Η πρώιμη αλληλεπίδραση μητέρας βρέφους και η ανάπτυξη της σκέψης: άνεια και ερμηνείες από τη γνωστική ψυχολογία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η πρώιμη αλληλεπίδραση μητέρας βρέφους και η ανάπτυξη της σκέψης: άνεια και ερμηνείες από τη γνωστική ψυχολογία"

Transcript

1 Στο Γρ. Αμπατζόγλου & Σ. Μανωλόπουλος (Επιμ.), Προσεγγίσεις του Βρέφους: Θέματα Ψυχολογίας, Ψυχοπαθολογίας και Ψυχανάλυσης, Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2001, Η πρώιμη αλληλεπίδραση μητέρας βρέφους και η ανάπτυξη της σκέψης: άνεια και ερμηνείες από τη γνωστική ψυχολογία Μπετίνα Ντάβου Εισαγωγή Η ανάπτυξη της σκέψης περιγράφεται από ποικίλες θεωρίες και προσεγγίσεις, οι οποίες συγκλίνουν στη γενική παραδοχή ότι τα βρέφη και τα νήπια κάτω από την ηλικία των τριών ετών εγγράφουν τις πληροφορίες σε μια πρώιμη μορφή που θέτει μεγάλους περιορισμούς στην ανάσυρση και αξιοποίησή τους για την ερμηνεία νέων πληροφοριών. Η άποψη αυτή όμως αμφισβητείται τα τελευταία χρόνια από ερευνητικά ευρήματα ότι τα βρέφη έχουν από το πρώτο έτος της ζωής τους τη δυνατότητα να δημιουργούν ιδιαιτέρως σύνθετες αναπαραστάσεις και ότι έως το τρίτο έχουν καταφέρει να αναπτύξουν ικανότητες μακρόχρονης καταγραφής και ανάσυρσης των πληροφοριών, πράγμα που σημαίνει ότι διαθέτουν τόσο ένα νοητικό σύστημα όσο και μια ικανότητα σκέψης πιο εξελιγμένα από ότι ήταν έως πρόσφατα γενικώς αποδεκτό 1. Το μεγαλύτερο μέρος των ερευνών που αφορούν τις διεργασίες της σκέψης σε όλο το ηλικιακό εύρος της ανθρώπινης ανάπτυξης προέρχονται από τον τομέα της γνωστικής ψυχολογίας 2, ο οποίος εξ ορισμού και εξ αντικειμένου επικεντρώνεται στις ενδο-ατομικές νοητικές δομές και διεργασίες, 1 Βλ. π.χ. Bauer (1996). 2 Αναφερόμαστε στον κλάδο της ψυχολογίας που θεμελιώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 60 με την έκδοση του βιβλίου του Ulric Neisser (1967) Γνωστική Ψυχολογία και την ίδρυση το 1970 του ομώνυμου επιστημονικού περιοδικού, ο οποίος είχε ως βασικά αντικείμενα μελέτης τις μορφές επεξεργασίας των πληροφοριών, καθώς και τη δομή και την οργάνωση του. Ο κλάδος αυτός διαφοροποιείται από την μελέτη της γνωστικής ανάπτυξης που προέρχεται από την γενετική επιστημολογία του Piaget τόσο ως προς τις μεθόδους όσο και ως προς την επιστημολογική αντιμετώπιση του ανθρώπου, χωρίς ωστόσο οι δύο προσεγγίσεις να είναι εντελώς ασύμβατες (βλ. π.χ. Bickhard (1988, 1997)).

2 τις οποίες σε μεγάλο βαθμό αντιμετωπίζει ως σχετικώς σταθερές και ανεξάρτητες του επικοινωνιακού πλαισίου ή της δυναμικής εντός της οποίας διεξάγονται. Η συνολική εικόνα που αναδύεται από τις έρευνες αυτές είναι ενός σκεπτόμενου βρέφους, νηπίου ή παιδιού το οποίο, ωστόσο, εκτελεί γνωστικές δοκιμασίες, εφαρμόζει γνωστικές στρατηγικές ή επιδίδεται σε γνωστικές ενέργειες με την αδιατάραχτη (πλην «τεχνικών» δυσκολιών) σταθερότητα ενός υπολογιστικού συστήματος και ανεξαρτήτως του Αλλου (γονέα, ερευνητή ή παιδαγωγού) ο οποίος βρίσκεται κοντά του. Μόνο γύρω στα μέσα της δεκαετίας του 90 άρχισαν να εμφανίζονται συστηματικές προσπάθειες να επανεξεταστούν τα πολύ ενδιαφέροντα ευρήματα της γνωστικής ψυχολογίας υπό το πρίσμα της επίδρασης του κοινωνικού πλαισίου και της αλληλεπίδρασης ενηλίκου- παιδιού, της δράσης δηλαδή που ασκούν ο ένας επί του άλλου, οι εμπλεκόμενοι σε μια επικοινωνιακή κατάσταση 3. ιαμετρικά αντίθετη από την ενδο-ατομική, δομική γνωστική προσέγγιση, η μελέτη της επικοινωνίας μητέρας-βρέφους τόνισε από την αρχή την καθοριστική συμβολή των πρώιμων αλληλεπιδράσεων σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης ανάπτυξης, της σκέψης συμπεριλαμβανομένης. Πρόσφατα, αρκετοί αναπτυξιακοί ψυχολόγοι με ενδιαφέρον στη δυναμική των αλληλεπιδράσεων, εμπνέονται από τη γνωστική έρευνα, για να διασαφηνίσουν και να εξειδικεύσουν τις θεωρίες και τα μοντέλα τους. Ο Stern παραδείγματος χάριν, αξιοποιεί γνωστικά και νευροβιολογικά ευρήματα για να συνδέσει απευθείας την πρώιμη διαπροσωπική επικοινωνία μητέρας-βρέφους με την ανάπτυξη των γνωστικών, συγκινησιακών και βιολογικών δομών και λειτουργιών 4. Οι έρευνες της τελευταίας κυρίως δεκαετίας συνδέουν συστηματικά την ποιότητα της επικοινωνίας μητέρας-βρέφους με την ανάπτυξη γνωστικών ικανοτήτων όπως η αυτοβιογραφική μνήμη ή η αφηγηματική ικανότητα, αλλά και με τη συναισθηματική και διαπροσωπική ανάπτυξη 5, οι οποίες με της σειρά τους επηρεάζουν τις λειτουργίες της σκέψης σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Βασικό κοινό χαρακτηριστικό αυτών των ερευνών είναι ότι καταστρώνονται επί θεωρητικών υποθέσεων, οι οποίες προκύπτουν από συνθέσεις ψυχολογικών προσεγγίσεων και έχουν συνήθη στόχο μια ψυχοδυναμική κλινική κατανόηση του ανθρώπου, η οποία όμως να αξιοποιεί δεδομένα πειραματικών ερευνών κυρίως γνωστικών και νευροβιολογικών. Στο πρώτο μέρος αυτού του κειμένου θα παρουσιαστούν όροι, έννοιες και ευρήματα τα οποία η αναπτυξιακή έρευνα δανείζεται από τη γνωστική ψυχολογία για να διασαφηνίσει κλινικές παρατηρήσεις και να ελέγξει υποθέσεις που προκύπτουν κυρίως από την ψυχοδυναμική θεωρία ή/και τη θεωρία της αλληλεπίδρασης. Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζονται ευρήματα συναφών ερευνών. 3 Ενδεικτικά βλ. Cobb (1995), Billet (1996), Driver & Scott (1995), Elbers (1996), Gonzalez (1996), Leseman & Sijsling (1996), Nilholm & Slajo (1996), Hoogsteder, Maier & Elbers (1996), Rehnshaw (1996), Smith (1995). 4 Βλ. Stern (1998, 1999). 5 Ενδεικτικά βλ. Ledoux (1998) και Schore (1994) για τη συναισθηματική και διαπροσωπική ανάπτυξη αντιστοίχως.

3 Γνωστικές Έννοιες και ιεργασίες Η γνωστική ψυχολογία προϋποθέτει την ύπαρξη ενός γνωστικού συστήματος (του νου), στο οποίο κάθε είδους πληροφορίες εισρέουν από το περιβάλλον και τίθενται υπό επεξεργασία (διϋλίζονται, αποσυνδέονται από πληροφορίες που παρεμβάλλονται, διασυνδέονται μεταξύ τους ή/και με άλλες προϋπάρχουσες πληροφορίες, συγκρίνονται, μετασχηματίζονται κ.ο.κ.), για να εγγραφούν έπειτα σε μόνιμη μορφή ή να απορριφθούν αν είναι πλέον άχρηστες, πάντως να αξιοποιηθούν σύμφωνα με τις ανάγκες του υποκειμένου 6. Οι πληροφορίες που εγγράφονται έχουν τη μορφή γνωστικών σχημάτων. Η Έννοια του Σχήματος Η έννοια του σχήματος έχει υποστεί αλλεπάλληλες μετατροπές στον ορισμό της, κατά τη διάρκεια της μακράς ιστορίας της μεταφοράς της από την Καντιανή φιλοσοφία, στη νευρολογία, τη μελέτη της μνήμης, τη γενετική ψυχολογία του Piaget, τη γνωστική ψυχολογία και τη γνωσιακή επιστήμη, για να διαδοθεί κατά την τελευταία δεκαετία και να υιοθετηθεί από όλους σχεδόν τους τομείς της ψυχολογίας. Εξαιτίας της πολύπλευρης χρήσης της, η έννοια του σχήματος δεν αντανακλά μια συγκεκριμένη και οργανωμένη θεωρία, αλλά μάλλον μια προσέγγιση που βασίζεται σε κοινές παραδοχές, πολλές από τις οποίες τεκμηριώνονται και εμπειρικά 7. Η γνωστική ψυχολογία θεωρεί τα γνωστικά σχήματα ως βασικά δομικά συστατικά του ανθρώπινου συστήματος επεξεργασίας των πληροφοριών, τα οποία αποτελούν κρίσιμες μονάδες για τη διαδικασία της κατανόησης. Πρόκειται για μονάδες οργανωμένων μεταξύ τους πληροφοριών, δηλαδή για πακέτα πληροφοριών με σταθερό πυρήνα. Φωλιάζουν το ένα μέσα στο άλλο και αναπαριστούν τη γνώση, καθώς ταυτοχρόνως δρουν ως συσκευές αναγνώρισης, τις οποίες το υποκείμενο χρησιμοποιεί προσπαθώντας να αποδώσει νόημα σε νέες ή ελλιπείς πληροφορίες. Οι δομές αυτές δεν είναι δεδομένες και σταθερές, αλλά εμπλουτίζονται και ισχυροποιούνται μέσα από τις αλληλεπιδράσεις τους με το περιβάλλον 8. Κάθε σχήμα είναι ένα είδος θεωρίας, ένα μοντέλο σκέψης, το οποίο χρησιμοποιείται από το άτομο για την ερμηνεία και την κατανόηση μιας κατάστασης. Το γνωστικό σχήμα ταυτίστηκε αρχικά με πληροφορίες που αφορούσαν έννοιες και γεγονότα, καθώς τα πρώτα πειράματα επικεντρώνονταν στη μελέτη της επεξεργασίας λεκτικών ή οπτικών συμβόλων, αλλά αργότερα, ο όρος διευρύνθηκε για να συμπεριλάβει πληροφορίες μη λεκτικές, που εγγράφονται αισθητηριακά ή κινητικά. Ως αποτέλεσμα το πρώτο, γνωστικό συστατικό του όρου σταδιακά εγκαταλείφθηκε και η γενική έννοια σχήμα χρησιμοποιείται στην πρόσφατη βιβλιογραφία για να περιγράψει σύνθετες 6 Βλ. π.χ. Demetriou et al. (1993) και Ντάβου (2000). 7 Για την ιστορική αναδρομή της υιοθέτησης του όρου από διαφορετικές επιστήμες και προσεγγίσεις βλ. Arbid (1985). Για την εισαγωγή στην έννοια και τις θεωρίες του γνωστικού σχήματος, καθώς και του τρόπου που χρησιμοποιείται γενικώς η έννοια του σχήματος από πρόσφατες ψυχολογικές προσεγγίσεις βλ. Ντάβου (2000). 8 Βλ. ενδεικτικά Rumelhart & Ortony (1977), Rumelhart & Norman (1985).

4 δομές οι οποίες αναπαριστούν την αντιληπτική εμπειρία, εξυπηρετούν κινητικές δραστηριότητες και περιέχουν αισθήσεις, συναισθήματα και διαπροσωπικές εμπειρίες. Το σχήμα εντέλει αναφέρεται στην ανεξίτηλη καταγραφή κάθε οργανωμένης εμπειρίας, συσχετισμένης και συνδυασμένης με τις προϋπάρχουσες εμπειρίες του υποκειμένου. ηλωτικές, ιαδικαστικές και Συγκινησιακές Αναπαραστάσεις Η γνωστική ψυχολογία διαφοροποιεί την αναπαράσταση της εγγεγραμμένης γνώσης σε δηλωτική (declarative) και διαδικαστική (procedural). Η δηλωτική περιλαμβάνει τη γνώση που διαθέτει το άτομο για πράγματα, γεγονότα και καταστάσεις, είναι δηλαδή αναπαράσταση γνώσεων που αφορούν το τι και ποιος και βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις έννοιες που διαθέτει το άτομο. Η διαδικαστική γνώση αναφέρεται στους τρόπους με τους οποίους εκτελούνται οι διάφορες δραστηριότητες και αφορά το πώς προϋποθέτει την ύπαρξη εννοιών, αλλά είναι γνώση που αφορά λειτουργίες. Κάθε είδος αναπαράστασης κωδικοποιεί πληροφορίες διαφορετικής φύσης και ακολουθεί τους δικούς της κανόνες οργάνωσης των πληροφοριών, αλλά σε γενικές γραμμές οι δηλωτικές αναπαραστάσεις αναφέρονται σε οργανωμένες πληροφορίες που μπορούν να αναπαρασταθούν λεκτικά, ενώ οι διαδικαστικές σε αναπαραστάσεις βιώματος και συμπεριφοράς που δεν έχουν απαραιτήτως ένα ρηματικό ανάλογο. Ορισμένες φορές, σε αντιδιαστολή με τη δηλωτική αναπαράσταση της γνώσης υιοθετείται ο όρος μη-δηλωτική για να χαρακτηρίσει κάθε είδους γνώση που δεν μπορεί να αναπαρασταθεί λεκτικά. Στη γνωστική βιβλιογραφία αυτό το είδος γνώσης έχει λάβει διάφορες ονομασίες, με λεπτές μεταξύ τους διακρίσεις όπως π.χ. υπονοούμενη γνώση, μνήμη επεισοδίων, ή αυτόματη μνήμη, στις οποίες θα αναφερθούμε πιο κάτω. Η διάκριση που κυρίως μας ενδιαφέρει εδώ είναι μεταξύ των αναπαραστάσεων που εγγράφονται σε μορφή που καθιστά δυνατή τη λεκτική ανάκλησή τους (δηλωτικές) και εκείνων που δεν μπορούν απευθείας να δηλωθούν με λόγο, αλλά η ύπαρξή τους και η δράση τους υπονοείται από αλλαγές στη συμπεριφορά του υποκειμένου (μηδηλωτικές) 9. Η έννοια της διαδικαστικής αναπαράστασης υιοθετείται από την αναπτυξιακή έρευνα για να εξηγηθεί η πρώιμη αναπαράσταση της διαπροσωπικής εμπειρίας. Η ιδέα είναι ότι από τη στιγμή της γέννησης, οι αλληλεπιδραστικές διαδικασίες μεταξύ μητέρας και βρέφους δημιουργούν μια μορφή διαδικαστικής γνώσης που αφορά το πώς κάνουμε πράγματα με δικούς μας άλλους, η οποία ενεργοποιείται κάθε φορά που το υποκείμενο βρίσκεται στο πλαίσιο μιας στενής διαπροσωπικής σχέσης. Πρόκειται για μια εγγεγραμμένη από τα πρώτα χρόνια της ζωής σχεσιακή γνώση (relational knowledge), της οποίας το περιεχόμενο και η φύση της κωδικοποίησης διαφέρει από τη συνειδητή γνώση και δεν μπορεί πάντοτε να αναπαρασταθεί με λόγο Αναλυτικά για τη διάκριση μεταξύ δηλωτικών και διαδικαστικών αναπαραστάσεων βλ. ενδεικτικά Anderson (, 1990, 1996), Anderson & Bower (1973). Για τη γενικότερη διαφοροποίηση μεταξύ δηλωτικών και μη-δηλωτικών αναπαραστάσεων βλ. Bauer (1996). 10 Βλ. σχετικά Lyon-Ruth et. al. (1998)

5 Κατά μια έννοια, όλες οι πρώιμες μνήμες που εγγράφονται πριν από την ανάπτυξη του λόγου, προτού δηλαδή το άτομο διαθέτει τις λέξεις ώστε να περιγράψει την εμπειρία του, καθιστούν διαδικαστικές αναπαραστάσεις, πλούσιες σε συγκινησιακό και διαπροσωπικό περιεχόμενο. Πρόσφατες έρευνες της νευροβιολογίας των συγκινήσεων οδηγούν στο συμπέρασμα ότι από τις αλληλεπιδράσεις των πρώτων χρόνων της ζωής προκύπτουν μια σειρά από συγκινησιακές εμπειρίες πολύ ισχυρές, αλλά ακατανόητες σε ενήλικη γλώσσα, οι οποίες εγγράφονται στον εγκέφαλο (και συγκεκριμένα στον αμυγδαλοειδή πυρήνα) ως ακατέργαστα, βουβά προσχέδια συναισθηματικής ζωής. Αυτές οι πρώιμες συγκινησιακές μνήμες που εγγράφονται πριν από την ανάπτυξη του λόγου καθιστούν αναπαραστάσεις του συναισθήματος, οι οποίες όταν αργότερα στη ζωή ενεργοποιούνται, δε συμπίπτουν με ένα σύνολο αρθρωμένης (δηλωτικής) σκέψης, το οποίο να μπορεί να περιγράψει είτε τις ίδιες τις μνήμες είτε την αντίδραση που προκαλούν στον άνθρωπο. Εκφράζονται όμως με τους πρώιμους τρόπους με τους οποίους καταγράφηκαν, όταν το άτομο δεν είχε ακόμη τις λέξεις για να κατανοεί τα γεγονότα, δηλαδή, ως μυϊκές και κινητικές εκρήξεις, οι οποίες μάλιστα συνοδεύονται και από ένα συναίσθημα σύγχυσης, ακριβώς επειδή απουσιάζουν τα λόγια που θα μπορούσαν να εκφράσουν τις αναμνήσεις που ενεργοποίησαν τη συγκίνηση 11. Μορφές Μνήμης Η ανθρώπινη μνήμη περιλαμβάνει κάθε είδους αναπαράσταση που έχει εγγραφεί σε σχετικώς μακρόχρονη μορφή. Οι πιο συνηθισμένες διακρίσεις που παρατηρούνται στη γνωστική βιβλιογραφία είναι μεταξύ σαφούς (explicit) και υπονοούμενης μνήμης (implicit), καθώς και μεταξύ μνήμης σημασιών και επεισοδίων (semantic vs. episodic memory). Επίσης, συχνά απαντάται η έννοια της πολύ μακρόχρονης, αυτοβιογραφικής μνήμης (very long autobiographical memory). Οι έννοιες αυτές, καθώς και οι λειτουργίες τις οποίες περιγράφουν, υιοθετούνται προσφάτως από την αναπτυξιακή έρευνα στο πλαίσιο ψυχοδυναμικών προσεγγίσεων. Οι υπονοούμενες (implicit) γνωστικές λειτουργίες αναφέρονται σε μια σειρά από φαινόμενα όπως είναι η αντίληψη χωρίς το άτομο να έχει την επίγνωση ότι έχει αντιληφθεί, η μάθηση χωρίς το άτομο να έχει επίγνωση ότι έχει μάθει, μια ανάμνηση που το άτομο δεν «ήξερε» ότι διέθετε. Αφορούν λειτουργίες που δεν είναι παρατηρήσιμες, αλλά η δράση τους υπονοείται από τη συμπεριφορά του υποκειμένου. Η ποικιλία αυτών των «χωρίς επίγνωση» φαινόμενων εντάχθηκε στη διαφοροποίηση μεταξύ σαφούς και υπονοούμενης μνήμης. Κατά τον Schacter η σαφής μνήμη αναφέρεται στη συνειδητή ανάμνηση (recollection) πληροφοριών στις οποίες έχει εκτεθεί το άτομο, ενώ η υπονοούμενη μνήμη χαρακτηρίζει εκείνες τις περιστάσεις όπου «πληροφορίες που κωδικοποιήθηκαν στη διάρκεια κάποιου συγκεκριμένου 11 Αναλυτικά για την αναπαράσταση του συναισθήματος και για τις πρώιμες συγκινησιακές αναμνήσεις βλ. Ledoux (1998) και Schore (1994).

6 επεισοδίου εκδηλώνονται κατόπιν, χωρίς συνειδητή ή σκόπιμη ανάμνηση» 12. Πολλές μελέτες δείχνουν ότι αυτά τα δύο είδη μνήμης είναι σχετικώς ανεξάρτητα, εφόσον διαφέρει η φύση της πληροφορίας που επεξεργάζεται το καθένα. Ενώ η σαφής μνήμη δημιουργείται και βασίζεται στην νοηματική επεξεργασία γεγονότων και στη σχέση τους με έννοιες και πληροφορίες που διαθέτει το άτομο, κατευθύνεται δηλαδή εννοιολογικά, η υπονοούμενη μνήμη κατευθύνεται από τα δεδομένα και εκδηλώνεται συνήθως σε συμπεριφορές που εξαρτώνται από αισθητηριακές και κινητικές εμπειρίες. Προκύπτει, δηλαδή, από μια πρωιμότερου τύπου επεξεργασία των πληροφοριών που είναι κυρίως αισθητηριακή και κινητική. Η υπονοούμενη μνήμη δεν μπορεί να περιγραφεί λεκτικά, αλλά είναι διαθέσιμη υπό την έννοια ότι επιδρά και μετατρέπει τη συμπεριφορά. Στα σχετικά πειράματα το υποκείμενο αδυνατεί μεν να ανακαλέσει απευθείας όλα τα αντικείμενα μιας λίστας την οποία προσπάθησε να απομνημονεύσει, αλλά τα ανακαλεί συνειρμικά, κάτι που δείχνει ότι η πληροφορία είχε συνδεθεί με άλλες και ήταν διαθέσιμη με τρόπους διαφορετικούς. Συναφής με την υπονούμενη μνήμη είναι η έννοια της αυτοβιογραφικής, πολύ μακρόχρονης μνήμης, η οποία εμφανίστηκε στη βιβλιογραφία στα τέλη της δεκαετίας του 60, στο πλαίσιο μιας ακόμη διάκρισης των περιεχομένων της ανθρώπινης μνήμης που ελάχιστα διαφέρει από αυτήν μεταξύ σαφούς και υπονοούμενης. Πρόκειται για τη διάκριση μεταξύ της μνήμη επεισοδίων (episodic memory), όπου υπάγονται πληροφορίες που καταγράφηκαν μέσα από προσωπικά βίωματα του υποκειμένου (π.χ. το βίωμα της απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου), και της σημασιολογικής μνήμης (semantic memory) που περιλαμβάνει τις οργανωμένες γνώσεις που έχει το άτομο για έννοιες και γεγονότα. Στη δεύτερη υπάγονται πληροφορίες των οποίων τη σημασία το υποκείμενο «διδάχθηκε» μέσα από λεκτικές περιγραφές και σύμβολα (π.χ. δεν έχει χάσει κάποιο αγαπημένο πρόσωπο, αλλά η έννοια της απώλειας τού είναι γνωστή από τις αφηγήσεις άλλων, από τη λογοτεχνία κλπ.). Η αυτοβιογραφική, πολύ μακρόχρονη μνήμη εντάσσεται στη μνήμη επεισοδίων 13. Στην προσπάθεια να αξιοποιηθούν οι έννοιες αυτές σε ένα μοντέλο ανάπτυξης της σκέψης το οποίο να περιλαμβάνει και τη σημασία της πρώιμης αλληλεπίδρασης, ο Siegel τις συνδύασε μεταξύ τους και τις τοποθέτησε μεταξύ τους σε ένα αναπτυξιακό συνεχές ως εξής: Η υπονοούμενη αντιστοιχεί μνήμη επεισοδίων (αυτοβιογραφική) και η σαφής στη σημασιολογική (γεγονότων-factual). Η υπονοούμενη περιλαμβάνει μια σειρά από συγκινησιακές, συμπεριφορικές, αντιληπτικές και σωματοαισθητηριακές αναμνήσεις, οι οποίες είναι παρούσες κατά τη γέννηση και βασίζονται σε ένα εγκεφαλικό κύκλωμα που κωδικοποιεί τις πληροφορίες 12 Βλ. Schacter (1987, σελ. 501). Για μια πρόσφατη λεπτομερή ανάλυση περί της διαφοροποίησης μεταξύ σαφών και υπονοούμενων γνωστικών λειτουργιών βλ. Underwood & Bright (1996). 13 Η συγγένεια των λειτουργιών που ορίζονται ως υπονούμενη μνήμη, μνήμη επεισοδίων ή αυτοβιογραφική πολύ μακρόχρονη μνήμη με διεργασίες που δεν είναι συνειδητές είναι προφανής. Ωστόσο, επειδή η γνωστική ψυχολογία ακολούθησε αυστηρώς εμπειροκρατική προσέγγιση προτίμησε τη θέσπιση νέων, λειτουργικών όρων και ορισμών, όταν τέτοιου τύπου φαινόμενα παρατηρούνταν στο εργαστήριο. Για μια πιο εκτεταμένη ανάλυση της θέσης που κράτησε η γνωστική ψυχολογία απέναντι στη μελέτη μη συνειδητών διεργασιών βλ. Erderlyi (1985), Stein (1997) και Ντάβου (2000).

7 χωρίς να προϋποθέτει ότι το υποκείμενο έχει προηγουμένως εστιάσει την προσοχή του σ αυτές. Όταν αυτές οι πληροφορίες ανασύρονται το υποκείμενο δεν έχει απαραιτήτως την αίσθηση ότι αυτή τη στιγμή κάτι θυμάται (πρόκειται π.χ. για μια συγκινησιακή ανάμνηση φόβου, χωρίς την ανάμνηση - επίγνωση του γεγονότος που τον είχε προκαλέσει). Αυτές οι υπονοούμενες μορφές μνήμης εκτελούνται σε περιοχές του εγκεφάλου (όπως ο αμυγδαλοειδής πυρήνας και άλλες περιοχές του μεταιχμιακού συστήματος, τα βασικά γάγγλια, ο κινητικός και ο αισθητηριακός φλοιός), οι οποίες είναι σχετικώς καλά αναπτυγμένες κατά τη γέννηση και ικανές να ανταποκρίνονται στην εμπειρία δημιουργώντας μνημονικές κωδικοποιήσεις μέσω μετατροπών στις συνάψεις των νευρώνων. Η υπονοούμενη, αυτοβιογραφική, πάρα πολύ μακρόχρονη μνήμη θεωρείται ότι δημιουργεί γνωστικά σχήματα, δηλαδή νοητικά μοντέλα εμπειρίας, τα οποία προκύπτουν από γενικεύσεις βιωμάτων και αισθήσεων, μη λεκτικών (κυρίως αισθητηριακών και σωματικών), τα οποία χρησιμεύουν ως εσωτερικά μοντέλα εργασίας βάσει των οποίων αντιμετωπίζεται ο κόσμος και οι μελλοντικές εμπειρίες. Η αυτοβιογραφική μνήμη αναπτύσσεται καθώς διαμορφώνεται η μνήμη επεισοδίων και θεωρείται ως η γνωστική λειτουργία που είναι κυρίως υπεύθυνη για την ανάπτυξη της αίσθησης του εαυτού και της αίσθησης του χρόνου, δηλαδή για την επίγνωση της συνέχειας της ύπαρξης του υποκειμένου στο χώρο και το χρόνο (της αυτονοητικής συνείδησης) 14. Αντίθετα με την «πρώιμη» φύση των υπονούμενων διεργασιών, τα θεμέλια των σαφών γνωστικών διεργασιών τίθενται αργότερα, γύρω στο τέλος του πρώτου χρόνου. Οι αναμνήσεις που λεκτικοποιούνται βασίζονται σε λειτουργίες της σαφούς μνήμης και η κωδικοποίησή και εγγραφή τους προϋποθέτει ότι το άτομο έχει αποκτήσει τη δυνατότητα να διατηρεί επαρκώς την προσοχή του στα γεγονότα. Όταν η σαφής μνήμη ανασύρεται το άτομο έχει την υποκειμενική αίσθηση ότι κάτι θυμάται. Παραλλήλως κατανεμημένη επεξεργασία Η άποψη περί παραλλήλως κατανεμημένης επεξεργασίας (parallel distributed processing) 15 είναι ένα ακόμη δάνειο της αναπτυξιακής έρευνας από τη γνωστική ψυχολογία και τις νευροεπιστήμες. Οι λειτουργίες της νόησης θεωρούνται ότι κατανέμουν τη δραστηριότητά τους και πραγματοποιούνται παραλλήλως από πολλά διαφορετικά δίκτυα (ή κυκλώματα), τα οποία επικαλύπτονται και συνδέονται μεταξύ τους, ανταλλάσσοντας πληροφορίες. Ο ανθρώπινους νους, σε αντιστοιχία με το βιολογικό του ανάλογο, τον εγκέφαλο, είναι προκαθορισμένος να ενεργοποιείται ταυτοχρόνως σε διαφορετικές περιοχές και με διαφορετικούς τρόπους ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στις ποικίλες απαιτήσεις του εξωτερικού περιβάλλοντος. Έχει, συνεπώς, μια πολυδιάστατη δομή, η οποία επιτρέπει την παράλληλη ενεργοποίηση διαφόρων περιοχών και την κατανομή των λειτουργικών απαιτήσεων. Έτσι, κάθε πληροφορία που βρίσκεται στο γνωστικό σύστημα υφίσταται 14 Η σύνδεση των γνωστικών αυτών εννοιών με αναπτυξιακές λειτουργίες οφείλεται στον Siegel (1998). Για τη δραστηριότητα των γνωστικων σχημάτων ως εσωτερικών μοντέλων εργασίας βλ. Bowlby, (1984), ενώ για την έννοια της αυτονοητικής συνείδησης βλ. Wheeler, Stuss & Tulving (1997). 15 Βλ. σχετικά McClelland, Rumelhart et al. (1986).

8 επεξεργασία σε πολλαπλά επίπεδα και βάση της σχέσης της με μια ποικιλία σχημάτων, όχι μόνον γνωστικών, αλλά και συγκινησιακών, κινητικών και αισθητηριακών. Η δραστηριότητα της παράλληλης δικτυακής αναπαράστασης των πληροφοριών στο νου περιγράφεται με σαφήνεια από τα μοντέλα των νευρωνικών δικτύων, τα οποία χρησιμοποιούνται από τη γνωστική ψυχολογία για την προσομοίωση λειτουργιών του νευρικού συστήματος. Αναφέρονται σε ομάδες μονάδων συνδεδεμένων μεταξύ τους με ποικίλους τρόπους, όπου κάθε μονάδα θεωρείται ότι έχει τις δυνατότητες ενός ιδιαιτέρως απλουστευμένου νευρώνα, ενώ όλο το σύστημα είναι εξαιρετικά μη γραμμικό 16. Στην αναπτυξιακή ψυχολογία η έννοια και δράση των νευρωνικών δικτύων υιοθετείται από τον Stern, στο μοντέλο που περιγράφεται αναλυτικά πιο κάτω. Αλληλεπιδραστικά Αναπτυξιακά Μοντέλα και Έρευνες Οι γνωστικές αναπαραστάσεις στην αρχή της ζωής Υιοθετώντας την άποψη ότι οι αναπαραστάσεις δημιουργούνται από πολλαπλά παράλληλα συστήματα τα οποία εξυπηρετούν διαφορετικές λειτουργίες και χαρακτηρίζονται από διαφορετικούς κανόνες, η Bauer 17 χρησιμοποιεί τη διάκριση μεταξύ δηλωτικής και μη-δηλωτικής γνώσης, για να εξηγήσει γιατί οι παλαιότερες έρευνες εσφαλμένα επιβεβαίωναν την πρώιμη παιδική αμνησία. Η δηλωτική γνώση περιέχει τη συνειδητή ανάμνηση ονομάτων, τοπικών και χρονικών στοιχείων, περιστατικών κ.ο.κ. και τα περιεχόμενα και η δομή της μπορούν να ελεγχθούν καθώς το άτομο δηλώνει αυτές τις πληροφορίες. Αντιθέτως, η μη-δηλωτική γνώση δεν εκφράζεται συνήθως με λόγο αλλά με πράξεις και αναπαριστά μια ποικιλία ικανοτήτων που αναπτύσσονται χωρίς την απαραίτητη επίγνωση του υποκειμένου, όπως είναι π.χ. η διαμόρφωση συνηθειών και δεξιοτήτων. Ένα από τα χαρακτηριστικά που ορίζουν τη μη-δηλωτική γνώση είναι ότι το αποτέλεσμα της εμπειρίας εκδηλώνεται σε μια αλλαγή της συμπεριφοράς ή της επίδοσης, αλλά η ίδια η εμπειρία που προκάλεσε αυτές τις αλλαγές δεν είναι συνειδητά προσπελάσιμη. Μεθοδολογικά, είναι πρακτικώς αδύνατον να ελεγχθούν οι όποιες αναπαραστάσεις διαθέτουν τα βρέφη ή τα νήπια, εφ όσον δεν πληρούν την προϋπόθεση του επαρκώς ανεπτυγμένου λόγου που θα επέτρεπε τη «δήλωση» των αναπαραστάσεων. Για να παρακαμφθεί αυτή η δυσκολία, η Bauer και η ομάδα της στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα, κατασκεύασαν ένα μη-λεκτικό ανάλογο της λεκτικής ανάκλησης, με ασκήσεις οι οποίες για να διεκπεραιωθούν από τα βρέφη δεν προϋποθέτουν την ύπαρξη λόγου, αλλά απαιτούν τη διεξαγωγή γνωστικών διεργασιών που εκτελούνται επί δηλωτικών αναπαραστάσεων, αξιοποιούν δηλαδή καταγεγραμμένες έννοιες και γεγονότα με τρόπο παρόμοιο με αυτόν που επιστρατεύουν τα μεγαλύτερα παιδιά και οι ενήλικοι για να εκφράσουν λεκτικά της αναμνήσεις τους. 16 Για μια λεπτομερή εισαγωγή στην έννοια των νευρωνικών δικτύων και την αξιοποίησή τους για την προσομοίωση θεωριών που σχετίζονται με τη λειτουργία του εγκεφάλου βλ. Crick 17 Βλ. σχετικά Bauer (1996)

9 Τα αποτελέσματά τους έδειξαν ότι τα βρέφη και τα νήπια δημιουργούν μη-λεκτικές (αλλά και λεκτικές μετά τον πρώτο χρόνο) αναπαραστάσεις γεγονότων και εννοιών, τις οποίες μπορούν να ανακαλέσουν μη-λεκτικά. Αυτό που καθορίζει το αν ένα περιστατικό μπορεί ή όχι να ανακληθεί δεν είναι η ηλικία του παιδιού, υποστηρίζει η Bauer, αλλά πρώτον το τι ακριβώς ζητιέται από το παιδί να ενθυμηθεί, δεύτερον η συχνότητα με την οποία το παιδί εκτέθηκε στο περιστατικό και τρίτον, η διαθεσιμότητα στοιχείων που μπορούν να του χρησιμεύσουν ως υπομνήσεις του περιστατικού. Όταν αυτοί οι τρεις παράγοντες ελέγχθηκαν καταλλήλως, ακόμη και νήπια 13 μηνών μπορούσαν να θυμηθούν συγκεκριμένα περιστατικά και έννοιες ύστερα από πολύ χρόνο. Υπονοούμενη σχεσιακή αναπαράσταση της πρώιμης αλληλεπίδρασης Η έννοια της μη δηλωτικής, διαδικαστικής γνώσης αξιοποιείται και από άλλους ερευνητές και θεωρητικούς της αναπτυξιακής ψυχολογίας για να ερμηνευθεί ο τρόπος που αναπαρίσταται η διαπροσωπική εμπειρία. Κατά αυτή την άποψη, από την αρχή της ζωής οι διαπροσωπικές εμπειρίες εγγράφονται ως μια μορφή διαδικαστικής γνώσης για το πώς το άτομο μπορεί να «υπάρχει» και να αλληλεπιδρά με άλλα σημαντικά άτομα. Αυτή η υπονοούμενη σχεσιακή γνώση, χωρίς να είναι απαραιτήτως ασυνείδητη, δεν μπορεί πάντοτε και αμέσως να αναπαρασταθεί και να εκφραστεί με λόγο. Όταν δύο άνθρωποι αναπτύσσουν μεταξύ τους μια στενή σχέση, η υπονοούμενη σχεσιακή γνώση και των δύο διατέμνεται, δημιουργώντας ένα διϋποκειμενικό πεδίο 18, το οποίο περιλαμβάνει έντονες και ακριβείς εντυπώσεις των τρόπων που έχει ο καθένας «να υπάρχει μαζί με τον άλλο» («way-of-being-with-the-other»), οι οποίες είναι καταγεγραμμένες από την αρχή της ζωής. Η υπονοούμενη σχεσιακή γνώση δεν μπορεί συνεπώς να είναι ρηματική, αλλά εκδηλώνεται με αισθήσεις, κινήσεις και συγκινήσεις μέσα στο διϋποκειμενικό πεδίο που δημιουργείται από τα επικοινωνούντα υποκείμενα. Έτσι, το υποκειμενικό βίωμα μιας «πραγματικής σχέσης» δημιουργείται στο πεδίο όπου διατέμνονται και επικαλύπτονται οι υπονοούμενες σχεσιακές γνώσεις του κάθε υποκειμένου. Όσο μεγαλύτερη είναι η επικάλυψη, τόσο περισσότερο συμπίπτει η αίσθηση των εμπλεκομένων ατόμων ότι βιώνουν μια πραγματική, μια «αληθινή» σχέση. Η έννοια της υπονοούμενης σχεσιακής γνώσης αξιοποιείται και για να εξηγηθούν οι αλλαγές που προκύπτουν στα πλαίσια της θεραπευτικής διαδικασίας. Οι συστηματικές διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ 18 Όπως επισημαίνει η Beebe (1998) η έννοια της διϋποκειμενικότητας χρησιμοποιείται από διαφορετικές προσεγγίσεις χωρίς πάντοτε να έχει προηγουμένως ορισθεί, εναλλασσόμενη με έννοιες όπως συνεκτικότητα (connectedness), κοινωνική επαφή, εναρμόνιση (attunement), συγκινησιακός συγχρονισμός (emotional synchrony), αμοιβαιότητα (reciprocity), συναισθηματικός δεσμός (attachment). Η χρήση της πολλές φορές είναι νεφελώδης πράγμα που αντανακλά τη δυσκολία να αποδοθεί σε λόγο ένα βαθύτατα εσωτερικό, σύνθετο και έντονα σωματικό βίωμα. Πάντως η έννοια της διϋποκειμενικότητας όπως χρησιμοποιείται από τους συγκεκριμένους ερευνητές φαίνεται να διαφοροποιείται από την ψυχαναλυτική της χρήση (που βασίζεται κυρίως στη λεκτική δηλωτική (declarative) γνώση), για να συμπεριλάβει μορφές καταγεγραμμένης εμπειρίας που περιλαμβάνουν έντονα συγκινησιακά σχήματα προσώπων, βλεμμάτων, ήχων και σώματος τα οποία οργανώνονται σε υπονοούμενο, διαδικαστικό επίπεδο, λεπτό προς λεπτό κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης κατά τη διαδικασία αυτή δομείται σταδιακά μια αμοιβαία επίδραση, διαδραματίζονται εμπειρίες επιρροής και επίδρασης από άλλους και τίθενται υπό διαπραγμάτευση διαταραχές και επανορθώσεις μέσα στο πλαίσιο μιας «ιδανικής» αμοιβαίας αλληλεπίδρασης.

10 θεραπευτή ασθενούς ενδυναμώνουν το διϋποκειμενικό πεδίο που προκύπτει από τη διατομή των υπονοούμενων σχεσιακών γνώσεων του καθενός, δημιουργώντας νέες δυνατότητες για πιο συνεκτικές και προσαρμοστικές μορφές αλληλεπίδρασης, οι οποίες καταγράφονται ως κοινό διαπροσωπικό βίωμα έως ότου ανακύπτει εντέλει ένα συγκεκριμένο διαπροσωπικό γεγονός, μια «στιγμή συνάντησης» (moment of meeting), κατά την οποία αποκρυσταλλώνεται μια νέα δυαδική κατάσταση μεταξύ των υποκειμένων. Εντός αυτής, θεραπευτής και ασθενής κατακτούν τη δυνατότητα συμπληρωματικών πράξεων και κοινής διϋποκειμενικής αναγνώρισης, ώστε να εκφράσουν και να θέσουν υπό επεξεργασία νέες μορφές κοινής εμπειρίας 19. Η συνάφεια μεταξύ πρώιμης αλληλεπίδρασης, συναισθήματος και σκέψης Όπως κάθε διάκριση που αφορά τις ανθρώπινες λειτουργίες, η διάκριση μεταξύ δηλωτικής και διαδικαστικής γνώσης είναι ως ένα βαθμό αυθαίρετη, αλλά αναπόφευκτη για λόγους τόσο διδακτικούς όσο και ερευνητικούς. Είναι προφανές ότι οι περισσότερες μορφές αναπαραστάσεων περιέχουν ταυτοχρόνως δηλωτικές και διαδικαστικές μορφές εμπειρίας, όπως και ότι γνώσεις δηλωτικές (που περιλαμβάνουν νέες έννοιες και οδηγίες για την εκτέλεση ενεργειών) μπορούν να μετατραπούν σε διαδικαστικές (όταν η ενέργεια πλέον εκτελείται αυτομάτως) ή και το αντίστροφο, γνώσεις διαδικαστικές να λεκτικοποιηθούν αν αναλυθούν στις έννοιες και τα συστατικά που συνθέτουν μια ενέργεια. Η θεραπευτική διαδικασία βασίζεται εν μέρει στη «δηλωτικοποίηση» της διαδικαστικής εμπειρίας. Η διαδικαστική γνώση αφορά σχήματα δράσης, σχήματα δηλαδή που ενεργοποιούνται προς συγκεκριμένους στόχους βάσει συγκεκριμένων μεταβλητών 20, αλλά συχνά περιέχει δηλωτική γνώση που αφορά το στόχο. Κάθε μορφή διαδικαστικής αναπαράστασης σε μια δεδομένη χρονική στιγμή είναι δυνατό να περιλαμβάνει δηλωτικές αναπαραστάσεις έστω και πρώιμης μορφής, όπως π.χ. μπορεί να είναι η μητέρα ως στόχος μιας διαδικαστικής αναπαράστασης που ενεργοποιεί σχήματα δράσης (π.χ. για την έλξη της προσοχής της), αλλά και ως «έννοια» όταν το βρέφος αρχίζει να συνδέει τη μορφή με το άκουσμα της λέξης και να εκδηλώνει αυτή την αναγνώριση «διαδικαστικά», δηλαδή, με τρόπο συγκινησιακό και διαπροσωπικό, κατά βάση κινητικά και αισθητηριακά. Βάσει της ιδιότητας των δηλωτικών-διαδικαστικών αναπαραστάσεων να αλληλεπιδρούν και να μετατρέπονται δυναμικά, ορισμένοι ερευνητές αποπειρώνται να διασαφηνίσουν τη συνάφεια μεταξύ διαπροσωπικής επικοινωνίας, ανάπτυξης των συγκινήσεων και ανάπτυξης της σκέψης. Σε συνθήκες παρατήρησης, οι Tronick και συν. 21 ζητούσαν από τη μητέρα να διακόψει για λίγα λεπτά τη φυσιολογική της συμπεριφορά προς το βρέφος. Μόλις εκείνη το κοιτούσε αλλά παρέμενε ανέκφραστη, το βρέφος αντιλαμβανόταν αμέσως την αλλαγή και προσπαθούσε να ελκύσει την 19 Αναλυτικότερα για την έννοια της υπονοούμενης σχεσιακής γνώσης και του ρόλου της τόσο στην διαπροσωπική ανάπτυξη όσο και στην ψυχαναλυτική θεραπεία βλ. Lyons-Ruth et al. (1998), καθώς και Stern et al. (1998). 20 Βλ. σχετικά Norman & Shallice (1986). 21 Βλ. σχετικά Τronick et al. (1998).

11 προσοχή της με ήχους και κινήσεις. Καθώς η προσπάθεια αυτή αποτύγχανε, τα περισσότερα βρέφη απέσυραν για λίγο το βλέμμα τους για να την ξανακοιτάξουν σχεδόν αμέσως. Αυτός ο κύκλος της προσπάθειας να ανακτηθεί η προσοχή της μητέρας συνεχιζόταν αρκετές φορές έως ότου, αφού δεν κατάφερνε να αποκαταστήσει την επικοινωνία τους, το βρέφος αποσυρόταν και έχανε τον έλεγχο της στάσης του σώματός και των κινήσεών του. Σε αυτή την πειραματική συνθήκη τα βρέφη παρουσίαζαν μετά από λίγα λεπτά την εικόνα ιδρυματισμού και απομόνωσης, για να οδηγήσουν τους ερευνητές στο συμπέρασμα αφενός ότι τα συναισθήματα του βρέφους εξαρτώνται άμεσα από το συντονισμό στην επικοινωνία με τη μητέρα του, αλλά και αφετέρου ότι απαραίτητη προϋπόθεση γι αυτή την επικοινωνία είναι η δυνατότητα της μερικής τουλάχιστον αναπαράστασης των στόχων του ενός τη σκέψη του άλλου. Όταν η μητέρα παραμένει ανέκφραστη, το βρέφος δεν έχει τα σημάδια μέσω των οποίων να αναπαραστήσει τους στόχους και τις επιθυμίες της και παραιτείται. Ο Tronick και οι συνεργάτες του επιχειρούν μια αναλογία μεταξύ του τρόπου που ρυθμίζεται η θερμοκρασία του βρέφους και του τρόπου με τον οποίο ρυθμίζεται η συγκινησιακή και νοητική του κατάσταση. Σημειώνουν ότι η ρύθμιση της θερμοκρασίας είναι μια δυαδική διαδικασία εφόσον σε αυτή δε συμβάλει μόνον ο οργανισμός του βρέφους αλλά και η εξωτερική φροντίδα που δέχεται (π.χ. στην αγκαλιά της μητέρας). Αντιστοίχως, η συγκινησιακή του κατάσταση ρυθμίζεται επίσης δυαδικά, με βασικά συστατικά αφενός, το κεντρικό νευρικό σύστημα του βρέφους (π.χ. το μεταιχμιακό) και τις συμπεριφορές που οργανώνονται και ελέγχονται από αυτό (όπως π.χ. μικροκινητικές και ηχητικές εκφράσεις συγκίνησης) και αφετέρου, τις ρυθμιστικές ενέργειες της τροφού (όπως π.χ. είναι οι εκφράσεις του προσώπου της, τα αγγίγματα και οι χειρονομίες της). Το δυαδικό συγκινησιακό ρυθμιστικό σύστημα κατευθύνεται από την επικοινωνία μεταξύ εσωτερικών (εντός του βρέφους) και εξωτερικών (από την πλευρά του ατόμου που έχει την κυρίως φροντίδα) λειτουργιών και προϋποθέτει από την κάθε πλευρά την μερική τουλάχιστον αντίληψη της συνειδησιακής κατάστασης του άλλου. Παραδείγματος χάριν, αν η εκτίμηση της μητέρας είναι ότι το βρέφος απλώνει το χέρι του για να πιάσει ένα τόπι, ενώ εκείνο σκόπευε να της αγγίξει το πρόσωπο, δεν μπορεί να δημιουργηθεί ένα δυαδικό σύστημα, γιατί οι δύο πλευρές παραμένουν σε επίπεδο γνωστικό, διαχωρισμένες, ασυντόνιστες και ασύνδετες. Βάσει αυτής της ερμηνείας αναδεικνύεται μια κυκλική δραστηριότητα που συνδέει τη διαπροσωπική επικοινωνία, τη συναισθηματική ανάπτυξη και την ανάπτυξη της σκέψης. Κάθε λειτουργία ενεργοποιεί και ρυθμίζει τη δραστηριότητα της άλλης, ενώ παράλληλα η ενεργοποίησή της εξαρτάται από την ποιότητα της συνολικής λειτουργίας του «κυκλώματος». Σε αυτή την κυκλική διαδικασία ο Siegel 22 προσθέτει και τη βιολογική διάσταση για να παρουσιάσει ένα πιο σύνθετο μοντέλο ανάπτυξης της σκέψης, σε μια απόπειρα να καταδείξει τις νευροβιολογικές διεργασίες μέσω των οποίων ο σκεπτόμενος νους αναδύεται από τη δραστηριότητα ενός εγκεφάλου που αλληλεπιδρά με άλλους «σκεπτόμενους» εγκεφάλους. Βάσει της θεωρίας της αλληλεπίδρασης ορίζει το διαπροσωπικό βίωμα ως «ροή 22 Για τη νευροβιολογία της διαπροσωπικής εμπειρίας και τη σχέση της με την ανάπτυξη της σκέψης βλ. αναλυτικά Siegel (1998).

12 ενέργειας και πληροφοριών από έναν νου σε έναν άλλο». Στο βιολογικό επίπεδο αυτό σημαίνει τη εκπομπή σημάτων από τον ένα εγκέφαλο στον άλλο μέσω της διαπροσωπικής επικοινωνίας και στο εκφραστικό επίπεδο γίνεται αντιληπτό στο συντονισμό που δημιουργείται μεταξύ του γονιού και του βρέφους, όταν ο γονιός αντιλαμβάνεται με ικανοποιητικό βαθμό αξιοπιστίας τα μηνύματα που του στέλνει το βρέφος και ανταποκρίνεται καταλλήλως 23. Σχηματικές δομές που συνθέτουν τη διαπροσωπική εμπειρία Μια ακόμη πιο σύνθετη αναπαράσταση της αντικειμενοτρόπου διαπροσωπικής εμπειρίας και των συγκινησιακών και γνωστικών παραμέτρων που τη συνθέτουν, προτείνεται από τον Stern. Κατά την έποψή του, καθώς τα κίνητρα αναπαρίστανται και βιώνονται υποκειμενικά, δημιουργούν μια μονάδα τρέχουσας υποκειμενικής εμπειρίας, μια «αναδυόμενη στιγμή» (emergent moment), η οποία αναπαρίσταται σε τουλάχιστον έξι παράλληλες, βασικές σχηματικές δομές. Τα αισθησιοκινητικά σχήματα, τις αντιλήψεις, τις έννοιες, τα σενάρια, τις χρονικές μορφές αισθημάτων (temporal feeling shapes) και τους πρωτοαφηγηματικούς φακέλους (protonarrative envelopes). Οι χρονικές μορφές αισθημάτων προτείνονται ως ένας τρόπος αναπαράστασης των συναισθημάτων, ενώ οι πρωτοαφηγηματικοί φάκελοι ως μορφές αναπαράστασης της συνολικής εμπειρίας με τη μορφή αφηγήματος. Τα έξι αυτά σχήματα δημιουργούν από κοινού, ένα δίκτυο σχημάτων, αντίστοιχο με τα δίκτυα της παραλλήλως κατανεμημένης επεξεργασίας που προτείνονται από τη γνωστική προσέγγιση, στα οποία αναφερθήκαμε πιο πάνω. Το δίκτυο αυτό αποτελεί το σχήμα του υπάρχειν μαζί ( schema-of-being-with ), επί του οποίου δομείται σταδιακά κατά την ανάπτυξη η διαπροσωπική εμπειρία και συμπεριφορά. Ο Stern δηλώνει ότι εμπνεύστηκε το μοντέλο του από τις γνωσιακές επιστήμες και ιδιαίτερα από το μοντέλο των παραλλήλως κατανεμημένων διεργασιών. Μεταφέροντάς το στη διαπροσωπική εμπειρία, προτείνει ότι όπως και οι άλλες λειτουργίες που διεξάγονται στο νου, η διαπροσωπική επικοινωνία προϋποθέτει την παράλληλη αλλά μερικώς ανεξάρτητη επεξεργασία ενός μεγάλου αριθμού νοητικών συμβάντων τα οποία λαμβάνουν χώρα ταυτοχρόνως. Η παράλληλη επεξεργασία κάθε ενός από τα έξι σχήματα που θεωρεί ότι ενέχονται στην διαπροσωπική επικοινωνία, διεξάγεται σε ένα βασικό, τοπικό επίπεδο, το οποίο είναι λειτουργικά ασυνείδητο και δεν μπορεί να μεταφραστεί σε μεμονωμένη υποκειμενική εμπειρία. Από αυτό το πανδαιμόνιο που διεξάγεται σε πολλαπλά κέντρα [ ] και από την αλληλεπίδραση, το συντονισμό και τη συγκρότηση αυτών των κατώτερων διεργασιών, αναδύεται ένα καθολικό νοητικό γεγονός: μια 23 Παλαιότερα, ψυχαναλυτές όπως ο Bion (1961) ή η Klein (1975/1962) παρουσίασαν κλινικές ερμηνείες για τον τρόπο που η σκέψη αναπτύσσεται μέσα από την επικοινωνία της μητέρας με το βρέφος της και για το πως ο αρχικά τεμμαχισμένος σε μεμονωμένα ερεθίσματα κόσμος του βρέφους, συγκροτείται σταδιακά σε σκέψη, μέσα από την συνοχή που προβάλλει με τις ερμηνείες της η μητέρα (ή το υποκατάστατό της) στην ασυγκρότητη εμπειρία του βρέφους. Η προσπάθεια του Siegel είναι να επιβεβαιώσει και να διασαφηνίσει αυτές τις κλινικές παρατηρήσεις αξιοποιώντας σύγχρονα ερευνητικά ευρήματα. Υποστηρίζει δε ότι η κοινωνικά εξαρτημένη φύση του εγκεφάλου δείχνει πως η διαπροσωπική επικοινωνία επηρεάζει τις νευροβιολογικές διεργασίες και συνεπώς τη σκέψη όχι μόνον στην αρχή αλλά και σε όλη τη διάρκεια της ζωής.

13 αναδυόμενη ιδιότητα του νου, η οποία έχει συνοχή και αίσθηση στο πλαίσιο εντός του οποίου αναδύεται. ηλαδή, τα ποικίλα συμβάντα και αισθήματα συνδέονται μεταξύ τους σαν απαραίτητα συστατικά ενός μοναδικού γεγονότος. Η αναδυόμενη στιγμή είναι μια τέτοια αναδυόμενη ιδιότητα του νου και επιτυγχάνει τη συγκρότηση της τρέχουσας εμπειρίας 24. Από τα έξι σχήματα που περιλαμβάνει ο Stern στο μοντέλο του, οι χρονικές μορφές αισθημάτων και οι πρωτο-αφηγηματικοί φάκελοι παρουσιάζονται ως οι πιο σύνθετες δομές αναπαράστασης. Οι χρονικές μορφές αισθημάτων δημιουργούνται από τις συγκινήσεις που βιώνει το βρέφος μέσω της αίσθησης του ρυθμού και της διάρκειας και συνεπώς του ρέοντος χρόνου, αισθήσεις τις οποίες διαθέτει από τη στιγμή της γέννησης. Όταν ένα κίνητρο (π.χ. η έλξη της προσοχής της μητέρας) δρα, η δράση του συνοδεύεται από μετατροπές (στη συγκίνηση, την ικανοποίηση, τη διέγερση και την εγγύτητα προς τον στόχο), οι οποίες ξετυλίγονται στο χρόνο και καθορίζουν ένα συγκεκριμένο χρονικό περίγραμμα. Αν και τα χρονικά περιγράμματα (δηλαδή, οι συγκινήσεις, η ικανοποίηση, η διέγερση, ο βαθμός επίτευξης του στόχου του κινήτρου) διαφέρουν ως προς το οργανικό τους ανάλογο, ωστόσο δρουν συντονισμένα και βιώνονται σε τρέχοντα χρόνο, ως ένα πολύπλοκο αίσθημα, ένα συναίσθημα που προκύπτει από τον συνδυασμό των επιμέρους χρονικών περιγραμμάτων του κάθε αισθήματος. Συνεπώς, τουλάχιστον στα πρώτα χρόνια της ζωής, τα συναισθήματα αναπαρίστανται ως ολικές σωματικές μετατροπές που βιώνονται σε περιγεγραμμένο χρόνο. Οι πρωτο-αφηγηματικοί φάκελοι είναι μορφές αναπαράστασης ενός καθολικού βιώματος το οποίο συντίθεται από «πρωτο-πλοκές» (proto-plots). Όταν τα κίνητρα δρουν σε μια διαπροσωπική κατάσταση, δημιουργούν μια υποκειμενική «αφηγηματοειδή» δομή, καθώς τα γεγονότα (που προκύπτουν από τη δράση των κινήτρων) κυλούν στο χρόνο προς το στόχο τους (π.χ. προς τη μητέρα). Η ένταση που δημιουργείται από την αναμονή του τι εντέλει θα προκύψει είναι το καθοριστικό συστατικό μιας «αφηγηματοειδούς» δομής. Η κίνηση προς ένα στόχο διευκολύνει την οργάνωση και άλλων πτυχών του βιώματος υπό το φως της τρέχουσας εμπειρίας και συμβάλει στο να διαμορφωθούν υποκειμενικά τα υπόλοιπα κύρια στοιχεία της «αφήγησης». ημιουργείται δηλαδή από τα κίνητρα, τη δράση τους στο χρόνο και τους στόχους τους, μια «πρωτο-πλοκή», η οποία έχει αιτία, δράση, διαμεσολαβητικές ενέργειες, στόχο και πλαίσιο. Επειδή η κίνηση προς ένα στόχο (που υπάρχει ως βασική δράση των κινήτρων, τουλάχιστον από τη γέννηση) δημιουργεί την τάση να βιώνονται τα γεγονότα με τη μορφή θεατρικής συνέχειας και πλοκής, κάθε υποκειμενική στιγμή προικίζεται με συνοχή και όρια. Συνεπώς, η πρωτο-πλοκή είναι μια αφηγηματική μονάδα, η οποία χρησιμοποιείται από τα παιδιά ως βασική μονάδα κατανόησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, ως ένα πρώιμο, δηλαδή, γνωστικό σχήμα. Οι «αφηγηματοειδείς» δομές είναι αναπόφευκτα συνδεδεμένες με τα κίνητρα και την έκφρασή τους στη συμπεριφορά και συνεπώς υπάρχουν από την πρώτη στιγμή, πολύ πριν αναπτυχθούν οι αντίστοιχες λεκτικές δομές. Ο Stern συμπεραίνει ότι τα βασικά στοιχεία της πλοκής, αποτελούν πρώιμα γνωστικά σχήματα, τα οποία θέτουν τα θεμέλια για τη συνοχή και την αλληλουχία των γνωστικών διεργασιών (δηλωτικών και 24 Stern et al. (1994) σελ. 17.

14 διαδικαστικών) και είναι διαθέσιμα στα βρέφη από πολύ νωρίς σε αυτή την προκαταρκτική μορφή. Η κατά Stern πρωτο-πλοκή (protoplot) συμπίπτει εν μέρει με την κατά Trevarthen «πρωτο-συζήτηση» (protoconversation), δηλαδή την επικοινωνία βρέφους-μητέρας με τη χρήση σημείων τα οποία ακολουθούν σε γενικές γραμμές τη δομή του λόγου 25. Η πρωτο-πλοκή βιώνεται υποκειμενικά, καθώς ξετυλίγεται εντός ή μαζί με μια χρονική μορφή αισθήματος. Αυτές οι δυο πλευρές της εμπειρίας (ουσιαστικά γνωστική και συγκινησιακή, αντιστοίχως) συγχωνεύονται για να διαμορφώσουν μια υποκειμενική δομή, τον πρωτοαφηγηματικό φάκελο, ο οποίος αναπαριστά ολόκληρη την εμπειρία της διαπροσωπικής επικοινωνίας ως μία καθολική μονάδα που περιλαμβάνει πρώιμες σκέψεις και συγκινήσεις. Έτσι, η διαπροσωπική εμπειρία αναπαρίσταται ως ένα συνολικό σχήμα «του υπάρχειν μαζί», το οποίο συντίθεται από το δίκτυο που δημιουργούν έξι διαφορετικά επιμέρους σχήματα. Τα δύο πιο σύνθετα, οι χρονικές μορφές αισθημάτων και οι πρωτοαφηγηματικοί φάκελοι χρησιμεύουν το ένα ως αναπαράσταση του συναισθήματος και το άλλο ως αναπαράσταση της συνολικής εμπειρίας που εμπεριέχει και γνωστικές παραμέτρους και βιώνεται στην τρέχουσα στιγμή. Τα έξι σχήματα αλληλεπιδρούν και συνδυάζονται για να συνθέσουν ένα ευρύτερο σχήμα, που διαμορφώνεται στα πρώτα χρόνια της ζωής μέσα από τη σχέση μητέρας-βρέφους και αναπαριστά την εμπειρία του να υπάρχει το υποκείμενο μέσα σε μια στενή διαπροσωπική σχέση με ένα πολύ ιδιαίτερο τρόπο, ο οποίος καθορίζει και καθορίζεται από τη σκέψη και τα συναισθήματά του. Επιδράσεις της πρώιμης επικοινωνίας στην ανάπτυξη του εγκεφάλου Αντλώντας τα στοιχεία του από νευρολογικές έρευνες και μοντέλα (κυρίως των νευρωνικών δικτύων και των παραλλήλως κατανεμημένων διεργασιών), καθώς και από τη θεωρία του συναισθηματικού δεσμού του Bowlby 26 (επιστημονικά πεδία που μόνον πρόσφατα άρχισαν να ανταλλάσσουν δεδομένα μεταξύ τους), o Stern συμπεραίνει ότι έχει προκύψει ένα σημαντικό σύνολο συγκλινόντων ευρημάτων, τα οποία εξηγούν πολύ καλά τις κλινικές παρατηρήσεις βρεφών και των οικογενειών τους, και διατυπώνει την άποψη ότι οι ανθρώπινες σχέσεις διαμορφώνουν την εγκεφαλική δομή από την οποία προκύπτει σταδιακά ο σκεπτόμενος νους 27. Θεμελιώδους σημασίας φαίνεται πώς είναι η περιοχή του εγκεφάλου ακριβώς πίσω από τα μάτια, μεταξύ του μεταιχμιακού συστήματος και των συνειρμικών περιοχών του νεοφλοιού, όπου διασταυρώνονται αρκετές εγκεφαλικές δραστηριότητες. Η περιοχή δέχεται εισροές και στέλνει διεγέρσεις σε ευρύτατη ποικιλία αντιληπτικών και ρυθμιστικών περιοχών του εγκεφάλου, καθώς και σε περιοχές που εξειδικεύονται στις αφηρημένες αναπαραστάσεις. Εξυπηρετεί έτσι στη συγκρότηση πληροφοριών από συστήματα 25 Βλ. ενδεικτικα Trevarthen (1993). 26 Ενδεικτικά για το θεωρία του συναισθηματικού δεσμού (attachment theory) βλ. Bowlby (1984). 27 Η παρουσίαση των απόψεων του Stern που ακολουθεί προέρχεται από προδημοσίευση το 1998, του υπο δημοσίευση (1999) βιβλίου του Ο Αναπτυσσόμενος Νους: Προς μια Νευροβιολογία της διαπροσωπικής Εμπειρίας.

15 κατανεμημένα σε διάφορες περιοχές του εγκεφάλου και ρυθμίζει τη διεξαγωγή πολλών λειτουργιών, όπως είναι οι μνημονικές αναπαραστάσεις και διάφορες οργανικές καταστάσεις όπως ο καρδιακός ρυθμός και η εφίδρωση. Η ωρίμανση αυτής της περιοχής του εγκεφάλου βασίζεται στις πρώιμες εμπειρίες που έχει το βρέφος από τον συναισθηματικό δεσμό που αναπτύσσει με το άτομο που έχει την κυρίως φροντίδα του. Ο Stern παρατηρεί ότι αυτή η περιοχή του εγκεφάλου: (α) διαμεσολαβεί την συγκινησιακά εναρμονισμένη (attuned) επικοινωνία, (β) διαμεσολαβεί την αυτονοητική συνείδηση 28, (γ) κινητοποιεί καταστάσεις του σώματος και ρυθμίζει το αυτόνομο νευρικό σύστημα, ενώ ταυτοχρόνως δρα ως ένα βασικό κύκλωμα εκτίμησης των ερεθισμάτων και αξιολόγησης του νοήματος των γεγονότων, και (δ) συμβάλει στην κοινωνική γνώση και σε διεργασίες που σχετίζονται με τις νοητικές θεωρίες που δημιουργεί το άτομο (Baron-Cohen, 1995). Κάθε μια από αυτές τις πτυχές του αναπτυσσόμενου νου, διαμεσολαβείται από τα ίδια αυτορυθμιζόμενα και εξαρτώμενα από την εμπειρία συστήματα, τα οποία διαφοροποιούνται λειτουργικά κατά τη διάρκεια των πρώτων χρόνων της ζωής. Έτσι, ο Stern υποστηρίζει πως όταν οι επαναλαμβανόμενες επικοινωνιακές εμπειρίες με το άτομο που έχει την κυρίως βρεφική φροντίδα είναι θετικές, όταν δηλαδή συμβάλλουν στην ανακούφιση της αναστάτωσης του βρέφους και στη δημιουργία θετικών συγκινησιακών καταστάσεων, βοηθούν την ωρίμανση των σχετικών περιοχών του νευρικού ιστού. Με τη σειρά τους, καθώς το παιδί αναπτύσσεται, οι βιολογικές δομές ευνοούν όλο και πιο ώριμα και σύνθετα επίπεδα αυτορύθμισης. Αυτή η στενή σχέση μεταξύ βιολογικών, ψυχολογικών και επικοινωνιακών παραμέτρων εξηγεί, κατά τον Stern, το γιατί ακόμη και στην ενήλικη ζωή που το νευρικό σύστημα είναι πλέον επαρκώς διαμορφωμένο, οι διαπροσωπικές σχέσεις συνεχίζουν να είναι σημαντικές για την αυτορύθμιση, όχι μόνο σε επίπεδο διαπροσωπικό, αλλά και σε επίπεδο συγκινήσεων και σκέψης. Η αλληλεξάρτηση αυτών των λειτουργιών είναι προφανής, εφόσον οι εγκεφαλικές δομές που διαμεσολαβούν την αντίληψη της διαπροσωπικής επικοινωνίας (ιδιαίτερα των μη λεκτικών μηνυμάτων που διακινούνται με τις εκφράσεις του προσώπου, τις χειρονομίες και τον τόνο της φωνής) συνδέονται στενά με εκείνες που αξιολογούν το νόημα των ερεθισμάτων και ρυθμίζουν τη διέγερση του αυτόνομου νευρικού συστήματος. Συμπερασματικά Η ανταλλαγή ερευνητικών αποτελεσμάτων και θεωρητικών μοντέλων μεταξύ ψυχολογικών προσεγγίσεων και επιστημών, οδηγεί σε μια πιο ακριβή και λεπτομερή εικόνα για την ανάπτυξη της σκέψης και τη στενή της συνάφεια με την πρώιμη αλληλεπίδραση μητέρας-βρέφους. Πολλές κλινικές παρατηρήσεις και ερμηνείες επιβεβαιώνονται και διασαφηνίζονται για να συνθέσουν την εικόνα ενός βρέφους που διαθέτει ένα αρκετά ισχυρό νου, ένα γνωστικό 28 Σύμφωνα με τους Wheeler, Stuss & Tulving (1997), αυτονοητική συνείδηση (autonoetic consciousness) είναι η δυνατότητα του νου να γνωρίζει τον εαυτό και να εκτελεί ταξίδια σε νοερό χρόνο, να μπορεί δηλαδή να δει τον εαυτό στο παρελθόν, το παρόν και το δυνητικό μέλλον.

16 σύστημα ικανό να δημιουργεί σύνθετες αναπαραστάσεις και σχήματα και το οποίο διαθέτει δυνατότητες προσπέλασης και ανάσυρσης (ενθύμησης) των πληροφοριών για την ερμηνεία νέων δεδομένων. Η σκέψη αναπτύσσεται καθώς οι αντίστοιχες εγκεφαλικές περιοχές δραστηριοποιούνται από τις συγκινήσεις που αναδύονται κατά τη διάρκεια της διαπροσωπικής εμπειρίας και συνθέτουν αναπαραστάσεις που σχετίζονται με την εμπειρία. Μέσα από μια κυκλική αλληλεπίδραση και με αμοιβαίες διεγέρσεις, ο εγκέφαλος, οι νοητικές, συγκινησιακές και διαπροσωπικές λειτουργίες του ωριμάζουν μαζί για να συνθέσουν ένα πολύπλοκο νου που δεν μπορεί να σκέφτεται αν δεν αισθάνεται και δεν μπορεί να αισθανθεί αν δεν επικοινωνήσει. Πέρα από την ανάδειξη αυτής της στενής συνάφειας μεταξύ των ανθρώπινων λειτουργιών, όσα παρουσιάστηκαν επιβεβαιώνουν την καθοριστική συμβολή της πρώιμης επικοινωνίας σε όλους τους τομείς της ανάπτυξης, η οποία συμπυκνώνεται στην προ τεσσάρων δεκαετιών παρατήρηση του Birdwistell πως όταν τα βρέφη γίνονται πλέον παιδιά είναι στην πραγματικότητα ήδη πολύ ηλικιωμένα, αν αναλογιστούμε πόσα σημαντικά δευτερόλεπτα αλληλεπίδρασης με σημαντικούς άλλους περιέχονται στη διαδικασία της κοινωνικοποίησής τους 29. Βιβλιογραφία - Arbid, M. A., In Search of the Person: Philosophical Explorations in Cognitive Schience, Amherst, The University of Massachusetts Press, Baron-Cohen, S., Mindblindness: An Essay on Autism and Theory of Mind, Cambridge, Mass., MIT Press, Anderson, J.R., Cognitive Psychology and its Implications, 3 rd Edition, London, Freeman, Anderson, J.R., ACT: A Simple Theory of Complex Cognition, American Psychologist, 1996, 51(4), Anderson, J. R. & Bower, G.H., Human Associative Memory, Washington DC, Winston & Sons, Bauer, P.J., What Do Infants Recall of Their Lives? Memory for Specific Events by One-to-Two-Year-Olds, American Psychologist, 1996, 51, Bickhard, M.H., Piaget on Variation and Selection Models: Sturcturalism, Logical Necessity and Interactivism, Human Development, 1988, 31, Bickhard, M.H., Piaget and Active Cognition, Human Development, 1997, 40, Billet, S., Situated Learning: Bridging Sociocultural and Cognitive Theorising, Learning and Instruction, 1996, 6(3), Σε κείμενο που ανέλυε την αλληλεπίδραση μεταξύ μητέρας-βρέφους, όπου τα συστηματικά μη λεκτικά μηνύματα διπλής δέσμευσης που έδινε η μητέρα οδήγησαν μέσα σε 1,75 δευτερόλεπτα το βρέφος σε σύγχυση. Βλ. Birdwhistell (1973, σελ. 23) (πρώτη δημοσίευση, 1959).

17 - Bowlby, J., Attachment and Loss. Volume 3: Loss, London, Pelican Books, Bowlby, J., A Secure Base, London, Tavistock / Routledge, Brazelton, T.B. & Als, H., «Four Early Stages in the Development of Mother Infant Interaction», The Psychosomatic Study of the Child, 1979, 34, Bruner, J. (with the assistance of Watson, R.), «From Communicating to Talking» in B. Mayor & A. K. Pugh (Eds.) Language, Communication and Education, London, Croom Helm Ltd., Cobb, P., «Continuing the Conversation: A Response to Smith», Educational Researcher, 1995, 24(6), Chamberlain, D.B., «The Cognitive Newborn: A Scientific Update», British Journal of Psychotherapy, 1987, 4, Collins, A.M. & Quillian, M.R., «Retriveal Time from Semantic Memory», Journal of Verbal Learning and Verbal Behaviour, 1969, 8, Demetriou, A., Eflkides, A. & Platsidou, M., The Architecture and Dynamics of Developing Mind: Experiential Structuralism as a Frame for Unifying Cognitive Developmental Theories, Monographs of the Society for Research in Child Development, 1993, 58, Driver, R. & Scott, P., «Mind in Communication: A Response to Erik Smith», Educational Researcher, 1995, 24(6), Elbers, E., Cooperation and Social Context in Adult-Child Interaction Learning and Instruction, 1996, 6(4), Gonzalez, M.M., Tasks and Activities: A Parent-Child Interaction Analysis, Learning and Instruction, 1996, 6(4), Hoogsteder, M., Maier, R. & Elbers, E., The Architecture of Adult-Child Interaction: Joint Problem Solving and the Structure of Cooperation, Learning and Instruction, 1996, 6(4), Klein, M., «Some Theoretical Conclusions Regarding the Emotional Life of the Infant» in Envy and Gratitude and Other Works, London, Hogarth Press, 1975/ Klein, M., «Our Adult World and its Roots in Infancy» in Envy and Gratitude and Other Works, London, Hogarth Press, 1975/ LeDoux, J. E., «Emotion: Clues from the Brain», Annual Review of Psychology, 1995, 46, LeDoux, J.E., The Emotional Brain, Weidenfeld & Nicolson, London, Leseman, P.P.M. & Sijsling, F.F., Cooperation and Instruction in Practical Problem Solving: Differences in Interaction Styles of Mother-Child Dyads as Related to Socio-Economic Background and Cognitive Development, Learning and Instruction, 1996, 6(4), Lyons-Ruth, K., Bruschweiler-Stern, N., Harrison, A.M., Morgan, A.C., Nahum, J.P., Sander, L., Stern, D.N., Tronick, E.Z., Implicit Relational

18 Knowing: Its Role in Development and Psychoanalytic Treatment, Infant Mental Health Journal, 1998, 19(3), McClelland, J.L, Rumelhart, D.E. & the PDP Research Group, Parallel Distributed Processing: Explorations in the Microsturcture of Cognition, Volume 2: Psychological and Biological Models, Camridge, MIT Press, Neisser, U., Cognitive Psychology, Appleton Century Crofts., New York, Nilholm, C. & Saljo, R., Co-Action, Situation Definitions and Sociocultural Experience: An Empirical Study of Problem-Solving in Mother-Child Interaction, Learning and Instruction, 1996, 6(4), Norman, D.A. & Shallice, T., «Attention to Action: Willed and Automatic Control of Behaviour» in R.J. Davidson, G.E. Schwartz & D. Shapiro (Eds.) Consciousness and Self-Regulation, New York, Plenum, Ντάβου, Μπ., Οι ιεργασίες της Σκέψης στην Εποχή της Πληροφορίας: Θέματα Γνωστικής Ψυχολογίας και Επικοινωνίας, Παπαζήσης, Αθήνα, Renshaw, P., D., «Commentary: Adult-Child Interaction: Can we Move Beyond Traditional Binaries?», Learning and Instruction, 1996, 6 (4), Rumelhart D.E. & Ortony, A., «The Representation of Knowledge in Memory» in R.C. Anderson, R.J. Spiro, W.E. Montague (Eds.) Schooling and the Acquisition of Knowledge, Hillsdale, N.J., Erlbaum, Rumelhart, D.E. & Norman, D. A., Representation of Knowledge in A.M. Aitkenhead & J.M. Slack (Eds.) Issues in Cognitive Modelling, London, Lawrence Erlbaum Associates Ltd., Smith, E., «Where is the Mind? Knowing and Knowledge in Cobb s Constructivist and Sociocultural Perspectives», Educational Researcher, 24(6), Schacter, D.L., Implicit Memory: History and Current Status, Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory and Cognition, 1987, 13, Schore, A., Affect Regulation and the Origin of Self, Hillsdale, N.J., Lawrence Erlbaum Associates, Siegel, D.J., The Developing Mind: Toward a Neurobiology of Interpersonal Experience, The Signal, 1998, 6(3-4), Stern, D., «One Way to Build a Clinically Relevant Baby», Infant Mental Health Journal, 1994, 15, Stern, D., Bruschweiler-Stern, N., Harrison, A.M., Lyons-Ruth, K., Morgan, A.C., Nahum, J.P., Sander, L., Tronick, E.Z., The Process of Therapeutic Change Involving Implicit Knowledge: Some Implications of Developmental Observations for Adult Psychotherapy, Infant Mental Health Journal, 1998, 19(3),

19 - Trevarthen, C., The Function of Emotions in Early Infant Communication and Development in J. Nadel & L. Camaioni (Eds.) New Perspectives in Early Communicative Development, London, Routledge, Tronick, E.Z., Bruschweiler-Stern, N., Harrison, A.M., Lyons-Ruth, K., Morgan, A.C., Nahum, J.P., Sander, L., Stern, D., Dyadically Expanded States of Consciousness and the Process of Therapeutic Change, Infant Mental Health Journal, 1998, 19(3), Tulving, E., «Episodic and Semantic Memory» in E. Tulving & W. Donaldson, Organization of Memory, New York, Academic Press, Underwood, G. & Bright J.E.H., Cognition With and Without Awareness in G. Underwood (Ed.) Implicit Cognition, Oxford, Oxford University Press, Wheeler, M.A., Stuss, D.T., Tulving, E., Toward a Theory of Episodic Memory: The Frontal Lobes and Autonoetic Consciousness, Psychological Bulletin, 1997, 121 (3),

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

Daniel J. Siegel, THE DEVELOPING MIND: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are (Guilford Press: 1999)?

Daniel J. Siegel, THE DEVELOPING MIND: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are (Guilford Press: 1999)? Daniel J. Siegel, THE DEVELOPING MIND: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are (Guilford Press: 1999)? Η ΑΝΑΠΤΥΣΣΟΜΕΝΗ ΝΟΗΣΗ: Πώς οι σχέσεις και ο εγκέφαλος αλληλεπιδρούν για να διαπλάσουνε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ειδική Φυσική Αγωγή Ενότητα 10η: Αυτισμός Κοκαρίδας Δημήτρης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης

5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης 5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης Μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση για τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές και τεχνικές μάθησης για τους μαθητές όλων των ηλικιών ανοίγουν

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ Η σημαντικότερη από τις ανθρώπινες λειτουργίες. Η τέχνη της αποτελεσματικής ανταλλαγής πληροφοριών,

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος.

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Προσοχή Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Ηπροσοχήεµπλέκεται στην επιλογή των στοιχείων του περιβάλλοντος που επιθυµούµε να επεξεργαστούµε, και παράλληλα στην αγνόηση στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης.

οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης. ΤσαφάρηΠαρασκευή, ΛογοθεραπεύτριαΤ.Ε. Ιατρική Εταιρία Ελλογον Τι είναι το πραγματολογικό προφίλ; οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης.

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ψυχοθεραπεία;

Τι είναι ψυχοθεραπεία; (M. HERSEN και W. SLEDGE, Encyclopedia of Psychotherapy Academic Press, 2002) 1 Τι είναι ψυχοθεραπεία; Ψυχοθεραπεία είναι η λεκτική επικοινωνία μεταξύ θεραπευόμενου και ψυχοθεραπευτή με σκοπό : Την διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Μουσικοθεραπεία Ντόρα Ψαλτοπούλου Μουσικοθεραπεύτρια MA-CMT Master of Arts, New York University να τσιγγάνικο ρητό λέει ότι «όποιος πόνο έχει, μιλιά δεν έχει». Κι ένας Κινέζος ποιητής θα πει ότι «χτυπάμε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011. Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα:

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011. Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα: ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011 Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα: α) Πτυχιούχοι Τμημάτων Α.Ε.Ι. εσωτερικού και ισοτίμων ιδρυμάτων του

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ)

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ) Κατερίνα Μάσχα Λέκτορας Αναπτυξιακής Ψυχολογίας Τμήμα Ψυχολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης kmascha@psy.soc.uoc.gr ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακά στυλ και προτιµώµενες στρατηγικές λύσης προβληµάτων. Παναγιώτα Μεταλλίδου Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας & Μαρία Πλατσίδου Πανεπιστήµιο Μακεδονίας

Μαθησιακά στυλ και προτιµώµενες στρατηγικές λύσης προβληµάτων. Παναγιώτα Μεταλλίδου Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας & Μαρία Πλατσίδου Πανεπιστήµιο Μακεδονίας Μεταλλίδου, Π., & Πλατσίδου, Μ. (2004). Μαθησιακά στυλ και προτιµώµενες στρατηγικές λύσης προβληµάτων. Στο: Ν. Μακρής & εσλή,. (Επιµ.Εκδ.), Η γνωστική ψυχολογία σήµερα: Γέφυρες για τη µελέτη της νόησης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΞΑΝΘΗ 2013, 2 ο ΣΕΚ ΞΑΝΘΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗΣ : ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΥΤΙΔΗΣ Μαθηματικός www.kutidis.gr ΑΠΡΙΛΙΟΣ ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2013 ΟΡΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη. Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά»

Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη. Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά» Ανακοίνωση στο 11 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φιλοσοφίας, Πάτρα, 18 Οκτωβρίου 2008 Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά» Γνωσιακή

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα. Μια. βόλτα στο. στο πάρκο

Δραστηριότητα. Μια. βόλτα στο. στο πάρκο Δραστηριότητα Μια βόλτα στο στο πάρκο ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ «ΤΕΣΤ» ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ Περιγραφή : Ένας από τους συμμετέχοντες καλείται να διαβάσει μια δήλωση που παρουσιάζεται μέσα σε ένα τρίγωνο. Το αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρίες Μάθησης και ΤΠΕ Συμπεριφορισμός

Θεωρίες Μάθησης και ΤΠΕ Συμπεριφορισμός Θεωρίες Μάθησης και ΤΠΕ Συμπεριφορισμός 3 ο Κεφάλαιο Κόμης, Β. (2004), Εισαγωγή στις Εφαρμογές των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση, Αθήνα, Εκδόσεις Νέων Τεχνολογιών 1/46 Σκοπός Μπιχεβιορισμός Η συνοπτική παρουσίαση

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι.

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. Ν.Α.Π. Θεατρικής Αγωγής Ορολογία: «Θεατρική Αγωγή αποτελεί η παιδαγωγική και κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Αγγελική Γενά agena@ppp.uoa.gr ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΤΟΙΜΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΕΝΤΑΞΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Α. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ Επίσταση Προσοχής Ομαδική & όχι

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Κατσιούλα Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός, Σύμβουλος ΣΕΠ, ΚΕΣΥΠ Κιλκίς Σιάνου Χατζηκαμάρη Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός,

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ 5ο μάθημα Διδάσκουσα Δήμητρα Ιορδάνογλου ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΡΕΣ Διεθνές Εθνικό Οργανισμού Πανεπιστημίου Διαπροσωπικό Ατομικό ΜΕΡΙΚΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΑΓΧΟΣ: Ένας "μη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΩ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ 1. Τι αλλαγές επιχειρούν τα νέα ΠΣ; 2 2. Γιατί το πέρασμα στην πράξη (θα)

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΟΥ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΦΕΚ

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΟΥ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΦΕΚ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΟΥ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΦΕΚ 2986/5 Νοεμβρίου 2014 Οι απόφοιτοι του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός & Εκπαίδευση. Βάγια Α. Παπαγεωργίου Ιατροπαιδαγωγικό Κέντρο Β. Ελλάδας Ψ.Ν.Θ.

Αυτισμός & Εκπαίδευση. Βάγια Α. Παπαγεωργίου Ιατροπαιδαγωγικό Κέντρο Β. Ελλάδας Ψ.Ν.Θ. Αυτισμός & Εκπαίδευση Βάγια Α. Παπαγεωργίου Ιατροπαιδαγωγικό Κέντρο Β. Ελλάδας Ψ.Ν.Θ. Τι είναι ο αυτισμός; Κύριος εκπρόσωπος των διάχυτων διαταραχών της ανάπτυξης, που διαρκούν ολόκληρη τη ζωή (DSM-IV,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες Το παρακάτω κείμενο περιέχει οδηγίες, παραδείγματα και διευκρινήσεις σχετικά με το τι θεωρείται Έρευνα και Τεχνολογική Ανάπτυξη, με έμφαση σε βιομηχανικές δραστηριότητες. Βασίζεται στο εγχειρίδιο Frascati

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία

EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία EDUS265 Εκπαιδευτική Τεχνολογία Χαράλαμπος Βρασίδας www.cardet.org www.unic.ac.cy 2004-2006 CARDET 1 Απόψεις Γιατί οι ορισμοί ενός κλάδου είναι σημαντικοί; Πώς θα ορίζατε τον όρο «Τεχνολογία»; Πώς θα ορίζατε

Διαβάστε περισσότερα

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Κ. Ραβάνης Νέες τεχνολογίες και εκπαίδευση Η μεγάλη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και οι υψηλές ταχύτητες πρόσβασης στις πληροφορίες,

Διαβάστε περισσότερα

Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους. Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά»

Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους. Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά» Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά» Τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότερα ζευγάρια και οικογένειες

Διαβάστε περισσότερα

Μαυρογένη Ελένη επιβλέπουσα καθηγήτρια: Ζακοπούλου Βικτωρία

Μαυρογένη Ελένη επιβλέπουσα καθηγήτρια: Ζακοπούλου Βικτωρία «Μετάφραση και προσαρμογή του Goodenough-Harris. Drawing Test (Harris, 1963) στα ελληνικά. Πιλοτική χορήγηση σε τριάντα περιπτώσεις παιδιών προσχολικής ηλικίας». Μαυρογένη Ελένη επιβλέπουσα καθηγήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Διδακτική της Πληροφορικής

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Διδακτική της Πληροφορικής ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Διδακτική της Πληροφορικής Η Πληροφορική ως αντικείμενο και ως εργαλείο μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Συναισθηματική Νοημοσύνη: Ορισμός, δομή, μοντέλα, μέσα αξιολόγησης

Συναισθηματική Νοημοσύνη: Ορισμός, δομή, μοντέλα, μέσα αξιολόγησης Συναισθηματική Νοημοσύνη: Ορισμός, δομή, μοντέλα, μέσα αξιολόγησης Νοημοσύνη; Ικανότητα διεκπεραίωσης γνωστικών λειτουργιών (μνήμη, προσοχή, αντίληψη, μάθηση, αφαιρετική σκέψη, ομιλία, κλπ.) Αξιολογείται

Διαβάστε περισσότερα

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΜΕΡΟΣ Α Οι προτεραιότητες στα Νέα Αναλυτικά Προγράμματα Λειτουργική Ανάλυση (copyright: Μαίρη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Ψυχολογία

Οργανωσιακή Ψυχολογία Οργανωσιακή Ψυχολογία Ιωάννης Νικολάου Επίκουρος Καθηγητής Οργανωσιακής Συμπεριφοράς Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα ιοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας www.inikolaou.gr inikol@aueb.gr Ιωάννης Νικολάου

Διαβάστε περισσότερα

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία.

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Α. Ξεκαλάκη Παιδίατρος Δ/νση Κοινωνικής και Αναπτυξιακής Παιδιατρικής Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού Προαγωγή της υγείας Αρχικός ορισμός: Οι

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση παιδιών με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος. Δρ. Αναστασία Χ Γιαννακού Ειδική Παιδαγωγός Λέκτορας Ενιαίας Εκπαίδευσης

Εκπαίδευση παιδιών με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος. Δρ. Αναστασία Χ Γιαννακού Ειδική Παιδαγωγός Λέκτορας Ενιαίας Εκπαίδευσης Εκπαίδευση παιδιών με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος Δρ. Αναστασία Χ Γιαννακού Ειδική Παιδαγωγός Λέκτορας Ενιαίας Εκπαίδευσης Πώς νοιώθω όταν μου ανακοινώσουν ότι στη τάξη μου θα φοιτά παιδί με Δ.Α.Φ. Πανικός

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

Τα μαθησιακά στυλ ως κυρίαρχος παράγοντας σχεδιασμού εξ αποστάσεως εκπαιδευτικού υλικού

Τα μαθησιακά στυλ ως κυρίαρχος παράγοντας σχεδιασμού εξ αποστάσεως εκπαιδευτικού υλικού Αδαμαντία Κ. Σπανακά Med, PhD, Υποψήφια Μεταδιδάκτωρ Ε.Α.Π. aspanaka@yahoo.com Τα μαθησιακά στυλ ως κυρίαρχος παράγοντας σχεδιασμού εξ αποστάσεως εκπαιδευτικού υλικού Μεταδιδακτορική Έρευνα Επόπτης: Αντώνης

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Το IPT (Intergriertes Psychologisches Therapieprogramm bei Schizophren Erkrankten) είναιέναγνωσιακό συµπεριφοριστικό οµαδικό θεραπευτικό πρόγραµµα µε

Το IPT (Intergriertes Psychologisches Therapieprogramm bei Schizophren Erkrankten) είναιέναγνωσιακό συµπεριφοριστικό οµαδικό θεραπευτικό πρόγραµµα µε Μια σύντοµη παρουσίαση του προγράµµατος «Απαρτιωτικό, θεραπευτικόπρόγραµµαστη σχιζοφρένεια (ΙΡΤ)». Κ. Ευθυµίου & Σ. Ρακιτζή Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συµπεριφοράς 1 Εισαγωγή Ι Το IPT (Intergriertes

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ Μέτρο 2.2 Αναµόρφωση Προγραµµάτων Προπτυχιακών Σπουδών ιεύρυνση Τριτοβάθµιας Κατ. Πράξης 2.2.2.α Αναµόρφωση Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΥΤΡΡΤΘΜΑ ΕΜΙΝΑΡΙΑ/ΕΡΓΑΣΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΓΓΕΝΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΑΛΠΟΝΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΑΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ

ΣΑΥΤΡΡΤΘΜΑ ΕΜΙΝΑΡΙΑ/ΕΡΓΑΣΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΓΓΕΝΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΑΛΠΟΝΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΑΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ ΣΑΥΤΡΡΤΘΜΑ ΕΜΙΝΑΡΙΑ/ΕΡΓΑΣΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΓΓΕΝΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΑΛΠΟΝΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΑΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ Το Πανελλήνιο Ινστιστούτο Νευροεκφυλιστικών Νοσημάτων (P.I.N.Dis) σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρεία Νόσου

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Λαδιάς Αναστάσιος, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής Β Αθήνας Μπέλλου Ιωάννα, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ)

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΕΠΥ; Αποτελεί μια ομάδα διαταραχών όπου τα συμπτώματα εμφανίζονται πριν από την ηλικία των 12 ετών. Τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Πληροφορική

Εισαγωγή στην Πληροφορική Κεφάλαιο 1 ο Εισαγωγή στην Πληροφορική 1.1 Εισαγωγικές Έννοιες - Ορισμοί Πληροφορία (information) είναι η αποδιδόμενη σημασία σε ένα παρατηρούμενο συμβάν ή αντικείμενο, καθώς αυτό ταυτοποιείται με μια

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010 ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ Γ. Κουλιεράκης, Ph.D. Ψυχολόγος της Υγείας SYLLABUS Ακαδηµαϊκό Έτος 2009-2010 ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ M. Robin DiMatteo

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Γ Τρίτη διδακτική πρόταση Πονοκέφαλος και θυμός Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: 1 διδακτική ώρα ενήλικες κατανόηση της δομής του κειμένου και δείκτες

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνδρομο Asperger περιέγραψε πρώτος ένας Γερμανός γιατρός, ο Hans Asperger, το 1944 (έναν χρόνο μετά την πρώτη αναφορά του Leo Kanner στον

Το σύνδρομο Asperger περιέγραψε πρώτος ένας Γερμανός γιατρός, ο Hans Asperger, το 1944 (έναν χρόνο μετά την πρώτη αναφορά του Leo Kanner στον Το σύνδρομο Asperger περιέγραψε πρώτος ένας Γερμανός γιατρός, ο Hans Asperger, το 1944 (έναν χρόνο μετά την πρώτη αναφορά του Leo Kanner στον αυτισμό). Στην έκθεσή του, ο Δρ. Asperger, ανέφερε άτομα τα

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Αρχές Ψηφιακής Τεχνολογίας: Πρακτικές ιδέες για τη διδασκαλία ενός θεωρητικού μαθήματος

Βασικές Αρχές Ψηφιακής Τεχνολογίας: Πρακτικές ιδέες για τη διδασκαλία ενός θεωρητικού μαθήματος Βασικές Αρχές Ψηφιακής Τεχνολογίας: Πρακτικές ιδέες για τη διδασκαλία ενός θεωρητικού μαθήματος Πάσχου Αικατερίνη 1 katpas@sch.gr 1 Εκπαιδευτικός Πληροφορικής, 2 ο ΕΠΑ.Λ. Καρδίτσας Περίληψη Το μάθημα Βασικές

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχιατρική 2008, 19:248 253

Ψυχιατρική 2008, 19:248 253 248 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 19 (3), 2008 Ειδικό άρθρο Special article Ι. Τσιάντης, 1 J. Piha, 2 D. Deboutte 3 1 Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ιατρικών Ειδικοτήτων, Τομέας Παιδικής και Εφηβικής Ψυχιατρικής, 2 Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Το δικαίωμα του παιδιού στη γνώση και η επίδραση των MME

Το δικαίωμα του παιδιού στη γνώση και η επίδραση των MME Στο Μ. Λουμάκου & Λ. Μπεζέ (Επιμ.) Το Παιδί και τα Δικαιώματά του, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2006, 47-58. Το δικαίωμα του παιδιού στη γνώση και η επίδραση των MME Μπετίνα Ντάβου Η Σύμβαση για τα ικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

-,,.. Fosnot. Tobbins Tippins -, -.,, -,., -., -,, -,.

-,,.. Fosnot. Tobbins Tippins -, -.,, -,., -., -,, -,. παιδαγωγικά ρεύµατα στο Αιγαίο Προσκήνιο 77 : patrhenis@keda.gr -,,.. Fosnot. Tobbins Tippins -, -.,, -,., -., -,, -,. Abstract Constructivism constitutes a broad theoretical-cognitive movement encompassing

Διαβάστε περισσότερα