επιλέγεται η διερευνητική μέθοδος, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στο ΠΣ. Παρουσιάζοντας: Σύγχρονα πρότυπα και στοιχεία λατρείας προς αυτά.

Επιλέγεται η διερευνητική μέθοδος, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στο ΠΣ. Παρουσιάζοντας: Σύγχρονα πρότυπα και στοιχεία λατρείας προς αυτά. ΔΕ2:ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΤΗΤΑ ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ:ΛΑΤΡΕΙΑ Οι μαθητές/μαθήτριες να: - διακρίνουν τη λατρεία ως συστατικό στοιχείο της θρησκευτικότητας, - συνδέουν τους λατρευτικούς κύκλους της Ορθόδοξης λατρείας με την καθημερινότητά.

Διαβάστε περισσότερα

Τυπικὴ διάταξις τῆς ἀκολουθίας τοῦ Ἀποδείπνου ἐν τῇ Ἁγίᾳ καὶ Μεγάλῃ Τεσσαρακοστῇ

Τυπικὴ διάταξις τῆς ἀκολουθίας τοῦ Ἀποδείπνου ἐν τῇ Ἁγίᾳ καὶ Μεγάλῃ Τεσσαρακοστῇ Τυπικὴ διάταξις τῆς ἀκολουθίας τοῦ Ἀποδείπνου ἐν τῇ Ἁγίᾳ καὶ Μεγάλῃ Τεσσαρακοστῇ Α. Εἰς τὰς Κυριακὰς τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστής (ἕκτος τῆς Κυριακῆς τῶν Βαΐων) Μετὰ τὸν εὐλογητόν, τὸ Βασιλεῦ οὐράνιε Τρισάγιον,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΥΠΟΝΟΜΕΥΣΕΤΕ ΜΙΑ ΧΩΡΑ(Η ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ ΕΝΟΣ ΚΑ- ΤΑΣΚΟΠΟΥ)

ΠΩΣ ΝΑ ΥΠΟΝΟΜΕΥΣΕΤΕ ΜΙΑ ΧΩΡΑ(Η ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ ΕΝΟΣ ΚΑ- ΤΑΣΚΟΠΟΥ) Η ΝΕΑ ΤΑΞΗ ΤΟΥ ΑΝΤΙΧΡΙΣΤΟΥ. ΠΩΣ ΝΑ ΥΠΟΝΟΜΕΥΣΕΤΕ ΜΙΑ ΧΩΡΑ(Η ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ ΕΝΟΣ ΚΑ- ΤΑΣΚΟΠΟΥ) Ἀποσπάσματα ἀπὸ ἄρθρο στὰ «ΕΠΙΚΑΙΡΑ» (28-2-13) ΠΕΡΙΛΗΨΗ. ΑΥΤΗ Η ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΜΑΣ ΔΕΙΧΝΕΙ ΠΟΙΟΙ ΒΡΙΣΚΟΝ- ΤΑΙ ΑΠΟ ΠΙΣΩ,

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΕΟΡΤΗ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΕΛΟΠΟΙΪΑ»

«Η ΕΟΡΤΗ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΕΛΟΠΟΙΪΑ» ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ ΒΛΑΧΟΣ ΑΝΑΡΓΥΡΟΣ «Η ΕΟΡΤΗ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΕΛΟΠΟΙΪΑ»

Διαβάστε περισσότερα

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ 1 ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ Μερικ ε σαγωγικ ε Συχνά στή «Διδαχή», στά πνευματικά μας ἀναγνώσματα, συναντᾶμε τήν ἔννοια τῆς ἄσκησης, εἴτε ὡς προτροπή, εἴτε ὡς μέθοδο πνευματικῆς προκοπῆς.

Διαβάστε περισσότερα

Ἔχουμε κρίση θεσμῶν γιατί ἔχουμε κρίση προσώπων καὶ ἔχουμε κρίση προσώπων γιατί ἀγαπήσαμε τὴν ἀπατηλὴ ζωὴ τοῦ κόσμου τούτου, μὲ τὶς πολλὲς

Ἔχουμε κρίση θεσμῶν γιατί ἔχουμε κρίση προσώπων καὶ ἔχουμε κρίση προσώπων γιατί ἀγαπήσαμε τὴν ἀπατηλὴ ζωὴ τοῦ κόσμου τούτου, μὲ τὶς πολλὲς Ὁμιλία Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Πέτρας & Χερρονήσου κ. Νεκταρίου στὴν εἰς Πρεσβύτερον χειροτονία τοῦ ιακόνου Νεκταρίου Κιοστεράκη Χερσόνησος, 30 εκεμβρίου 2010 Χειροτονεῖσαι σήμερα ἱερεὺς καὶ συνάπτεσαι

Διαβάστε περισσότερα

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ 1 ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ χαλ νωτη γλ σσα Ἡ γλῶσσα εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα μέλη τοῦ ἀνθρώπινου ὀργανισμοῦ. Σὲ σύγκριση μὲ ἄλλα ἀνθρώπινα μέλη, ὅπως γιὰ παράδειγμα τὰ χέρια

Διαβάστε περισσότερα

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ

ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ 1 ΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ ΟΣΗ Ι. Ν. ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΗΣ ΑΝΩ ΙΛΙΣΙΩΝ Μ ορτ ορτ τ ν γκαιν ων το πανσ πτου Ναο τ ς ναστ σεως τ ν τ εροσολ µων ὲ τὸ μήνα Σεπτέμβριο ἀρχίζει κάθε χρόνο τὸ νέο ἐκκλησιαστικὸ ἔτος, ἡ ἀρχὴ τῆς Ἰνδίκτου,

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Πρωτοπρεσβύτερος Σπυρίδων Αντωνίου 2310 Τηλ. 999618, (fax). 996677 e-mail : santonio@past.auth.gr

Επίκουρος Καθηγητής Πρωτοπρεσβύτερος Σπυρίδων Αντωνίου 2310 Τηλ. 999618, (fax). 996677 e-mail : santonio@past.auth.gr APIΣTOTEΛEIO ΠANEΠIΣTHMIO ΘEΣΣAΛONIKHΣ ΘEOΛOΓIKH ΣXOΛH TMHMA ΠOIMANTIKHΣ KAI KOINΩNIKHΣ ΘEOΛOΓIAΣ ΤΟΜΕΑΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ Επίκουρος Καθηγητής Πρωτοπρεσβύτερος Σπυρίδων Αντωνίου 2310 Τηλ.

Διαβάστε περισσότερα

Σάββατο 18 Φεβουαρίου Σαββάτῳ πρὸ τῆς Ἀποκρεω. Μνήμη τοῦ ὁσίου πατρὸς ἠμῶν Λέοντος, Πάπα Ῥώμης. Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν

Σάββατο 18 Φεβουαρίου Σαββάτῳ πρὸ τῆς Ἀποκρεω. Μνήμη τοῦ ὁσίου πατρὸς ἠμῶν Λέοντος, Πάπα Ῥώμης. Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν Σάββατο 18 Φεβουαρίου 2012. Σαββάτῳ πρὸ τῆς Ἀποκρεω. Μνήμη τοῦ ὁσίου πατρὸς ἠμῶν Λέοντος, Πάπα Ῥώμης. Τυπικαὶ διατάξεις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν Ἐν τῷ Ἐσπερινῷ Μετὰ τὸν προοιμιακὸν καὶ τὴν συνήθη στιχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Τὰ ὅρια τῶν φυσικῶν νόμων

Τὰ ὅρια τῶν φυσικῶν νόμων Τὰ ὅρια τῶν φυσικῶν νόμων Γεώργιος Κοντόπουλος Ἀκαδημία Ἀθηνῶν 1) Εἰσαγωγή Mία ἀπὸ τὶς μεγαλύτερες ἀνακαλύψεις ὅλων τῶν ἐποχῶν εἶναι τὸ ὅτι οἱ φυσικοὶ νόμοι εἶναι παγκόσμιοι. Δηλαδὴ οἱ ἴδιοι φυσικοὶ νόμοι

Διαβάστε περισσότερα

Φ. Ἀ. Δημητρακόπουλος Γ. Β. Ἀνδρειωμένος Μ. Χρόνη Χ. Κοντονικολῆς - Ἀ. Βακαλόπουλος Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ

Φ. Ἀ. Δημητρακόπουλος Γ. Β. Ἀνδρειωμένος Μ. Χρόνη Χ. Κοντονικολῆς - Ἀ. Βακαλόπουλος Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ 1 Φ. Ἀ. Δημητρακόπουλος Γ. Β. Ἀνδρειωμένος Μ. Χρόνη Χ. Κοντονικολῆς - Ἀ. Βακαλόπουλος Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ Ἀπὸ 2 ἕως 12 Ἰουνίου 2010, ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψη τοῦ καθηγητῆ Φωτίου

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΕΟΡΤΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΟΡΤΗΣ ΤΟΥ ΓΕΝΝΕΣΙΟΥ ΤΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟ ΣΩΤΗΡΙΟΝ ΕΤΟΣ 2013

Ο ΕΟΡΤΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΟΡΤΗΣ ΤΟΥ ΓΕΝΝΕΣΙΟΥ ΤΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟ ΣΩΤΗΡΙΟΝ ΕΤΟΣ 2013 Ο ΕΟΡΤΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΟΡΤΗΣ ΤΟΥ ΓΕΝΝΕΣΙΟΥ ΤΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟ ΣΩΤΗΡΙΟΝ ΕΤΟΣ 2013 Του Περσυνάκη Εμμανουήλ Ιεροψάλτου Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Νέων Μουδανιών Επιτίμου Διευθυντού Δ/νσης Δ/θμιας Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Παραλειπόμενα τῆς 6ης Πανελλήνιας Συνάντησης Νέων

Παραλειπόμενα τῆς 6ης Πανελλήνιας Συνάντησης Νέων Ὅ,τι ἐπεδόθη στοὺς Συνέδρους-Νέους καὶ τοὺς Παρατηρητὲς Παραλειπόμενα τῆς 6ης Πανελλήνιας Συνάντησης Νέων Κείμενα Προβληματισμοῦ καὶ Ἀναμνηστικὰ α. Πρόγραμμα Συναντήσεως. β. Κεντρικὴ Εἰσήγησις. γ. Ποιήματα

Διαβάστε περισσότερα