1.2. Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Μαρία Θεοδωροπούλου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "1.2. Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Μαρία Θεοδωροπούλου"

Transcript

1 1.2. Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Μαρία Θεοδωροπούλου Η προέλευση της γλώσσας είναι ένα ερώτηµα η απάντηση του οποίου χάνεται στα βάθη της ανθρώπινης προϊστορίας, γεγονός που δικαιολογεί και τον µεταφυσικό αλλά και τον άκρατα υποκειµενικό χαρακτήρα [1] πολλών θεωριών [2] που προσπάθησαν να προσεγγίσουν το ζήτηµα. Από πλευράς γλωσσολογίας, το ζήτηµα απαγορεύτηκε ως θέµα ανακοίνωσης δύο φορές στη Γλωσσολογική Εταιρεία του Παρισιού (1866 και 1911) αντίστοιχη στάση κράτησε και η Γλωσσολογική Εταιρεία του Λονδίνου. H στάση αυτή θεωρήθηκε συνετή, αφού όπως λέει ο αµερικανός γλωσσολόγος Whitney «κανένα άλλο θέµα στη γλωσσολογική επιστήµη δεν απαίτησε περισσότερο κόπο και δεν έδωσε τόσο φτωχά αποτελέσµατα» (Aitchison 1996, 5). Στον αιώνα µας το ζήτηµα επανέρχεται στο προσκήνιο αλλά µε την παραδοχή ότι η διεπιστηµονική προσέγγιση [3] είναι αναγκαία. Στην πολυπρισµατικότητα της διεπιστηµονικής προσέγγισης η γλωσσολογία προσφέρει την εσωτερική µαρτυρία. Που σηµαίνει ότι οι απαντήσεις στο ζήτηµα της προέλευσης της γλώσσας αναζητώνται µε βάση χαρακτηριστικά που φέρει η ίδια η γλώσσα. Σηµαντικό σταθµό στην πορεία των σχετικών αναζητήσεων αποτέλεσε η ανάπτυξη της θεωρίας της εξέλιξης των ειδών, στον βαθµό που προσανατόλισε την έρευνα σε ερωτήµατα που κύριο στόχο έχουν να εξηγήσουν πώς τα συγκεκριµένα χαρακτηριστικά που εµφανίζει η γλώσσα βοήθησαν στην επιβίωση και αναπαραγωγή του ανθρώπινου είδους. Βασική προϋπόθεση, βέβαια, για την κατεύθυνση προς ερωτήµατα αυτής της τάξης αποτελεί η παραδοχή πως η γλωσσική ικανότητα είναι βιολογικό χαρακτηριστικό του ανθρώπινου είδους, µε την έννοια ότι το άτοµο είναι εκ γενετής προετοιµασµένο για την εκµάθηση της γλώσσας. Θέση η οποία ενισχύεται τόσο από τις έρευνες στον τοµέα της οντογένεσης της γλώσσας (την απόκτηση της γλώσσας από το παιδί) όσο και από τα σχετικά πορίσµατα της νευρογλωσσολογίας, της ανατοµίας και της εµβρυολογίας, που αποδεικνύουν αφενός ότι υπάρχουν στον ανθρώπινο εγκέφαλο ανατοµικά χαρακτηριστικά εξειδικευµένα στην παραγωγή και κατανόηση του λόγου από την εµβρυϊκή ακόµη περίοδο (Κούβελας 2001 Τσοχατζίδης 2001) και αφετέρου ότι το παιδί αποκτά τη γλώσσα µέσω µηχανισµών που η ωρίµανσή τους εµφανίζει βιολογικά χαρακτηριστικά (βλ. 1.3). Το ζήτηµα, λοιπόν, της προέλευσης της γλώσσας υπό το πρίσµα της εξελικτικής θεωρίας επιδιώκει σε ένα πρώτο στάδιο να εξηγήσει τους παράγοντες που κινητοποίησαν τις βιολογικές προϋποθέσεις της εµφάνισης της γλώσσας: την εξέλιξη δηλαδή αφενός του ανατοµικού εξοπλισµού του ανθρώπου, περιλαµβανοµένων τόσο των αρθρωτικών οργάνων (λάρυγγα, δοντιών, γλώσσας, πνευµόνων κλπ.), αφού αυτά δευτερογενώς χρησιµοποιούνται για την παραγωγή του λόγου µε την έννοια ότι οι βασικές τους λειτουργίες δεν συνδέονται άµεσα µε τη γλώσσα αλλά µε άλλες (π.χ. τη µάσηση), όσο και των αντίστοιχων εγκεφαλικών αφετέρου, την ανάπτυξη των νοητικών ικανοτήτων του ανθρώπου, 1

2 και κυρίως της αφαίρεσης και της γενίκευσης που αποτελούν βασικές συνιστώσες του νοήµατος (βλ.1.1). Η εµφάνιση της γλώσσας συνδέεται µε πιθανές περιβαλλοντικές αλλαγές, οι οποίες κινητοποίησαν µια σειρά µεταβολών στην ανατοµία του πρώιµου ανθρώπου. Ο εξαναγκασµός του σε αλλαγή περιβάλλοντος, από το δάσος στη σαβάνα, [4] είχε ως αποτέλεσµα την απελευθέρωση των άνω άκρων αφού αυτά δεν του χρειάζονταν πλέον για την αναρρίχηση στα δέντρα και, συνακόλουθα, την όρθια στάση. Από πλευράς ανατοµίας [5], η όρθια στάση οδήγησε στην κάθετη θέση του λάρυγγα, γεγονός που είχε συνέπειες στην άρθρωση της οµιλίας. Από την άλλη, τα άνω άκρα χρησιµοποιήθηκαν για την κατασκευή εργαλείων, ένα βήµα που θα έχει εκρηκτικά αποτελέσµατα στην προαγωγή του πολιτισµού και θα αποτελέσει κρίσιµο στοιχείο πάνω στο οποίο θα στηριχθούν υποθέσεις για την προέλευση της γλώσσας ( ρακόπουλος 1982). Η προϊστορική αρχαιολογία θεωρεί ότι τα ανατοµικά χαρακτηριστικά τα οποία χρησιµοποιούνται για την παραγωγή του λόγου ήταν ήδη παγιωµένα στους πρώτους ανθρωπίδες (αυστραλοπίθηκος, πριν από τώρα). Κεντρική θέση κατέχει ο ανθρώπινος εγκέφαλος [6], ο οποίος χαρακτηρίζεται από λειτουργική ασυµµετρία: τα δύο ηµισφαίρια παρουσιάζουν εξειδίκευση ως προς τις λειτουργίες που επιτελούν. Έτσι, µετά από έρευνες µε αφασικούς κυρίως ασθενείς γνωρίζουµε ότι «µιλάµε µε το αριστερό ηµισφαίριο», αφού οι γλωσσικές λειτουργίες εντοπίζονται σε αυτό, και πιο συγκεκριµένα, στις περιοχές Broca και Wernicke βλάβες σε αυτές τις περιοχές έχουν ως αποτέλεσµα προβλήµατα είτε στην κατανόηση είτε στην παραγωγή του λόγου. Κατά τους αρχαιολόγους, ο homo habilis (ο «επιδέξιος άνθρωπος») ήταν ήδη προικισµένος µε µεγαλύτερη ποσότητα εγκεφαλικής ουσίας, στην οποία πιθανότατα περιεχόταν και η περιοχή Broca (Κούβελας 2001 Κωτσάκης 2001). Ένα ενδιαφέρον στοιχείο που σχετίζεται µε τη φυσιολογία του εγκεφάλου είναι ότι το ίδιο ηµισφαίριο που ελέγχει τον λόγο ελέγχει και το κυρίαρχο χέρι, συνήθως το δεξί, το οποίο χρησιµοποιούµε για να εκτελέσουµε διάφορες εργασιακές δραστηριότητες (Καφετζόπουλος 1995, 101). Η κατά προτίµηση χρήση του ενός χεριού συναντάται µόνο στον άνθρωπο και συνδέεται µε την ικανότητά του να κατασκευάζει και να χρησιµοποιεί εργαλεία, κάτι που επίσης τον διαφοροποιεί από τα άλλα έµβια όντα. Τα «εργαλεία» που χρησιµοποιούν κάποια ζώα για την αναζήτηση της τροφής τους π.χ. οι πίθηκοι, παρουσιάζουν µια ριζική ποιοτική διαφορά µε αυτά του πρώιµου ανθρώπου: στην πρώτη περίπτωση έχουµε να κάνουµε µε φυσικά, ανεπεξέργαστα αντικείµενα ή και για µέλη του ίδιου του σώµατος (π.χ. τα δόντια), ενώ τα εργαλεία που κατασκευάζονται από τον άνθρωπο είναι τεχνητά και επεξεργασµένα µε την παρέµβαση κάποιου άλλου αντικειµένου. Η ύπαρξη του εργαλείου που για τους αρχαιολόγους είναι το κοµβικό σηµείο το οποίο θεωρείται ως η αρχή του είδους «άνθρωπος» και ταυτίζεται µε την εµφάνιση του homo habilis δηλώνει ήδη ανεπτυγµένες νοητικές ικανότητες που δεν συναντώνται στα άλλα έµβια όντα. Γι αυτό τον λόγο τα εργαλεία, µε τις 2

3 µορφοποιήσεις που παρουσιάζουν µέσα στον χρόνο, θεωρούνται µαρτυρίες της ανάπτυξης των νοητικών ικανοτήτων του ανθρώπου και µε αυτή την έννοια συνδέονται µε τη γλώσσα, αφού το νοητικό υπόβαθρο είναι κοινό και στις δύο περιπτώσεις. Παρακολουθώντας, λοιπόν, την εξέλιξη των εργαλείων κατά τη διάρκεια των προϊστορικών περιόδων παρατηρούµε µια αυξανόµενη παρουσία και ανάπτυξη της αφαιρετικής ικανότητας [7], η οποία είναι έκδηλη στην τυποποίηση των εργαλείων. Αυτό έχει µεγάλη σηµασία γιατί δείχνει, καταρχάς, ότι ο κατασκευαστής του εργαλείου δεν το φτιάχνει άµεσα, µπροστά στο ερέθισµα, αλλά το κατασκευάζει σε κάποια άλλη στιγµή έχοντας το ερέθισµα, αυτή τη φορά, στον νου του. Καθοδηγείται δηλαδή από την αφηρηµένη αναπαράσταση τόσο της τροφής όσο και ενός ιδανικού τύπου εργαλείου τον οποίο υλοποιεί (Κωτσάκης 2001). Από τη στιγµή λοιπόν που έχουµε ενδείξεις για την εµφάνιση της αφαιρετικής ικανότητας, µπορούµε να µιλάµε και για την ύπαρξη των νοητικών προϋποθέσεων εµφάνισης της γλώσσας. Αν η ικανότητα άρθρωσης και η ανάπτυξη των νοητικών ικανοτήτων αποτελούν προϋποθέσεις εµφάνισης της γλώσσας, δεν απαντούν όµως στο ερώτηµα πώς η εµφάνιση της γλωσσικής ικανότητας συντέλεσε στην επιβίωση και αναπαραγωγή του ανθρώπινου είδους έτσι ώστε να παγιοποιηθεί ως ένα από τα βιολογικά χαρακτηριστικά του. Ούτως ή άλλως, η ανάπτυξη τόσο των αρθρωτικών όσο και των νοητικών ικανοτήτων δεν σηµαίνει υποχρεωτικά ούτε εµφάνιση της γλωσσικής ικανότητας αλλά ούτε και ότι όλοι οι αρθρώσιµοι φθόγγοι χρησιµοποιούνται γλωσσικά (Τσοχατζίδης 2001). Γι αυτό και η απάντηση στο ερώτηµα της προέλευσης της γλώσσας αναζητείται, όπως έχει ήδη ειπωθεί, µέσα από τα χαρακτηριστικά της ίδιας της γλώσσας. Πιο συγκεκριµένα, από το γεγονός ότι η γλώσσα είναι ένα συµβολικό σύστηµα σηµείων, το οποίο χαρακτηρίζεται από αυθαιρεσία, µετάθεση, παραγωγικότητα και πολυλειτουργικότητα (Τσοχατζίδης 2001). Κατά συνέπεια, το ερώτηµα που πρέπει να τεθεί καταρχήν είναι γιατί το ανθρώπινο είδος ανέπτυξε συµβολικό και όχι εικονικό ή δεικτικό σύστηµα σηµείων. Γιατί δηλαδή ανέπτυξε ένα σύστηµα επικοινωνίας που διέπεται: α) από αυθαιρεσία, µε την έννοια ότι η σχέση των γλωσσικών σηµείων µε αυτό στο οποίο αναφέρονται δεν είναι αιτιολογηµένη αλλά προκύπτει από την κοινή σύµβαση σε αντίθεση µε τα εικονικά συστήµατα, όπου ανάµεσα στο σηµείο και το αντικείµενο αναφοράς του υφίσταται σχέση οµοιότητας (π.χ. η σχέση ανάµεσα στη φωτογραφία ενός σπιτιού και το ίδιο το σπίτι), και µε τα δεικτικά, όπου υπάρχει συνάφεια του σηµείου µε το αντικείµενο αναφοράς του (π.χ. ο καπνός ως ένδειξη φωτιάς) και β) µετάθεση, τη δυνατότητα δηλαδή της γλώσσας να «µιλάει» για αντικείµενα, γεγονότα, έννοιες κλπ. που δεν είναι «προσδεδεµένα» µε κάποιο άµεσο, παρόν ερέθισµα. Με όρους της εξελικτικής θεωρίας αυτό το ερώτηµα µπορεί να διατυπωθεί ως εξής: Τι εξελικτικά πλεονεκτήµατα προσέφερε ένα τέτοιου είδους σηµειωτικό σύστηµα στο ανθρώπινο γένος που δεν προσέφεραν τα υπόλοιπα; Και επιπλέον: µε τι είδους περιβάλλοντα συνδέθηκε εξελικτικά το συµβολικό σηµειωτικό σύστηµα, σε αντίθεση µε τα άλλα; 3

4 Η επικοινωνία µέσω εικονικών και δεικτικών σηµειωτικών συστηµάτων συνδέεται µε τη διαβίωση σε σταθερά περιβάλλοντα, αφού οι άνθρωποι µπορούν να αναγνωρίσουν ενστικτωδώς τις σχέσεις οµοιότητας ή συνάφειας ανάµεσα στα εικονικά ή δεικτικά σηµεία και σε έναν αριθµό σταθερών περιβαλλοντικών ερεθισµάτων. Στα συµβολικά συστήµατα όµως η επεξεργασία των ερεθισµάτων είναι µη ενστικτώδης και ως εκ τούτου αποτελούν προϋπόθεση για τη διαβίωση σε µεταβλητά περιβάλλοντα. Μπορούµε να συµπεράνουµε έτσι ότι η ανάπτυξη του συµβολικού σηµειωτικού συστήµατος επικοινωνίας οφείλεται σε ίδιας τάξης λόγους µε αυτούς που κινητοποίησαν τη διποδία και την όρθια στάση: σε λόγους περιβαλλοντικούς, αφού το ανθρώπινο είδος εξαναγκάστηκε σε διαρκείς αλλαγές τόπων διαβίωσης. Η συµβολικότητα, όµως, δεν αρκεί να εξηγήσει ένα άλλο χαρακτηριστικό της γλώσσας, την παραγωγικότητα [8] τη δυνατότητα δηλαδή της γλώσσας να παράγει από ένα περιορισµένο αριθµό φωνηµάτων έναν απεριόριστο αριθµό προτάσεων. Αν η συµβολικότητα αφορά µεµονωµένα σηµεία, η παραγωγικότητα θέτει το ζήτηµα της σχέσης των σηµείων µεταξύ τους: στην ουσία πρόκειται για το φαινόµενο της σύνταξης, όπου ο συνδυασµός των σηµείων αποτελεί παράγοντα επιπλέον πληροφορίας. Στα πλαίσια της νεοδαρβινικής θεωρίας αυτό θα µπορούσαµε να το σκεφτούµε ως ένα επιπλέον αναπαραγωγικό πλεονέκτηµα που προσέφερε η γλώσσα στο ανθρώπινο είδος, στον βαθµό που του παρέσχε τη δυνατότητα της γρήγορης επεξεργασίας και, κατά συνέπεια, αναφοράς σε συνδυασµούς περιβαλλοντικών ερεθισµάτων. Η νεοδαρβινική θεωρία υποθέτει ότι το χαρακτηριστικό αυτό η γλώσσα το απέκτησε σταδιακά, υπόθεση η οποία ενισχύεται από ένα πλήθος σύγχρονων παρατηρήσεων σε ατελή συστήµατα επικοινωνίας (π.χ. γλώσσες πίτζιν, συµβολικά συστήµατα που κατακτούν οι χιµπατζήδες, παιδική γλώσσα κλπ.), τα οποία παρουσιάζουν µη υψηλή αυτοµατοποίηση κατά την επεξεργασία συνδυασµών συµβολικών σηµείων (Τσοχατζίδης 2001). Η πολυλειτουργικότητα [9], τέλος, το γεγονός δηλαδή ότι η γλώσσα, εκτός από το ότι πληροφορεί, χρησιµοποιείται για επιτέλεση πράξεων, στα πλαίσια της νεοδαρβινικής θεωρίας αιτιολογείται ως αποτέλεσµα του ότι το ανθρώπινο είδος έζησε σε οµάδες. Ως εκ τούτου, η γλώσσα αποτέλεσε όχι µόνο µέσο πληροφόρησης σχετικά µε το φυσικό περιβάλλον αλλά και µέσο διαχείρισης των ενδο-οµαδικών σχέσεων και διατήρησης των ενδο-οµαδικών ισορροπιών, προκειµένου να εξασφαλιστεί η επιβίωση της οµάδας από κινδύνους που προέρχονταν όχι πλέον από το φυσικό περιβάλλον αλλά από την «κοινωνική» αστάθεια της οµαδικής ζωής (Τσοχατζίδης 2001). Ο ίδιος βαθύτατα συνεργατικός και κοινωνικός χαρακτήρας στον οποίο δίνει έµφαση το χαρακτηριστικό της πολυλειτουργικότητας, αλλά και τα πολύπλοκα δίκτυα κοινωνικών σχέσεων και ανταλλαγών και κατά συνέπεια, κοινωνικών ορίων που διέπουν τις συνθήκες µέσα στις οποίες εµφανίζονται και τροποποιούνται τα εργαλεία είναι θέµατα τα οποία τονίζει και η αρχαιολογική έρευνα. Η διεπιστηµονική θεώρηση αναδεικνύει, εκτός από τη βιολογική προδιάθεση του ανθρώπου για την απόκτηση της γλώσσας, και τη σηµασία της 4

5 περιβαλλοντικής ενεργοποίησης. Όπως φαίνεται, η γλωσσολογία µπορεί µε τα ερωτήµατα που θέτει να οριοθετήσει τις περιοχές που θα κινηθεί η έρευνα. Αυτό όµως δεν σηµαίνει ότι αρκεί από µόνη της να καλύψει την πολυπλοκότητα του ζητήµατος αλλά ότι χρειάζεται να συναντηθεί και µε τα πορίσµατα των άλλων σχετικών επιστηµονικών κλάδων. Και αυτό γιατί η εµφάνιση νοητικών φαινοµένων ανώτερης τάξης, όπως είναι η γλώσσα, είναι αποτέλεσµα φυσικών, βιολογικών και κοινωνικών αλληλεπιδράσεων. Βιβλιογραφία AITCΗISON, J The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge: Cambridge University Press. ΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ, Π Η καταγωγή του συµβόλου. Στο Θεωρία της γλώσσας, επιµ. Π. ρακόπουλος, Αθήνα: Imago. ΚΑΤΗ, Η απόκτηση της γλώσσας. Στο ΧΡΙΣΤΙ ΗΣ 2001, υπό έκδοση. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ, Ε Εγκέφαλος, συνείδηση και συµπεριφορά. Αθήνα: Εξάντας, Τρίαψις Λόγος. ΚΟΥΒΕΛΑΣ, Η Εγκέφαλος και γλώσσα. Στο ΧΡΙΣΤΙ ΗΣ 2001, υπό έκδοση. ΚΩΤΣΑΚΗΣ, Κ Τα εργαλεία του ανθρώπου και η γλώσσα. Στο ΧΡΙΣΤΙ ΗΣ 2001, υπό έκδοση. LEROI-GOURHAN, A La geste et la parole. Παρίσι: Michel. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙ ΗΣ, Μ Η αρχή της γλώσσας και η φροϊδιανή ψυχολογία. Στο Άπαντα, 2ος τόµ., Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυµα Μανόλη Τριανταφυλλίδη]. ΤΣΟΧΑΤΖΙ ΗΣ, Σ Η γέννηση της γλώσσας. Στο ΧΡΙΣΤΙ ΗΣ 2001, υπό έκδοση, όπου και εκτενέστατη βιβλιογραφία για το θέµα. ΧΕΙΜΩΝΑΣ, Γ Έξι µελέτες για τον λόγο. Αθήνα: Ύψιλον. ΧΡΙΣΤΙ ΗΣ, Α.-Φ., επιµ Ιστορία της ελληνικής γλώσσας: Από τις αρχές έως την Ύστερη Αρχαιότητα. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυµα Μανόλη Τριανταφυλλίδη]. Υπό έκδοση. [1] Ενδεικτική είναι η θεωρία που ανέπτυξε ο J. Webb, συγγραφέας του 17ου αιώνα, ο οποίος υποστήριξε ότι η κινεζική είναι η πρωταρχική γλώσσα της ανθρωπότητας, που, καθώς τη µιλούσε ο Νώε στην κιβωτό, διασώθηκε από την πληµµύρα. Ή οι απόψεις του άγγλου αριστοκράτη James Burnett Lord Monboddo (18ος αιώνας), ο οποίος διατεινόταν ότι οι άνθρωποι µίλησαν µιµούµενοι τους ήχους κάποιων πουλιών (π.χ. του κούκου, του παπαγάλου, του κορακιού), τα οποία, όπως υποστήριζε, παράγουν σχεδόν «αλφαβητικούς» ήχους. Στην ίδια κατεύθυνση κινείται η «αποκρυπτογράφηση» των ιερογλυφικών του οβελίσκου από το Λούξορ από τον αβά O Donelly, ο οποίος καυχιόταν ότι είχε ανακαλύψει 5

6 «την αρχική καθολική γλώσσα» (Aitchison 1996, 4-5) ή η δογµατική αντίληψη ότι τη γλώσσα την έδωσε στους ανθρώπους ο Θεός (Τριανταφυλλίδης 1963, 22). [2] Εκτός από τη θεωρία που αναπτύσσεται σε αυτό το κείµενο, θα πρέπει να αναφερθούν συντόµως και οι εξής: α) Η θεωρία της ονοµατοποιίας, σύµφωνα µε την οποία η αρχή του λόγου αναζητάται στη µίµηση ήχων της φύσης, από τους οποίους ονοµατίστηκαν τα ζώα και τα φυσικά γεγονότα. β) Η επιφωνηµατική θεωρία, που θεωρεί ότι τα επιφωνήµατα ήταν η αρχή του λόγου. γ) Η θεωρία των χειρονοµιών, που τοποθετεί την αφετηρία του λόγου σε ένα πρωταρχικό σύστηµα χειρονοµιών, το οποίο θεωρείται ως προδροµικό σύστηµα και σχετίζεται µε την πρωιµότατη φάση κατά την οποία τα εργαλεία εµφανίζουν την ελάχιστη τυποποίηση. [3] Στη συζήτηση για το θέµα συµβάλλουν µε τα πορίσµατά τους, εκτός από τη γλωσσολογία, και οι ακόλουθοι επιστηµονικοί κλάδοι: 1. Η παλαιοανθρωπολογία, η οποία µελετά τα σκελετικά κατάλοιπα των πρώιµων ανθρώπων. 2. Η νευρογλωσσολογία, η οποία µελετά τις εγκεφαλικές βάσεις της οµιλίας. 3. Η ηθολογία, η οποία µελετά τη συµπεριφορά των ζώων, συµπεριλαµβανοµένων και των συστηµάτων επικοινωνίας που αναπτύσσουν. 4. Η προϊστορική αρχαιολογία, η οποία µελετά τα υλικά κατάλοιπα των πρωιµότατων κοινωνιών. 5. Η ψυχογλωσσολογία και ιδιαίτερα ο κλάδος που ονοµάζεται οντογένεση, ο οποίος ασχολείται µε τις διαδικασίες απόκτησης της γλώσσας από το παιδί. 6. Η ανατοµία η οποία εξετάζει τις σχέσεις των οργάνων του σώµατος. 7. Η εµβρυολογία, η οποία µελετά την ανάπτυξη και συµπεριφορά του εµβρύου. 8. Οι πίτζιν και οι κρεολικές γλώσσες, που προσφέρουν µαρτυρία για το πώς οι άνθρωποι επινοούν «φυσικά» και επεξεργάζονται ένα απλό σύστηµα. 9. Οι εξελικτικές θεωρίες, που διερευνούν τους µηχανισµούς της βιολογικής εξέλιξης. [4] Κείµενο 1: Χριστίδης, Α.-Φ Γενική Γλωσσολογία Ι. Γενικά χαρακτηριστικά της γλώσσας. Θεσσαλονίκη:, Υπηρεσία ηµοσιευµάτων ΑΠΘ, σελ το περιβάλλον («σαβάνα») στο οποίο, σύµφωνα µε τις εκτιµήσεις των ειδικών, διαδραµατίστηκε η «ανθρωποποίηση του πιθήκου» ενδεχοµένως εξηγεί ακόµη ένα χαρακτηριστικό του λόγου: το γεγονός ότι το ακουστικό σήµα (παρόλο που το αντιλαµβανόµαστε ως ασυνεχές ως αποτελούµενο από διακριτές µονάδες) είναι στη φυσική του υπόσταση συνεχές. Από παρατηρήσεις που έγιναν σε πιθήκους στο 6

7 φυσικό τους περιβάλλον διαπιστώθηκαν τα εξής: είδη πιθήκων που ζουν σε «σαβάνες» (ανοιχτές/ χέρσες εκτάσεις) ή στο έδαφος του δάσους παρουσιάζουν συστήµατα σηµάτων (κραυγών) µε το χαρακτηριστικό της συνέχειας, ενώ είδη πιθήκων που ζουν πάνω στα δέντρα του δάσους παρουσιάζουν ασυνεχή (στη φυσική τους υπόσταση) σήµατα. Για τη διαφοροποίηση αυτή έχει προταθεί η εξής ερµηνεία: τα συνεχή σήµατα (σήµατα που η φασµατογραφική τους ανάλυση δείχνει κάθετους διαχωρισµούς και όχι συνεχή ροή) εξυπηρετούν την επικοινωνία σε περιβάλλοντα (διαβίωση πάνω στα δέντρα του δάσους) όπου παρεµβαίνουν φυσικά εµπόδια (βλάστηση θα µπορούσαν να προστεθούν και οι κραυγές/ ήχοι των άλλων «κατοίκων» του δάσους), που παρεµποδίζουν την οπτική επαφή και δηµιουργούν κινδύνους µη πρόσληψης ή παράλλαξης του εκπεµπόµενου σήµατος. Τα συνεχή (στη φυσική τους υπόσταση) σήµατα αναπτύσσονται σε περιβάλλοντα (σαβάνα, έδαφος δάσους) όπου δεν παρεµβάλλονται εµπόδια στον ίδιο βαθµό και υπάρχει οπτική επαφή των µελών της αγέλης. Η υπόθεση της «ανθρωποποίησης» του πιθήκου σε περιβάλλον «σαβάνας», συνδυασµένη µε τις «ηθολογικές» αυτές παρατηρήσεις µπορεί να προσφέρει κάποια εύλογη ερµηνεία για τον συνεχή (στη φυσική του υπόσταση) χαρακτήρα της οµιλίας. [5] Κείµενο 2: ρακόπουλος, Π Η καταγωγή του συµβόλου. Στο Θεωρία της γλώσσας, επιµ. Π. ρακόπουλος, Αθήνα: Imago, σελ Imago Είναι γνωστόν ότι το πρώτο βήµα προς την ιστορία του πολιτισµού υπήρξε η έξοδος ορισµένων χοµινιδών [ανθρωπίδων] από τα δάση και η εγκατάστασή τους στη σαβάνα. Το γεγονός τοποθετείται στη µειόκαινο περίοδο, όταν οι σαβάνες άρχισαν να επεκτείνονται εις βάρος των δασών. Η διαβίωση στο έδαφος και στον ανοικτό ορίζοντα επέφερε µεγάλες αλλαγές. Η όραση, ανεµπόδιστη πλέον από τα πυκνά φυλλώµατα, έγινε στερεοσκοπική και αντικατέστησε τη µύτη στη θέση του κυρίου οργάνου αισθητηριακής αντιλήψεως. Η συγκριτική µελέτη του κρανίου των πρωτευόντων καταγράφει την προοδευτική ανάπτυξη της περιοχής του εγκεφάλου που συνδέεται µε την όραση και τον αντίστοιχο περιορισµό της οσφρητικής ζώνης. Αποτέλεσµα αυτής της αναπτύξεως πρέπει να θεωρήσουµε τον ακριβή έλεγχο της κινήσεως των άκρων, τον συσχετισµό των αισθήσεων που συνδέονται µε τις κινήσεις αυτές, τη χρησιµοποίηση των χεριών ως εργαλείων και, ως εκ τούτου, την εκτέλεση µε τα χέρια εργασιών για τις οποίες άλλα είδη χρησιµοποιούν νύχια, δόντια κλπ. Η σαβάνα επέβαλε τα κάτω άκρα ως µέσο κινήσεως αντί των άνω (που επιβάλλει η κίνηση από κλαρί σε κλαρί στα δενδρόβια) και οδήγησε στη διαµόρφωση χεριών και ποδιών. Τα πόδια ώθησαν το σώµα στην όρθια στάση, που επέτρεψε ακόµη µεγαλύτερη ανάπτυξη του οπτικού πεδίου. Η µετατροπή των άνω άκρων σε χέρια-εργαλεία απήλλαξε τις σιαγόνες από τα καθήκοντα του συλληπτηρίου οργάνου και του πολεµικού όπλου, µε αποτέλεσµα τον περιορισµό της πιέσεως των µυών επί των οστών του κρανίου γεγονός που επέτρεψε την συνεχή διεύρυνση της κρανιακής κάψας. 7

8 Τα παλαιοντολογικά ευρήµατα όµως δεν είναι σε θέση να αιτιολογήσουν τη γένεση του έναρθρου λόγου. Ο έναρθρος λόγος προϋποθέτει µεν τις φυσιολογικές και οικολογικές αλλαγές που σηµειώσαµε (και άλλες ακόµη), δεν είναι όµως όργανο του σώµατος ούτε µηχανιστικό παράγωγο, όπως αφελώς πίστεψε ο ιαφωτισµός. Ο έναρθρος λόγος προϋποθέτει κατάλληλα ανατοµικώς όργανα, δεν προκαλείται όµως από αυτά. Είναι το κατεξοχήν πνευµατικό γεγονός και στον χώρο του πνεύµατος πρέπει να αναζητήσουµε τις καταβολές του.[...]. [6] Κείµενο 3: Καφετζόπουλος, Ε Εγκέφαλος, συνείδηση και συµπεριφορά. Αθήνα: Εξάντας, Τρίαψις Λόγος, σελ , Εξάντας [...] H κατάσταση ωστόσο ήταν διαφορετική το 1861, όταν ο Γάλλος νευρολόγος Paul Broca περιέγραψε την περίπτωση του ασθενούς του «Tαν», που τον είχε ονοµάσει έτσι γιατί ενώ µπορούσε να καταλάβει αυτά που του έλεγαν, δεν µπορούσε να πει καµία άλλη λέξη εκτός από «ταν-ταν». O ασθενής αυτός δεν φαινόταν να έχει οποιαδήποτε γνωστή διαταραχή της γλώσσας, του στόµατος ή των φωνητικών χορδών, που θα µπορούσαν να επηρεάσουν την οµιλία του. Mπορούσε µάλιστα να προφέρει µεµονωµένους ήχους ή να τραγουδήσει χωρίς δυσκολία µία µελωδία. εν µπορούσε όµως να σχηµατίσει ολοκληρωµένες προτάσεις σύµφωνα µε τους γραµµατικούς ή τους συντακτικούς κανόνες, ούτε µπορούσε να εκφράσει γραπτά τις ιδέες του. Όταν ο ασθενής αυτός πέθανε έγινε µια λεπτοµερής εξέταση του εγκεφάλου του, που έδειξε µία βλάβη στην οπίσθια περιοχή του µετωπιαίου λοβού, στην περιοχή που σήµερα ονοµάζεται περιοχή του Broca (Bλ. εικόνα). O Broca µελέτησε στη συνέχεια οκτώ ακόµη ασθενείς, που όλοι τους αποδείχτηκε ότι παρουσίαζαν την ίδια βλάβη και µάλιστα στο ίδιο, στο αριστερό ηµισφαίριο. H ανακάλυψη αυτή οδήγησε τον Broca στην ανακοίνωση, το 1865, µιας από τις πιο γνωστές αρχές της λειτουργίας του εγκεφάλου: «Nous parlons avec l'hémisphère gauche!» (Mιλάµε µε το αριστερό ηµισφαίριο). H εργασία του Broca πυροδότησε µια έρευνα και άλλων φλοιωδών περιοχών για τη σχέση τους µε εξειδικευµένες συµπεριφορές ή λειτουργίες, που γρήγορα ανταµείφθηκε. Tο 1870, εννέα χρόνια µετά την αρχική ανακάλυψη του Broca, ο Gustav Fritsch και ο Eduard Hitzig εξέπληξαν την επιστηµονική κοινότητα µε την ανακάλυψή τους ότι ηλεκτρικός ερεθισµός ορισµένων περιοχών του εγκεφάλου στα σκυλιά µπορεί να προκαλέσει χαρακτηριστικές κινήσεις των ποδιών. Bρήκαν ακόµη ότι οι µεµονωµένες κινήσεις αντιπροσωπεύονται σε µικρές περιοχές του φλοιού που βρίσκονται στο πίσω µέρος του µετωπιαίου λοβού, στην προσθία έλικα του αντίθετου ηµισφαιρίου. Tην ίδια χρονιά ο Hughings Jackson επιβεβαίωσε αυτές τις κινητικές περιοχές και στον άνθρωπο (Bλ. εικόνα). Έγινε έτσι σαφές ότι το δεξιό χέρι, που το χρησιµοποιούµε συνήθως στο γράψιµο ή στις άλλες εργασίες που χρειάζονται κάποια επιδεξιότητα, ελέγχεται από το αριστερό ηµισφαίριο, αυτό που ελέγχει και τη γλώσσα. Στους περισσότερους ανθρώπους λοιπόν, το αριστερό 8

9 ηµισφαίριο φαίνεται να είναι το επικρατούν ηµισφαίριο για τον έλεγχο πολλών συµπεριφορών. Tο επόµενο βήµα έγινε το 1876 από τον Karl Wernicke. Στα 26 του χρόνια ο Wernicke δηµοσίευσε ένα κλασικό σήµερα άρθρο µε τον τίτλο «Tα πολύπλοκα συµπτώµατα της αφασίας: Mία ψυχολογική µελέτη σε ανατοµική βάση». Στο άρθρο του αυτό περιέγραφε µια νέα µορφή αφασίας, που περιελάµβανε µία διαταραχή της κατανόησης µάλλον, παρά της εκφοράς του λόγου (µία αντιληπτική κι όχι εκφραστική αδυναµία). Eνώ οι ασθενείς του Broca καταλάβαιναν αλλά δεν µπορούσαν να µιλήσουν, οι ασθενείς του Wernicke µπορούσαν να µιλήσουν αλλά όχι και να καταλάβουν τη γλώσσα. O Wernicke βρήκε ότι αυτός ο διαφορετικός τύπος αφασίας είχε και µια διαφορετική εντόπιση από αυτήν που περιέγραψε ο Broca: H βλάβη βρισκόταν στο οπίσθιο τµήµα του κροταφικού λοβού, εκεί που ενώνεται µε το βρεγµατικό και τον ινιακό λοβό (Bλ. εικόνα). Eκτός από αυτήν την ανακάλυψη, ο Wernicke διατύπωσε και µια ολόκληρη θεωρία για τη γλώσσα, στα πλαίσια της αρχής του συνδετισµού, της οποίας υπήρξε από τους πρώτους εµπνευστές. Mέχρι τότε οι φρενολόγοι έβλεπαν το φλοιό σαν ένα µωσαϊκό εξειδικευµένων λειτουργιών, όπου ακόµα και οι αφηρηµένες διανοητικές ιδιότητες εντοπίζονταν σε µοναδικές και απόλυτα εξειδικευµένες φλοιώδεις περιοχές. Aντίθετα, η ολιστική σχολή διεκήρυσσε ότι οι νοητικές λειτουργίες κατανέµονται οµοιογενώς στο σύνολο του εγκεφαλικού φλοιού. Bασισµένος στις ανακαλύψεις του, καθώς και σ' εκείνες του Broca, του Fritsch και του Hitzig, ο Wernicke πρότεινε ότι µόνο οι βασικές και θεµελιώδεις νοητικές λειτουργίες, αυτές που σχετίζονται µε απλές αντιληπτικές και κινητικές διαδικασίες, εντοπίζονται σε συγκεκριµένες περιοχές του φλοιού. Oι πιο πολύπλοκες διανοητικές λειτουργίες επιτελούνται και γίνονται δυνατές µέσω των πολλαπλών διασυνδέσεων ανάµεσα σ' αυτά τα εντοπισµένα λειτουργικά σηµεία. Tοποθετώντας την αρχή της εντόπισης της λειτουργίας µέσα σ' ένα συνδετιστικό πλαίσιο, ο Wernicke υποστήριξε ότι διαφορετικά στοιχεία µιας φαινοµενικά ενιαίας συµπεριφοράς ελέγχονται από διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου. H αρχή του συνδετισµού που ανέπτυξε ο Wernicke και επιβεβαίωσε και ο Ramόn y Cajal µε τις ιστολογικές του µελέτες, αποτέλεσε και την πρώτη διατύπωση της ιδέας των κατανεµηµένων διαδικασιών (distributed processing), που αποτελεί σήµερα τον κεντρικό άξονα της αντίληψής µας για τη λειτουργία του εγκεφάλου. O Wernicke υπέθεσε ότι η γλώσσα ελέγχεται από ξεχωριστές κινητικές και αισθητικές περιοχές. Πρότεινε ότι η περιοχή του Broca ελέγχει τα κινητικά προγράµµατα για τη συνεργασία των κινήσεων του στόµατος κατά την εκφορά του λόγου ένας ρόλος απόλυτα κατάλληλος για την περιοχή του Broca, µια και βρίσκεται ακριβώς µπροστά από τις κινητικές περιοχές που ελέγχουν τους µύες του στόµατος, της γλώσσας, της υπερώας και των φωνητικών χορδών (Bλ. εικόνα). Aπέδωσε την αντίληψη των λέξεων, την αισθητική συνιστώσα της γλώσσας, στην περιοχή του κροταφικού λοβού που µόλις είχε ανακαλύψει. H περιοχή αυτή είναι επίσης κατάλληλη γι' αυτήν τη λειτουργία, εφόσον περιβάλλεται από τον ακουστικό φλοιό, αλλά και από τις συνειρµικές φλοιώδεις περιοχές που 9

10 ολοκληρώνουν τα ακουστικά, οπτικά και σωµατικά αισθητικά ερεθίσµατα σε πιο σύνθετες αντιλήψεις. Eτσι ο Wernicke διαµόρφωσε ένα συνεπές µοντέλο της γλώσσας, που µε µερικές τροποποιήσεις ισχύει έως σήµερα. Σύµφωνα µε το µοντέλο αυτό, η αρχική ακουστική και οπτική αντίληψη της γλώσσας σχηµατίζεται στις αντίστοιχες πρωτογενείς και δευτερογενείς φλοιώδεις περιοχές. Oι νευρικές αναπαραστάσεις αυτών των αντιλήψεων προβάλλονται στη γωνιώδη έλικα, µια περιοχή του συνειρµικού φλοιού, εξειδικευµένη τόσο για τις ακουστικές, όσο και για τις οπτικές πληροφορίες. Eκεί ο γραπτός ή ο προφορικός λόγος µετασχηµατίζεται σε µια κοινή νευρική αναπαράσταση µε τη µορφή ενός ακουστικού κώδικα, σηµαντικού τόσο για την οµιλία, όσο και για τη γραφή. Aπό τη γωνιώδη έλικα αυτή η νευρική αναπαράσταση προβάλλει στην περιοχή του Wernicke, όπου καταγράφεται ως γλώσσα και συνδέεται µε το νόηµα των λέξεων. Xωρίς αυτήν τη συνδυασµένη αναγνώριση, η ικανότητα της κατανόησης της γλώσσας χάνεται. Mόλις καταγραφεί, η νευρική αυτή αναπαράσταση µεταφέρεται στην περιοχή του Broca µέσω της τοξοειδούς δεσµίδας, όπου από αισθητική αναπαράσταση µετασχηµατίζεται σε κινητική, που µπορεί πια να χρησιµοποιηθεί ως προφορικός ή γραπτός λόγος. Όταν αυτός ο µετασχηµατισµός δεν µπορεί να γίνει, τότε χάνεται η ικανότητα έκφρασης του λόγου, τόσο του προφορικού, όσο και του γραπτού. Xρησιµοποιώντας το µοντέλο αυτό ο Wernicke πρόβλεψε έναν ακόµα τύπο αφασίας, που αργότερα αποδείχτηκε και κλινικά. H αφασία αυτή προκαλείται από µία βλάβη διαφορετική από εκείνες που ευθύνονται για τις αφασίες του Broca και του Wernicke: οι αντιληπτικές και οι κινητικές περιοχές παραµένουν άθικτες, αλλά διακόπτεται η οδός που τις συνδέει, η τοξοειδής δεσµίδα στην κάτω βρεγµατική περιοχή (Bλ. εικόνα). Tο σύνδροµο που προκύπτει και που σήµερα αποκαλείται αφασία αγωγής, χαρακτηρίζεται από λανθασµένη χρήση των λέξεων (παραφασία). Oι ασθενείς µε αυτόν τον τύπο αφασίας µπορούν να καταλάβουν λέξεις που ακούνε ή διαβάζουν, δεν µπορούν όµως να επαναλάβουν απλές φράσεις. Aν και µιλούν µε ευχέρεια, δεν µιλούν σωστά. Παραλείπουν κοµµάτια των λέξεων και τα αντικαθιστούν µε λανθασµένους ήχους. Kαταλαβαίνουν τα λάθη τους, αλλά δεν µπορούν να κάνουν τίποτα για να τα διορθώσουν. Εικόνα 10

11 Σε αυτήν την πλάγια άποψη του αριστερού ηµισφαιρίου φαίνονται οι περιοχές που συµµετέχουν στις γλωσσικές λειτουργίες. H περιοχή του Wernicke, δίπλα στην πρωτογενή ακουστική περιοχή, είναι σηµαντική για την κατανόηση του προφορικού λόγου. H περιοχή του Wernicke βρίσκεται δίπλα στη γωνιώδη έλικα, που συνδυάζει ακουστικές πληροφορίες µε πληροφορίες από άλλες αισθητικές περιοχές του εγκεφάλου. H τοξοειδής δεσµίδα είναι ένας ινώδης σύνδεσµος που συνδέει την περιοχή του Wernicke µε την περιοχή του Broca. H περιοχή του Broca γεννά τον προφορικό γραµµατικό λόγο. Bρίσκεται δίπλα στην κινητική περιοχή που ελέγχει τους µύες που ελέγχουν την οµιλία, κινώντας το στόµα και τη γλώσσα. [...] Mέχρι πρόσφατα, όσα ξέραµε για την ανατοµική οργάνωση της γλώσσας προέρχονταν από κλινικές παρατηρήσεις ασθενών µε βλάβες του εγκεφάλου. Σήµερα όµως, οι εργασίες αυτές έχουν επεκταθεί και σε φυσιολογικά άτοµα από τον Michael Posner, τον Steve Paterson και τον Marcus Raichle µε τη χρήση της τοµογραφίας εκποµπής ποζιτρονίων (PET). H PET είναι µία αναίµακτη εικονιστική µέθοδος του εγκεφάλου, που δείχνει τις τοπικές αλλαγές στην αιµατική ροή και το µεταβολισµό που συνοδεύουν τη νοητική δραστηριότητα, συµπεριλαµβανοµένου του διαβάσµατος, της οµιλίας, ακόµα και της αφηρηµένης σκέψης. O Posner και οι συνεργάτες του έδειξαν ότι η γλώσσα χρησιµοποιεί και παράλληλες διαδικασίες, εκτός από τις σειριακές που είχε ανακαλύψει ο Wernicke. Όπως έχουµε πει παραπάνω, σύµφωνα µε το µοντέλο του Wernicke, τόσο οι ακουστικές, όσο και οι οπτικές πληροφορίες, µετασχηµατίζονται σε έναν κοινό νευρικό κώδικα, σαν µια ακουστική αναπαράσταση της γλώσσας. Aυτές οι πληροφορίες προβάλλουν µε τη σειρά τους στην περιοχή του Wernicke, όπου συνδέονται µε νόηµα πριν 11

12 κωδικοποιηθούν πάλι σε κινητικούς µηχανισµούς εξόδου ως προφορικός ή γραπτός λόγος. O Posner και οι συνεργάτες του αναρωτήθηκαν: Όταν µια λέξη διαβάζεται, έχει κι αυτή µια ακουστική αναπαράσταση πριν συνδεθεί µε νόηµα; Ή µπορεί µια οπτική πληροφορία να µεταφερθεί απευθείας στην περιοχή του Broca; Xρησιµοποιώντας την PET, προσδιόρισαν πώς κωδικοποιούνται µέσα στον εγκέφαλο οι συγκεκριµένες λέξεις που ακούγονται ή διαβάζονται. Bρήκαν ότι όταν οι λέξεις ακούγονται, ενεργοποιείται η περιοχή του Wernicke, αλλά όταν οι λέξεις διαβάζονται, χωρίς να ακούγονται ή να προφέρονται, η περιοχή αυτή δεν ενεργοποιείται. Oι οπτικές πληροφορίες από τον ινιακό λοβό µεταφέρονται απευθείας στην περιοχή του Broca, χωρίς να µετασχηµατιστούν πρώτα σε ακουστικές αναπαραστάσεις στον οπίσθιο κροταφικό φλοιό. Aπό αυτό ο Posner συµπέρανε ότι η ακουστική και η οπτική αντίληψη της γλώσσας χρησιµοποιούν διαφορετικές εγκεφαλικές οδούς µε διαφορετικές αντιληπτικές κωδικοποιήσεις κι ότι αυτές οι οδοί έχουν ξεχωριστή πρόσβαση σε περιοχές υψηλότερης απαρτίωσης, που αφορούν την απόδοση του νοήµατος και την έκφραση της γλώσσας. Όταν τα άτοµα σκέφτονται το νόηµα µιας λέξης, ενεργοποιείται µια άλλη περιοχή, στον αριστερό µετωπιαίο φλοιό. H έκφραση της γλώσσας λοιπόν, χρησιµοποιεί τόσο σειριακές, όσο και παράλληλες διαδικασίες. Kι όσο η σύγχρονη έρευνα εξελίσσεται και προχωρά, αυτό το διπλό σχήµα του χειρισµού των πληροφοριών από τον εγκέφαλο διαπιστώνεται σ' όλες του τις λειτουργίες, τόσο τις αισθητικές, όσο και τις κινητικές. H έρευνα αυτή δείχνει ότι ο χειρισµός των πληροφοριών απαιτεί ένα ειδικό σχήµα διασυνδέσεων κι ότι µεµονωµένα κύτταρα απαντούν και άρα τις κωδικοποιούν σε ορισµένες ιδιότητες των ειδικών αισθητικών ερεθισµάτων ή των συγκεκριµένων κινήσεων και όχι σε άλλες. [7] Κείµενο 4: Κωτσάκης, Κ Τα εργαλεία του ανθρώπου και η γλώσσα. Στο Ιστορία της ελληνικής γλώσσας: από τις αρχές έως την Ύστερη Αρχαιότητα, επιµ. Α.-Φ. Χριστίδης. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυµα Μανόλη Τριανταφυλλίδη]. Υπό έκδοση. Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυµα Μανόλη Τριανταφυλλίδη]...Περνώντας τώρα στο επίπεδο της συγκρότησης της νόησης, οι άµεσες πληροφορίες που έχουµε στη διάθεσή µας προέρχονται από την εργαλειοτεχνία. H εργαλειοτεχνία του πρώιµου ανθρώπου στηρίζεται, κατά βάση, στη λάξευση κατάλληλων λίθων µε προγραµµατισµένες κρούσεις, που αποσπούν φολιδοειδή απολεπίσµατα. Tο σηµαντικότερο στοιχείο αυτής της τεχνολογίας είναι η γωνία κρούσης, που πρέπει να υπολογιστεί σωστά ώστε να επιτευχθεί το επιθυµητό αποτέλεσµα. H πρώιµη λιθοτεχνία του homo habilis είναι ιδιαίτερα απλή και δεν φαίνεται να ακολουθεί κάποιο σταθερό τύπο, αλλά αντιπροσωπεύει σε µεγάλο 12

13 βαθµό το τυχαίο αποτέλεσµα της απόσπασης διαδοχικών φολίδων. Παρ' όλη την απλότητά της, δηλώνει ήδη ορισµένες ιδιαίτερες νοητικές ικανότητες, που είναι πέρα από τις δυνατότητες των σηµερινών πιθήκων: τον ακριβή υπολογισµό της γωνίας κρούσης, τον συντονισµό των κινήσεων και τον υπολογισµό της δύναµης της κρούσης. Tο γεγονός επίσης ότι οι άνθρωποι µεταφέρουν την πρώτη ύλη των απλών εργαλείων τους από µεγάλες αποστάσεις, µια συµπεριφορά που ποτέ δεν έχει παρατηρηθεί στους πιθήκους, δηλώνει µια αφαιρετική ικανότητα, που φαίνεται να διαχωρίζει σε κάποιο βαθµό την αντίδραση από το άµεσο ερέθισµα. Tα στοιχεία αυτά παραπέµπουν βέβαια σε µια νόηση µε υψηλότερες δυνατότητες, η ειδικότερη σχέση όµως µε τη γλώσσα παραµένει για την εποχή αυτή ακόµη ένα ζητούµενο. Πάντως ορισµένα στοιχεία της συµπεριφοράς των πρώιµων ανθρώπων, όπως συνάγονται από την ανάλυση των αρχαιολογικών συνόλων, υποδηλώνουν τον σηµαντικό ρόλο της επικοινωνίας στη γενική της µορφή. H συγκρότηση οµάδων που στηρίζονται στη συνεργατική συµπεριφορά, δηλαδή στην αναδιανοµή της τροφής και στη συνεργασία για την απόκτησή της, καθώς και η σταθερή επιστροφή σε µια επιλεγµένη τοποθεσία αυτή δηλαδή που η έρευνα εντοπίζει ως αρχαιολογικό χώρο προϋποθέτουν συντονισµό, µνήµη και επικοινωνία µεταξύ των µελών της οµάδας. Aκόµη περισσότερο προϋποθέτουν µια έννοια προγραµµατισµού και καθυστερηµένων (ετεροχρονισµένων) αποτελεσµάτων, στοιχείων που συνδέονται µε την αφαίρεση, και θα παίξουν, όπως θα δούµε, κεφαλαιώδη ρόλο στην πορεία του ανθρώπου. Kαλύτερη εικόνα διαθέτουµε για τις περισσότερο εξελιγµένες νεότερες λιθοτεχνίες της Kατώτερης Παλαιολιθικής, τις οποίες η αρχαιολογία περιγράφει µε το γενικό όνοµα αχελαίες (από τη θέση Saint-Acheul της Γαλλίας, όπου παρατηρήθηκε για πρώτη φορά η λιθοτεχνία αυτή). Oι αχελαίες λιθοτεχνίες εµφανίζονται στην Aφρική πριν από χρόνια, την ίδια εποχή που εµφανίζεται ένα νέο είδος ανθρώπου µε εγκέφαλο σχεδόν διπλάσιο από εκείνο του habilis, ο homo erectus («όρθιος άνθρωπος»), και απλώνονται στη συνέχεια στην Aσία και την Eυρώπη. Tο ενδεικτικό τεχνούργηµα της αχελαίας λιθοτεχνίας είναι ο αµφιπρόσωπος χειροπέλεκυς, το τελειότερο προϊόν του ανθρώπου µέχρι την εποχή εκείνη. Στη µορφή των εργαλείων αυτών η έρευνα αναγνωρίζει τις αυξηµένες, σε σύγκριση µε εκείνες των προηγούµενων ανθρώπων, νοητικές ικανότητες των κατασκευαστών τους: την αναπαραγωγή ενός σταθερού σχήµατος, που προϋποθέτει την εφαρµογή συγκεκριµένου ιδεατού τύπου, την αναγνώριση αφηρηµένων γεωµετρικών σχέσεων, όπως η συµµετρία και η ευθεία. Iδιαίτερα διδακτικός είναι ο βαθµός τυποποίησης των αντικειµένων αυτών, αδιάψευστος µάρτυρας της κατασκευής των εργαλείων όχι ως άµεση απάντηση στο βιολογικό ερέθισµα, αλλά µε βάση την αφηρηµένη παράσταση τόσο του µέσου (εργαλείο) όσο και του ερεθίσµατος (τροφή). H µετάθεση αυτή σε χώρο και χρόνο είναι δυνατή µόνο χάρη στις αφαιρετικές ικανότητες της νόησης του ανθρώπου και έχει στενές αναλογίες µε ένα από τα κεντρικά χαρακτηριστικά της γλώσσας. H τυποποίηση παραπέµπει, τέλος, σ' ένα υψηλό επίπεδο επικοινωνίας και σ' ένα ισχυρό δίκτυο κοινωνικών κανόνων. Tα στοιχεία αυτά υπαινίσσονται την παρουσία µιας πρωτο-γλώσσας, µέσω της οποίας οι κοινωνικοί κανόνες συντηρούνταν και µεταβιβάζονταν. Aπό την άλλη µεριά, η µακρόχρονη στασιµότητα των πολιτιστικών µορφών δηλώνει και 13

14 τους περιορισµούς αυτής της νοητικής ικανότητας, που είναι σε θέση να επαναλαµβάνει στερεότυπα ένα καθιερωµένο πρότυπο αλλά δεν έχει τη δυνατότητα να παράγει νέες µορφές. Oι διαπιστώσεις αυτές, αρκετά γενικές έτσι κι αλλιώς, αµφισβητούνται από ένα µέρος της έρευνας, που πιστεύει ότι τα τυποποιηµένα χαρακτηριστικά των εργαλείων δεν αναγνωρίζονταν υποχρεωτικά από τους παλαιολιθικούς κατασκευαστές τους και, κατά συνέπεια, δεν πρέπει να θεωρηθούν ιδιαίτερα κατατοπιστικά για τις νοητικές ικανότητες των πρώιµων ανθρώπων. Όπως είδαµε όµως, εκείνο που θεωρείται περισσότερο διαφωτιστικό για τη νοητική συγκρότηση του πρώιµου ανθρώπου είναι η αφαίρεση που συνεπάγεται η διάκριση ερεθίσµατος και αντίδρασης, η δηµιουργία δηλαδή νέων συµπεριφορών που δεν είναι αντιδράσεις σε άµεσα, παρόντα ερεθίσµατα. Kαι αυτές οι νέες συµπεριφορές, τα εργαλεία, η γλώσσα, έχουν ένα βαθύτατα κοινωνικό, συνεργατικό χαρακτήρα. Oι παρατηρήσεις που έχουν γίνει στην οµόλογη συµπεριφορά των πιθήκων οδηγούν στο συµπέρασµα ότι οι άνθρωποι, πολύ περισσότερο από τα πρωτεύοντα, κατασκευάζουν και χρησιµοποιούν εργαλεία µέσα σε συνθήκες κοινωνικότητας και συνεργασίας, όπου κυριαρχεί η κατανοµή της εργασίας. Aπό την άποψη αυτή, η κατασκευή και η χρήση ενός εργαλείου δεν πρέπει να θεωρηθεί ως ατοµική δραστηριότητα που σχετίζεται µόνο µε τις νοητικές ικανότητες κάθε ατόµου χωριστά. Aποτελεί µάλλον εκδήλωση της πολύπλοκης συνεργατικής συµπεριφοράς του ανθρώπου και στις συνθήκες αυτές η κοινοποίηση κοινά αποδεκτών νοηµάτων και ο σχεδιασµός ενεργειών που θα γίνουν στο µέλλον φαίνονται, αν όχι απαραίτητα, τουλάχιστον πολύ πιθανά. Tο στοιχείο της πρόβλεψης ενός αφηρηµένου τύπου και µιας εργασίας που σχεδιάζεται σε διαδοχικά στάδια κατέχει κεντρική θέση στη λεβαλοµουστέρια λιθοτεχνία (από τη θέση Le Moustier της Γαλλίας), µια λιθοτεχνία που συνδέεται συνήθως, αλλά όχι αποκλειστικά, µε τον homo sapiens, περισσότερο γνωστό ως «άνθρωπο του Nεάντερταλ», ένα είδος πολύ κοντά στον σύγχρονο άνθρωπο, που σφραγίζει µε την παρουσία του τη Mέση Παλαιολιθική Περίοδο. H τεχνική στηρίζεται στη διαµόρφωση της πρώτης ύλης µε κρούσεις που δίνουν στην πέτρα τυποποιηµένη µορφή, ώστε εργαλεία µε προκαθορισµένο σχήµα και µέγεθος να παραχθούν στη συνέχεια µε απλές κρούσεις στον προδιαµορφωµένο πυρήνα. Aν θεωρήσει κανείς αυτή τη διαδικασία ως αποκατάσταση µιας γραµµικής ακολουθίας κινητικών ενεργειών, θα µπορούσε να συνδέσει την κατασκευή των εργαλείων µε τις επίσης γραµµικές φωνητικές ακολουθίες που η γλώσσα κατασκευάζει, και να διακρίνει στο επίπεδο αυτό µια αρχαιολογική ένδειξη για την παρουσία αυτής της µοναδικά ανθρώπινης ιδιότητας. υστυχώς, όµως, η σύγκριση των δύο δραστηριοτήτων δεν είναι εύκολο να προχωρήσει πέρα από ένα απλό επίπεδο αναλογίας, καθώς οι ακολουθίες που η γλώσσα κατασκευάζει έχουν αναφορικό χαρακτήρα και µεταφέρουν νόηµα, ενώ οι ακολουθίες της λιθοτεχνίας σχετίζονται µε την αισθητικοκινητική µνήµη, µια διάσταση της νόησης που δεν αποτελεί αποκλειστικό προνόµιο των ανθρώπων. Έχει όµως παρατηρηθεί ότι, όσον αφορά τον έλεγχο των φωνητικών οργάνων, και ο λόγος προϋποθέτει την 14

15 αισθητικοκινητική µνήµη από την άποψη αυτή οι δύο εκδηλώσεις της ανθρώπινης νόησης φαίνεται να συγκλίνουν. Όλοι οι ερευνητές φαίνεται να συµφωνούν ότι οι αρχαιολογικές µαρτυρίες δηλώνουν την αναµφισβήτητη παρουσία της γλώσσας στη µετάβαση από τη Mέση στην Aνώτερη Παλαιολιθική Περίοδο, χρόνια περίπου πριν από την εποχή µας. Aν και η εικόνα είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη στις λεπτοµέρειές της και παρατηρείται µεγάλη διαφοροποίηση των εξελίξεων σε καθε περιοχή, η περίοδος αυτή συνδέεται, σε γενικές γραµµές, µε την εµφάνιση του σύγχρονου ανθρώπου. Στο αρχαιολογικό υλικό οι µεταβολές που παρατηρούνται είναι πολλές και σηµαντικές. Tην τεχνολογική σταθερότητα εκατοντάδων χιλιάδων χρόνων διαδέχονται τώρα γρήγορες εξελίξεις: η λιθοτεχνία παράγει νέους τύπους, που µεταβάλλονται συχνά στη διάρκεια της Aνώτερης Παλαιολιθικής, και χρησιµοποιούνται νέα υλικά, όπως το ξύλο αλλά κυρίως το κόκαλο και το κέρατο, για την κατασκευή εργαλείων µε εξειδικευµένες χρήσεις και τη συναρµογή σύνθετων εργαλείων. Σηµαντική από κάθε άποψη όµως είναι η σχεδόν «εκρηκτική» εµφάνιση της συµβολικής συµπεριφοράς του ανθρώπου. Eίναι γεγονός ότι ο συµβολισµός δεν είναι άγνωστος από τις παλαιότερες φάσεις της Παλαιολιθικής. Eίναι γνωστή και µε ασφάλεια τεκµηριωµένη η συµβολική χρήση της κόκκινης ώχρας και του µαύρου διοξείδιου του µαγγανίου, καθώς και οι τελετουργικές ταφές της Mέσης Παλαιολιθικής. Λιγότερο συχνά είναι τα αντικείµενα µε συµβολικό περιεχόµενο, κυρίως οστέινα ή λιθινα αντικείµενα µε συµβολικές εγχαράξεις. Kαι πάλι όµως είναι βεβαιωµένη αν και σπάνια η ύπαρξή τους κατά τη Mέση Παλαιολιθική και έχει υποστηριχθεί ότι δεν απουσιάζουν ακόµη και από την Kατώτερη Παλαιολιθική Περίοδο, όπως φαίνεται να δηλώνει µια οµάδα αντικειµένων από τη Γερµανία και ανάλογα ευρήµατα από άλλες περιοχές της Eυρασίας και της Aφρικής. H σπανιότητά τους µπορεί κατά ένα µέρος να αποδοθεί στην περιορισµένη έρευνα και στη µεγάλη χρονική απόσταση που είναι υπεύθυνη για την εξαφάνιση του συντριπτικού ποσοστού της αρχαιολογικής µαρτυρίας. εν υπάρχει όµως καµιά αµφιβολία ότι µόνο η επόµενη περίοδος, η Aνώτερη Παλαιολιθική, έχει να επιδείξει τέτοιο πλήθος συµβολικών εκδηλώσεων, οι περισσότερο γνωστές από τις οποίες είναι η τέχνη, κινητή και ακίνητη. Όχι λιγότερο σηµαντικά, καθώς δεν περιορίζονται µόνο στην ευρωπαϊκή ήπειρο, είναι και τα ποικίλα αντικείµενα προσωπικού στολισµού, που δηλώνουν και αυτά τη συµβολική διάσταση στη ζωή του παλαιολιθικού ανθρώπου, αλλά και την αυξανόµενη σηµασία που αποκτά το άτοµο στις οµάδες των παλαιολιθικών συλλεκτών και κυνηγών, πιθανότατα εξαιτίας της κατανοµής των παραγωγικών ρόλων και της ανάπτυξης ατοµικών δεξιοτήτων. Mια σειρά µεταβολών σε άλλους τοµείς της παλαιολιθικής ζωής κινούνται προς ανάλογη κατεύθυνση: η διεύρυνση της βάσης διατροφής και η ειδίκευση προς συγκεκριµένα είδη, η αύξηση του πληθυσµού, που υποδηλώνεται από την αύξηση των αρχαιολογικών θέσεων, η λειτουργία δικτύων επαφών και ανταλλαγών που καλύπτουν µεγάλες αποστάσεις. Όλες οι µεταβολές αυτές δηλώνουν µια ριζική αναδιοργάνωση της κοινωνικής συµπεριφοράς, στην οποία η µεταφορά πληροφορίας, καθώς και η δηµιουργία και η διατήρηση κοινωνικών ορίων µεταξύ 15

16 των οµάδων αλλά και µεταξύ των ατόµων, παίζει ακόµη πιο σηµαντικό ρόλο. Mέσα στο πλαίσιο αυτό η παρουσία της γλώσσας θεωρείται βέβαιη. [8] Κείµενο 5: Τσοχατζίδης, Σ Η γέννηση της γλώσσας. Στο Ιστορία της ελληνικής γλώσσας: από τις αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα, επιµ. Α.-Φ. Χριστίδης. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυµα Μανόλη Τριανταφυλλίδη]. Υπό έκδοση. Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυµα Μανόλη Τριανταφυλλίδη]....H συµβολικότητα (και, άρα, η αυθαιρεσία και η µεταθετότητα) ενός σηµείου καθιστά, όπως είδαµε, δυνατή την κωδικοποίηση και αποκωδικοποίηση πληροφοριών που αναφέρονται σε περιβαλλοντικά ερεθίσµατα ως προς τα οποία ένας οργανισµός δεν έχει αναπτύξει ενστικτώδεις τύπους αντιδράσεων. H συµβολικότητα ενός σηµείου, όµως, δεν συνεπάγεται ότι αυτές οι διαδικασίες κωδικοποίησης και αποκωδικοποίησης έχουν αυτοµατοποιηθεί ώστε να επιτρέπουν στον οργανισµό την ταχεία διεκπεραίωσή τους όταν επιχειρεί να αντιστοιχήσει συνδυασµούς σηµείων µε συνδυασµούς ερεθισµάτων. Mε δεδοµένο, εποµένως, ότι τα αναπαραγωγικά πλεονεκτήµατα ενός οργανισµού θα αυξάνονταν αν ήταν σε θέση να κωδικοποιεί και να αποκωδικοποιεί µε ταχύτητα όχι απλώς µεµονωµένα συµβολικά σηµεία που παραπέµπουν σε µεµονωµένα περιβαλλοντικά ερεθίσµατα, αλλά συνδυασµούς συµβολικών σηµείων που παραπέµπουν σε συνδυασµούς περιβαλλοντικών ερεθισµάτων, δεν θα ήταν αδικαιολόγητη η πρόβλεψη ότι οργανισµοί που, όπως οι ανθρώπινοι, έχουν ήδη κατακτήσει (ή µάλλον, έχουν αναγκαστεί να κατακτήσουν) την ικανότητα δηµιουργίας και ερµηνείας µεµονωµένων συµβολικών σηµείων, θα αυτοµατοποιούσαν σταδιακά τις ικανότητες δηµιουργίας και ερµηνείας συνδυασµών συµβολικών σηµείων, πράγµα που θα επέτρεπε την ταχύτερη επεξεργασία και αναµετάδοση συνδυασµών περιβαλλοντικών ερεθισµάτων. [...] Aυτός ακριβώς είναι ο λόγος, µέσα σε µια νεοδαρβινική προοπτική, για τον οποίο το γλωσσικό σηµειωτικό σύστηµα απέκτησε σταδιακά το χαρακτηριστικό της παραγωγικότητας, το χαρακτηριστικό δηλαδή πού επιτρέπει στους χρήστες του συστήµατος να δηµιουργούν και να ερµηνεύουν, µε βάση έναν πεπερασµένο αριθµό συµβολικών σηµείων και έναν επίσης πεπερασµένο αριθµό συµβατικών τρόπων σύνδεσης αυτών των σηµείων, ένα δυνητικά άπειρο πλήθος συνδυασµών σηµείων, που παραπέµπουν σε ένα δυνητικά άπειρο πλήθος συνδυασµών περιβαλλοντικών ερεθισµάτων που τους επιτρέπουν, µε άλλα λόγια, να χρησιµοποιούν όχι απλώς ένα πλούσιο αλλά πάντως πεπερασµένο αριθµό «λέξεων», αλλά ένα δυνητικά µη πεπερασµένο αριθµό «προτάσεων» όπου οι συντακτικές σχέσεις µεταξύ των λέξεων, και όχι οι λέξεις καθαυτές, είναι φορείς αυτόµατα ερµηνεύσιµων πληροφοριών που αφορούν τις σχέσεις µεταξύ ερεθισµάτων, και όχι τα µεµονωµένα ερεθίσµατα καθαυτά. H πειστικότητα µιας νεο-δαρβινικής ερµηνείας της εµφάνισης του χαρακτηριστικού της παραγωγικότητας (που, στην ουσία της, είναι η εµφάνιση του φαινοµένου της σύνταξης, µε τη γενική έννοια του όρου) θα ενισχυόταν, βεβαίως, αν η εµφάνιση 16

17 αυτή ήταν σταδιακή, αν δηλαδή η µετάβαση από το επίπεδο των µεµονωµένων λέξεων σε εκείνο των ταχέως παραγόµενων και αυτόµατα ερµηνευόµενων προτάσεων περιελάµβανε ένα ή περισσότερα ενδιάµεσα στάδια όπου ο βαθµός αυτοµατοποίησης των µηχανισµών κωδικοποίησης και αποκωδικοποίησης των προτάσεων θα ήταν σχετικά χαµηλός, και οι µηχανισµοί αυτοί θα εµφάνιζαν ακόµη χαρακτηριστικά παλαιότερων εξελικτικών σταδίων. Aκριβώς αυτό τον σταδιακό χαρακτήρα της µετάβασης προς υψηλά αυτοµατοποιηµένους συντακτικούς µηχανισµούς φαίνονται να επιβεβαιώνουν, παρά τις κατά τα άλλα σηµαντικές διαφορές τους, οι ενδιαφέρουσες πρόσφατες µελέτες του θέµατος από τους Bickerton και Givόn [...]. Oι απόψεις που εκφράζονται στις µελέτες αυτές θα µπορούσαν να συγκεραστούν στις εξής δύο θέσεις: Πρώτον, ότι, παρά την αναπόφευκτη απουσία άµεσων δεδοµένων σχετικών µε την προϊστορία του συντακτικού φαινοµένου, υπάρχει µια σειρά σύγχρονων δεδοµένων που αποτελούν βάσιµες έµµεσες µαρτυρίες σχετικές µε τη µορφή που η οργάνωση των γλωσσικών µηνυµάτων θα έπρεπε να είχε σε ένα στάδιο βιολογικής εξέλιξης του ανθρώπινου είδους πρωιµότερο από το σηµερινό: οι µαρτυρίες αυτές για την ανθρώπινη «πρωτο-γλώσσα» µπορούν να αντληθούν, κατά τους Bickerton και Givόn, από τη µελέτη, µεταξύ άλλων, του πρώιµου (προ του δευτέρου έτους της ηλικίας) επικοινωνιακού συστήµατος των παιδιών, των ατελών επικοινωνιακών συστηµάτων που κατορθώνουν να κατακτούν, µετά την κοινωνική τους ένταξη, άτοµα που είχαν ενηλικιωθεί χωρίς να έχουν καµιά δυνατότητα γλωσσικής ή άλλης επικοινωνίας µε άλλα άτοµα, των συστηµάτων επικοινωνίας που διδάσκονται και κατακτούν σε εργαστηριακά περιβάλλοντα οι χιµπαντζήδες, και των συστηµάτων συνεννόησης που αναπτύσσουν δύο ή περισσότερες ανθρώπινες οµάδες όταν, για ιστορικούς λόγους, είναι αναγκασµένες να συνεργαστούν ενώ καµία δεν κατανοεί τη φυσική γλώσσα της άλλης. εύτερον, ότι όλα αυτά τα συστήµατα παρουσιάζουν, ως προς τους συνδυασµούς συµβολικών σηµείων που χρησιµοποιούν, όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που θα ήταν αναµενόµενο να εµφανίζει ένα µη υψηλά αυτοµατοποιηµένο σύστηµα παραγωγής και ερµηνείας συνδυασµών συµβολικών σηµείων, όπως αυτό που θα έπρεπε να είχε υπάρξει αν η µετάβαση από το καθαρά λεξικό στο αυθεντικά προτασιακό επίπεδο οργάνωσης του γλωσσικού σηµειωτικού συστήµατος ήταν πράγµατι σταδιακή. Kαι ο σταδιακός χαρακτήρας αυτής της µετάβασης είναι, βεβαίως, αυτός που θα έπρεπε να αναµενόταν, αν για την εµφάνιση του χαρακτηριστικού της παραγωγικότητας αναγνωριζόταν η βασιµότητα της νεο-δαρβινικής ερµηνείας. [9] Κείµενο 6: Τσοχατζίδης, Σ Η γέννηση της γλώσσας. Στο Ιστορία της ελληνικής γλώσσας: από τις αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα, επιµ. Α.-Φ. Χριστίδης. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυµα Μανόλη Τριανταφυλλίδη]. Υπό έκδοση. Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυµα Μανόλη Τριανταφυλλίδη]. 17

18 ...Ένα σηµειωτικό σύστηµα που συγκεντρώνει τα χαρακτηριστικά της αυθαιρεσίας, της µεταθετότητας και της παραγωγικότητας θα ήταν, όπως είδαµε, εξαιρετικά αποτελεσµατικό ως σύστηµα επεξεργασίας και µετάδοσης πληροφοριών. Θα ήταν, όµως, σηµαντικά διαφορετικό από το γλωσσικό σηµειωτικό σύστηµα όπως το γνωρίζουµε, γιατί το σύστηµα αυτό διαθέτει το επιπλέον χαρακτηριστικό της πολυλειτουργικότητας, που αναφέρεται όχι απλώς στη δυνατότητα των γλωσσικών σηµείων να χρησιµοποιούνται για τη µετάδοση πολύ λεπτοµερέστερων και πολύ ποικιλότερων πληροφοριών από αυτές που µεταδίδουν τα άλλα ζωικά συστήµατα επικοινωνίας, αλλά στη δυνατότητά τους να χρησιµοποιούνται για σκοπούς εντελώς διαφορετικούς από εκείνον της µετάδοσης πληροφοριών (π.χ. για να κατανέµουν δικαιώµατα και υποχρεώσεις µεταξύ των µελών µιας κοινότητας, για να µειώνουν ή να αυξάνουν τον βαθµό ψυχολογικής απόστασης µεταξύ των µελών της, για να προκαλούν ή να αποτρέπουν την άσκηση, από ορισµένα µέλη, συµπεριφορών που διευκολύνουν ή δυσχεραίνουν τα σχέδια άλλων µελών, για να επιτρέπουν ή να αποκλείουν την ένταξη µελών σε πολύπλοκα συστήµατα ιεραρχίας κλπ.). H πολυλειτουργικότητα αυτή του γλωσσικού σηµειωτικού συστήµατος που η συστηµατική της µελέτη συµπίπτει µε την ανάπτυξη της θεωρίας γλωσσικών πράξεων [...] φαίνεται και αυτή επιδεκτική µιας νεο-δαρβινικής ερµηνείας, αν αντιµετωπιστεί µέσα στο πνεύµα της γλωσσογενετικής υπόθεσης που επεξεργάστηκε πρόσφατα ο Dunbar [...]. Tα τρία βασικά στοιχεία της υπόθεσης αυτής είναι τα εξής: Πρώτον, ότι ο συνεχώς αυξανόµενος όγκος του εγκεφαλικού φλοιού (σε σχέση µε τον όγκο του σώµατος), που είναι διαπιστωµένο ότι συνοδεύει τους διαδοχικούς τύπους ανθρωπίδων απόγονος των οποίων είναι ο σηµερινός άνθρωπος, είναι συστηµατικά συναρτήσιµος µε το αυξανόµενο µέγεθος των οµάδων µέσα στις οποίες τα µέλη των τύπων αυτών διαβιούσαν (και αποτελεί πιθανότατα αποτέλεσµα του αυξανόµενου µεγέθους των οµάδων, αφού η διαβίωση µέσα σε αυξηµένες οµάδες απαιτεί αυξηµένο εγκεφαλικό χώρο επεξεργασίας πληροφοριών, δεδοµένου ότι οι υπό επεξεργασία πληροφορίες δεν αναφέρονται πλέον µόνο σε χαρακτηριστικά του φυσικού περιβάλλοντος, αλλά και στα πολύ πιο σύνθετα χαρακτηριστικά του κοινωνικού περιβάλλοντος). εύτερον, ότι η συνοχή (και, άρα, σε µεγάλο βαθµό, η επιβίωση) µιας οµάδας είναι εξαρτηµένη, σε όλα τα ανώτερα θηλαστικά εκτός του ανθρώπου, από την κατανάλωση συγκεκριµένων χρόνων φυσικής επαφής µεταξύ των µελών της οµάδας, ενώ η διατήρηση της συνοχής µέσω φυσικής επαφής θα γινόταν σταδιακά προβληµατική για το ανθρώπινο είδος, αφού το συγκριτικά µεγάλο µέγεθος των ανθρώπινων οµάδων, όπως µπορεί να υπολογιστεί µε βάση το συγκριτικά µεγάλο µέγεθος του ανθρώπινου εγκεφαλικού φλοιού, θα απαιτούσε υπέρµετρη (και άρα αναπαραγωγικά ασύµφορη) κατανάλωση χρόνου αν η διατήρηση της συνοχής εξακολουθούσε να χρησιµοποιεί ως µέσο τη φυσική επαφή. Kαι τρίτον, ότι η ανθρώπινη γλώσσα δηµιουργήθηκε ακριβώς ως λύση αυτού του προβλήµατος ως υποκατάστατο δηλαδή της φυσικής επαφής ως µέσου οµαδικής συνοχής, όταν ο παραδοσιακός τρόπος διατήρησης της οµαδικής συνοχής έγινε αντιοικονοµικός λόγω του αυξανόµενου µεγέθους των ανθρώπινων οµάδων. H υπόθεση αυτή είναι πιθανότατα ανεπαρκής ως συνολική ερµηνεία της γέννησης του γλωσσικού φαινοµένου, αλλά µπορεί κάλλιστα να γίνει αποδεκτή ως µια πειστική νεοδαρβινική ερµηνεία του χαρακτηριστικού της πολυλειτουργικότητας: το γεγονός 18

19 ότι κανένα γνωστό γλωσσικό σύστηµα δεν περιέχει σηµεία που ο αποκλειστικός τους ρόλος είναι η επεξεργασία και µετάδοση περιβαλλοντικών πληροφοριών αποτελεί πιθανότατα συνέπεια του γεγονότος ότι το σύστηµα αυτό χρησιµοποιήθηκε από όντα που η επιβίωσή τους ήταν εξαρτηµένη όχι µόνο από τη γνώση του φυσικού περιβάλλοντος αλλά και από τη διαβίωση µέσα σε οµάδες και όπως η αυξηµένη τους ετοιµότητα απέναντι στα ενδεχόµενα περιβαλλοντικής αστάθειας εξυπηρετήθηκε από την εµφάνιση σηµειακών συστηµάτων µε τα χαρακτηριστικά της αυθαιρεσίας, της µεταθετότητας και της παραγωγικότητας, έτσι και η αυξηµένη τους ετοιµότητα απέναντι στα ενδεχόµενα αστάθειας της οµαδικής ζωής εξυπηρετήθηκε από την πολυλειτουργική χρήση των ίδιων αυτών συστηµάτων όχι απλά ως φορέων πληροφορίας αλλά ως µέσων διαχείρισης ενδοοµαδικών σχέσεων και διατήρησης ενδο-οµαδικών ισορροπιών [...] 19

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 2: Συμβολή της φυσιολογίας στην ψυχολογία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 2: Συμβολή της φυσιολογίας στην ψυχολογία ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 2: Συμβολή της φυσιολογίας στην ψυχολογία Θεματική Ενότητα 2: Στόχοι: Η απόκτηση ενημερότητας, εκ μέρους των φοιτητών, για

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Στην επιστήμη της βιολογίας, με τον όρο εξέλιξη εννοείται η αλλαγή στις ιδιότητες ενός πληθυσμού οργανισμών στο πέρασμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1 ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΧΑΡΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΡΗΣΗ β. φιλιππακοπουλου 1 Αναλυτικό Πρόγραµµα 1. Εισαγωγή: Μια επιστηµονική προσέγγιση στη χαρτογραφική απεικόνιση και το χαρτογραφικό σχέδιο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

Πότε πρέπει να αρχίζει η λογοθεραπεία στα παιδιά - λόγος και μαθησιακές δυσκολίες

Πότε πρέπει να αρχίζει η λογοθεραπεία στα παιδιά - λόγος και μαθησιακές δυσκολίες Η διάγνωση των διαταραχών λόγου πρέπει να γίνεται έγκαιρα, μόλις οι γονείς αντιληφθούν οτι κάτι ισως δεν πάει καλά και πρέπει να παρουσιάσουν το παιδί τους στον ειδικό. Ο ειδικός θα λάβει μέτρα για την

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ας δούµε ένα παράδειγµα ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Τοµείς έρευνας της ψυχολογίας

Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ας δούµε ένα παράδειγµα ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Τοµείς έρευνας της ψυχολογίας ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Εισαγωγή στην ρ Λυράκος Γεώργιος Ψυχολόγος Υγείας MSc. PhD Φυσικοθεραπεία Μάθηµα1 ο Είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και τις νοητικές

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΤΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚO ΣYΣΤΗΜΑ. Αθανασιάδης Στάθης φυσικοθεραπευτής NDT

ΟΠΤΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚO ΣYΣΤΗΜΑ. Αθανασιάδης Στάθης φυσικοθεραπευτής NDT ΟΠΤΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚO ΣYΣΤΗΜΑ Αθανασιάδης Στάθης φυσικοθεραπευτής NDT ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜOΣ ΤΗΣ ΟΡΑΣΗΣ «κοιτάζουμε με τα μάτια αλλά βλέπουμε με τον εγκέφαλο» 90% των πληροφοριών που φθάνουν στον εγκέφαλο περνούν μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (1)

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (1) Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (1) Ποιοι μιλούν Η γλώσσα των ζώων Είναι αυτόγλώσσα; Η Dr Pepperberg και ο Alex (ο παπαγάλος) 3 Δομή της γλώσσας Πώς μελετούν τη γλώσσα η γνωστική ψυχολογία, η νευροψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ Ιστορική αναδρομή Ο πρώτος που αναγνώρισε αυτό το σύνδρομο ήταν ο John Langdon Down, το 1866. Μέχρι τα μέσα του 20 ου αιώνα, η αιτία που

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Συμβολή της φυσιολογίας στην ψυχολογία Διδάσκουσα: Επίκ. Καθ. Γεωργία Α. Παπαντωνίου Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Χαλάνδρι 02/05/2010 Αριστοτέλους 42 Χαλάνδρι Τ.Κ. 15234 Τηλ./210-6800823 e-mail: papdimit@yahoo.gr ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ανάπτυξη της γλώσσας αποτελεί µια πολύχρονη, πολύπλοκη και προοδευτική

Διαβάστε περισσότερα

710 -Μάθηση - Απόδοση

710 -Μάθηση - Απόδοση 710 -Μάθηση - Απόδοση Διάλεξη 6η Ποιοτική αξιολόγηση της Κινητικής Παρατήρηση Αξιολόγηση & Διάγνωση Η διάλεξη αυτή περιλαμβάνει: Διαδικασία της παρατήρησης & της αξιολόγησης Στόχοι και περιεχόμενο παρατήρησης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 4 Γνωστική ψυχολογία Οι πληροφορίες του περιβάλλοντος γίνονται αντικείμενο επεξεργασίας από τον εγκέφαλο μέσω γνωστικών διαδικασιών (αντίληψη, μνήμη,

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Γλώσσα : Ορισμός, Ανάπτυξη & Διαταραχές. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Γλώσσα : Ορισμός, Ανάπτυξη & Διαταραχές. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Γλώσσα : Ορισμός, Ανάπτυξη & Διαταραχές Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Προϋποθέσεις Προγράμματος Παρέμβασης Η καλή κατανόηση της φύσης της διαταραχής Η σε βάθος

Διαβάστε περισσότερα

Τι θα προτιμούσατε; Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) 25/4/2012. Διάλεξη 5 Όραση και οπτική αντίληψη. Πέτρος Ρούσσος. Να περιγράψετε τι βλέπετε στην εικόνα;

Τι θα προτιμούσατε; Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) 25/4/2012. Διάλεξη 5 Όραση και οπτική αντίληψη. Πέτρος Ρούσσος. Να περιγράψετε τι βλέπετε στην εικόνα; Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 5 Όραση και οπτική αντίληψη Πέτρος Ρούσσος Να περιγράψετε τι βλέπετε στην εικόνα; Τι θα προτιμούσατε; Ή να αντιμετωπίσετε τον Γκάρι Κασπάροβ σε μια παρτίδα σκάκι; 1

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα ως σύστημα και ως χρήση. Ασπασία Χατζηδάκη, Επίκουρη καθηγήτρια ΠΤΔΕ

Η γλώσσα ως σύστημα και ως χρήση. Ασπασία Χατζηδάκη, Επίκουρη καθηγήτρια ΠΤΔΕ Η γλώσσα ως σύστημα και ως χρήση Ασπασία Χατζηδάκη, Επίκουρη καθηγήτρια ΠΤΔΕ 2009-10 Τι είναι γλώσσα; Γλώσσα είναι το σύστημα ήχων ( φθόγγων ) και εννοιών που χρησιμοποιούν οι ανθρώπινες κοινότητες για

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γλωσσολογία Ι

Εισαγωγή στη Γλωσσολογία Ι ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Εισαγωγή στη Γλωσσολογία Ι Εισαγωγικά: τι είναι γλώσσα, τι είναι γλωσσολογία Διδάσκοντες: Επίκ. Καθ. Μαρία Λεκάκου, Λέκτορας Μαρία Μαστροπαύλου Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση συμπτωμάτων vs. Αποκατάσταση της αιτίας του πόνου και της δυσλειτουργίας

Αντιμετώπιση συμπτωμάτων vs. Αποκατάσταση της αιτίας του πόνου και της δυσλειτουργίας ΚΛΙΝΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΣ Αντιμετώπιση συμπτωμάτων vs. Αποκατάσταση της αιτίας του πόνου και της δυσλειτουργίας Ο πατέρας της Οστεοπαθητικής Dr A. T. Still, διατύπωσε την άποψη στις αρχές του 20ου αιώνα ότι

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων Α.Καραπέτσας

Διδάσκων Α.Καραπέτσας Διδάσκων Α.Καραπέτσας Άνδρες και γυναίκες είναι εξίσου έξυπνοι, κάθε φύλο όμως με το δικό του τρόπο. (Science Illustrated, Σεπτέμβριος,2010) 2 Διαφέρουμε εγκεφαλικά? 3 Ο Richard Haier, (του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 10: Μελέτη του Εγκεφάλου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 10: Μελέτη του Εγκεφάλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 10: Μελέτη του Εγκεφάλου Θεματική Ενότητα 10: Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις μεθόδους μελέτης του εγκεφάλου. Λέξεις κλειδιά:

Διαβάστε περισσότερα

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Σύμφωνα με δύο σχετικά πρόσφατες έρευνες, οι μνήμες φόβου και τρόμου διαφέρουν σημαντικά από τις συνηθισμένες μνήμες. Οι διαφορές αυτές δεν συνίστανται μόνο στις εμφανείς

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΒΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Βιολογικές Βάσεις Στέλλα Βοσνιάδου

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΒΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Βιολογικές Βάσεις Στέλλα Βοσνιάδου 1 ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΒΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ 2 Νευρώνες: Τα βασικά στοιχεία του Νευρικού Συστήµατος 3 Luigi Galvagni Joannes Muller Herman von Helmhoz τέλη του 18ου αιώνα Ανακαλύπτουν πως η νευρική µεταβίβαση

Διαβάστε περισσότερα

Μία μορφή επικοινωνίας η οποία χαρακτηρίζει τον άνθρωπο, ένα μέσο μεταβίβασης σύνθετων πληροφοριών από ένα άτομο σε ένα άλλο.

Μία μορφή επικοινωνίας η οποία χαρακτηρίζει τον άνθρωπο, ένα μέσο μεταβίβασης σύνθετων πληροφοριών από ένα άτομο σε ένα άλλο. Γλώσσα - Λόγος Μία μορφή επικοινωνίας η οποία χαρακτηρίζει τον άνθρωπο, ένα μέσο μεταβίβασης σύνθετων πληροφοριών από ένα άτομο σε ένα άλλο. Ανατομία των λειτουργιών του λόγου Κέντρα του λόγου Βρεγματικός

Διαβάστε περισσότερα

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει»

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» «Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» Γνωστική Νευροεπιστήμη Πώς γίνεται αντιληπτή η αισθητική πληροφορία; Πώς σχηματίζονται οι μνήμες; Πώς μετασχηματίζονται σε λόγο οι αντιλήψεις και

Διαβάστε περισσότερα

III_Β.1 : Διδασκαλία με ΤΠΕ, Γιατί ;

III_Β.1 : Διδασκαλία με ΤΠΕ, Γιατί ; III_Β.1 : Διδασκαλία με ΤΠΕ, Γιατί ; Eρωτήματα ποιες επιλογές γίνονται τελικά; ποιες προκρίνονται από το Π.Σ.; ποιες προβάλλονται από το εγχειρίδιο; ποιες υποδεικνύονται από το ίδιο το αντικείμενο; με

Διαβάστε περισσότερα

«Δοκιμασία Εκφραστικού Λεξιλογίου σε τυπικά αναπτυσσόμενα παιδιά ηλικίας 6 8 ετών»

«Δοκιμασία Εκφραστικού Λεξιλογίου σε τυπικά αναπτυσσόμενα παιδιά ηλικίας 6 8 ετών» «Δοκιμασία Εκφραστικού Λεξιλογίου σε τυπικά αναπτυσσόμενα παιδιά ηλικίας 6 8 ετών» Γλώσσα: Το φυσικό εκείνο σύστημα επικοινωνίας που χρησιμοποιείται από τον άνθρωπο και έχει ως βάση του τον έναρθρο λόγο.

Διαβάστε περισσότερα

Κινητικό σύστηµα. Κινητικός φλοιός

Κινητικό σύστηµα. Κινητικός φλοιός Κινητικό σύστηµα Κινητικός φλοιός Κινητικός φλοιός Όλες οι εκούσιες κινήσεις ελέγχονται από τον εγκέφαλο Μια από τις περιοχές του εγκεφάλου που εµπλέκονται στον έλεγχο των εκούσιων κινήσεων είναι ο κινητικός

Διαβάστε περισσότερα

710 -Μάθηση - Απόδοση. Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία

710 -Μάθηση - Απόδοση. Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία 710 -Μάθηση - Απόδοση Διάλεξη 5η Ποιοτική αξιολόγηση της Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία Περιεχόμενο ενοτήτων Ποιοτική αξιολόγηση Ορισμός και στάδια που περιλαμβάνονται Περιεχόμενο: στοιχεία που τη

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα γλωσσικής επεξεργασίας: σύνταξη

Μοντέλα γλωσσικής επεξεργασίας: σύνταξη Μοντέλα γλωσσικής επεξεργασίας: σύνταξη Μάθημα: Εισαγωγή στις επιστήμες λόγου και ακοής Ιωάννα Τάλλη, Ph.D. Σύνταξη Είναι ο τομέας της γλώσσας που μελετά τη δομή των προτάσεων, δηλαδή ποια είναι η σειρά

Διαβάστε περισσότερα

Πώς σκέφτονται οι άνθρωποι; Προσέγγιση επεξεργασίας πληροφοριών Γνωστική ανάλυση του έργου (λύση προβλήµατος, κατανόηση κειµένου, επικοινωνία, κλπ.) σε επιµέρους νοητικές διεργασίες, δεξιότητες και γνώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Πέραν της θεωρίας του Piaget. Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ

Πέραν της θεωρίας του Piaget. Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ Πέραν της θεωρίας του Piaget Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ Προσεγγίσεις επεξεργασίας πληροφοριών Siegler, R. (2002) Πώς Σκέφτονται τα Παιδιά. Αθήνα: Gutenberg. Προσεγγίσεις επεξεργασίας πληροφοριών Η γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Απεικονιστικές μέθοδοι Οι νευροαπεικονιστικές μέθοδοι εμπίπτουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΜΔΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ. Βιολογία A λυκείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μαριλένα Ζαρφτζιάν Σχολικό έτος:

ΔΑΜΔΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ. Βιολογία A λυκείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μαριλένα Ζαρφτζιάν Σχολικό έτος: ΔΑΜΔΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Βιολογία A λυκείου Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μαριλένα Ζαρφτζιάν Σχολικό έτος: 2013-2014 Ένα αισθητικό σύστημα στα σπονδυλωτά αποτελείται από τρία βασικά μέρη: 1. Τους αισθητικούς υποδοχείς,

Διαβάστε περισσότερα

MULTICOM 112. Οδηγίες χρήσης

MULTICOM 112. Οδηγίες χρήσης MULTICOM 112 Οδηγίες χρήσης Σκοπός Στόχος του προγράμματος Multicom-112 είναι να βοηθήσει το προσωπικό των επιχειρησιακών κέντρων να αναπτύξουν βασικές γλωσσικές δεξιότητες μέχρι το σημείο όπου θα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος.

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Προσοχή Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Ηπροσοχήεµπλέκεται στην επιλογή των στοιχείων του περιβάλλοντος που επιθυµούµε να επεξεργαστούµε, και παράλληλα στην αγνόηση στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Δρ Ειρήνη Ροδοσθένους, Λειτουργός Π.Ι. ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ Επικοινωνιακή διδασκαλία της γλώσσας: η ίδια η γλώσσα συνιστά και ορίζεται ως κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE Τ.Θ. 5, Πανε ιστήµιο Πατρών, 650 Πάτρα, P.O. Box 5, University of Patras, 6 50 Patra ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΒ ΟΜΑ Α ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΤΙ ΓΝΩΡΙΖΟΥΝ ΟΙ ΤΕΛΕΙΟΦΟΙΤΟΙ ΤΗΣ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΊΕς ΜΆΘΗΣΗς ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΆ

ΘΕΩΡΊΕς ΜΆΘΗΣΗς ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΆ ΘΕΩΡΊΕς ΜΆΘΗΣΗς ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΆ ΔΟΜΕΣ Δομή Ομάδας Σύνολο Α και μια πράξη η πράξη είναι κλειστή ισχύει η προσεταιριστική ιδότητα υπάρχει ουδέτερο στοιχείο υπάρχει αντίστροφο στοιχείο ισχύει η αντιμεταθετική

Διαβάστε περισσότερα

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Πάτρα, Δεκέμβρης 2012 Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την πληροφόρηση; Πώς μπορεί η φωτογραφία να είναι τέχνη, εάν είναι στενά συνδεδεμένη με την αυτόματη

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα: 5 Ο στάδιο: γράφω και διαβάζω τρισύλλαβες λέξεις 6 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που αρχίζουν µε φωνήεν 7 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που έχουν τελικό σίγµα (-ς) 8 ο στάδιο: γράφω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών.

Η γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών. Η γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών. Κανείς δεν φαντάζεται ότι ο λόγος θα εμφανισθεί απότομα, στην τελική του μορφή μ ένα χτύπημα μιας μαγικής ράβδου, σαν μια μηχανή έτοιμη για χρήση. Η εγκατάσταση του πολύπλοκού

Διαβάστε περισσότερα

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Η εκπαίδευση ως θεσμός κοινωνικοπολιτισμικής μεταβίβασης δομολειτουργισμός και ως θεσμός κοινωνικού μετασχηματισμού κριτική

Διαβάστε περισσότερα

Δυσλεξία και Ξένη Γλώσσα

Δυσλεξία και Ξένη Γλώσσα Δυσλεξία και Ξένη Γλώσσα Βιβέτα Λυμπεράκη Ξένια Κωνσταντινοπούλου Καθηγήτριες αγγλικών ειδικής αγωγής Ποιοί μαθητές αναμένεται να αντιμετωπίσουν δυσκολία στις ξένες γλώσσες Μαθητές που: παρουσιάζουν δυσκολίες

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Μένη Τσιτουρίδου Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης Παιδαγωγική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηση: Οποιαδήποτε µακράς διαρκείας αλλαγή στη συµπεριφορά (ή νόηση) που οφείλεται στην εµπειρία

Μάθηση: Οποιαδήποτε µακράς διαρκείας αλλαγή στη συµπεριφορά (ή νόηση) που οφείλεται στην εµπειρία ΜΑΘΗΣΗ Μάθηση: Οποιαδήποτε µακράς διαρκείας αλλαγή στη συµπεριφορά (ή νόηση) που οφείλεται στην εµπειρία Συµπεριφορισµός- όλη η συµπεριφορά είναι αντιδράσεις σε ερεθίσµατα (Ε --- Α) Ο µηχανισµός της εξάρτησης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ Είμαστε τυχεροί που είμαστε δάσκαλοι Α ΛΥΚΕΙΟΥ 20\ 11\2016 ΚΕΙΜΕΝΟ: Υπάρχει ιδανικός ομιλητής της γλώσσας; Δεν υπάρχει στη γλώσσα «ιδανικός ομιλητής». Θα διατυπώσω εδώ μερικές σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 1 επίκτητη και ειδική ή εξελικτική δυσλεξία Η δυσλεξία ως πρόβλημα της ανάγνωσης, διακρίνεται σε δύο μεγάλες

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Ενότητα 2: Κατηγοριοποιήσεις Μάθησης & Μνήμης Κωνσταντίνος Παπαθεοδωρόπουλος Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Σκοποί ενότητας Ανάλυση των γενικών αξόνων που

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 2Σ6 01 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ 2Σ6 01 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑ 2Σ6 01 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 Το εργαστήριο χωροταξικού σχεδιασμού ολοκληρώνεται ως εξής: ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΤΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ Παράδοση τελικής έκθεσης. Κάθε ομάδα θα παραδώσει, μέσω του

Διαβάστε περισσότερα

H ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΛΛΗΛΟ-ΕΠΙ ΡΑΣΗΣ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΚΑΙ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΥ ΛΑΜΠΡΟΣ ΛΑΪΟΣ ΟΚΤ 2013

H ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΛΛΗΛΟ-ΕΠΙ ΡΑΣΗΣ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΚΑΙ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΥ ΛΑΜΠΡΟΣ ΛΑΪΟΣ ΟΚΤ 2013 H ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΛΛΗΛΟ-ΕΠΙ ΡΑΣΗΣ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΚΑΙ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΥ ΛΑΜΠΡΟΣ ΛΑΪΟΣ ΟΚΤ 2013 ΒΑΣΙΖΕΤΑΙ ΣΤΟ ΚΕΦ3 Περιλαµβάνει Εργαστήριο στην τάξη Προβολές Video Ασκήσεις Επανάληψη Βοµβαρδιζόµαστε από αναποτελεσµατικά

Διαβάστε περισσότερα

Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/

Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/ Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/ Φοιτήτρια : Τεκτονίδου Βαρβάρα (12871) Καθηγήτρια: Παίλα Νικολέτα T.E.I Ηπείρου, 2014 Ταξινόμηση φωνολογικών/αρθρωτικών διαταραχών Αναπτυξιαξή

Διαβάστε περισσότερα

3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Ανάλυση θεωρίας

3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Ανάλυση θεωρίας Κεφάλαιο Εξέλιξη 3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ανάλυση θεωρίας Πολλές από τις επιστημονικές απόψεις που έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί δεν γίνονται εύκολα αποδεκτές, διότι αντιβαίνουν την αντίληψη που οι άνθρωποι διαμορφώνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΕΤΟΣΦΑΙΡΙΣΗ ΚΜ: : 305 ΠΑΤΣΙΑΟΥΡΑΣ ΑΣΤΕΡΙΟΣ

ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΕΤΟΣΦΑΙΡΙΣΗ ΚΜ: : 305 ΠΑΤΣΙΑΟΥΡΑΣ ΑΣΤΕΡΙΟΣ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΕΤΟΣΦΑΙΡΙΣΗ ΚΜ: : 305 ΠΑΤΣΙΑΟΥΡΑΣ ΑΣΤΕΡΙΟΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΜΑΘΗΣΗΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΣΤΟ ΒΟΛΕΪ Η μάθηση μιας κίνησης είναι το σύνολο των εσωτερικών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία 1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία Ο διδακτικός σχεδιασμός (instructional design) εμφανίσθηκε στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην κατάρτιση την περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Ευάγγελος Καφετζόπουλος ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Μια σύντοµη ανασκόπηση των σύγχρονων ερευνών Ο εγκέφαλος του ανθρώπου έχει συχνά χαρακτηριστεί σαν ένα «µαύρο κουτί» (black box), που δέχεται ερεθίσµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Οι γλώσσες αλλάζουν (5540)

Οι γλώσσες αλλάζουν (5540) Κείμενο 1 Οι γλώσσες αλλάζουν (5540) Δεν χρειάζεται ιδιαίτερη σκέψη, για να διαπιστώσει κανείς ότι οι φυσικές γλώσσες αλλάζουν με το πέρασμα του χρόνου, όπως όλες οι πτυχές του φυσικού κόσμου και της ζωής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016 ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016 ΚΕΘΕΑ Τομέας Έρευνας Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Γεράσιμος Παπαναστασάτος, Ph.D. Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016 ΚΕΘΕΑ Τομέας Έρευνας Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΑ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. Κεφάλαιο 17

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΑ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. Κεφάλαιο 17 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΑ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 1 ο Παράδειγµα (διάρκεια: 15 λεπτά) Κεφάλαιο 17 Α. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΗ:... ΤΑΞΗ:... ΤΜΗΜΑ:... ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... Β.

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ»

ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» - Κρυπτογραφία είναι - Κρυπτανάλυση είναι - Με τον όρο κλειδί. - Κρυπτολογία = Κρυπτογραφία + Κρυπτανάλυση - Οι επιστήµες αυτές είχαν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Πρόσφατες εργασίες έχουν αποδείξει ότι στη μνήμη παρεμβαίνουν πολλές περιοχές του εγκεφάλου Παρ όλα αυτά, υπάρχουν διαφορετικοί τύποι μνήμης και ορισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΜΕ ΤΟ ΑΒΑΚΙΟ/E-SLATE

ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΜΕ ΤΟ ΑΒΑΚΙΟ/E-SLATE Θέµα ιερεύνησης: Σχεδιασµός γραµµάτων Μπορώ να φτιάξω το δικό µου επεξεργαστή κειµένου; Στη διερεύνηση αυτή οι µαθητές καλούνται να κατασκευάσουν µια γραµµατοσειρά µε όλα τα κεφαλαία γράµµατα του ελληνικού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 5 Έννοιες και Κλασική Θεωρία Εννοιών Έννοιες : Θεμελιώδη στοιχεία από τα οποία αποτελείται το γνωστικό σύστημα Κλασική θεωρία [ή θεωρία καθοριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ # 1: ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ # 1: ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ # 1: ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Διδάσκων: Μανασάκης Κωνσταντίνος ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Τα κείμενα και τα διαγράμματα της

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήµιο Αθηνών. Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Στέλλα Βοσνιάδου 11/23/2006

Πανεπιστήµιο Αθηνών. Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Στέλλα Βοσνιάδου 11/23/2006 Μνήµη Στέλλα Βοσνιάδου Τµήµα ΜΙΘΕ Πανεπιστήµιο Αθηνών 11/23/2006 Εισαγωγή στην Ψυχολογία Στέλλα Βοσνιάδου Τα τρία στάδια της µνήµης Κωδικοποίηση Αποθήκευση Ανάσυρση Η µνήµη απαιτεί οι πληροφορίες που έρχονται

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος <<Ασκήσεις λόγου>> σε ηλικιωμένους με Ήπια Νοητική Διαταραχή

Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος <<Ασκήσεις λόγου>> σε ηλικιωμένους με Ήπια Νοητική Διαταραχή lysitsas.kon@gmail.com 9th Panhellenic Conference on Alzheimer's Disease and 1st Mediterranean on Neurodegenerative Diseases Επίδραση του θεραπευτικού προγράμματος σε ηλικιωμένους με

Διαβάστε περισσότερα

Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα. Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια

Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα. Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια Τα συστήματα του ανθρώπινου σώματος Αναπνευστικό σύστημα (αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 6 Τι είναι Νοημοσύνη; Η ικανότητα του ατόμου να αφομοιώνει νέες πληροφορίες, να επωφελείται από τις εμπειρίες του και να προσαρμόζεται ρμ σε νέες

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταροαρχιτεκτονική Ελίζαµπεθ Τζόνσον Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή

Κυτταροαρχιτεκτονική Ελίζαµπεθ Τζόνσον Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Κυτταροαρχιτεκτονική Ελίζαµπεθ Τζόνσον Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Τελικός Εγκ Εγκεφαλικά ηµισφαίρια Διάµεσος εγκ & Βασικά γάγγλια Διαίρεση του ΚΝΣ Στέλεχος του εγκέφαλου Μέσος εγκ Γέφυρα Προµήκης

Διαβάστε περισσότερα

ΦυσιολογίαΝευρικούΣυστήµατος 1 0 Μάθηµα Στοιχεία Ανατοµίας Λειτουργίας του ΝΣ Τεχνικές Λειτουργικής Απεικόνισης Λειτουργία της Γλώσσας ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Το ΝΣ συντονίζει τη λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

Επιµέλεια Θοδωρής Πιερράτος

Επιµέλεια Θοδωρής Πιερράτος Η έννοια πρόβληµα Ανάλυση προβλήµατος Με τον όρο πρόβληµα εννοούµε µια κατάσταση η οποία χρήζει αντιµετώπισης, απαιτεί λύση, η δε λύση της δεν είναι γνωστή ούτε προφανής. Μερικά προβλήµατα είναι τα εξής:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο. I. Μάνατζµεντ - Ορισµοί. H Εξέλιξη του Μάνατζµεντ Οι Λειτουργίες του Μάνατζµεντ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο. I. Μάνατζµεντ - Ορισµοί. H Εξέλιξη του Μάνατζµεντ Οι Λειτουργίες του Μάνατζµεντ ΜΑΘΗΜΑ 3ο Μάνατζµεντ - Ορισµοί H Εξέλιξη του Μάνατζµεντ Οι Λειτουργίες του Μάνατζµεντ I. Μάνατζµεντ - Ορισµοί... η τέχνη να φέρνεις εις πέρας κάθε έργο µε τη στήριξη και την συµµετοχή ατόµων οργανωµένων

Διαβάστε περισσότερα

ραστηριότητες στο Επίπεδο 1.

ραστηριότητες στο Επίπεδο 1. ραστηριότητες στο Επίπεδο 1. Στο επίπεδο 0, στις πρώτες τάξεις του δηµοτικού σχολείου, όπου στόχος είναι η οµαδοποίηση των γεωµετρικών σχηµάτων σε οµάδες µε κοινά χαρακτηριστικά στη µορφή τους, είδαµε

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική αγωγή

Μουσικοκινητική αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικοκινητική αγωγή Η μουσικότητα των ήχων και της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΙΣΘΗΣΕΙΣ

ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΙΣΘΗΣΕΙΣ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΙΣΘΗΣΕΙΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ (συγκεντρωμένοι ή διάσπαρτοι) ΝΕΥΡΙΚΕΣ ΟΔΟΙ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΛΟΙΟΣ Ειδικά κύτταρα - υποδοχείς, ευαίσθητα στις αλλαγές αυτές, είναι τα κύρια μέσα συλλογής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚ ΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ηµεροµηνία Ώρα Αίθουσα ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΕΚ ΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ηµεροµηνία Ώρα Αίθουσα ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΕΚ ΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Πόλη Ηµεροµηνία Ώρα Αίθουσα Σαλαµίνα 17 Μαρτίου 2012 09:30 πµ Κινηµατοθέατρο Ναυστάθµου

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδος-Προσέγγιση- Διδακτικός σχεδιασμός. A. Xατζηδάκη, Π.Τ.Δ.Ε. Παν/μιο Κρήτης

Μέθοδος-Προσέγγιση- Διδακτικός σχεδιασμός. A. Xατζηδάκη, Π.Τ.Δ.Ε. Παν/μιο Κρήτης Μέθοδος-Προσέγγιση- Διδακτικός σχεδιασμός A. Xατζηδάκη, Π.Τ.Δ.Ε. Παν/μιο Κρήτης 1. MΕΘΟΔΟΣ Ο όρος μέθοδος, έτσι όπως χρησιμοποιείται στην Εφαρμοσμένη Γλωσσολογία, έχει ποικίλες σημασίες. Διαφοροποιείται

Διαβάστε περισσότερα