ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ"

Transcript

1

2

3 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ

4 Ιωάννης Δ. Χατσέρας ( Έργο ζωγράφου Αντωνίου Φωτίου).

5 Δημήτριος Ι. Χατσέρας ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Η ιστορία του γιατρού Ιωάννου Δ. Χατσέρα ( 1944) και της οικογενείας του ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010

6 Η πνευματική ιδιοκτησία αποκτάται χωρίς καμία διατύπωση και χωρίς την ανάγκη ρήτρας απαγορευτικής των προσβολών της. Επισημαίνεται πάντως ότι κατά το Ν. 2121/1993 και κατά τη Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης (που έχει κυρωθεί με το Ν. 100/1975) απαγορεύεται η αναδημοσίευση και γενικά η αναπαραγωγή του παρόντος έργου, με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά, στο πρωτότυπο ή σε μετάφραση ή άλλη διασκευή, χωρίς γραπτή άδεια του εκδότη και του συγγραφέα.

7 περιεχομενα Πρόλογος Ι.Σ. Κολιόπουλου... Προλογικό Σημείωμα Π.Σ. Πίστα... Προλεγόμενα του Συγγραφέα... Η ιστορία του Ιωάννου Δ. Χατσέρα και της οικογενείας του Γέννηση και ζωή του πατέρα στο Κωσταράζι. Σπουδές.... Γιατρός στο Άργος Ορεστικό. Κτίσιμο σπιτιού και γάμος.. Πόλεμος του Κατοχή. Έναρξη Αντάρτικου... Στράτευση στην Εθνική Αντίσταση... Εκδικήσεις του Κατακτητή... Αντίποινα στο Άργος... Η ζωή στο βουνό (Πεντάλοφος)... Συνθηκολόγηση Ιταλίας. Έναρξη εισδοχής βουλγαριζόντων στον ΕΛΑΣ... Μεταστέγαση στο Δίλοφο... Η γιαγιά Ελισάβετ... Το αντάρτικο νοσοκομείο στο Δίλοφο... Προσπάθειες πνευματικής ζωής... Τα παιδικά μου χρόνια στο χωριό... Η προσωπικότητα του πατέρα... (α) πνευματική προσωπικότητά του... (β) πολιτικές πεποιθήσεις

8 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Το ιατρικό του έργο στο βουνό... Η γιορτή των γενεθλίων του Στάλιν... Η πρωτοχρονιά του Κίνημα... Εξανθηματικός τύφος. Νόσος του πατέρα... Το Στρατοδικείο στον Πεντάλοφο... Η απόφαση του Στρατοδικείου και η τύχη των καταδικασθέντων... Β φάση της νόσου και θάνατος του πατέρα... Η πορεία της οικογένειας μετά τον θάνατο του πατέρα... Προσαρμογή στη νέα μεταπολεμική ζωή... ΕΠΙΜΕΤΡΟ Σχέσεις της οικογένειας Χατσέρα με τα πρόσωπα της δίκης του Πενταλόφου μετά τον πόλεμο... Ανέλπιστη συνάντηση με τον Ιταλό γιατρό Άγγελο Μπαρόν το ΕΠΙΛΟΓΟΣ... ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1. Επιστολή Ν. Hammond για τον λοχαγό Ηρ. Καραγεωργίου (1996) Ένα δημοσίευμα για την μητέρα μου (2001)... ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

9 προλογοσ του Ιωάννη Σ. Κολιόπουλου Το βιβλίο του φίλου μου ιατρού Δημήτρη I. Χατσέρα για τους γονείς του, ιδίως δε για τον πατέρα του, επίσης ιατρό, Ιωάννη Δ. Χατσέρα και τις συνθήκες θανάτου του το 1944, είναι μία ευπρόσδεκτη συνεισφορά στη βιβλιογραφία για την Κατοχή της Δ. Μακεδονίας, η οποία υπήρξε επαχθής όσο πουθενά αλλού στην Ελλάδα. Η Δ. Μακεδονία, ας υπομνησθή, υπήρξε τόπος σφοδρών ιδεολογικών, πολιτικών και εθνικών συγκρούσεων, κατά τη δεκαετία του 1940, οι συγκρούσεις δε αυτές άφησαν ανεξίτηλα τα ίχνη τους στη δημογραφική εξέλιξη του πληθυσμού και στις ψυχές όσων επέζησαν της λαίλαπος. Γνωρίζουμε τώρα, ύστερα από 70 χρόνια, όλες σχεδόν τις διαστάσεις και τις πλευρές της ξένης κατοχής στην περιοχή. Δεν έχουμε όμως επαρκείς πληροφορίες, όπως αυτές που αντλούμε από το πόνημα του γιατρού Χατσέρα, ο οποίος φωτίζει ορισμένες πλευρές της Εαμοκρατίας στα ορεινά συγκροτήματα της Δ. Μακεδονίας, τις πλευρές ιδίως που έχουν συσκοτίσει τα απομνημονεύματα κυρίως των ιδεολογικών επιγόνων εκείνων που φάνηκαν προς στιγμή το 1944 να επιβάλλουν την εξουσία τους στην περιοχή. Άλλα στοιχεία που παρουσιάζει ο συγγραφεύς έχουν σχέση με την καθημερινή ζωή στην έδρα της 9 ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ στον Πεντάλοφο και στα περίχωρα του.

10 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ Ι.Σ. ΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΥ Ο θαυμασμός του συγγραφέως για τον πατέρα του και τη μητέρα του, επειδή ο πατέρας του θυσιάστηκε για την ελευθερία της Ελλάδος και η μητέρα του αντιμετώπισε όλα τα δεινά με απαράμιλλη καρτερικότητα και γενναιότητα είναι ανυπόκριτος και κάθε άλλο παρά αθέμιτος φυσικά. Πρόκειται πράγματι καθώς φαίνεται από τα λιγότερο προσωπικά στοι χεία για αξιόλογους ανθρώπους. Τυχόν ατέλειες ως προς την κατάτμηση μίας σπουδαίας πηγής, της δίκης του Ειδικού Στρατοδικείου του ΕΛΑΣ εναντίον ενός Βρετανού συνδέσμου ελληνικής καταγωγής, του Ηρακλή Καραγεωργίου, συμπατριώτη του ζεύγους Χατσέρα και συγγενούς του από το Άργος Ορεστικόν, θα μπορούσαν να διορθωθούν, στη συγκεκριμένη περίπτωση, με τη δημοσίευση ολόκληρου του κειμένου των Πρακτικών της δίκης αυτής. Παλεύει ο συγγραφεύς με τις διαθέσιμες πηγές, οι οποίες βέβαια είναι λίγες και πολλές εξ αυτών μάλλον αβάσιμες, αφού στις προφορικές μαρτυρίες πώς είναι δυνατή η επιβεβαίωση της εγκυρότητός τους; Ο συγγραφεύς αφήνει πολλά ζητήματα άλυτα όταν φυσικά δεν διαθέτει τις απαραίτητες μαρτυρίες, αλλά η αξία του πονήματος έγκειται κυρίως στην εξαίρετη περιγραφή της δικής του παιδικής ηλικίας δίπλα στο οικογενειακό δράμα που προκάλεσε ο θάνατος του πατέρα. Ο συγγραφεύς είναι πάρα πολύ προσεκτικός στον επιμερισμό ευθυνών για τον θάνατο του πατέρα του. Αποφεύγει ακόμα να υποδείξει τους ηθικούς αυτουργούς για τον θάνατο του πατέρα του. Ο αναγνώστης θα περίμενε φυσικά περισσότερα στοιχεία για τη μητέρα, η οποία υπήρξε μία αξιόλογη μορφή της περιοχής: δραστήρια, περήφανη και αφοσιω- 10

11 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ Ι.Σ. ΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΥ μένη στα οικογενειακά της καθήκοντα θα μπορούσε να έχει μεγαλύτερο μερίδιο της προσφοράς του γιου της. Βέβαια ο συγγραφεύς επέλεξε πώς θα μπορούσε να μην το κάνει να προβάλει ένα από τα μεγαλύτερα θύματα του ΕΛΑΣ, τον πατέρα του, ο οποίος πρόσφερε τον εαυτό του θυσία στον αγώνα των Ελλήνων για την ελευθερία και την εθνική τους ανεξαρτησία, παρόλο που όπως φαίνεται διαφωνούσε με τις μεθόδους και τις επιδιώξεις τις μύχιες του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Εν κατακλείδι, πρόκειται για ένα πόνημα με όλες τις αρετές και μερικές από τις αδυναμίες των κειμένων αυτού του είδους, δηλαδή έργα απομνημονευματικά τέκνων για τους γονείς τους. I. Σ. Κολιόπουλος, Ομότιμος καθηγητής της Ιστορίας των Νεωτέρων Χρόνων της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ 11

12

13 προλογικο σημειωμα του Παναγιώτη Σ. Πίστα Ένας γιος σε ώριμη ηλικία της ζωής του αποφασίζει να γράψει για τον πατέρα του, που πέθανε νέος σε μια κρίσιμη, πολύ δύσκολη και κορυφαία περίοδο της ιστορίας μας, περιβεβλημένη με αμφιλεγόμενες εκδοχές, μια περίοδο που είναι ταυτόχρονα τα τελευταία χρόνια της Κατοχής, τα χρόνια της Αντίστασης και τα πρώτα χρόνια ουσιαστικά μιας εμφύλιας σύγκρουσης. Γιατρός ο ίδιος, έχει συνειδητοποιήσει από πολύ νέος ότι ο πατέρας του (που καλά-καλά δεν τον γνώρισε), συμμετέχοντας και πεθαίνοντας ως γιατρός στην Αντίσταση, έκανε μέσα σ εκείνες τις δύσκολες συνθήκες κάτι το γνήσιο και πολύ σημαντικό, έξω και υπεράνω από τις νόρμες της σημερινής ζωής, και αυτό κυρίως θέλει να διασώσει, καθώς κινδυνεύει να χαθεί μέσα στις αναμνήσεις που «βαθμηδόν αμαυρούνται» (όπως χαρακτηριστικά έχει ειπωθεί) συγχρόνως με τη διαδοχική απώλεια των σχετικών μαρτύρων. Παράλληλα, μαζί με τα πολλά πραγματολογικά στοιχεία για τη ζωή και την ιατρική στο βουνό γιατί ο πατέρας πάνω σ αυτό το καθήκον πέθανε, μας δίνει και την εικόνα εκείνης της ζωής και εποχής μέσα από τα δικά του μάτια, του «ανύποπτου» μικρού παιδιού. Φυσικό είναι να σταθεί και στην αυταπάρνηση της μητέρας του που επέζησε, και αναπόφευκτο να μιλήσει

14 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ Σ. ΠΙΣΤΑ αναγκαστικά υστερογενώς και για τις αρχόμενες εσωτερικές συγκρούσεις της εποχής, καθώς μάλιστα τα περιγραφόμενα γεγονότα διαδραματίζονται σ ένα χώρο ιδιαίτερα «ταλαιπωρημένο» από αυτές, τη Δυτική Μακεδονία. Κι όταν ψάχνοντας πέφτει πάνω σε κάποιο πολύ σημαντικό σχετικό ντοκουμέντο, είναι φυσικό ιδί ως όταν «άπτεται» και της οικογενείας του να μπαίνει στον πειρασμό να χρησιμοποιήσει κάτι από αυτό, ακροβατώντας έτσι σε ορισμένα σημεία της αφήγησής του ανάμεσα σ αυτά που έπρεπε κριτικά να περιληφθούν ή να παραλειφθούν. Καθώς αυτή τη συγγραφή την αισθάνεται προσωπικά ως καθήκον, χρησιμοποιεί όλα τα εφόδια που διαθέτει. Και είναι αυτά οι αρετές και οι αδυναμίες ενός ανθρώπου που δεν είναι βέβαια εξ επαγγέλματος συγγραφέας, που κυριαρχείται από τα υιικά αισθήματα, επαυξημένα μάλιστα από την πολύ πρόωρη απώλεια, και επηρεάζεται από τη γλώσσα της επιστήμης του και της παλαιότερη παιδείας μας, αλλά έχει μια αξιοσημείωτη αφηγηματική ευχέρεια (ώστε να ξεπερνά την κάποια ρητορικότητα με τη γλαφυρότητα, τη μετριοπάθεια και την ειλικρινή συγκίνηση). Έχουμε, λοιπόν, μπροστά μας μια έμμεση, οπωσδήποτε, μαρτυρία που, μ αυτόν τον τρόπο που περιγράψαμε παραπάνω, μας δίνει μια πολύ ανθρώπινη οπτική (δεν βρίσκω καλύτερο χαρακτηρισμό) της ιστορίας ενός αξιόλογου ανθρώπου και μιας οικογένειας, αλλά, γενικότερα, και μιας κρίσιμης εποχής. Ο συγγραφέας αυτού του βιβλίου, ευρισκόμενος ανάμεσα σε πραγματικότητες που λόγω ηλικίας δεν γνωρίζει βιωματικά και σε μαρτυρίες ή ερμηνείες που μπορεί να απορρέουν ή να έχουν επηρεασθεί από κατοπινούς 14

15 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ Σ. ΠΙΣΤΑ μύθους, μολοντούτο καταφέρνει να διατηρήσει αυτό που κατά τη γνώμη μου είναι το σπουδαιότερο στοιχείο του έργου του, ένα κοίταγμα του παρελθόντος που σε καίρια σημεία, δεν διακατέχεται από εμφυλιοπολεμική λογική και νοοτροπία (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν διαφαίνονται οι πεποιθήσεις του γράφοντος). Αυτή η στάση είναι, νομίζω, ένα υψηλό παράδειγμα απέναντι σε όσους γράφουν χωρίς να έχουν απαλλαγεί από την επήρεια των παθών εκείνης της περιόδου. Έχω, βέβαια, την εντύπωση πως υπάρχει κάποια αδυναμία στην περιγραφή της προσωπικότητας του πατέρα. Ωστόσο, αυτή η περιγραφή για ένα μόνο πράγμα δεν σου αφήνει καμιά αμφιβολία, ότι ο άνθρωπος αυτός ανήκε στο σπάνιο, ιδίως για την εποχή μας, είδος του μέχρι αυτοθυσίας αγνού ανθρώπου. Και είναι η περίπτωση αυτού του τύπου ανθρώπου ή ανθρώπων εκείνης της εποχής που με έφερε τόσο πολύ κοντά σ αυτό το βιβλίο, περισσότερο ίσως και από τη μακρά φιλία που με συνδέει με τον άνθρωπο που το έγραψε. Π.Σ. Πίστας Φιλόλογος 15

16

17 προλεγομενα του συγγραφεα Στο παρόν πόνημα αναφέρομαι στα μεγάλα γεγονότα του Β Παγκοσμίου Πολέμου, όπου στην αχλύ των πολεμικών συμβάντων, μέσα στους μεγάλους αστέρες των ιστορικών προσωπικοτήτων που έπαιξαν σοβαρό ρόλο στα πλαίσια των εθνικών αγώνων, και ιδιαίτερα της Εθνικής Αντίστασης της Πατρίδας μας, μια μικρή πυγολαμπίδα, μια μικρή φωτεινή κουκίδα που αχνά τρεμοσβήνει, μακράν από τους γαλαξίες των μεγάλων ιστορικών επεισοδίων της εποχής, αποτελεί η αναφορά της ιστορίας και θυσίας, ενός από τους χιλιάδες ανωνύμους Έλληνες πολίτες. Μια κουκίδα τόσο μικρή που κανείς πλέον την ψελλίζει, και που όμως για εμένα απετέλεσε ισχυρόν γεγονός, που ικανώς σημάδεψε την ζωήν μου. Η ιστορία του πατέρα μου Γιατρού Ιωάννη Χατσέρα χαμένη μέσα στις πολλαπλές ισάξιες, ίσως συνηθισμένες για την εποχή και ελαχιστότατες σε αγωνιστική προσφορά, η ιστορία ενός ανθρώπου, μέσα στη λαίλαπα ενός τόσο μεγάλου Παγκοσμίου δράματος, απετέλεσε γεγονός τόσο κοινό για τότε, ώστε δικαίως τείνει να εξαφανιστεί στην ιστορική μνήμη. Για εμένα όμως, αποτελεί τον μεγάλο σταθμό της ζωής μου, και της οικογένειάς μου. Τόσο μεγάλο, ώστε αποφασιστικά συνέβαλε εις την διαμόρφωση του χαρακτήρα και της προσωπικότητός μου, με συνέπεια να χαράξει αισθητώς την πορείαν της ζωής μου. Αυτό το πολεμικό γεγονός, αποτελεί μία προσφορά ζωής,

18 ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ μέσα στις χιλιάδες των θυσιών του ελληνικού λαού. Μια προσφορά θυσίας του επιστήμονα, γεμάτη με ιδιάζουσα ανθρωπιά. Ίσως απετέλεσε μια συνηθισμένη αυτοθυσία, που συμβαίνει συχνά στους πολέμους και που πιθανόν να προκαλέσει τον αναγνώστη, και να τον διεγείρει να μάθει μια τοπική ιστορία και να συγκινηθεί από την προσφορά ενός νέου τότε επιστήμονα. ιστορία η οποία εναποθέτει ένα μικρό λίθο στο οικοδόμημα της πάλης του λαού εναντίον του κατακτητή. Δεν επιθυμώ να δρέψω δάφνες ηρωισμού για τον πατέρα, άλλωστε, βρίθει η πατρίδα από μυριάδες τέτοιων προσφορών. Ως ένα όμως από τα επιμέρους γεγονότα του παγκοσμίου δράματος, αλλά και της θυσίας των Ελλήνων και περισσότερο του ανωνύμου Έλληνα αγωνιστή, που κάτι επρόσφερε, αναφέρομαι, με τον δέοντα σεβασμό, στην ιστορία του Πατέρα. Θέλω να ενημερώσω τον αναγνώστη για μια μικρή προσφορά προς την πατρίδα, δια της παροχής ανθρωπιάς μέσα από την εφαρμογή των επιστημονικών δεδομένων σε εποχές εξόχως χαλεπές δια τον άνθρωπο και γενικά για τη ζωή. Οι δάφνες ανήκουν σε όλον τον Ελληνικό λαό, που με τη στάση του, είτε με την οιασδήποτε διαβάθμισης προσφορά του, συνέβαλε εις την μεγάλη νίκη. Σ αυτούς τους μικρούς, τους πολλούς της προσφοράς, ανήκει και ο ιατρός Ιωάννης Χατσέρας, που το έργο του περιγραφόμενο ως φαινόμενο κοινωνικής αλληλεγγύης και επιστημονικής ανθρωπιάς, νομίζω ότι έχει κάποια αξία για τον τρόπο και την ποιότητα του αγώνα του. Όταν όμως, η προσφορά φθάνει μέχρι την αυτοθυσία, τότε λαμβάνει άλλες διαστάσεις και έχει άλλες και πολλαπλές συνέπειες. Υπό το βάρος άλλωστε των συνε- 18

19 ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ πειών αυτών ετέθησαν και οι βάσεις της προσωπικής μου ζωής. Δια του πονήματος τούτου, νομίζω, ότι μπορεί παράλληλα να δώσω και την απάντηση εις το ερώτημα του αναγνώστη: «ποιος άραγε είναι αυτός, που σαν διάτων αστήρ, ήλθε και απήλθε από αυτήν την ζωήν και διετάραξε τα ύδατα της μικρής πολιτείας και δεν κατέλειπε ιδιαίτερόν τι, παρά μόνον την μεγάλη αγάπη του προς την μικρή πατρίδα του, αλλά κατ επέκταση και προς την μεγάλην;». Προσπαθώ να περιγράψω τα γεγονότα της θυσίας του πατέρα μου, με την προσήκουσα ιστορική αντικειμενικότητα, απηλλαγμένος εξωραϊσμών, υπερβολής αλλά και μικροψυχίας, καθώς επίσης και άλλων συναισθηματικών θετικών ή αρνητικών επιρροών, προσηλωμένος εις τις διαθέσιμες μαρτυρίες, παραθέτων παράλληλα και τις αφηγηματικές απόψεις ανθρώπων που έζησαν πλησίον του πατέρα μου κατ αυτήν την ιστορική περίοδο. Κρίνω ιδιαίτερα αναγκαίο, να επισημάνω ως σημαντικές και τις αφηγήσεις της μητρός μου, η οποία συνακολούθησε όλη την πορεία του ανδρός και κατά γενική ομολογία συνεργάσθηκε εις τον κοινόν αγώνα και καθ όλην την διάρκεια της εις τον ΕΛΑΣ στρατεύσεως του και μέχρι του θανάτου και της ταφής του εις το χωριό Καλλονή Γρεβενών την Τελειώνοντας επίσης σας δηλώνω ότι δεν επιθυμώ αριστεία λογίου συγγραφέως. Το πόνημα αυτό θα προσφέρεται με πολλή αγάπη, σε όποιον ειλικρινά θελήσει να μάθει κάτι για τον πατέρα μου. Δημήτριος Ι. Χατσέρας 19

20 ΕΥΧΑΡΙΣΤΕΣ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ευχαριστιεσ του συγγραφεα Θεωρώ απαραίτητο να ευχαριστήσω θερμά όλους τους φίλους που συνέτειναν, ο κάθε ένας από την σκοπιά του, από την ειδικότητά του, από την ευγενή του πρόθεση, και με στήριξαν στην προσπάθειά μου αυτή. Εις τον κ. Κων/νο Γακόπουλο διδάσκαλο συμπατριώτη μου, που κατοικεί και εργάζεται στην πόλη της Κοζάνης, εκφράζω τις άπειρες ευχαριστίες μου για την ευγενή παραχώρηση σημαντικών στοιχείων και βιβλιογραφικών δεδομένων σχετικών με την τότε κρατούσα κατάσταση κατά την Εθνική Αντίσταση της περιόδου Στον θείο μου και δάσκαλο μου κ. Σίμο Μαναβή που έζησε ενεργώς τα γεγονότα εκείνης της εποχής και ικανώς ταλαιπωρήθηκε, και ο οποίος έθεσε υπ όψη μου εναργώς τις εμπειρίες του αυτές, εκφράζω τις θερμές ευχαριστίες μου. Ευχαριστώ επίσης θερμά τον εκλεκτό φίλο κ. Αλέξανδρο Πολύζο, καθηγητή φιλόλογο, που με την γνώμη του, την συμπαράστασή του, αλλά και την χορήγηση στοιχείων, καθώς και με την προσπάθειά του περαιτέρω ερεύνης για ανεύρεση ιστορικών τοπικών της Πίνδου γεγονότων, τόσο πολύ με βοήθησε. Τον αγαπητόν μου φίλο, κ. Βασίλειο Αβραμίδη, διδάσκαλο και πρόεδρο του μορφωτικού συλλόγου η «Ορεστίς» του Άργους Ορεστικού, ευχαριστώ πολύ για την πολλαπλή βοήθειά του, καθώς και για την συμπληρωματική ενημέρωση που μου παρέσχε, επί των γεγονότων της τοπικής κοινωνίας της ιδιαιτέρας μας πατρίδας κατά την περίοδο της Κατοχής και της Εθνικής Αντίστασης. Θεωρώ απαραίτητο επίσης και εκ της θέσεως αυτής να ευχαριστήσω θερμά τον κατά τι μεγαλύτερόν μου, τότε 20

21 ΕΥΧΑΡΙΣΤΕΣ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ παιδικό μου φίλο στο Δίλοφο Λεωνίδα Αλεξόπουλο, διδάσκαλο τώρα στην Θεσ/νίκη, ο οποίος ως και εκ της έστω και μικράς διαφοράς ηλικίας είχε εντονοτέρα και σαφεστέρα την ανάμνηση των τότε γεγονότων της παιδικής μας ζωής στο Δίλοφο, που με ενάργεια μου διηγήθηκε προφορικώς πολλά γεγονότα τονίζοντας την σημαντικότητα του χαρακτήρος του πατέρα μου και την συμβολή του στη ζωή του χωρίου τότε. Με τόση γλαφυρότητα και σαφή ανάμνηση μου περιέγραψε τα τεκταινόμενα της τότε ζωής του χωριού, και την σχετική προσφορά του πατέρα μου, που με μεγάλη συγκίνηση του εκφράζω τις ιδιαίτερες ευχαριστίες μου. Στους εκλεκτούς φίλους και συναδέλφους καθηγητές της Ιατρικής Σχολής του Αριστοτελείου Παν/μίου Θεσσαλονίκης κ.κ. Δημήτριο Πατάκα και Φαίδωνα Χαρσούλη, που με εμψύχωσαν για το έργο, μου παρείχαν σχετικές εμπειρίες από ανάλογα βιβλιογραφικά δεδομένα, καθώς και από την γενική φιλολογική και πολιτική γραμματεία και την σχετική εξ αυτής εμπειρία τους, ευχαριστώ θερμά. Επίσης ευχαριστώ θερμά το εκλεκτό ζεύγος των συμπατριωτών μου και φίλων μου, κυρίαν Αθηνά-(Λούλα) και κ. Σωτήριο Δέδε, για τα σημαντικά στοιχεία και έγγραφα που μου παρεχώρησαν. Τον αγαπητό και εκλεκτό φίλο και συμπατριώτη Ομότιμον Καθηγητή της Ιστορίας των Νεωτέρων χρόνων του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσ/νίκης, καταξιωμένο συγγραφέα σημαντικών ιστορικών συγγραμμάτων και άριστο ακαδημαϊκό δάσκαλο κ. Ιωάννη Σ. Κολιόπουλο, που είχε την ευγένεια, την θέληση και την υπομονή, να μελετήσει επιμελώς, να κρίνει το έργο μου και μετά την σχετική εκτίμηση, να μου κάνει την τιμή να προλογίσει 21

22 ΕΥΧΑΡΙΣΤΕΣ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ το πόνημά μου αυτό, ευχαριστώ εκ βάθους ψυχής. Παράλληλα, με πολλή συγκίνηση, εκφράζω τις ιδιαίτερες ευχαριστίες εις τον εκλεκτό συμπολίτη μας και φίλο για την επισήμανση της προσωπικότητος των γονέων μου και ιδιαίτερα της μητέρας μου που και προσωπικά εγνώριζε και σημαντικά τιμούσε. Αφήνω τέλος τελευταίο να ευχαριστήσω εκ βάθους ψυχής τον καθηγητή, διακεκριμένο Ακαδημαϊκό δάσκαλο κ. Παναγιώτη Σ. Πίστα, καταξιωμένο πανεπιστημιακό φιλόλογο νεοελληνιστή και συγγραφέα σημαντικών μελετημάτων, και «αγαθή τη τύχη» φίλο εκλεκτό και αγαπητό, από τα νεανικά μας χρόνια, που με ανυπόκριτη αδελφική φιλία, παρακολούθησε από κοντά το πόνημά μου καθ όλην τη διάρκεια της συγγραφής του, φροντίζοντάς το τόσο σε θέματα μορφής όσο και διατυπώσεως της ουσίας και κατάφερε με τις συμβουλές του να με προφυλάξει από κακοτοπιές και περισσές εκφράσεις. Πέραν της αδελφικής αγάπης και ένα μεγάλο ευχαριστώ για την προσεκτική και υπομονετική φροντίδα με την οποίαν περιέβαλε το κείμενο μου, καθώς και για την τιμή που μου έκανε προλογίζοντας και αυτός το έργο μου. Τέλος, θα ήταν παράλειψη να μην εκφράσω τις άπει ρες ευχαριστίες μου εις τον εκδοτικό οίκο του κ. Άγιδος-Σάββα Δ. Γαρταγάνη για την άριστη έκδοση του βιβλίου, σύμφωνα με τα σύγχρονα τεχνικά δεδομένα του είδους, καθώς και στην κ. Μαρίνα Κάγκα-Μισύρη για την τυπογραφική της επιμέλεια. Δ.Ι.Χ. 22

23 Η ιστορία του Ιωάννου Δ. Χατσέρα και της οικογενείας του

24

25 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Γέννηση και ζωή στο Κωσταράζι - Σπουδές ΟΙωάννης Χατσέρας γεννήθηκε στο ορεινό χωριό Κωσταράζι, της περιοχής του Άργους Ορεστικού του Νομού Καστοριάς, το έτος 1907 από γονείς απλούς χωρικούς, τον Δημήτριον (Δήμο) και την Αργυρώ, το γένος Αθανασίου Ευθυμιάδη. Έζησε την παιδική του ζωή μέσα σε ένα ήρεμο, οικογενειακό περιβάλλον, το τελευταίο σε σειρά ηλικίας, παιδί της οικογενείας, αδέλφια του οποίου υπήρξαν, η Σουλτάνα μετέπειτα σύζυγος του Δημητρίου Τόλιου, ο Χρίστος και ο Γεώργιος. Ο ιατρός Ιωάννης Δ. Χατσέρας. (Φωτογραφία ταυτότητος, η μόνη διασωθείσα του εμπρησμού). 25

26 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Ο βιοπορισμός της οικογενείας προήρχετο από την στοιχειώδη οικογενειακή γεωργοκτηνοτροφική ενασχόληση, όπως σε όλα τα χωριά της ελληνικής υπαίθρου, ενώ το κύριο επάγγελμα του πατέρα ήταν το του κτίστου και μικροεργολάβου οικοδομών (κάλφα) ασκουμένου εις την περιφέρεια του Νομού Καστοριάς και περισσότερο στο Άργος Ορεστικό. Κατά διαστήματα μετέβαινε και σε άλλες μεγάλες πόλεις για επαγγελματικούς λόγους. Αναφέρεται μάλιστα μετάβαση στην Κωνσταντινούπολη, για επαγγελματικούς σκοπούς, όπου παρέμεινε επ ολίγον και στη συνέχεια κατά την περίοδον του 1915, ξενιτεύθηκε μετά του μεγάλου υιού του Χρίστου στην Αμερική όπου επιτυχώς εξοικονόμησαν αρκετά ποσά για μελλοντική εξασφάλιση άνετης οικογενειακής διαβίωσης. Το περιβάλλον του χωριού στο οποίο γεννήθηκε και ανετράφη ο Ιωάννης είναι ένα από τα σημαντικότερα του νομού, με υψηλή παράδοση ηθών και εθίμων. Το Κωσταράζι, ένα από τα ελληνόφωνα χωριά της Καστοριάς, της ίδιας καταγωγής εκ μετοικεσίας (που ιστορικώς αναφέρεται στην περίοδο της τουρκοκρατίας), όπως και τα όμορα γειτονικά χωριά Βογατσικό και Γέρμας 1. Πιθανή ιστορικά αναφερόμενη προέλευσις των χωριών από το Σούλι της Ηπείρου, μετά τους υπό του Αλή πασά των Ιωαννίνων διωγμούς. Προς τούτο και η χροιά και έκφραση του λόγου, διατηρούμενη μέχρι σήμερον, στα χωριά αυτά, μαρτυρεί την προέλευση, πέραν των ιστορικών αναφορών. Άλλωστε και η μέχρι σήμερα χαρακτηριστική μορφή των εθίμων, της γλώσσας, της κοινωνικής ζωής, των 1. Παρμενίων Τζίφρας, Οι Σουλιώτες, Πολιτικά Θέματα, 8 Δεκεμβρίου 2008, σ

27 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ τραγουδιών και ιδιαίτερα των μοιρολογίων, αλλά γενικά και η ιδιάζουσα παραδοσιακή ζωή, η απόλυτη ομοιότης των τριών αυτών χωριών επισημαίνει την ξεχωριστή προέλευση αυτών, συγκρινομένων με τα περιβάλλοντα χωριά του νομού, ενώ παράλληλα είναι έκδηλη η ομοιότης με τα προαναφερόμενα της Ηπείρου. Το Κωσταράζι ήταν χωριό άκρως ορεινό (υψόμετρο 860 μ.), κτισμένο σε κακοτράχαλα πρέμνα σε μια πλαγιά του αυχένος που ενώνει τον Βαρνούντα με το Άσκιο κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να μην είναι ορατό από το λεκανοπέδιο της Ορεστίδος και την κοιλάδα του Αλιάκμονος, ευρισκόμενο πίσω από μια ιδιάζουσα βουνοκορφή. Πληθυσμός του χωριού κυμαίνεται γύρω στους 800 κατοίκους, το 1940 μετά τον πόλεμο δεν είχε πληθυσμό περισσότερο από 956. Θα έλεγε κανείς ήταν απόλυτα αόρατο από τον κάμπο, σαν να είναι ένα σκιαγμένο και καλώς ταμπουρωμένο πουλί. Εξηγείται το φαινόμενο αν ανατρέξει κανείς στα ιστορικά δεδομένα και εύρει στοιχεία βάσει των οποίων τα τρία όμορα χωριά Γέρμας, Βογατσικό και Κωσταράζι, τα έχοντα κοινό γλωσσικό, απόλυτα ελληνικό, ιδίωμα, κοινά έθιμα, κοινές συνήθειες και κάποιο ιδιάζοντα πολιτισμό, ξεχωρίζουν αισθητώς από τα γειτνιάζοντα. Τα χωριά αυτά λες και είναι καμουφλαρισμένα, ειδικά για να είναι αόρατα από τον πλούσιο κάμπο της κοιλάδας του Αλιάκμονα όπου κατ εξοχήν κατοικούσαν ανάμικτοι πληθυσμοί με προέχον το στοιχείο των Τούρκων κατακτητών, τους οποίους ήθελαν να αποφεύγουν οι επιλέξαντες τα κακοτράχαλα τοπία στα οποία έμελλε να οικοδομήσουν τους νέους οικισμούς κατά την εξα- 27

28 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ ναγκαστική μετοικεσιά την προκληθείσα από τους διωγμούς του Αλή του Τεπελενλή. Αυτή η απομόνωση όμως, είχε και συνέπειες που κούραζαν υπερβολικά τους πληθυσμούς. Φτώχεια, ιδιάζουσα ταλαιπωρία με την καθημερινή κάθοδο και επάνοδο από το βουνό στον κάμπο και αντίστροφα για την καλλιέργεια των λιγοστών κτημάτων (2 ώρες ανηφορική πεζοπορία για να εγγίσουν τον τόπο εργασίας) με συνέπεια τον παράλληλο και αναγκαστικό προσανατολισμό των κατοίκων προς την ξενιτειά. Μια ξενιτειά μέσα στην έκταση του ελληνικού χώρου έως την Κων/πολη και στο εξωτερικό. Μια ξενιτειά που προκαλούσε τον ιδιάζοντα πόνο του χωρισμού, αλλά είχε και την πολύ καλή πλευρά με την εισροή, στους κλειστούς και απομονωμένους χώρους των χωριών αυτών, ιδιαίτερου πολιτισμού και συνηθειών προερχομένων εκ της επαφής και του συγχρωτισμού των ξενιτεμένων αυτών παιδιών του χωριού με πολυάνθρωπες και καλλιεργημένες περιοχές, τα πολιτιστικά κέντρα, της τότε σκλαβωμένης πατρίδας - Μοναστήρι - Θεσσαλονίκη - Κωνσταντινούπολη, όπου οι Κωσταραζινοί και οι άλλοι κάτοικοι των όμορων χωριών τελικώς με την τίμια εργασία τους διέπρεπαν και μεγαλουργούσαν στις τέχνες, στο εμπόριο, ακόμη και στα γράμματα και τον πολιτισμό. Εν αντιθέσει οι κακοτράχαλες περιοχές της απόκρυφης και απόκρημνης τοποθεσίας των χωριών, ήταν βαρύς και αποτρεπτικός παράγων, για ανάμιξη των κατοίκων τους με τον κατακτητή και τις βαριές ανατολίτικες συνήθειές του. Μ αυτόν τον τρόπο διατηρείτο στους αιώνες η καθαρότητα του ελληνικού στοιχείου σ αυτές τις διάσπαρτες φωλιές. 28

29 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Είναι εύλογο, τα χωριά αυτά να θεωρούνται τα πιο έμπιστα και πιο αξιόλογα ως τα τότε ακμάζοντα θέατρα της δραστηριότητος και κέντρα του ανταρτικού σώματος του Μακεδονικού αγώνα της περιόδου, της πρώτης 10ετίας του 20ού αιώνα. Εκεί ήταν οι αετοφωλιές των Μακεδονομάχων ανταρτών. Από εκεί διήλθε ο εθνομάρτυς Παύλος Μελάς και εκεί οργάνωσε τα πρώτα εκλεκτά σώματα Μακεδονομάχων. Άλλωστε ο ηρωικός μάρτυρας της Μακεδονίας μας ήταν και συγγενικά συνδεδεμένος με το Βογατσικό, που η σύζυγός του Ναταλία ήταν θυγατέρα του εκ Βογατσικού καταγομένου πρωθυπουργού της Ελλάδος Στεφάνου Δραγούμη και αδελφή του επίσης αγωνιστή για την ελευθερία της Μακεδονίας Ίωνος Δραγούμη. Σ αυτήν την ηρωική εποχή του Παύλου Μελά και του Μητροπολίτου Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη, πρωτεργατών του Μακεδονικού αγώνος, ήλθε στη ζωή ο Ιωάννης Χατσέρας, αναπτυσσόμενος σ αυτά τα χωριά όπου οι επιρροές των δρώμενων του αγώνα εγαλούχησαν τον πνευματικόν και εθνικόν χαρακτήρα του μικρού χωριατόπουλου. Το παλιό Κωσταράζι, η αετοφωλιά του βουνού και της κακοτράχαλης ζωής, το χωριό, στο οποίο γεννήθηκε και μεγάλωσε ο πατέρας μου, σήμερα είναι ένας τόπος ερειπίων, που μόνο οι θεμελιοσειρές δίδουν την αίσθηση ότι κάποτε υπήρχαν κτίσματα, ότι κάποτε υπήρχε ανθρώπινη ζωή και μόνο το καμπαναριό δείχνει, ότι εκεί κάποτε ήταν κάποιο χωριό. Άλλωστε, η ανάμιξη των λιθαριών, κεραμιδιών και άλλων υλικών κατεδαφίσεως παλαιών σπιτιών, μέσα στους βάτους και τα αγριόδενδρα, αυτά και μόνο, μαρτυρούν την ύπαρξη του παλαιού χωριού. Ως μόνο σημάδι αναγεννήσεως η εκ νέου ανεγερθείσα 29

30 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Εκκλησία της Παναγίας, δίπλα στο παλαιό καμπαναριό, που με λαχτάρα ξανάκτισαν οι Κωσταραζινοί, σημάδι του απεριορίστου σεβασμού των πατριωτών μου προς τα πνευματικά και θρησκευτικά ιδεώδη, εκεί που κάποτε οι πρόγονοί μας, αλλά ακόμη και πολύ πρόσφατα οι γονείς μας, ζούσαν, εσκέπτοντο, ονειρεύοντο και δημιουργούσαν. Δίπλα από το Ναό, ένα πλάτυσμα περιβαλλόμενο, από πιο σαφή και κάποιας αρχιτεκτονικής διαμορφώσεως χαλάσματα που μαρτυρούν τη θέση του τότε πνευματικού φάρου, του Σχολείου. Το πλάτυσμα αποτελούσε την πλατεία του χωριού, όπου ελάμβαναν χώρα, οι χοροί και τα τραγούδια στα πανηγύρια του χωριού, και τα λοιπά πνευματικά δρώμενα. Τραγική η όψις του τοπίου της εγκατάλειψης. Το ιστορικό της καταστροφής συνδέεται με τον πόλεμο φυσικά. Το χωριό πρωτοκάηκε και βομβαρδίστηκε από τα ιταλικά αεροπλάνα κατά την κατοχή. Αξιοσημείωτο το γεγονός της εκτελέσεως του Ιερέως του χωριού Ανθίμου Γαλάνη από τους Γερμανούς, οι οποίοι προσελθόντες για τον σκοπό αυτό, περίμεναν με τον δέοντα σεβασμό. προς τα θεία. να τελειώσει ο ιερεύς την λειτουργία με προοπτική την βάρβαρη εκτέλεση του μετά το «δι ευχών»! Παρόλες αυτές τις καταστροφές που επεσώρευσε στο χωριό η μαύρη κατοχή, η ζωή συνέχιζε την πορεία της, έστω και μέσα στα χαλάσματα και μέσα στην πολεμική δυστυχία. Το σπίτι του πατέρα κατεστράφη ολοσχερώς, οι δε συγγενείς μας και οι γονείς του πατέρα, αναγκάστηκαν να συγκατοικήσουν σε όσα σπίτια γλίτωσαν από την καταστροφή. Έτσι είχε η κατάσταση του χωριού, όταν αφού είχε καταστραφεί και το δικό μας σπίτι στο Άργος Ορεστικό, οι γονείς μου μαζί με εμένα, ηλικίας 2-3 ετών, επλανώντο στα βουνά της Πίνδου, όπως εκτενώς τα περιγράφω. Το χωριό όμως υπέστη την ολοσχερή συντριβή και την οριστική καταστροφή στην μετέπειτα περίοδο, μετά το τέλος του Β Παγκοσμίου Πολέμου, στη διάρκεια του ανταρτοπολέ- 30

31 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ μου, του και «εμφυλίου» νυν αποκαλουμένου, όταν με κρατική φροντίδα απεμακρύνθη όλος ο πληθυσμός, όπως και στα άλλα χωριά της περιοχής άλλωστε. Σημειωτέον ότι όλοι οι κάτοικοι των χωριών της περιοχής συνεκεντρώθησαν ως «καταφυγόντες» στις δύο πόλεις του νομού την Καστοριά και το Άργος. Τότε το Κωσταράζι εγκατελήφθει ολοσχερώς. Με την λήξη του εμφυλίου, όλοι οι κάτοικοι των χωριών, επέστρεψαν στα κατεστραμμένα χωριά τους, όπου και με κάποια κρατική βοήθεια της τότε αποκαλουμένης «ανοικοδομήσεως» επανεγκαταστάθησαν σ αυτά. Για το Κωσταράζι, όμως, που η καταστροφή υπήρξε καθολική, η τότε εξουσία, και ίσως με την υπόδειξη και των ιδίων των κατοίκων του χωριού, απεφάσισε να επανακτισθεί το χωριό σε επίπεδο χώρο στας υπωρείας του βουνού Πύργος επί του αυχένος μεταξύ Βιτσίου και «Μουρικίου» στη θέση Κλαδί και από ορεινό το νέο χωριό, έγινε ημιορεινό, σε υψόμετρο περίπου 700 μ. Το νέο Κωσταράζι, απέχει από το παλιό περίπου 3 χλμ. και από το Άργος 6 χλμ. Είναι ένα ωραίο χωριό, με ωραία σπίτια, με ρυμοτομία καλή, με εκκλησίες, δημοτικό σχολείο και γυμνάσιο, τα τελευταία χρόνια. Έγινε ένα ωραίο χωριό καθόσον ευνόησε η θέση, παρέμεινε ο πληθυσμός (απογραφή 1961, 1128 κάτοικοι), αγωνίστηκαν οι πατριώτες μου και κάναν κάτι πολύ όμορφο και ζωντανό, πάντοτε όμως με την ωραία ανάμνηση του πατρογονικού χωριού, το οποίο επισκεπτόμαστε, στις διάφορες επετείους για να βιώσουμε την συγκίνηση των αναμνήσεων και να τιμήσουμε τους προγόνους. Ανετράφη, λοιπόν, ο Ιωάννης, μέσα σε άριστες οικογενειακές συνθήκες, σύμφωνα με τα ήθη και έθιμα του ορεινού χωριού και εφοίτησε εις το Δημοτικό σχολείο 31

32 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ του χωριού ως διακεκριμένος μαθητής με άριστες επιδόσεις, όπως και η δασκάλα του προσωπικά μου ανέφερε, πέραν των άλλων μαρτυριών. Μετά την αποφοίτηση από το Δημοτικό Σχολείο, ο μικρός Γιάννης, άρχισε να εργάζεται ως πιστικός (βοσκός) του Θωμά Ζιούρα, οικονομικώς ισχυρού συγχωριανού, συμβάλλοντας έτσι εις το οικογενειακό εισόδημα, καθόσον κατά την φάση αυτή υπήρχε σημαντική ανάγκη συνεισφοράς, οφειλομένη ίσως και εις τα γεγονότα του Α Παγκοσμίου Πολέμου και εις τις παρεπόμενες αυτού συνέπειες. Ο πατέρας του Δημήτριος και ο αδελφός του Χρίστος ευρίσκοντο, ήδη, από το 1915 εις την Αμερική (μετανάστες). Δεν γινόταν, βέβαια, κανένας λόγος για συνέχιση των σπουδών, κατά την άποψη των γονέων, καθόσον την εποχή αυτή συνήθεια του χωριού ήταν, πέραν της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως, τα παιδιά να εργάζονται για να συνεισφέρουν στο οικογενειακό εισόδημα, ενώ παράλληλα θα έπρεπε να μαθαίνουν και κάποια τέχνη, για μελλοντικό βιοποριστικό επάγγελμα. Η δασκάλα όμως του μικρού Γιάννη, επισημαίνουσα την πολύ καλή επίδοση στα μαθήματα του μικρού μαθητή, υπέδειξε εις τους γονείς και τον ίδιο την σκοπιμότητα περαιτέρω σπουδών. Το μικρό όμως της ηλικίας, καθώς και οι ανάγκες, έκαναν αδιάφορο προσωρινά τον μικρό μαθητή για τότε, χωρίς όμως να διαγραφεί από την μνήμη του η υπόδειξη της δασκάλας, γεγονός εξάλλου που απασχολούσε πού και πού και τον ίδιο. Έτσι, με την πάροδο του χρόνου και ενώ εργάζετο ως βοσκός, παράλληλα με την πνευματική του ωρίμανση 32

33 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ και τις ισχυρές επιρροές, αντιλήφθηκε και ο ίδιος πλέον την αναγκαιότητα για περισσότερη γνώση και το δίκαιον της υποδείξεως της δασκάλας. Αποφάσισε λοιπόν να εγκαταλείψει την εργασία, ίσως και εκ του γεγονότος της βελτιώσεως των οικονομικών της οικογενείας (πατέρας και αδελφός στην Αμερική). Γράφτηκε εις το Γυμνάσιο της Καστοριάς, δύο χρόνια περίπου αργότερα της κανονικής φοιτήσεως, και επέδειξε ιδιάζουσα έφεση και αγάπη για μάθηση μέχρι της αποφοιτήσεώς του. Τον ευχαριστούσαν τα θετικά μαθήματα, τα μαθηματικά, η φυσική, η γεωμετρία, αλλά και τον έτερπαν και οι φιλολογικές επιδόσεις που παράλληλα καλλιεργούσε με επίταση. Έφθασε στο σημείο να οργανώσει πνευματικό σύλλογο στο χωριό για συζητήσεις και επιδόσεις στον πεζό λόγο και στην ποίηση, με παράλληλη συγγραφική προσπάθεια για πρόχειρα θεατρικά έργα, ιστορικού χαρακτήρος που προσπαθούσε να ανεβάσει σε πρόχειρες θεατρικές παραστάσεις στο χωριό (όπως συνηθίζετο σε εορταστικές εκδηλώσεις του χωριού). Διαθέτω δείγματα γραφής τέτοιων διαλόγων που ιδιόχειρα επρόσφερε ο Γιάννης κατά την μαθητική του πνευματική καλλιέργεια για ανέλιξη και των συγχωριανών. Τόση ήταν η επίδοσή του αυτή για τον πεζό λόγο, και τα θεωρητικά μαθήματα, που εταλάνισαν τον νέον τότε, όταν εκαλείτο να επιλέξει τον κλάδον που θα έπρεπε να επιλέξει για σπουδή, κατά την πανεπιστημιακή του πορεία. Το δίλημμα ήταν μεγάλο. Η κατάληξη στην Ιατρική, δεν απέτρεψε τον νέο φοιτητή από την παράλληλο έστω και ερασιτεχνική ενασχόληση στον θεωρητικό τομέα. 33

34 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Ευχαριστήριος και συγχαρητήριος δημοσίευσις εις εφημερίδα ΕΡΝΑ του Άργους Ορεστικού το 1934, που αφορά ιατρική διαγνωστική επιτυχία του τότε φοιτητού της Ιατρικής Σχολής του Παν/μίου Αθηνών Ιωάννου Δ. Χατσέρα. Η αποφοίτηση από το Γυμνάσιο συνέπεσε με την φάση της υποχρεωτικής στράτευσης του ως κληρωτού. Τελείωσε το γυμνάσιο το 1927, όταν ήταν στρατευμένος. Αμέσως μετά την αποστρατεία προσελήφθη εις την Κοινότητα του χωριού, ως γραμματεύς. Παρ όλη όμως την εμμονή των δικών του, ότι είχε επιτύχει άριστον επάγγελμα, σκεπτόμενος πολύ ώριμα, και γεμάτος πόθο για μάθηση και επιστημονική ανέλιξη, παρείδε την κάποια χρονική αργοπορία (ήδη ήταν περίπου 23 ετών μετά τις προαναφερθείσες καθυστερήσεις) και εφόσον είχε και την πολύ καλή πλέον στήριξη πατρός και αδελφού (επιτυχής και προσοδοφόρος η πορεία τους στην Αμερική) γράφτηκε εις την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, κατόπιν εισαγωγικών εξετάσεων την περίοδον Μετά μια λαμπρή φοιτητική πορεία, και στη φάση αυτή με οικονομική άνεση (εκ των γονέων), αποφοίτησε το έτος 1936, αφήνοντας ωραίες φοιτητικές αναμνήσεις στους φίλους και συμφοιτητές του, τους 34

35 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ οποίους βοηθούσε παντοιοτρόπως ακόμη και στον οικονομικό τομέα. Γιατρός στο Άργος Ορεστικό - Κτίσιμο σπιτιού και γάμος Απεφοίτησε της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, με βαθμόν πτυχίου «λίαν καλώς» το έτος Αμέσως γράφτηκε εις το αποκαλούμενον «Ρωσικό Μαιευτήριο», και άρχισε την άσκησή του, προς λήψη της ειδικότητος του μαιευτήρα γυναικολόγου, καθόσον την στρατιωτική του θητείαν την είχε κάνει προ της εις το Παν/μιο εγγραφής του. Οφείλω να τονίσω, ότι ο ιατρός Χατσέρας, τόσο κατά τη διάρκεια των σπουδών του όσο και κατά τη φάση της ειδικότητός του, είχε ικανή οικονομική άνεση, επειδή, ως προαναφέρω, τόσο ο πατέρας του Δημήτριος όσο και ο μεγάλος αδελφός του Χρίστος ήταν μετανάστες στην Αμερική και εστήριζαν θερμά, σε όλες τις φάσεις των σπουδών τον νέο γιατρό. Εδώ, επιθυμώ να αναφέρω ιδιαιτέρως την θερμοτάτην ηθική και υλική συμπαράσταση του αδελφού του Χρίστου, ο οποίος διέβλεπε περισσότερον και παρότρυνε σχετικώς τον πατέρα την αξία των σπουδών του αδελφού. Ο πατέρας μου, ως νέος γιατρός απεφάσισε το 1938 με 1939 να εγκατασταθεί οριστικά και να ασκήσει την επαγγελματική Ιατρική στο Άργος Ορεστικό. Το Άργος Ορεστικό, η Χρούπιστα, ήταν μια κωμόπολη ακμάζουσα την εποχή εκείνη, η οποία αποτελούσε το εμπορικό, πνευματικό και γενικά λειτουργικό κέντρο του νοτιότερου 35

36 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ 36 Πτυχίο Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών του Ιωάννου Δ. Χατσέρα 1936.

37 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ ημίσεος του σημερινού νομού Καστοριάς. Η γεωγραφική της θέση και οι συγκλίνοντες δρόμοι και προσβάσεις των χωριών της περιοχής καθιστούσαν την μικρή αυτή πόλη ένα σημαντικό κέντρο ζωής της επαρχίας Καστοριάς του (τότε) Νομού Φλωρίνης. Ο πληθυσμός της πόλεως εκυμαίνετο μεταξύ 5 έως κατοίκων, ενώ η σύνθεση του πληθυσμού της ήταν ποικίλουσα: «Πολύδοξη έως την εποχή της ανταλλαγής των πληθυσμών με την Τουρκία το 1923, και πολύφωνη έως τον Εμφύλιο Πόλεμο, η παλιά Χρούπιστα, αποτελούσε μικρόκοσμο αντιπροσωπευτικό της Μακεδονίας», όπως γλαφυρά περιγράφει ο πατριώτης μας ιστορικός, καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Ιωάννης Κολιόπουλος στον εισηγητικό πρόλογο του βιβλίου «Άργος, Πόλη Ορεστίδας». Πόλις ευρισκόμενη σε περιοχή την οποία προσδιόρισαν στο παρελθόν περιηγητές, εθνογράφοι και γλωσσολόγοι ως σημείο συναντήσεως, πολιτισμών, λαών και εθνοτικών ομάδων. «Περιοχή που κληρονόμησε όλα τα στοιχεία που γοητεύουν συνήθως τους ιστορικούς και κοινωνικούς ανθρωπολόγους, αλλά και πολλά από τα προβλήματα που προέκυψαν από την λογική του ομοιογενούς εθνικού κράτους στην Ελλάδα και στην Βαλκανική γενικώς μετά τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο» ( Ι. Κο λιόπουλος, ό.π., σελ. 11). Αυτά τα προβλήματα και η εδαφική βουλιμία των γειτόνων της Ελλάδος κατά την δεκαετία του 1940 προκάλεσαν βαρύτατα κατάγματα στην Χρούπιστα, η δε πόλις είδε τον πληθυσμό της να αλληλοσπαράσσεται. Η Χρούπιστα απαντάται ιστορικώς σε τουρκικό «κανουνναμέ» (αυτοκρατορικό διάταγμα) του 16ου αιώνα, όπου περιγράφονται τα διακινούμενα τότε προϊόντα στην διάρκεια της εμποροπανήγυρης. Στα 1530 ο καζάς (η επαρχία) Χρούπιστας αριθμούσε 624 Μουσουλμάνους και Χριστιανούς. Ο καζάς περιελάμβανε συνολικά 203 χωριά. Πρωτεύουσα του καζά ήταν το Άργος Ορεστικό. Το τελευταίο αριθμούσε 70 Μουσουλμά- 37

38 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ νους και 243 Χριστιανούς. Ο καζάς Καστοριάς κατά την περίοδο εκείνη αριθμούσε 731 μουσουλμάνους και χριστιανούς συνολικά Εκείνη την εποχή η πόλη της Καστοριάς αριθμούσε 3683 κατοίκους: 3248 Χριστιανούς και 395 Μουσουλμάνους. Ο συνολικός πληθυσμός της επαρχίας της Χρούπιστας ανερχόταν στις Στην ίδια περίοδο ανήκει ο «κανουνναμές» (Αυτοκρατορικό Διάταγμα), ο οποίος όριζε τον φόρο που έπρεπε να καταβάλλουν οι έμποροι κατά τη διάθεση των προϊόντων τους στην εβδομαδιαία αγορά (παζάρι). Από τα προϊόντα που διέθεταν οι έμποροι (τοπικά και ξένα), δηλαδή λαχανικά, όσπρια, δημητριακά καθώς και διάφορα μικρά και μεγάλα ζώα, αλλά και προϊόντα παραγόμενα εκτός του καζά, όπως ελαιόλαδο και ελιές. Αλάτι και μπαχαρικά και διάφορα υφάσματα, βαμβακερά, λινά και τσόχα, γίνεται φανερή η αξιόλογη εμπορική σημασία της αγοράς της Χρούπιστας 2. Όσον αφορά το Αρχαίο Άργος Ορεστικό υπάρχουν πολλά στοιχεία βάσει των οποίων εκφράζεται ικανή βεβαιότης ότι η πόλις αυτή της Ορεστίδος είναι πανάρχαια, όμως υπάρχει εξ αντικειμένου δυσκολία καθόσον και από αρχαιολογικής και από ιστορικής απόψεως δεν έχει ακόμη επαρκώς ερευνηθεί. Αυτή η γωνιά της Ελλάδος μας κρύβει στα σωθικά της σπουδαίους αρχαιολογικούς θησαυρούς, αλλά ακόμη παραμένει αδιευκρίνιστο, ποια ακριβώς ιστορική πραγματικότητα αντιπροσωπεύουν τα μέχρι σήμερα αρχαιολογικά ευρήματα. 1. Η Μακεδονία του 1530 με βάση το συνοπτικό οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο ΤΤ 167 του οθωμανικού πρωθυπουργικού αρχείου Κωνσταντινούπολης, μετάφραση-ευρετήριο Β. Αϊντίν, Αντ. Καλογεράκης, Ανδ. Μαρούδα, Αλ. Παπαζάκας, Β. Παπαδημητρίου, εισαγ. -επιμ. Ι.Χ. Αλεξανδρόπουλος, Φ.Π. Κοτζαγεώργης (υπό έκδοση από την Εταιρία Μακεδονικών Σπουδών). 2. John Alexandropoulos, Toward a History of Post-Byzantine Greece: The Ottoman Kanynnames for the Greek Lands, circa circa 1600, διδακτορική διατριβή 1974, Αθήνα

39 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Πολλές έρευνες ικανών επιστημόνων αρχαιολόγων εκφράζουν πολλές απόψεις, που για την ώρα αποτελούν σημαντικό προϊόν πνευματικού ερευνητικού μόχθου, είναι πολύτιμες και είναι πιθανόν εις το μέλλον να αποκαλύψουν όλο το μέγεθος της ιστορικής αλήθειας που αφορά το οροπέδιο της Ορεστίδος και της μεγάλης πόλεως του Ορεστικού Άργους. Προς τούτο η σημερινή πολιτεία κατασκεύασε στην πόλη του σημερινού Άργους Ορεστικού περικαλές αρχαιολογικό μουσείο εις το οποίο πρόκειται να εναποτεθούν οι θησαυροί αυτοί προς έκθεση και περαιτέρω μελέτη. Το Ορεστικόν Άργος ευρίσκεται στο οροπέδιο της Ορεστίδος που σε υψόμετρο μ. περιβάλλεται από ορεινά συγκροτήματα του Βαρνούντα και της Πίνδου. Ανήκει εις την ευρύτερη περιφέρεια της αρχαίας Ανω Μακεδονίας, όπου περιλαμβάνονταν κατά την αρχαία γεωγραφική κατάταξη και οι επαρχίες της Ελιμείας ή Ελιμιώτιδας της Λυγκηστίδας ή Λύγκου, της Πελαγονίας και Δερριόπου, καθώς και η Εορδαία. Ο Στράβωνας μας πληροφορεί ότι ο Ορέστης, φεύγοντας μετά τον φόνο της μητέρας του Κλυταιμνήστρας, έφτασε στην Ορεστίδα και εκεί έκτισε πόλη, το Ορεστικόν Άργος. Κατά ορθολογική όμως, άποψη, το όνομα, η πόλις το οφείλει στο ορεινό και πετρώδες της έδαφος (Λάζαρος Παπαϊωάννου «Άργος Πόλις Ορεστίδας» σελ. 31). Ο κάτοικοι της πόλεως που ονομάζοντο Ορέστες όπως και όλοι οι Μακεδόνες ορεσίβιοι, από τον 5 ον π.χ. αιώνα είχαν ως επίσημη γλώσσα την Αττική, την οποία χρησιμοποιούσαν με ευχέρεια, ενώ μεταξύ τους ομιλούσαν την μητρική Μακεδονική διάλεκτον, επίσης ελληνικήν, όπως και σήμερα συμβαίνει με τα διάφορα τοπικά ιδιώματα (Κρήτες - Επτανήσιοι - Πόντιοι κ.λπ.). Για όσα κάποιοι ξένοι ιστορικοί και γλωσσολόγοι κατά το παρελθόν ισχυρίσθηκαν, ότι, δήθεν, οι Μακεδόνες δεν μιλούσαν την ελληνικήν γλώσσα ή ήταν δίγλωσσοι, κάνουν μέγα λάθος, καθόσον έλαβαν αποστομωτική απάντηση από διαπρεπείς 39

40 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Έλληνες και ξένους επιστήμονες, και στο πρόβλημα αυτό τέθηκε τέρμα οριστικά. «Το κοινόν των Ορεστών», όπως η επιγραφή που βρέθηκε στο Αρμενοχώρι Άργους Ορεστικού, σ ένα από τους πολλούς ανευρεθέντας τάφους (μάλιστα, ευρέθη και αλλού η ίδια επιγραφή) καθορίζεται ως ακολούθως: Το «κοινόν» ήταν θεσμός της Δημοκρατίας που γεννήθηκε και ανδρώθηκε στην Αρχαία Ελλάδα. Εμφανίστηκε ως συνέχεια των αμφικτυονιών και με την πάροδον του χρόνου καθιερώθηκε ως κανονικός τύπος ελληνικού κράτους. Ήταν ένα είδος ομοσπονδίας πολιτειών. Λειτουργούσε με βάση το κοινοπολιτειακό δίκαιο. Κάθε μια πολιτεία που μετείχε διατηρούσε το αυτοπολιτειακό της δίκαιο, είχε δικούς της νόμους, δικούς της άρχοντες, τα δικά της δικαστήρια, το δικό της νόμισμα. Δεν είχε όμως δικαίωμα να συνομολογεί συνθήκη με άλλη πολιτεία ή να κηρύττει τον πόλεμο εναντίον της. Η αναθηματική επιγραφή βρέθηκε στο Αρμενοχώρι Άργους Ορεστικού, σ έναν από τους πλείστους τάφους. Χρονολογείται από 41 έως 45 μ.χ. και βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μαρμάρινη αρχαία επιγραφή «Το κοινό των Ορεστών». 40

41 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Μουσείο Άργους Ορεστικού (Λάζαρος Α. Παπαϊωάννου, Άργος Πόλις Ορεστίδος, σελ. 39). Την πόλη του Άργους ανευρίσκουμε αργότερα στην ιστορία με το όνομα Χρούπιστα, μετά την εξάπλωση των Οθωμανών στη Βαλκανική Χερσόννησο, και την κατάκτηση του αντίστοιχου βυζαντινού οικισμού. Υπάρχει τοπωνύμιον «Γαζή γερ Εβρενός Πασιά», δηλαδή τόπος του νικητή Εβρενός πασά. Το τοπωνύμιο μαρτυρεί ότι η πόλη κατελήφθη από τον γνωστό κατακτητή Εβρενός Πασά. Πιθανώς το γεγονός να επισυνέβη κατά την μάχη του Κοσσυφοπεδίου στα 1389 οπότε και ολοκληρώθηκε η κατάληψη από τους Οθωμανούς της Βόρειας Ελλάδος και του μεγαλύτερου μέρους της Βαλκανικής. Υπάρχει επίσης και το τοπωνύμιο στο Άργος «Ταταρ Ζαδέ» (ταχυδρομικός δρόμος). Προήλθε το όνομα από Τάταρο αξιωματικό του Εβρενός (Λάζαρος Παπαϊωάννου, ό.π., σελ. 73). Η Χρούπιστα ήταν πόλις με Καδηλίκι (έδρα καδή - ιεροδίκη). Ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή επισκέφθηκε την Χρούπιστα δύο φορές για είσπραξη φόρων το 1661 και Κατά πληροφορίες του Γάλλου περιηγητή και προξένου της Γαλλίας στην Αυλή του Αλή πασά Fr. Pouqueville, στις αρχές του 19ου αιώνα, η Χρούπιστα είχε διακόσιες οικογένειες μωαμεθανικές, που προέρχονταν δηλαδή από τους πρώτους κατακτητές της Μακεδονίας και εκατό οικογένειες Χριστιανικές, που είχαν το δικαίωμα να ασκούν ελεύθερα τα θρησκευτικά τους καθήκοντα σε δικούς τους ναούς (Λ. Παπαϊωάννου, ό.π., σελ. 73). Ο Έλληνας περιηγητής Νικόλαος Σχινάς επισκέφθηκε την Χρούπιστα το 1885 και έγραψε: «Κωμόπολις στην αριστερά όχθη του Αλιάκμονος, όπου υπάρχει Γέφυρα, ήτις παρασυρθείσα προ ενιαυτού δεν ανεκτίσθη μέχρι τέλους Οικείται από κατοίκους, τα 2/3 εισί Χριστιανοί, το 1/3 Μωαμεθανοί. Έχει 2 σχολεία αρ- 41

42 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ ρένων, παρθεναγωγείον, οθωμανικό γραμματοδιδασκαλείο, μαγαζιά πολλά, 7 χάνια χωρούντα 200 ίππους, τέμενος, εκκλησία. Προς δε νεόδμητο στρατώνα και στρατιωτικό Νοσοκομείο, άτινα μετά των χανιών χωρούσι περίπου άνδρας. Εκάστη Τρίτη ένεκεν του κεντρικού της θέσεώς της γίνεται εβδομαδιαία αγορά». Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα στην Χρούπιστα άρχισαν να καταφεύγουν χριστιανοί μετά την καταστροφή της σφύζουσας από πνευματικά προηγμένο ελληνικό χριστιανισμό μεγάλης πόλεως της βορείου Ηπείρου, της Μοσχοπόλεως, καθώς και εκ των κοντινών σ αυτήν βλαχοφώνων χωρίων Λινοτοπίου, Γράμμουστας, Νίτσας, Νικολίτσας. Περίπου εκατό Μοσχοπολίτικες οικογένειες μετώκησαν στην Χρούπιστα, μεταξύ των οποίων και η οικογένεια των προπαππούδων μου, οικογένεια Γκίνη-Κοσματάση. Έτσι κατά τον Δημ. Ρούφο, στις αρχές του 20ού αιώνα η Χρούπιστα είχε κατοίκους, εκ των οποίων το εν πέμπτο Μωαμεθανοί, οι οποίοι αντηλλάγησαν το 1923 με μεγάλο αριθμό προσφύγων. Κτίριο χειρουργικής κλινικής Ιωάννου Ζάχου (έχει καεί). 42

43 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Η πόλη ωνομάζετο Χρούπιστα σ όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Μετωνομάσθηκε εις Άργος Ορεστικό, την αρχαία της ονομασία, με διάταγμα της 9ης Φεβρουαρίου του 1926 (ΦΕΚ Α, 55/1926). Το Άργος Ορεστικό είναι λοιπόν, η δεύτερη πόλη του Νομού Καστοριάς, ο δεύτερος σε πληθυσμό και αρχαιότητα δήμος του Νομού. Στεγαζόταν όλες οι υπηρεσίες και τράπεζες, ως και Εφορία, Ταμείο και λοιπές υπηρεσίες. Χαρακτηριστικό της πόλης το εκτενές και μεγάλο εμπορικό ενδιαφέρον του ημίσεος του Νομού. Από το 1920 ιδρύθηκε Χειρουργική Κλινική εις Άργος Ορεστικό από τον χειρουργό ιατρό Ιωάννη Ζάχο 1, τον οποίο διεδέχθη μετέπειτα ο υιός αυτού Μιχαήλ Ζάχος. Ήταν η πρώτη χειρουργική κλινική σε όλη την Δυτική Μακεδονία τότε. Με την κλινική αυτή συνεργάζετο και ο πατέρας μου στα δύσκολα μαιευτικά επεμβατικά περιστατικά. Το Άργος επίσης ήταν έδρα σημαντικών ιδιωτών ιατρών διαφόρων ειδικοτήτων. Το Άργος είχε την πρωτοπορία στο Νομό. Είχε ιδιωτικόν 1. Μία σημαντική σύμπτωσις επισημαίνεται κατά τον παρόντα μήνα Ιούνιο του 2010, κατά τον οποίον τίθεται θεμέλιος λίθος του περικαλούς κτιρίου της πνευματικής στέγης γραμμάτων και τεχνών στο οικόπεδο της τέως ιστορικής Κλινικής «Ιωάννου Ζάχου» με προοπτικήν την μόνιμον στέγασιν του πνευματικού συλλόγου Άργους Ορεστικού «η Ορεστίς», ενώ συγχρόνως περατούται το πόνημά μου αυτό. Η ιστορική Κλινική κατεστράφη από τυχαία πυρκαγιά, ενώ ο τελευταίος ιδιοκτήτης αυτής συγγενής μου Μιχαήλ Ι. Ζάχος, χειρουργός ιατρός και Δήμαρχος του Άργους, είχε δωρίσει εις τον Δήμο, με προοπτική την χρήση του κτιρίου δια πνευματικούς σκοπούς. Την ανέγερση του νέου οικοδομήματος ανέλαβε εξ ολοκλήρου έτερος συγγενής μου, ο ιατρός ακτινολόγος αείμνηστος Δαμιανός Θ. Δούμας, με προοπτική την μόνιμο εγκατάσταση της «Ορεστίδος». Συγχρόνως ο ρέκτης Δήμαρχος Νικόλαος Ι. Τοτονίδης με την παμψηφεί έγκριση του Δημοτικού συμβουλίου παρεχώρησε γι αυτήν την προοπτική το οικόπεδο της κλινικής. Έτσι η Ιστορική κλινική «Ιωάννου Ζάχου» σύμφωνα με την επιθυμία του μεγάλου Δωρητού Δαμιανού Θ. Δούμα συνεχίζει να προσφέρει για την πνευματική ανέλιξη του τόπου. 43

44 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ ηλεκτροπαραγωγό εργοστάσιο και γενικό ηλεκτροφωτισμό από το 1920, πριν από την πόλη της Καστοριάς. Επίσης είχε μικρό στρατιωτικό αεροδρόμιο (στη θέση του σημερινού Διεθνούς μεγάλου πολιτικού αεροδρομίου «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ»), το οποίο προϋπήρχε της εγκαταστάσεως του πατέρα μου. Οικία ιατρού Ιωάννου Δ. Χατσέρα [Μεγάλου Αλεξάνδρου 34 (πρόσθια όψη) Άργος Ορεστικό]. Πινακίδα οικίας Ιωάννου Δ. Χατσέρα. Άργος Ορεστικό. 44

45 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Σ αυτή την μικρή πόλη ο πατέρας, ως παιδί της περιοχής, επέλεξε να ιδρύσει μαιευτικό μικροεπεμβατικό Ιατρείο, εις το ισόγειο της διωρόφου κατοικίας του, όπου και ασκούσε την ιατρική, τον λίγο χρόνο που παρενεβλήθη από της ιδρύσεως του ιατρείου έως τον πόλεμο του 1940, καθώς και από την έναρξη της Κατοχής μέχρι την εις τον ΕΛΑΣ κατάταξή του στις αρχές του Πέραν του ιατρικού και ανθρωπιστικού του ρόλου μετείχε ενεργώς στα κοινά της πόλεως, ιδίως συμπαριστάμενος τους δημοτικούς άρχοντες στα πνευματικά τους έργα. Ο γιατρός Γιάννης Χατσέρας εξετάζων τον συνάδελφο και φίλο του, αείμνηστον Ιωάννη Πουλιάδη, χειρουργό, όταν και οι δύο ειδικεύοντο στη γενική Χειρουργική. 45

46 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Το έτος 1938 με την συμπαράσταση βεβαίως του αδελφού του Χρίστου και του πατρός, ο Γιάννης έκτισε εις το Άργος Ορεστικό την οικίαν αυτού, όπου το σημερινό σπίτι μου. Οικία διώροφος, όπως και το σημερινό σπίτι, του οποίου άλλωστε, η περιφερική τοιχοποιία είναι η ιδία του παλαιού. Παρενθέτω, ότι το σπίτι αυτό που κτίσθηκε από τον πατέρα μου το 1938, πυρπολήθηκε στις υπό των βουλγάρων Κομιτατζήδων, με την ανοχή των κατακτητών Ιταλών. Μέσα στην σημαντική και δημιουργική αυτή φάση της ζωής του, ο ιατρός Ιωάννης Χατσέρας, ενυμφεύθη την την μητέρα μου Ζαχαρούλα Αργυρίου Γκίνη (Κοσματάση). Η Ζαχαρούλα Αργυρίου Γκίνη, σε νεαρά ηλικία. 46

47 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Ο γάμος του Ιωάννου και της Ζαχαρούλας Χατσέρα εις Αγία Παρασκευή Άργους Ορεστικού την Προσκλητήριο του γάμου του Ιωάννη και Ζαχαρούλας. 47

48 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Πόλεμος του 1940 Κατά κακή όμως συγκυρία, ακριβώς την ημέραν του σαραντισμού (40 ημέρες από της γεννήσεως) μου, δηλαδή κατά υπολογισμό την , ο πατέρας μου επιστρατεύθηκε, τούτη την φοράν ως επίστρατος, λόγω των μέτρων που ελάμβανε το ελληνικόν κράτος, ενώπιον του επερχομένου πολέμου κατά της Ελλάδος. Προεμηνύετο κάτι τέτοιο εκ της ενάρξεως των πολεμικών γεγονότων εις την Ευρώπη και μάλιστα τα μαύρα σύννεφα του πολέμου άρχιζαν να πλησιάζουν και στην άμοιρον πατρίδα μας. Στις κατατάχθηκε ως ιατρός του ΙΧ συνοριακού Τομέα και στις απολύθηκε. Στις ονομάσθηκε Έφεδρος Ανθυπίατρος Υγειο νομικού. Στις κατατάχθηκε για μηνιαία εκπαίδευση στο στρατιωτικό Νοσοκομείο Κοζάνης σε θέση Ανθυπιάτρου του ελληνικού στρατού. Παρέμεινε επιστρατευμένος και μετά την ημέρα της κηρύξεως του Ελληνοϊταλικού πολέμου και πολέμησε ως Ανθυπίατρος του 575/Ι ΤΤ 520 τάγματος πεζικού, που συμπεριλαμβάνεται στα τμήματα που είχαν την τιμή να εισέλθουν νικητές κατά την ένδοξο απελευθέρωση της Κορυτσάς, στις Παρέμεινε εις το μέτωπο ολόκληρη την φάση των ελληνικών νικηφόρων μαχών και μέχρι της καταρρεύσεως του μετώπου λόγω της γερμανικής προελάσεως. Ο ενθουσιασμός που διακατείχε όλους από την θριαμβευτική προέλαση των ελληνικών στρατευμάτων στην Αλβανία χάθηκε. Ο στρατός με πρόσωπα βουβά επέστρεψε στο ελληνικό έδαφος σαν άφωνο ανθρώπινο ποτάμι οπισθοχώρησης, και επακολούθησε η άδοξος διάλυσή του. Τότε ο γιατρός επανήλθε εις την επαγγελματική του δραστηριότητα, επιστρέψας εις Άργος Ορεστικό στο 48

49 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Ο Ανθυπίατρος Ιωάννης Δ. Χατσέρας εις Στρατιωτικό Νοσοκομείο Κοζάνης Δυσανάγνωστο γράμμα του Ιωάννη Χατσέρα, Ανθυπίατρου από το 575/Ι ΤΤ520 Τάγμα Πεζικού στις λίγο προ της καταλήψεως της Κορυτσάς. Ðñïò ôï ôýëïò ôçò åðéóôïëþò áíáãñüöïíôáé ôá åîþò:... Ï Åëëçíéêüò óôñáôüò áêìáßïò ðñï ùñåß ùñßò æçìéüò äéüôé åäþ δεν åõñßóêåé áíôßóôáóéí óðïõäáßáí. Èá óáò ãñüøù êáé áðü ôçí ÊïñõôóÜí üðïõ åëðßæù óå ëßãåò ìýñåò íá ðüìå. 49

50 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ οποίο ζούσε πλέον, υπό το πέλμα των μέχρι χθες ηττημένων Ιταλών (η Καστοριά υπήρξε ιταλοκρατούμενη περιοχή). 50

51 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Κατοχή - Έναρξη Αντάρτικου Αρχίζει να καταπιέζει έκτοτε το μαύρο σύννεφο της Κατοχής τον υπόδουλο Ελληνισμό. Δεν παρέλυσε όμως την ζωντανή φύση αυτού. Αντιθέτως, μπορούμε να ειπούμε ότι ενδυνάμωνε καθημερινά την αναζήτηση τρόπου απελευθερώσεως. Δεν πέρασε καιρός, και μετά το αρχικό σοκάρισμα και την εξ αυτού προερχομένη αδράνεια και μετά τον αποπνικτικό κλοιό της σκλαβιάς, άρχισε σιγά-σιγά η αναβίωση και η επιζήτηση τρόπου αποτινάξεως του ζυγού. Προς το τέλος του 1942 και ενώ τα πάντα εσκιάζοντο από το βαρύ πέπλο της τραγικής κατοχής, δειλά-δειλά άρχισαν να οργανώνονται διάσπαρτες εθνικές ομάδες αντίστασης στα βουνά και ιδιαίτερα της Δυτικής Μακεδονίας από αξιωματικούς, υπαξιωματικούς και οπλίτες των διαλυθέντων ελληνικών στρατευμάτων. Το φαινόμενο της ως άνω αντιστασιακής κινητοποιήσεως γιγαντώθηκε και ισχυροποιήθηκε αισθητώς, όταν οι κατακτητές Ιταλοί στην αδυναμία τους να συλλέξουν τον οπλισμό του διαλυθέντος ελληνικού στρατού και στην ανάγκη υπάρξεως συνεργατών, οργάνωσαν ομάδες προσκειμένων προς αυτούς σλαβοφώνων (κομιτατζήδων) για τον εκβιασμό και την ατιμωτικήν καθυπόταξη του ελληνικού στοιχείου. Την άνοιξη του 1943, όταν πρωτοεμφανίσθηκαν οι πρώτες διάσπαρτες ομάδες αντιστασιακών ανταρτών στην περιφέρεια της Καστοριάς, οι Ιταλοί, που ήταν η κρατούσα κατοχική δύναμις, εις αντιπερισπασμό, εσχημάτισαν το «Κομιτάτο», σώμα ενόπλων πολιτοφυλάκων από σλαβόφωνους μη έχοντας ελληνική συνείδηση (βουλγαρίζοντες) με έδρα την πρωτεύουσα του Νομού. Εκλή- 51

52 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ θησαν αυτοί οι βουλγαρίζοντες από τα χωριά της Καστοριάς να οπλισθούν για τον σκοπόν αυτόν. Κατετάγησαν παλαιοί (εποχής του μακεδονικού αγώνος) και όψιμοι βουλγαρίζοντες, απόγονοι των προηγουμένων. Οι ως άνω κομιτατζήδες παρήλαυναν συνεχώς, τόσο στην Καστοριά, όσο και στο Άργος Ορεστικό, όπου και εκεί υπήρχε σχετικό Φουραρχείο, τραγουδώντες βουλγαρικά τραγούδια και δημιουργώντας ένα βαρύτατα ασφυκτικό κλίμα στους κατοίκους Έλληνες. Εδώ οφείλουμε να τονίσουμε ότι το φαινόμενο της εν διασπορά ομιλίας, υπό του λαού, γλωσσικών ιδιωμάτων που έχουν σχέση με τις γλώσσες των γειτονικών κρατών, εις τις παρά τα σύνορα περιοχές, παρατηρείται σε όλες τις χώρες. Το φαινόμενο τούτο, όμως δε σημαίνει ότι όλοι οι ομιλούντες τις ξένες αυτές γλώσσες είναι και αρνητές της πατρίδος τους πάντοτε. Στην περίπτωση μας, δυστυχώς, ορισμένοι, και σε μικρό ποσοστό, Σλαβόφωνοι των παραμεθορίων νομών της Δυτικής Μακεδονίας, ορμώμενοι από διαφόρους λόγους, φόβου, οικονομικής δυσπραγίας, δωροδοκίας ή και επιβολής διεστραμμένων απόψεων περί πατρίδος, επρόδωσαν την πατρίδα, μετέχοντες στις ομάδες κρούσεως των Ιταλών (Ιωάννης Κολιόπουλος, Λεηλασία φρονημάτων 1996, σελ. 36). Έτσι, λοιπόν, την περίοδο αυτή, Σλαβόφωνοι Κομιτατζήδες, καθώς και λίγοι ρουμανίζοντες εκ των Βλαχοφώνων Ελλήνων, πολύ λίγοι, συνέπηξαν προδοτικές αντιπατριωτικές ομάδες, υπό την ανοχή των Ιταλών κατακτητών και είτε υπό το πρόσχημα της ανευρέσεως του οπλισμού του διαλυθέντος ελληνικού στρατού, είτε με την παραδοχή ότι είναι Βούλγαροι ή Ρουμάνοι, ελεηλάτησαν, εβίασαν, απείλησαν και επετέλεσαν διαφόρων ει- 52

53 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ δών καταστροφές και κακουργήματα εις τους Έλληνες κατοίκους της Μακεδονίας (Ιωάννης Κολιόπουλος, Λεληλασία φρονημάτων, 1996, σελ. 52). Εδώ και πάλιν οφείλουμε να αντιδιαστείλουμε από τους προαναφερόμενους προδότες και να εξάρουμε τον πατριωτισμό και των πλείστων Βλαχοφώνων ακραιφνών Ελλήνων, οι οποίοι με τα έργα τους ετίμησαν πολλές φορές την πατρίδα. (Εις την παλαιάν ιστορία της αιματοβαμμένης Μακεδονίας αναφέρονται σε πολλά ιστορικά κείμενα, μεγάλες πατριωτικές προσφορές τους με ανάλογους ηρωισμούς. Φαεινό παράδειγμα οι βλαχόφωνοι της Μοσχοπόλεως, του Μοναστηρίου, του Άργους Ορεστικού, και όλων των περιοχών της Δυτικής Μακεδονίας. Επίσης και οι Σλαβόφωνοι Έλληνες του Μακεδονικού Αγώνα, κορυφαίοι των οποίων φαντάζουν εις τας δέλτους της Ελληνικής Ιστορίας, ο Καπετάν Κώττας από το ομώνυμο χωριό, ο Νταλίπης από το χωριό Γάβρος και Βαγγέλης από το χωριό Ασπρόγια και άλλοι πολλοί.) Ουδεμία σχέση είχαν οι προαναφερόμενοι γενναίοι Βλάχοι και καθαροί Σλαβόφωνοι Έλληνες, με αυτούς που συνέθεσαν τις ομάδες των κομιτατζήδων, ούτε με τους πολύ λίγους εκ των ρουμανόβλαχων που υπό την ιταλική κατοχή, επρόδωσαν την πατρίδα ( Ι. Κολιόπουλος, ό.π., σελ. 38). Από αυτές τις προδοτικές ομάδες των κομιτατζήδων και ρουμανοβλάχων, οι οποίοι δρούσαν υπό την ανοχή των Ιταλών κατακτητών, εδεινοπάθησε η Δυτική Μακεδονία. Ελεηλάτησαν - εδήμευσαν - επυρπόλησαν - έστειλαν στο εκτελεστικό απόσπασμα πολλούς Έλληνες, μη φειδόμενοι και αυτών τούτων των σλαβοφώνων και βλαχοφώνων Ελλήνων. 53

54 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ 54

55 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Τιμητική αναφορά κάνω, με την ευκαιρία, εις τον βλαχόφωνο εκ μητρός θετόν παππούν μου (αδελφόν του φυσικού παππού μου Αργυρίου), τον Αναστάσιο Κοσμά Γκίνη-Κοσματάση, πράκτορα πρώτης τάξεως του Μακεδονικού αγώνος (βλ. το υπ αριθμ / πιστοποιητικό του Υπουργείου Στρατιωτικών ΙΙ Γραφείου). Αναστάσιος Κ. Γκίνης-Κοσματάσης, θετός πατέρας (θείος) Ζαχαρούλας Ι. Χατσέρα. Πράκτωρ Α τάξεως Μακεδονικού Αγώνα Πινακίδα ανηρτημένη επί της οδού Αναστασίου Κ. Γκίνη (Μακεδονομάχου).

56 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Επίσης, προσήκει μεγάλη τιμή και είναι απαραίτητη η εδώ αναφορά εις τον εκ βλαχόφωνης οικογενείας ήρωα Αργύριον Γκούζγκο το γένος Γκίνη, που εξετελέσθη μαζί με άλλους 7 ήρωες Έλληνες εξ Άργους Ορεστικού την Ευτυχώς όμως, όπως κατόπιν ενδελεχών ερευνών και μελετών αναφέρεται, το ποσοστό, τόσο των Βλαχοφώνων (ακόμη και εκ των Ρουμανιζόντων), όσο και των Βουλγαροφώνων Ελλήνων, που επρόδωσαν την πατρίδα ήταν αισθητά μικρό, εν συγκρίσει με αυτούς που από τις ως άνω ομάδες παρέμειναν ανθεκτικοί και ακραιφνείς Έλληνες έναντι των προκλήσεων. Οι δυστυχείς που εκάμφθησαν και επρόδωσαν την πατρίδα, το έκαναν, όπως απεδείχθη και από έρευνες και μελέτες, είτε λόγω «φόβου», «καιροσκοπισμού» και προπαντός προς εξοικονόμηση των προς το ζην, μέσα στην λαίλαπα του πολέμου, την φτώχεια και πείνα, που εμάστιζαν την άμοιρη Πατρίδα, αλλά και από άλλες απειλές που επέβαλε η κατάσταση. Ασυγχώρητοι ίσως, αλλά ευεξήγητος η συμπεριφορά τους (Ιωάννης Κολιόπουλος, ό.π., σελ. 38). Γενικώς, αναφέρω ότι στην μικράν μου πατρίδα εξετελέσθησαν αρκετοί αθώοι Έλληνες, επυρπολήθησαν το πλείστο των οικιών τους, μεταξύ των οποίων και το σπίτι μας. Εφυλακίσθησαν, εβιάσθησαν, διερπάγησαν περιουσίες, λεηλατήθηκαν επιχειρήσεις, καταστήματα και αποθήκες. Ο λαός επείνασε, ασθένησε και υπέστη πάσης φύσεως ταλαιπωρίες, χωρίς να ενδώσει στις απειλές και χωρίς να προδώσει την πατρίδα. Όμως, η ως άνω κατάστασις εξανάγκασε και ωρίμασε την σκέψη για την έξοδον εις την ενεργόν λαϊκήν αντί- 56

57 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ σταση με αποτέλεσμα να εμπλουτίζονται καθημερινά οι αντιστασιακές ομάδες στα βουνά μας υπό την ηγεσία Ελλήνων αξιωματικών και περί το τέλος του 1942 αρχάς του 1943 να γίνει υπολογίσιμο το αντιστασιακό κίνημα. Ήδη άρχισε να διακρίνεται η πρώτη αντιστασιακή οργανωμένη ομάδα υπό τον αξιωματικόν Ναπολέοντα Ζέρβα, ΕΔΕΣ, εις τα Ηπειρωτικά βουνά. Παράλληλα, εις την περιοχή της Θεσσαλίας άρχισαν να οργανώνονται οι ομάδες του ΕΛΑΣ που κατά την άνοιξη του 1943 επεξετάθηκαν ανερχόμενοι προς την Δυτική Μακεδονία, με προοπτική την σύμπτυξη του αντιστασιακού αγώνα εις ενιαία αντιστασιακή οργάνωση. Η αρχική προσπάθεια για συνεννόηση μεταξύ των συμβαλλομένων ομάδων αντιστάσεως και του ανερχόμενου εκ Θεσσαλίας ΕΛΑΣ, για συναποφασισμένη ηγεσία, απέβη άκαρπος. Επεκράτησαν οι αριστερές απόψεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ με αποτέλεσμα να υπαχθούν όλες οι ομάδες αντιστάσεως υπό την ηγεσία του ΕΛΑΣ. Οπωσδήποτε ανεφύησαν έντονα προβλήματα κατά την προσπάθεια συνενώσεως των αντιστασιακών ομάδων εις ενιαίο αντιστασιακό σώμα. Αφήνω να αναλύσουν τα γεγονότα οι ειδικοί επιστήμονες και οι ιστορικοί, αρκούμενος να περιγράψω μόνο την διαμορφωθείσα κατάσταση κατά την χρονική περίοδο που ο πατέρας μου γιατρός Χατσέρας ανήλθε εις την αντίσταση, με προορισμό να συμβάλλει στον αγώνα για την ελευθερία και να προσφέρει ανθρωπιά, εφαρμογή της επιστήμης, επ αγαθώ του πληττομένου απλού λαού της Πίνδου από τον βάρβαρο κατακτητή, συνεχίζοντας το από πολλού χρόνου προσφερόμενο επιστημονικό έργο προς τον άνθρωπο στη μικρή του πατρίδα. 57

58 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Κρίνω όμως σκόπιμο να περιγράψω, εν ολίγοις, το πολιτικό σκηνικό επί του οποίου θα παρουσιασθεί η όλη δραστηριότης του πατέρα. Ένα σκηνικό που είχε διαμορφωθεί στην περίοδο από τις πολιτικές ζυμώσεις πάνω στα βουνά της Πίνδου. Πολλές πολιτικές τάσεις που γεννούσαν πολιτικές αντιφάσεις και αντιπαραθέσεις που ιδιαζόντως εκόπωσαν τον ελληνικό λαό και ιδιαίτερα τον λαόν της Δυτικής Μακεδονίας, η οποία είχε γίνει τελικά θέατρο δραματικών εξελίξεων και επεισοδίων με συνέπεια πολλά θύματα, μεγάλες καταστροφές. Το δράμα του άμαχου λαού των χωριών ήταν το χειρότερο, καθόσον την ημέρα εδέχοντο τις απειλές και τις διώξεις των κατακτητών και ιδιαίτερα την αρπακτική δράση των κομιτατζήδων, το βράδυ τις πιέσεις των ανταρτών του ΕΛΑΣ, για την ένταξη στις αριστερές ομάδες, ενώ παράλληλα επιέζοντο από τους ίδιους για την οικονομική στήριξη του αγώνα, με υπερβολικές απαιτήσεις, οι οποίες αποτελούσαν την φορτικότερη ταλαιπωρία (Ιωάννης Κολιόπουλος, Λεηλασία φρονημάτων, 1996). Στη φάση αυτή θεωρώ απαραίτητο να τονίσω το άκρως περίεργο γεγονός της εξελίξεως της καταστάσεως στην Δυτική Μακεδονία. Μετά από πάροδο ενός έτους περίπου από της ενάρξεως της οργανώσεως του Βουλγαρικού Κομιτάτου, και αφού οι εστίες εντοπίσεως αυτού ήταν τα πέριξ των νομών Φλωρίνης και Καστοριάς, βόρεια και βορειοδυτικά χωριά, παρετηρήθη το δυσνόητον φαινόμενο της αθρόας εισδοχής εις τις τάξεις του ΕΛΑΣ βουλγαροκομιτατζήδων. Δυσεξήγητο όντως φαινόμενο, για το οποίο, ιστορικοί συγγραφείς που ασχολήθηκαν μ αυτό δίδουν κάποιες πιθανές ερμηνείες. Τις ερμηνείες αυ- 58

59 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ τές με βάση την βιβλιογραφία, παραθέτω σε επόμενα κεφάλαια προς επεξήγηση και άλλων συμπεριφορών. Στράτευση στην Εθνική Αντίσταση Προχωρά ο χρόνος, κοντεύει να τελειώσει το Ανάστατος ο κόσμος. Βαριά η κατοχή. Αυξημένες οι ανάγκες, οι ελλείψεις, αρρώστιες, πόνος, πείνα, θάνατοι. Προβληματισμένοι οι νοικοκυραίοι, αγανακτισμένοι οι νέοι από αναδουλειά, από ελλείψεις ενδιαφερόντων, από κακή πνευματική ζωή, από αποδιοργάνωση Δημόσιας Διοίκησης, από ελλείψεις δασκάλων, από κακή λειτουργία σχολείων, από κακές και μετ εμποδίων σπουδές. Οι ποντικοί της κακίας, οι καιροσκόποι, οι πλιατσικολόγοι, οι μαυραγορίτες, οι μέχρι χθες τεμπέληδες, οι τυχάρπαστοι και οι άχρηστοι αναβιώνουν, βρίσκουν ανοικτούς τους μαύρους ορίζοντες για λεηλασία, για εκδίκηση κατά των μέχρι χθες ήρεμων δουλευτάδων, οικογενειαρχών πατριωτών. Τα πάντα παγωμένα, τα πάντα ανέκφραστα, το μέλλον ζοφερό. Πού και πού όμως, μια αναλαμπή στο βάθος του ορίζοντα. Τα βουνά της Πίνδου και του Βοΐου άστραφταν, άλλοτε χαρμόσυνα άλλοτε μελαγχολικά. Χαρμόσυνα γιατί, εξέπεμπαν φως αισιοδοξίας από μια ελπίδα απορρέουσα από την πληροφορία ότι η αντίσταση εναντίων του κατακτητή θεριεύει. Ναι, ελπίδα, αλλά και μία μελαγχολία προερχόμενη εκ της αμφιβολίας που προκύπτει από κάποιες πληροφορίες από εκεί ψηλά, περί επικείμενου διχασμού. Ήταν αλήθεια, αλλά στο τέλος κατάφερε να επέλθη κάποια ισορροπία. Βέβαια, δεν έλειψαν ορισμένες σχετικά άσχημες περιπλοκές. Όμως, είναι θέμα και αυ- 59

60 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ τές του ιστορικού του μέλλοντος να τις σχολιάσει και να τις κρίνει. Την εποχή εκείνη όμως οι πληροφορίες αυτές, δεν ανέκοπταν την ορμή προς αντίσταση, ούτε έπαυε να ισχύει η πρόσκληση των κρατούντων στο βουνό ηγετών της αντίστασης, αποτεινομένη προς όλους τους Έλληνες, οιασδήποτε πολιτικής τοποθετήσεως, για συμμετοχή στον αγώνα. Επικρατούσε σκεπτικισμός, αλλά ετράνευε συν τω χρόνω η εσωτερική παρόρμηση, στον κάθε Έλληνα, για συμμετοχή στον αγώνα για την λευτεριά. Μέσα λοιπόν στην ρουτίνα της καθημερινότητας και στην αναγκαία εφαρμογή της επιστήμης προς σωτηρία των πληττομένων παρ όλη την ζοφερή πραγματικότητα της ζωής, ήλθε τότε στον μαιευτήρα γιατρό, η πρόσκληση εις χωριό Βογατσικό προς διενέργεια αναμενομένου τοκετού. Η ζωή δεν έπαυε να ανακυκλούται. Έτρεξε έφιππος ο πατέρας (ο μόνος τρόπος τότε ταχείας κυκλοφορίας) στο χωριό, πιστός στο καθήκον. Δεν γνώριζε όμως, ότι σύντομα θα αποχαιρετούσε οριστικά το σπίτι του και το χωριό του, ότι η τόσο χαρούμενη και γεμάτη ελπίδα αναχώρηση, για το καθήκον θα του άνοιγε μια νέα πορεία προς το πεπρωμένο, προς το άγνωστο. Μόλις έφθασε στο χωριό, εκλήθη στο κοινοτικό κατάστημα, από ομάδα ανταρτών του ΕΛΑΣ, όπου του εζητήθη η επιστράτευσή του στον αντιστασιακό τους αγώνα. Απεδέχθη την επιστράτευση ασμένως, καθόσον φαίνεται να είχε ωριμάσει μέσα του και η ιδέα ότι έπρεπε όλοι, με οιανδήποτε δύναμη ψυχής και αν διαθέτουν να προσφέρουν στον αγώνα υπέρ της ελευθερίας. Άλλωστε, 60

61 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ η επίκληση του ΕΛΑΣ προς το λαόν απετείνετο προς όλας τας πολιτικάς δυνάμεις, τόσο που όλοι ανεξαρτήτως πολιτικών πεποιθήσεων, έσπευσαν να καταταγούν με την δέουσα χαρά της προσφοράς προς την πατρίδα, εις τας ανταρτικάς τάξεις. Αγογγύστως ο πατέρας ενώ ήταν ελεύθερος να πράξει ό,τι ήθελε, καθόσον του εχορηγήθη εμπράκτως το δικαίωμα της εκ παραλλήλου επιλογής, ανενόχλητος από την επιστρατεύουσα αρχή και με την παραχώρηση εξ αυτής ευλόγου αριθμού ημερών προς τακτοποίηση της οικογενειακής και άλλων υποχρεώσεων της καθ ημέραν διαβίωσης, ανήλθε εις την Πίνδο και παρουσιάσθηκε στην έδρα της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, όπου έδρευε εις Πεντάλοφον Βοΐου και κατετάγη εις τους ιατρούς του και όπου άρχισε να προσφέρει τις υπηρεσίες του. Παράλληλα από το Βογατσικό, τηλεφωνικώς (χειροκίνητα τηλέφωνα, διέθετε η οικία του Χατσέρα, η χειρουργική κλινική του Ζάχου και οι άλλες οικίες των ιατρών οι οποίες ήσαν συνδεδεμένες με τα ΤΤΤ), ο πατέρας ενημέρωσε αμέσως την μητέρα μου περί της επιστρατεύσεως. Συνέστησε εις αυτήν να κατοικήσει πλέον στην οικίαν των γονέων της μαζί με μένα, μεταφέροντας μαζί της το πτυχίο αυτού, τα μαιευτικά εργαλεία και ρουχισμό πρώτης ανάγκης, φοβούμενος την ενδεχομένη εκδικητική καταστροφή της οικίας τους, εκ μέρους των κρατούντων Ιταλών και των συνεργαζομένων Βουλγαροκομιτατζήδων, και έχων αγωνία και ευθύνη για την τύχη της οικογενείας του από τους εχθρούς. Παρ όλην την άνεση χρόνου εκ μέρους της επιστρατεύουσας του ΕΛΑΣ αρχής, δεν επέστρεψε στο Άργος Ορεστικό προφυλασσόμενος και από την εκεί κρατούσα κατάσταση εκ των κατα- 61

62 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ κτητών, δεδομένου ότι η είδησις επιστράτευσης είχε διαδοθεί στα εχθρικά περιβάλλοντα του Άργους. Θα μπορούσε να κατέλθει εις Θεσσαλονίκη, όπως έκαναν πολλοί άλλοι (συγχρόνως επιστρατευθέντες) παρακάμπτοντες την εντολή. Εδώ αναφαίνεται και η ενδόμυχος επιθυμία του ανδρός για αντίσταση. Παρέμεινε στο πατρικό χωριό το Κωσταράζι για διευθέτηση των άλλων υποχρεώσεων και εκκρεμοτήτων του, είτε τηλεφωνικώς, είτε με αποστολές συγγενικών αντιπροσωπειών, μετά την λήξη των οποίων ανήλθε στο βουνό για τον προορισμό. Τονίζω αυτές τις κινήσεις του επιστρατευμένου πλέον πατέρα, για να φανερώσω και την ενδόμυχη επιθυμία προς έξοδο στο βουνό, καίτοι αυτή, κατά την άποψη της μητέρας μου, είχε τη μορφή κάποιας αμφιθυμίας, προερχομένης εκ των αντιφατικών γεγονότων πολιτικού χαρακτήρα που ελάμβαναν χώρο στις ανταρτικές ομάδες. Εκδικήσεις του Κατακτητή Στις μικρές επαρχιακές πόλεις διαδίδονται γρήγορα τα νέα και μάλιστα όταν αφορούν σε άτομα που παίζουν σημαντικό ρόλο στις μικρές κοινωνίες. Αυτό όμως που συνετάραξε περισσότερο τον πιεσμένο κόσμο της μικρής πόλης, ήταν η είδησις ότι, αυθημερόν συνελήφθη, από τους κρατούντας Βουλγαροκομιτατζήδες και Ιταλούς, η σύζυγος του Ιατρού μητέρα μου Ζαχαρούλα Χατσέρα και ενεκλείσθη στις φυλακές, οι οποίες εστεγάζοντο, ω! της ειρωνείας στο 1ο Δημοτικό Σχολείο του Άργους Ορεστικού, ένα περικαλέστατο κτίριο, όπου διετέλεσε διδασκάλισσα η γιαγιά μου και μητέρα της Ζαχαρούλας, Αναστασία Γκίνη, και όπου διήλθε και η ίδια τα μαθητι- 62

63 Α Δημοτικό Σχολείο Άργους Ορεστικού, όπου εδίδαξε η γιαγιά Αναστασία Γκίνη-Κοσματάση και φυλακίσθηκε η Ζαχαρούλα Χατσέρα υπό των κομιτατζήδων.

64 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ κά της χρόνια. Στις φυλακές συνήντησε ικανό αριθμό άλλων γυναικών της περιοχής, που περίπου για τους ίδιους λόγους, εκρατούντο και εταλαιπωρούντο. Ταλαιπωρία ιδιαίτερα τραγική, καθόσον οι νέες γυναίκες, εδέχοντο ποικίλων ειδών πιέσεις και ταπεινώσεις. Άλλες που ομολογούνται, άλλες δε που απάδουν πάσης φαντασίας. Η μητέρα μου, ως εκ της ισχυρής προσωπικότητός της, κατόρθωσε να τις κατευθύνει, κατά το δυνατόν, εις ενιαία στάση, ώστε να μπορέσουν όλες μαζί να ανταπεξέλθουν αποτελεσματικά και αξιοπρεπώς στο δράμα της φυλακίσεως. Η στάση της αυτή είχε ως αποτέλεσμα στα μετέπειτα χρόνια, τα ειρηνικά και καθ όλην την διάρκεια της ζωής της, να τυγχάνει σεβασμού εκ των γυναικών αυτών, σε πάσης φύσεως κοινωνικές ακόμη και πολιτικές εκδηλώσεις. Τον σεβασμό αυτό τον είδα και προσωπικά, κατά την πάνδημο κηδεία της μητρός μου. Για να κατανοήσει κανείς τις τραγικές συνέπειες αυτής της φυλακίσεως, μπορεί να φαντασθεί τις μητέρες αυτές, τις εγκλωβισμένες στα σίδερα της φυλακής, να αποχωρίζονται κάθε απόγευμα την ώρα του επισκεπτηρίου τους μικρούς νεαρούς βλαστούς τους. Συνοδευόμενα τα παιδάκια από άλλους συγγενείς, παππούδες, γιαγιάδες, θείους, επισκέπτοντο τις κρατούμενες μητέρες, για λίγο χρόνο, που επέτρεπαν οι δεσμοφύλακες. Φανταστείτε, τον κλαυθμόν και οδυρμόν κατά τον απογευματινόν χωρισμόν εκάστοτε. Εδώ ομιλεί η προσωπική μου ανάμνηση, που αμυδρά έρχεται στο νου μου. Ήταν τόσο ισχυρόν το σοκάρισμα της παιδικής μου ζωής, ώστε να αποτελεί ανεξίτηλον στίγμα στην ψυχή μου, παρ όλον ότι θα ισχυρίζετο κανείς, ότι υπερβάλλω, ομιλών για ανάμνηση σ αυτήν την ηλικία, περνούσα δεν περνούσα το τρίτον 64

65 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ προς τέταρτο έτος της ηλικίας. Όμως, είναι μια στιγματική αλήθεια της παιδικής μου ζωής. Δυστυχώς, η παιδική αυτή ταλαιπωρία ήταν η απαρχή των ταλαιπωριών της παιδικής ψυχής, που επακολούθησαν σ όλην την πορεία της εις τον ΕΛΑΣ στρατεύσεως του πατέρα μου. Στην περίοδο της φυλακίσεως αυτής, πέραν των προσωπικών ταλαιπωριών της μητέρας μου, επαίζοντο και στο παρασκήνιο δραματικότερες εξελίξεις που αφορούσαν αυτή την ίδια τη ζωή της κρατουμένης, τις οποίες περιέγραψε ευθαρσώς προς όλους μας, το τότε ηγετικό στέλεχος της πολιτικής διοικήσεως του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ιδεολόγος κομμουνιστής, εκ των εκλεκτών μακρινών συγγενών αυτής, διδάσκαλος Νικόλαος Πούπτης. Ο Νικόλαος Πούπτης λοιπόν, που προσέφερε σημαντικές υπηρεσίες και έπαιξε μεγάλον κατευναστικόν ρόλον, κατά τις εμφύλιες διαταράξεις που ελάμβαναν χώρα κατά την αντίσταση, μας περιέγραψε αργότερα, σε φάσεις της ειρηνικής περιόδου, τα ακόλουθα: Κατά την περίοδον της φυλακίσεως της μητέρας μου, συνέπεσε να δικάζονται από τον ΕΛΑΣ εις τον Πεντάλοφο Βοΐου συλληφθέντες κομιτατζήδες, συνεργάτες των Ιταλών. Στην πορεία της δίκης, έφθασε, αγγελία από τα βουλγαρικά κομιτάτα Καστοριάς, κατά την οποία απειλείτο η ζωή της κρατουμένης Ζαχαρούλας Χατσέρα, εις περίπτωση καταδίκης των συλληφθέντων. Έτσι κυλούσαν οι ημέρες για τις φυλακισμένες γυναίκες, οπότε μετά πάροδον δύο μηνών περίπου και μερικών ημερών προ της 15ης Μαρτίου του 1943, οι γυναίκες απελύθησαν προσωρινώς, αλλά με την αυστηράν υποχρέωση να δίδουν το παρόν κάθε απόγευμα στο Βουλγαρικόν φρουραρχείο της πόλης. 65

66 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Αναφέρω ως χρονικό ορόσημο την 15ην Μαρτίου, διότι τότε επισυνέβη η μεγάλη καταστροφή δια των εμπρησμών του Άργους. Λίγες ημέρες προ της 15ης Μαρτίου, ομάδες ανταρτικές της αντιστάσεως εκτύπησαν το Άργος και επροκάλεσαν ολιγόωρο αναστάτωση μετά της σχετικής συγχύσεως στους Κομιτατζήδες της πόλεως. (Περί τις τέσσερις τέτοιες εισβολές υπό των ανταρτών στην πόλη, αναφέρονται σ όλη την περίοδον της Κατοχής). Κατ αυτήν λοιπόν την εισβολή των ανταρτών, και μέσα στον ορυμαγδό των αψιμαχιών, πολύς κόσμος, εκ των πληττομένων Αργιτών, αλλόφρων εξήρχετο της πόλεως καταφεύγοντας στα πέριξ χωριά. Τότε, και η μητέρα μου, υποβοηθουμένη από συγγενείς και φίλους, με εμένα στην αγκαλιά της (ήμουν τότε τριών ετών), κατέφυγε εις το χωριό καταγωγής του πατέρα, το Κωσταράζι (χωριό που ακόμη δεν ήλεγχαν οι κομιτατζήδες), από όπου και αμέσως όδευσε προς τα χωριά της Πίνδου, προς συνάντησή του. Τέτοια ήταν η σπουδή της αναχωρήσεως ώστε πήρε μαζί της, ασυναίσθητα και ανεξέλεγκτα, ιματισμό και λοιπά αναγκαία αντικείμενα της ζωής, χωρίς στοιχειώδη επιλογή, με συνέπεια να βρεθεί φέρουσα ως είδη πρώτης ανάγκης, σεντόνια πολυτελείας (κεντητά, χειροποίητα, εκλεκτά) και λοιπές υπερβολές για την τραγικότητα της ώρας και της καταστάσεως, ώστε αρχικώς τα χαρακτήρισε, και η ίδια ως αστεία συμπεριφορά της βιαίας φυγής. Επισημαίνω την ανώμαλη αυτή αναστάτωση, για να δικαιολογήσω και άλλες υπερβολικές λεπτομέρειες της πορείας της αντάρτικης ζωής στο βουνό. Η μητέρα και εγώ, μικρό παιδί τότε, με ακατάλληλο για εκστρατεία ιματισμό, μετακινούμασταν από χω- 66

67 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ ρίου εις χωρίο, με συνοδεία, που εφρόντιζε εν τω μεταξύ να παράσχη ο πατέρας, με τα τότε μεταφορικά μέσα, τα υποζύγια και τους σχετικούς αγωγιάτες. Στα μέσα της διαδρομής, προσέτρεξε και ο ίδιος ο πατέρας μου εις προϋπάντηση και παραλαβήν της οικογενείας. Μετά από σχετική, δια ζώων διαδρομής καταφθάσαμε στην αρχή στην Λάγγα και τον Βράχο (χωριά του νομού Καστοριάς). Μετά μικρή παραμονή εκεί, μεταβήκαμε στη Δαμασκηνιά και στη Ζώνη τελικώς περί το τέλος Σεπτεμβρίου 1943 φθάσαμε στο Βυθό και τον Οκτώβριο του 1943 στον Πεντάλοφο όπου και η έδρα της Μεραρχίας και του Νοσοκομείου. Αντίποινα στο Άργος Αμέσως και μετά τη διαφυγή μας, αφού συνήλθαν και επανασυγκροτήθηκαν οι άθλιοι Βουλγαροκομιτατζήδες, από την προσωρινή εισβολή των ανταρτών, υποστηριζόμενοι από ικανές στρατιωτικές ιταλικές δυνάμεις, οι οποίες έφθασαν εις Άργος, προερχόμενες, κατά πληροφορίες, από Κορυτσά, άρχισαν τα φοβερά αντίποινα, εκκινώντας από τον εμπρησμό της πόλης. Φαίνεται, είχε καταρτισθεί κατάλογος οικιών και καταστημάτων επί των οποίων θα εκσπούσε η εκδικητική μανία των κατακτητών. Βέβαια, εις τον κατάλογον τούτο, την πρώτιστη ίσως θέση θα κατείχε η οικία Χατσέρα για πολλούς και πολλαπλούς λόγους. Πρώτος λόγος, η φυγή από τα χέρια τους, της οικογενείας Χατσέρα. Δεύτερος και εξίσου σημαντικός, η προ ολίγου χρόνου ένταξη του Ιατρού, εις τάξεις του ΕΛΑΣ, εις θέση βαθμοφόρου Ιατρού του Νοσοκομείου του ΕΛΑΣ. Απώτερος δε και βαθύτατα ενο- 67

68 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ χλητικός λόγος, ότι ο ιατρός ήταν γαμβρός εκ θυγατρός (υιοθετηθείσης) του Μακεδονομάχου Αναστασίου Γκίνη (αδελφού του φυσικού πατρός αυτής Αργυρίου Κ. Γκίνη) ο οποίος καίτοι κατήγετο από βλαχόφωνο οικογένεια της βορείου Ηπείρου (Μοσχοπόλεως) ήταν απηνής διώκτης των Ρουμανοβλάχων προδοτών που συνεργάζοντο με τους Βουλγαροκομιτατζήδες και με τον κατακτητή. Δεν υπήρχε αμφιβολία λοιπόν ότι η οικία του γιατρού θα ήταν στόχος τους, πράγμα που αμέσως διεφάνη, όταν την παραμονή της καταστροφής πλησίασε τον παππού μου πατέρα της μητέρας μου, Αργύριον Γκίνη, γνωστός Ρουμανόβλαχος, ποικιλοτρόπως εξυπηρετηθείς παλαιότερα και από τον πατέρα αλλά και από την οικογένεια των παππούδων μου, επλησίασε λοιπόν τον παππού μου, ενήμερος ων πλήρως από τις προθέσεις των εχθρών, ως εκ της σχέσεως του μετ αυτών και πιστεύοντας ότι προσφέρει εξυπηρέτηση, υπέδειξε εις αυτόν, να αναγράψη στην πόρτα του γιατρού την ένδειξη Casa Rumana («Σπίτι Ρουμανικό»), για να γλιτώσει την καταστροφή. Ο παππούς, με ιερά αγανάκτηση, τον απέπεμψε και απέρριψε φυσικά την πρόταση, απαντώντας του δεόντως. Την επομένη, ημέρα την αποφράδα 15η Μαρτίου 1943, εισήλθαν μαινόμενες ορδές βουλγαροκομιτατζήδων και αφού ελεηλάτησαν οικίας και καταστήματα, επυρπόλησαν το μεγαλύτερο μέρος των κτισμάτων του Άργους Ορεστικού. Του εμπρησμού προηγείτο ολοκληρωτική λεηλασία και φόρτωμα στα κάρρα [όπως αναφέρει ο Ι.Π. Παπακυριακόπουλος, Βασιλικός επίτροπος του ειδικού Στρατοδικείου Εγκληματιών Πολέμου, κατά την πρώτην 68

69 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ δίκη εγκληματιών πολέμου, που συνεδρίαζε από 6 έως 9 Μαΐου 1946 στην αίθουσα του κτιρίου της Παλαιάς Βουλής, κατά του Ιταλού Αξιωματικού Ραβάλι και Βουλγάρου Κάλτσεφ («Βούλγαροι και Ιταλοί, Εγκληματίαι Πολέμου εν Μακεδονία»), εισαγγελική αγόρευση, σελ. 49]. Αναφέρει επίσης ο ως άνω εισαγγελεύς, ότι «οι κάτοικοι του Άργους από τους πέριξ λόφους όπου τρομοκρατημένοι είχαν καταφύγει, έβλεπαν να καίγονται τα σπίτια τους και τα νοικοκυριά τους, ενώ ζούσαν στις σπηλιές σαν τα άγρια θηρία». Παράλληλα, αναφέρει ότι αρχαιομαθής Ιταλός υπολοχαγός έλεγε εις την σύζυγόν του τότε νομάρχου Καστοριάς, κατά την ομολογία μαρτύρων (καταθέσεις του τότε Μητροπολίτου Καστοριάς, μακαριστού Νικηφόρου και των Μπακάλη, Μέξα, Σπανού, Αναγνωστοπούλου, Πισιώτα, Τζώρτζη, Δήμου): «Δεν θα φύγουμε από την Ελλάδα, εάν δεν λιώσουμε και το τελευταίο ελληνικό λιθάρι» (Ι. Π. Παπακυριακόπουλος, σελ. 49). Και όπως αναφέρουν αυτόπτες μάρτυρες, τοποθετούσαν εύλεκτα υλικά (σαν βαμβάκια) στα διερρηγμένα και λεηλατημένα σπίτια, βάζοντες φωτιά και απολαμβάνοντες μετά της σχετικής μανίας και ευχαριστήσεως το φαινόμενο. Το σπίτι μας, αφού κυριολεκτικά το ξεγύμνωσαν από κάθε εκλεκτόν αντικείμενο, και μη έχοντες ουδέν ενδιαφέρον για τον πνευματικό πλούτο της βιβλιοθήκης του πατέρα μου, άναβαν τα βιβλία και τα πετούσαν ψηλά, επιδεικνύοντας το μένος τους. Εδώ αναφέρω συγκινητικό περιστατικό, κατά το οποίο, διερχόμενος συμπολίτης μας, διαισθανθείς το μεγάλο δράμα, παρέλαβε, διέσωσε και αργότερα μας παρέδωσε, ένα επίτομο εγκυκλοπαιδικό λεξικό, το οποίο δια- 69

70 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ φυλάττω ως ιστορικό κειμήλιο. Παράλληλα, την ίδια ημέρα, συνελήφθη ο παππούς μου Αργύριος Κ. Γκίνης και οδηγήθηκε στην Καστοριά όπου οι φυλακές υψηλής ασφαλείας των Ιταλών. Θεωρώ επιβεβλημένο να παραθέσω παρεμπιπτόντως εδώ τιμητική ονομαστική αναφορά των ηρώων των εκτελεσθέντων την πρώτη τουλάχιστον περίοδο της ενάρξεως των αντιποίνων, κατά αθώων Ελλήνων πατριωτών, κατοίκων του Άργους Ορεστικού προς κατάπνιξη της εθνικής αντίστασης. Την ίδια μέρα των εμπρησμών, οι κομιτατζήδες εχάλκευσαν μία αιτία και αμέσως έφεραν στο εκτελεστικό απόσπασμα τους αθώους Έλληνες πολίτες. α) Κων/νον Κυρίμη, διδάσκαλον εκ Τριπόλεως, β) Χαρίλαον Καλίνικο, αλιέα εξ Άργους Ορεστικού, Καμμένο βιβλίο (πυρσός) Μουσειακόν είδος εκ του εμπρησμού του σπιτιού. 70

71 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ γ) Μάρκο Βάρνη, μυλοθρό εξ Άργους Ορεστικού, δ) Πολυχρόνη Πλουσίου, εξ Άργους Ορεστικού, ε) Αλεξανδρον Αντωνιάδη, εκ Πολυπλατάνου Φλωρίνης, στ) Ηλία Αποστολίδη, δημοδιδάσκαλο εξ Άργους Ορεστικού Την επομένη της σημαντικής για την πατρίδα μας ημέρας, της 25ης Μαρτίου, χωρίς δίκη και ιδιαίτερα προς τιμήν (!) του Βουλγάρου αντιστρατήγου και μετέπειτα πρέσβεως της Βουλγαρίας στο Παρίσι Μαρίνωφ, ο οποίος έφθασε στην Καστοριά συνοδευόμενος από τον διαβόητο για τον τόπο μας Βούλγαρο αξιωματικό, και μεγάλο εγκληματία πολέμου Αντώνιο Κάλτσεφ, εξετελέσθησαν οι Έλληνες πατριώτες εξ Άργους Ορεστικού: α) Ευάγγελος Γιαγκόπουλος, β) Γεώργιος Μπακαΐμης, γ) Στυλιανός Ιακωβίδης δ) Ευστάθιος Ευσταθιάδης ε) Ηλίας Ελευθεριάδης, στ) Θεμιστοκλής Ζαϊμίδης, ζ) Αργύριος Γκούζγκος, η) Μιχαήλ Μαγγιλιώτης Όλους αφού τους συνέλαβαν οι Βουλγαροκομιτατζήδες τους ρώτησαν αν είναι «Μακεδόνες». Όλοι απήντησαν ότι είναι Έλληνες και αμέσως οδηγήθησαν στο εκτελεστικό απόσπασμα. Ιδιαίτερα ο Ευάγγελος Γιαγκόπουλος ολίγον προ του τουφεκισμού εφώναξε προς τους δημίους ότι αδίκως βασανίζονται οι Βούλγαροι ν αλλάξουν τους Μακεδόνες, διότι αυτοί είναι Έλληνες και γρήγορα η Ελλάδα θα γίνει Μεγάλη (Ι.Π. Παπακυριακόπουλος, σελ. 52). 71

72 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Ο Αργύριος Γκούζγκος, ανήκων εις τους Έλληνας βλαχοφώνους είχε μία μεγάλη κατηγορία που τον εβάρυνε, ότι, μέσα στη μαύρη σκλαβιά της πατρίδος, ετόλμησε να σηκώσει την τιμημένη Γαλανόλευκον στον επαγγελματικόν του χώρον. Έκτοτε καθημερινώς επλανάτο η απειλή της εκτελέσεως επί παντός αθώου που αναιτίως θα μπορούσε να γίνει θύμα των ορέξεων των κατακτητών. Με τα παραπάνω θέλω να επισημάνω και την προοδευτική σκλήρυνση της συμπεριφοράς του κατακτητή, και το στένεμα του κλοιού: εκτός της δραματικής επιδείνωσης των συνθηκών διαβιώσεως των ελλήνων, δηλαδή πέραν της αθλιότητος, της πείνας, του πνευματικού και ψυχικού κόστους, προσετέθη και η ζοφερά απειλή του θανάτου δι εκτελέσεων. Εν συνόλω μέσα στην μικρή μας πόλη οι Ιταλοί εξετέλεσαν αρκετούς αθώους πολίτες κατά την ιταλική κατοχή. Η Ζωή στο βουνό (Πεντάλοφος) Και ενώ όλος αυτός ο χαλασμός συνέβαινε στην μικρά σκλαβωμένη πολιτεία του Άργους Ορεστικού, η οικογένειά μου ακολουθούσε από χωρίου εις χωρίον τις πολλές μετακινήσεις του γιατρού πατέρα μου, σύμφωνα με τις υγειονομικές ανάγκες των ανταρτικών σωμάτων. Τον πρώτο καιρό δεν είχε σταθερά θέση εργασίας, και μετέβαινε στα διάφορα χωρία για ολιγοήμερες παραμονές και αντιμετώπιση των νοσολογικών αναγκών τόσο των διασπάρτων ανταρτικών ομάδων, όσο και των ταλαίπωρων εκ του πολέμου κατοίκων των χωριών της περιοχής του Βοΐου. 72

73 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Παράλληλα, η οικογένεια, στις αρχές κατοικούσαμε στην Λάγγα - στον Βράχο, στην οικία του αειμνήστου Κώστα Μέλλιου. Μετέπειτα στην Δαμασκηνιά Βοΐου και εν συνεχεία στη Ζώνη όπου φιλοξενηθήκαμε στην οικία του δασκάλου Κώστα Παπαζώη. Εδώ οφείλω να τονίσω την συμπαράσταση της οικογενείας Ιωάννου Τσουκνίδα και πολλών άλλων αγαπητών φίλων. Στη Ζώνη ο πατέρας εκάλυπτε τις ανάγκες των ανταρτών στο αναρρωτήριο που εστεγάζετο εις την οικίαν Αντωνίου Σιδέρη. Οι μετακινήσεις αυτές ελάμβαναν χώραν κατά τους πρώτους έξι μήνες, οπότε τον Σεπτέμβριο 1943 ο ιατρός εγκαταστάθηκε για κάποιον καιρόν περισσότερο στο Βυθό. Από τον Βυθό μετά 2μηνο παραμονής όλη η οικογένεια μετοικήσαμε εις τον Πεντάλοφον όπου κατοικήσαμε στην οικία του Κοσμά Τζουρέλλα. Πεντάλοφος Βοΐου (Β.Δ. άποψις) κατά την 10ετία Φωτογραφία παραχωρηθείσα απ τους κ. Σωτήρη Κάσσου και Ανδρέα Τακαλιού περιεχομένη στο βιβλίο τους με τίτλο «Ένα χωριό στον εμφύλιο». 73

74 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Ο Πεντάλοφος, κεφαλοχώρι, μεγαλοχώρι κτισμένο, μέσα στις απόκρημνες χαράδρες της Πίνδου, σε μεγάλο υψόμετρο περίπου μ., στις υπώρειες του Αηλιά (Βοΐου), ο οποίος επικρέμεται πάνω του σαν γεράκι που θέτει υπό προστασία τα παιδιά του. Ο Αηλιάς, βράχος γυμνός, άσκιος το πλείστον (χωρίς πολλά δένδρα), μαύρος από την ποιότητα των πετρωμάτων του, δεσπόζει της όλης προστατευτικής περί τον ορίζοντα ορεινής περιφράξεως του μεγαλοχωρίου. Οι υπώρειες του καταπράσινες από θεριεμένα και υψιτενή έλατα και οξιές, που συνθέτουν τον περιβάλλοντα χώρο του όμορφου χωριού και που το άγριο μουγκρητό που παράγουν τα δάση αυτά από τα πολλά αέρινα ρεύματα, δίδουν την αυστηράν αίσθηση του επιβλητικού και μεγαλοπρεπούς κεφαλοχωρίου. Αυτή η αυστηρή φυσιογνωμία του Πενταλόφου εκφράζεται και στην προσωπικότητα των κατοικούντων σ αυτή την αετοφωλιά Πενταλοφιτών, ανθρώπων με υψηλόν εθνικό σθένος, με υψηλή κορμοστασιά, με σπινθηροβόλο βλέμμα, με καθαρότητα ύφους και με λεπτότητα χαρακτήρος. Στα σκληρυμένα πρόσωπα αυτών των ανθρώπων, από τη βουνίσια τραχιά ζωή, που η φύση προσφέρει σ εκείνα τα κακοτράχαλα και δύσβατα μέρη, αναφύεται τέτοια λεπτότητα ανθρωπιάς και προσωπικότητος, ώστε να πιστεύει κανείς ότι εκεί σμιλεύεται μια από τις πιο αγνές ομάδες ορεσιβίων Ελλήνων, πατριωτών. Αλλά και οι γερακίνες, γυναίκες της περιοχής, αυτές οι λυγερόκορμες και όμορφες που γεννούν τους λεβέντες, αυτές που συμπαρίστανται στην σκληράδα των εργασιών του βιοπορισμού, αυτές που ξάφνιασαν τον κόσμο με την συμπαράσταση τους στους πολεμιστές, στις σκληρές φάσεις του αλβανικού πολέμου, αυτές που σήμερα συνθέτουν, ό,τι το ωραιότερο στην κοινωνία της Πίνδου, δίδουν επίσης μια σημαντική, έκφραση της ομορφιάς του κεφαλοχωρίου. Μια κοινωνία μελίσσι, η ολότητα χαρακτηριστικών της Ελληνικής λεβεντιάς, δηλαδή της φιλοξενίας, της φιλοπατρίας, του αλτρουϊσμού και του ανθρωπισμού. Αυτής της ομορ- 74

75 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ φιάς ψυχής, είχαμε την τύχη να μεθέξουμε, όταν οι ταλαιπωρίες του πολέμου μας έφεραν κοντά σ αυτούς τους ξεχωριστούς ανθρώπους. Στον Πεντάλοφο, ήταν εγκατεστημένη η ΙΧ Μεραρχία του ΕΛΑΣ, κατά συνέπεια το χωριό ήταν το διοικητικό κέντρο της τότε κρατούσης καταστάσεως. Μέραρχος της ΙΧ Μεραρχίας ήταν ο Υψηλόβαθμος αξιωματικός Καρατζάς, ένας, κατά την φήμην, παλαιός αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού. Κατά πληροφορίες και πάλιν, ιδιαίτερα από την μητέρα μου, που τον γνώρισε προσωπικά, ήταν ένας έξυπνος και σοβαρός άνθρωπος, με πολύ σκληρή και αυστηρή έκφραση και συμπεριφορά, ενώ παράλληλα προς την τότε ανακρινόμενη ήταν αυστηρός μεν αλλά ευγενής και αξιοπρεπής, αποκαλώντας την με την προσφώνηση «κυρία» και όχι «συναγωνίστρια» κατά περίεργο τρόπο. Πέριξ της Διοικήσεως ήταν εγκατεστημένες όλες οι συναπαρτίζουσες στρατιωτικές αρχές: το αντάρτικο σώμα, το νοσοκομείο, το στρατοδικείο και όλες οι άλλες στρατιωτικές αρχές. Ο ΕΛΑΣ ήλεγχε τα θέματα δικαιοσύνης με Στρατιωτικό Νόμο, καθώς και όλες τις πράξεις και κινήσεις των πολιτών (Nicholas Hammond, «Αντάρτες», , σελ. 80). Στον Πεντάλοφο επίσης ήταν εγκατεστημένο το αρχηγείο της Αγγλικής αποστολής που ευρίσκετο πολύ κοντά στο Αρχηγείο του ΕΛΑΣ. Η προπαγάνδα του ΕΛΑΣ εγένετο με ένα μεγάφωνο που είχε στηθεί επί τούτου στην κεντρική πλατεία του χωριού, ενώ συγχρόνως απηγορεύετο η χρήση ραδιοφώνου επί ποινή θανάτου. Τα νέα επληροφορείτο όλο το χωριό, μόνο από το μεγάφωνο της πλατείας, καθώς και από προκηρύξεις που μοίραζε μόνο ο ΕΛΑΣ ενώ κανένας άλλος δεν επιτρέπετο να κάνει κάτι τέτοιο. Επίσης είχε στηθεί και τυπογραφείο στο χωριό το οποίο παράλληλα εξέδιδε διάφορα έντυπα που αφορούσαν την προπαγάνδα, καθώς επίσης εκδίδετο και μία τοπική εφημερίδα πολιτικής κατ εξοχήν φύσεως (Nicholas Hammond, 75

76 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ «Αντάρτες», , σελ.80). Κατά πληροφορίες επίσης του Hammond, δεν επιτρέπετο μέσα στον Πεντάλοφο η δραστηριότητα άλλων οργανώσεων, οι οποίες χαρακτηρίζοντο ως προδοτικές. Είχαμε λοιπόν εγκατασταθεί στην ελεύθερη Ελλάδα, όπως συνήθιζαν να αποκαλούν οι αντάρτες την Πίνδο, και αρχίσαμε να ζούμε μία ανέμελη, φαινομενικά, ζωή. Η θαλπωρή των ιδιοκτητών της επιταγμένης οικίας ήταν σημαντική και ευγνωμόνως αναφέρω την οικογένεια Κοσμά Τζουρέλλα, την γιαγιά Μυγδαληνή και τα σχεδόν συνομήλικα παιδιά με μένα, τον Τάκη και την Ανθούλα, που η ανθρωπιά τους μας έκανε να ξεχνούμε το δράμα που αφήσαμε πίσω μας. Στη φάση αυτή η παιδική ζωή μου ήταν πολύ χαρούμενη. Παίζοντας αδιάκοπα με τον Τάκη και την Ανθούλα φαίνεται θα υπήρξε και αρκετή ζωηράδα εκ μέρους μου τότε και πέφτοντας από μια καρέκλα έσπασα το δεξιό χέρι στην κερκίδα και ωλένη, γεγονός που μου άφησε λίγες επώδυνες μνήμες. Όμως ο γύψινος νάρθηκας δεν μου έβαλε μυαλό και το παιχνίδι συνέχισε ασταμάτητο (όμορφες παιδικές αναμνήσεις). Αυτή είναι η παιδική μου ανάμνηση από τις πρώτες ημέρες στην αντίσταση. Η ζωή όμως των γονέων μου κυλούσε με πολλές δραστηριότητες αλλά και πολλά προβλήματα. Ο πατέρας περείχε παν το δυνατόν, εις το Νοσοκομείο, όπου όντως, προσεφέροντο πολλά και εις τους ταλαίπωρους χωρικούς, εκτός από τους στρατευμένους μαχητές. Παράλληλα δε, η επιστημονική και ανθρωπιστική παροχή τόσο του πατέρα όσο και της συμπαρισταμένης ως ιατρικής βοηθού μητέρας μου, στους καταρρακωμένους από τα δεινά του πολέμου, υπήρξε παραδειγματική για τέ- 76

77 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ τοιες εποχές, τόσο ώστε οι κάτοικοι των χωριών γρήγορα να πληροφορηθούν για την συμπαράσταση του ιατρού προς τους πληττομένους, τόσο, ώστε το όνομά του και μόνο παρείχε βάλσαμο παρηγοριάς. Ίσως φανεί ότι υπερβάλλω, παρουσιάζοντας το έργο των γονέων μου, όμως και σήμερα ακόμη, μετά παρέλευση 65 και πλέον ετών από τα γεγονότα, στο άκουσμα του ονόματος, επικρατεί γενική συγκίνηση, και ανεπιφύλακτη παραδοχή. Ο Πεντάλοφος και η περιφέρειά του επικοινωνούσαν μεταξύ τους μόνο με κατσικόδρομους εκείνη την εποχή και το μόνο μεταφορικό μέσον ήταν τα υποζύγια με τους υπομονετικούς αγωγιάτες. Βουνά δύσβατα, χαοτικές χαράδρες, νεροφαγώματα και κακοτοπιές, μόνιμες παρεμποδίσεις, οι οποίες επιδεινούντο σε μέγιστο βαθμό στις ψυχρές εποχές και στις μεγάλες χιονοπτώσεις. Χαρακτηριστική η αναφορά του περιβάλλοντος μου, σε μία πρόσκληση του γυναικολόγου γιατρού για ένα επιπεπλεγμένο τοκετό, που δεν επερατούτο με την κυρά μαμή στο απομακρυσμένο χωριό του νομού Καστοριάς, του Επταχωρίου, σε μια τέτοια βραδιά του πολύ βαρέος χειμώνα του 1943, όπου η ανάλογος ταλαιπωρία ήταν μεγάλη. Δεν υπήρχαν όμως εμπόδια για τον Γιάννη Χατσέρα ενώπιον της ανάγκης, δεν υπήρχαν χιόνια, δεν υπήρχε άβατον. «Φεύγω, τώρα νύχτα για Επταχώρι». «Τι είναι αυτά που λες, μ αυτόν τον καιρό, μ αυτόν τον χαλασμό». Δεν υπάρχουν εμπόδια για μένα, «προχωρείτε», διέταξε τους συνοδούς αγωγιάτες και συγγενείς της ασθενούς που είχαν έλθει, την διάρκεια του απογεύματος, εκείνη την ημέρα. Ο καιρός λυσσομανούσε, ο αέρας σφύριζε τόσο, που άγγιζε τα σωθικά των βαδιζόντων. Η νύχτα πυκνή, φωτισμός ανύπαρκτος. Δεν πρωτοτυπούσαν οι συμβαδίζοντες, καθόσον αυτός ήταν ο τρόπος ζωής τους, πάντοτε, οπότε η πείρα τους επέβαλε να φέρουν μαζί τους το αρχέγονο φωτιστικό μέσο, το δαδί. Κρατούσαν όλοι τα δαδιά αναμμένα και πότε άνοιγαν δρό- 77

78 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ 78

79 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ 79

80 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ μους με φτυάρια μέσα στο βαθύ χιόνι, για να αποκαλύψουν το μονοπάτι και πότε τούτο φαινόταν από μόνο του καθόσον το ανεμοσούρι το αποκάλυπτε για να βαθύνει λίγο πιο πέρα και πάλι τη χιονοστιβάδα. Παλέψαν ολονυχτίς μέσα στα χιόνια στον λυσσομανούντα αέρα, για να βγάλουν πέρα την αποστολή. Προχωρείτε παιδιά, το καθήκον μας καλεί και δούλευε και ο ίδιος χειρωνακτικά, κρατώντας με πολύ τέχνη το φτυάρι, πετώντας με άνεση τις φτυαριές. Άλλωστε χωριατόπουλο και ο ίδιος, δεν ζούσε για πρώτη φορά τα στοιχειωμένα βουνά μέσα στην παγερή τους ομορφιά. Ο σκοπός επέβαλε τη θυσία. Τέλος, όλα καλά. Η αποστολή απέδωσε. Η γυναίκα έτυχε της πλήρους βοηθείας. Όλα πήγαν καλά. Μεγάλη η ικανοποίηση. Εδόθη και σχετική υπόσχεση στο Επταχώρι: «Θα βαφτίσω εγώ την κούκλα, για να με θυμάται σαν το σωτήρα της». Όμως η μοίρα δεν θέλησε τον περαιτέρω πνευματικό δεσμό. Δεν πρόφθασε ο Γιάννης να επιτελέσει τον χριστιανικό του προορισμό καθόσον σε λίγο έφυγε για πάντα. Παρέμεινε για λίγο για ξεκούραση, επικοινώνησε μάλιστα και με τους συγγενείς του αδελφικού του φίλου του Γιώργου του Δήμου, του φιλολόγου καθηγητή. Επέστρεψε θριαμβευτής αλλά την κατάλληλη χρονική φάση, δηλαδή με ημερήσια επιστροφή και με πολλαπλώς ηπιότερες συνθήκες, καθόσον τώρα δεν επέβαλαν φωνές συνειδήσεως την επιτακτικήν ανάγκη. Μεγάλες οι θυσίες, αλλά και μεγάλες οι προσφορές. Ο απόηχος στις μικρές κοινωνίες φανταστικός. Η προσωπική ικανοποίηση του πατέρα, έκανε την οικογένεια να πλέει στην ευτυχία. Ξεχάστηκαν οι πρόσκαιρες ταλαιπωρίες. Η ζωή συνεχίζεται. Οι ανάγκες όμως, του κόσμου τρομακτικές, όταν μέσα στην κακότητα του χειμώνα, τρανός συνεργάτης της παγωνιάς, η κατάρα του πολέμου! Όμως, οι γονείς μου δεν έπαυαν να είναι ένα ζευγάρι γεμάτο ζωή και σφρίγος, μετέχοντας και στα δρώμενα της μικράς τότε κοινωνίας του μεγαλοχωρίου. 80

81 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Τότε ήταν που ο απόηχος του γεγονότος της σωτηρίας της Επταχωρίτισσας εγκύου, έκανε ώστε στην κοινωνική συγκέντρωση, όπου βρέθηκαν καλεσμένοι, ο πατέρας μου και η μητέρα μου, στο σπίτι του Ανδρέα Κόκκινου, να τυγχάνουν της γενικής επιδοκιμασίας και συγχαρητηρίων. Ανδρέας Κόκκινος, ιατρός παθολόγος του Πενταλόφου. Γέννημα και θρέμμα του χωριού, ένας πανέξυπνος και αριστοκράτης στο πνεύμα και στην εμφάνιση συνετός και εκλεκτός φίλος και συνάδελφος του Γιάννη, που παρ όλην την βραχεία γνωριμία οι περιστάσεις τους ένωσαν στενά. Καλός συζητητής και αυστηρός κριτής της διαμορφωθείσης καταστάσεως. Και αυτός θαρραλέος, βοηθούσαν από κοινού με τον Γιάννη, τον κόσμο και ετόνωναν το ηθικό τους, που τόσο είχαν ανάγκη εκείνη την εποχή. Μια χαριτωμένη νότα, μέσα στο όλο δράμα των γεγονότων, που ελάμβαναν χώρα στο όμορφο χωριό ήταν η σύζυγος του γιατρού του Ανδρέα Κόκκινου η αείμνηστος «κυρία Στάσα». Μια φανταχτερά εμφανίσιμη για το χωριό, τότε, ηλικιωμένη κυρία προικισμένη με πολλά προσόντα. Αποτελούσε διακεκριμένη εμφανισιακά και κοινωνικά αλλά και σημαντικά κοσμημένη παρουσία Κυρία, με σαφή και μοναδική για το χωριό επισήμανση, τόσο εις όψη, όσο και σε συμπεριφορά, λόγω εκφράσεων και άλλων στοιχείων, που από μακριά έδιδε την εικόνα του ξεχωριστού ατόμου μέσα στο χωριό. Δικαιολογημένη αυτή η παρουσία, αν λάβει κανείς υπόψη την αριστοκρατική καταγωγή της. Ήταν κυρία, τότε, του κόσμου της Αθήνας, όταν ο ορεσίβιος φοιτητής, ο καταγόμενος από τον Πεντάλοφο της Δυτικής Μακεδονίας, με τα σκληρά, τραχιά αλλά και πανέμορφα χαρακτηριστικά, με την αετίσια έκφραση και πνευματικότητα, ο τότε φέρελπις νέος γιατρός με τα σπάνια και πολυποίκιλα προσόντα του, έπεισε την νεαρά κυρία να τον ακολουθήσει ως σύζυγος και να ζήσουν στα κακοτράχαλα βουνά της Πίνδου, εφ όρου ζωής. Απόφαση δικαιολογημένη για τον δεσμό αλληλοεκτίμησης και αγάπης. Δυσβάσταχτη όμως στην προσαρμογή 81

82 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ της κυρίας, η οποία ενώ και παρόλον ότι επολιτογραφήθη Πενταλοφίτισσα, παρόλον ότι έγινε μητέρα ενός πολύ χαριτωμένου κοριτσιού, της φίλης μου τότε της Υβόνης, δεν μπόρεσε να ανεχθεί την σκληρή προσαρμογή. Παρέμεινε πιστή σύζυγος και μητέρα, εκφραζομένη όμως ποικιλοτρόπως για την δυσπροσαρμογή. Η «Κυρία Στάσα», λοιπόν, αποτελούσε και για μας τους μικρούς τότε, μια ευχάριστη νότα, όταν στις συχνές σχέσεις και επικοινωνίες των μεγάλων, εμείς οι νεαροί βλαστοί με την Υβόνη και άλλα παιδιά γειτονόπουλα παίζαμε ανέμελα και απολαμβάναμε την ιδιόρρυθμη αγάπη που μας επρόσφερε η «Κυρία Στάσα». Οι πατεράδες μας φίλοι και εκλεκτοί συνάδελφοι περνούσαν τις ελεύθερες ώρες τους με σοβαρές συζητήσεις τόσο ιατρικές, ιδιαίτερα, όμως, με πολιτικές όπως η εποχή το απαιτούσε, εκφραζόμενοι πολύ ελεύθερα έστω και επικίνδυνα, έτσι ήταν ο χαρακτήρας τους, με πρωτοστατούντα σε θάρρος τον αείμνηστο Ανδρέα Κόκκινο, που ετύγχανε απεριορίστου τιμής και εμπιστοσύνης από όλη την περιφέρεια, ακόμη και από τους αντιφρονούντες. Εγνώρισα και εγώ τον αείμνηστο γιατρό Κόκκινο, όταν αργότερα ήμουν φοιτητής. Είχα τις καλύτερες εντυπώσεις επιφανούς ιατρού, ανδρός, ο οποίος βέβαια και αυτός με τη σειρά του, μου ετόνιζε για την σημαντική προσωπικότητα του πατέρα μου, την απώλεια ενός λαμπρού φίλου με το θάνατό του και την πόση ατυχία είχα που δεν τον γνώρισα. Παράλληλα, ο πατέρας μου που ήταν και κάπως νεότερος από τον Ανδρέα Κόκκινο, ασχολείτο στον Πεντάλοφο και λίγο με το κυνήγι (νεανικές συνήθειες) καθώς επίσης και με την ιππασία, συνήθεια παλαιά της ζωής του χωριού του Κωσταραζιού. Τις άλλες ελεύθερες ώρες διέθετε για διάβασμα, αποφεύγοντας μετά βδελυγμίας την κλασική ελληνική συνήθεια του καφενείου. Σπιτόγατος κατ εξοχήν, με ιδιαίτερη αγάπη και φροντίδα για τα οικόσιτα ζωάκια του, τον μαυρούλη (γατούλη) και 82

83 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ τον λέοντα (ένα πανέμορφο, γέρικο τότε ποιμενικό). Ζούσαν με έναν ρυθμό αυτού του τύπου. Δουλειά στο Νοσοκομείο με τους ασθενείς αντάρτες, με τους τραυματίες, με τον πονεμένο και ταλαιπωρημένο λαό του τόπου, να έχει μεγάλη ανάγκη της ιατρικής βοηθείας αλλά και της ηθικής συμπαραστάσεως. Συμπαράσταση που αφειδώς επρόσφεραν, τόσο ο πατέρας με την Ιατρική του όσο και η μητέρα με την κοινωνική και φιλαδελφική της συμπεριφορά, σ όλες τις γυναίκες του χωριού, με υποδείξεις μαγειρικής, ζαχαροπλαστικής και λοιπές οικοτεχνικές ενασχολήσεις. Μια μεγάλη απασχόληση του πατέρα στο αντάρτικο σώμα η οργάνωση μαζί με τους άλλους συναδέλφους του αντάρτικου κινητού εκστρατευτικού νοσοκομείου της ΙΧ Íïóïêïìåßï ôïõ ÅËÁÓ Ðåíôáëόöïõ. Ôï óðßôé ôçò Ôáóéïýëéíáò (Áíáóôáóßáò ÐáíôáæÞ). ÖéëïîÝíçóå ùò ôï ÄåêÝìâñéï ôïõ 43 ôï íïóïêïìåßï êáé ìåôü ôç äéïßêçóç ôçò 9çò Ìåñáñ ßáò ôïõ ÅËÁÓ. Ôï Ýêáøáí στις ïé Ãåñìáíïß óôéò åêêáèáñéóôéêýò åðé åéñþóåéò. Öùôïãñáößá, åõãåíþò ðñïóöåñèåßóá áðü ôï âéâëßï Åíá ùñéü óôïí Åìöýëéï ôùí ÓùôÞñç ÊÜóóïõ-ÁíäñÝá Ôáêáëéïý. 83

84 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Η ανάγκη μεγάλη, αλλά η οργάνωση δύσκολη, ελλείψει χώρου και προπαντός υλικοτεχνικών στοιχείων. Οπωσδήποτε το Νοσοκομείο μικρό καίτοι οι ανάγκες μεγάλες. Όμως οι συνθήκες και οι καιροί ακατάλληλοι για μεγάλες οργανώσεις. Γιατροί λίγοι από ότι διηγείτο η μητέρα, περίπου 4 έως 5 Έλληνες και οι περισσότεροι ανειδίκευτοι, αλλά και λίγοι Ιταλοί γιατροί πλαισίωναν τη σύνθεση του Νοσοκομείου, μετά την συνθηκολόγηση των Ιταλών από τον Σεπτέμβριο του Χειρουργός που επρόσφερε ικανό έργο, ο εκ Γρεβενών Αλέξανδρος Βασιλόπουλος, ο οποίος εις περίπτωση ανάγκης μεγάλης επεμβάσεως έδινε εντολή διακομιδής του αρρώστου στα Γρεβενά, όπου η ιδιωτική κλινική του (Θεοδοσιάδης, «Η Πίνδος ομιλεί», σελ. 359). Αδελφές και λοιπό βοηθητικό προσωπικό υπήρχε περισσότερο, τόσο εκ των επιστρατευμένων ανταρτών, όσο και από τις εθελόντριες κυρίες του χωριού που οικειοθελώς επρόσφεραν ικανή υπηρεσία. Μεγάλη και η προσφορά της μητέρας μου, η οποία υπήρξε άριστη εργαλειοδότρια, εκ της επαγελματικής συμπαραστάσεως που παρείχε στον πατέρα κατά την επαγγελματική τους δραστηριότητα στο Άργος τα καλά χρόνια. Στις διηγήσεις της, η μητέρα μου ανέφερε την παρουσία ενός Αρχιάτρου της Μεραρχίας, ο οποίος ήταν ένας δραστήριος κοντόχοντρος, αλλά πολύ ευκίνητος και ζωντανός άνθρωπος (δεν ενθυμούμαι το όνομα του). Όλη την ημέρα κυκλοφορούσε έφιππος σε ένα ψαρί κοντόχοντρο άλογο, ανάλογο με τις διαστάσεις του, αλλά που με πολλή τέχνη εφίππευε και εκάλπαζε περήφανα. Η δουλειά του ήταν περισσότερο διοικητική, φαίνεται ήταν και έμπιστος του κόμματος. 84

85 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Γρήγορα οργανώθηκε στοιχειωδώς βέβαια, το μικρό εκστρατευτικό νοσοκομείο, όμως η προσφορά ήταν σημαντική, χάρις εις την υπεράνθρωπη εργασία των γιατρών. Εδώ οφείλω να επισημάνω και την παρουσία του γιατρού Κων/νου Σαμαρά, ενός ανθρώπου που πολλά επρόσφερε στον αγώνα. Οπωσδήποτε όμως, εάν συγκριθεί με τα σημερινού τύπου νοσοκομεία, ήταν κινητό στρατιωτικό νοσοκομείο, του επιπέδου αναρρωτηρίου της σημερινής πραγματικότητας. Το μεγάλο πρόβλημα του ανταρτικού σώματος, αλλά και όλου του πληθυσμού του βουνού στις φάσεις αυτές του πολέμου, ήταν η «ψείρα». Σ όλο τον κόσμο όπως και είναι εύλογο, σ αυτές τις περιπτώσεις πολέμων και οικονομικής δυσπραγίας, η καθαριότης είναι το πρόβλημα. Ελλείψεις θερμάνσεως, βρασμού ύδατος, σαπουνιών και λοιπής ευκολίας συνθέτουν μια κατάσταση απελπιστική από πλευράς καθαριότητος. Λόγος ισχυρός, για να αρχίζουν να πολλαπλασιάζονται αλματωδώς οι ψείρες των ενδυμάτων. Οι ψείρες πάλι αποτελούν ξενιστές διαφόρων μικροβίων που λέγονται Rice tsiae, ρικέτσιες, και που είναι αιτίες τραγικών νοσημάτων. Συνακόλουθα του πολέμου - Ψείρα - Νοσήματα. Αυτή η αλυσίδα κακοποιών συνεπειών έπρεπε παντοιοτρόπως να καταπολεμηθεί, να σπάσει, προς αποτροπή των παραγόντων που συνακολουθούν κακοήθως τους πολέμους. Μέριμνα έπρεπε να ληφθεί από το ανταρτικό σώμα και γι αυτήν την προληπτική προοπτική. Συνθηκολόγηση Ιταλίας - Έναρξη εισδοχής βουλγαριζόντων στον ΕΛΑΣ Όλα κυλούσαν καλά για τον γιατρό πατέρα μου και 85

86 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ για την οικογένεια, μετά την άφιξη όλων των μελών αυτής, στην πρώτη φάση, μέχρι το Σεπτέμβριο του 1943, στο χωριό Βυθός του Βοΐου, ένα χωριό κείμενο στο βάθος μιας φυσικής χαράδρας των οροσειρών της Πίνδου. Πολύ κοντά στον Πεντάλοφο, θα μπορούσε να το χαρακτηρίσει κανείς σαν ένα συνοικισμό του κεφαλοχωρίου. Εκεί, μέσα στα πλαίσια της κάποιας κοινωνικότητας, η οποία χαρακτήριζε την οικογένεια μας, επισκέπτοντο εις την νέα διαμονή μας την οικογένεια, φίλοι και συνάδελφοι, επ ευκαιρία εορτών ή επετείων. Έτσι, έτυχε να επισκεφθεί την οικογένεια περί τον Σεπτέμβριον του 1943 ο λοχαγός Ηρακλής Καραγεωργίου από το Άργος Ορεστικό, μακρινός συγγενής της μητέρας μου. Ο αξιωματικός αυτός υπηρετούσε ως αξιωματικός της διασυμμαχικής αποστολής. Διεκινείτο ελεύθερος δια τον λόγον αυτόν, και άνετα στις τάξεις του ΕΛΑΣ, αλλά και στις άλλες αντιστασιακές ομάδες, τυγχάνοντας της σχετικής Λοχαγός Ηρακλής Π. Καραγεωργίου Αξιωματικός διασυμμαχικής αποστολής στον Πεντάλοφο από το Άργος Ορεστικό. 86

87 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ ασυλίας και ανοχής. Προς τούτο συνεργάζετο με τους άγγλους αξιωματικούς και ιδιαίτερα με τον Ν. Hammond. Ο γνωστός αυτός ελληνιστής και ελληνομαθής έγραψε στο βιβλίο του τα ακόλουθα για τον Ηρακλή Καραγεωργίου: «Ένας λαμπρός δυναμικός αξιωματικός που πολέμησε ηρωικά στην Αλβανία και που κατήγετο από την Χρούπιστα (Άργος Ορεστικό) Nicolas Hammond («Αντάρτες» ), σελ. 53). Από ότι εδήλωνε η μητέρα μου ο Ηρακλής Καραγεωργίου είχε ανειλημμένη σοβαρή αποστολή από την Ελληνική Κυβέρνηση του Καΐρου, και ως αξιωματικός της Διασυμμαχικής αποστολής είχε φθάσει πολύ πρόσφατα, αφιχθείς με αεροπλάνο και προσγειωθείς με αλεξίπτωτο σε ειδική περιοχή της Πίνδου όπου συνήθως προσγειούντο και άλλοι αξιωματικοί της Αγγλικής αποστολής. Πέραν όμως της σημαντικής εκτιμήσεως μεταξύ των Ελλήνων αξιωματικών, ο Καραγεωργίου, είχε, κατά την επίσκεψή του εις Βυθό, μια πρόσφατη και λίαν επώδυνη και τραυματική εμπειρία, με τον οικτρόν θάνατον του πατέρα του που σκοτώθηκε από τους Βουλγαροκομιτατζήδες του φρουραρχείου του Άργους Ορεστικού. Οι ίδιοι που επυρπόλησαν τα πλείστα των σπιτιών του Άργους, συνεπώς και το σπίτι μας, εσκότωσαν δια ξυλοδαρμού τον άμοιρο γέροντα Παναγιώτη Καραγεωργίου, υψηλόν κοινωνικόν παράγοντα του Άργους, με το αιτιολογικο ότι ο υιός Ηρακλής ήταν Έλλην αξιωματικός, ο ίδιος δε άριστος Έλλην πολίτης, ενώ τα άλλα του παιδιά, αξιόλογοι πατριώτες, εξ ών ο ένας ήταν ο μικροβιολόγος ιατρός της Θεσσαλονίκης Γεώργιος Καραγεωργίου (ήταν ο πρώτος μικροβιολόγος που εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη). 87

88 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Η πολιτική του ΕΛΑΣ κατά την φάση αυτή του επέτρεψε να δεχθεί στους κόλπους του ικανό αριθμό από τους ανθρώπους αυτούς ως συνεργάτες, όπως και ο καθηγητής Ι. Κολιόπουλος αναφέρει: «Υπήρχαν χωρία Βουλγα ροφρόνων τα οποία είχαν προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ εξαιτίας των αντιμοναρχικών αισθημάτων αυτών των σλαβομακεδόνων. Οι σλαβομακεδόνες αυτοί συνέδεαν την μοναρχία με το δικτατορικό καθεστώς του Μεταξά και εκ του λόγου της αντιμοναρχικής στάσεως του ΕΛΑΣ προσέρχοντο για κατάταξη στον αντάρτικο πλέον αγώνα και υποδύοντο ότι συγκινούνται από την κομμουνιστική προπαγάνδα, ενώ κατά βάθος συμπαθούσαν την Βουλγαρία και μόνο» (Ι. Κολιόπουλος, «Λεηλασία Φρονημάτων», 1996, σελ. 57). Συνεχίζοντας λοιπόν την περιγραφή της επισκέψεως του λοχαγού Ηρακλή Καραγεωργίου, αξιωματικού της διασυμμαχικής αποστολής, στην αρχή εις την οικίαν Χατσέρα εις τον Βυθόν Βοΐου, και εν συνεχεία στον Πεντάλοφο, κρίνω σκόπιμο να περιγράψω τον πόνον και την πικρίαν του ανθρώπου αυτού, που εκφράζετο με σχετικό άγχος και μένος για τους δολοφόνους κομιτατζήδες του πατέρα του, που μόλις αυτές τις ημέρες της αφίξεώς του στην Ελλάδα, είχε σκοτωθεί, ενώ συγχρόνως πιστεύω ότι από την πλευρά του θα εξέφραζε και ο πατέρας μου την οργή του, για την υπ αυτών, φυλάκιση και ταπείνωση της μητέρας μου και για τον εμπρησμό του σπιτιού μας. Η αγανάκτηση μάλιστα αυτή, εκ μέρους πολλών, δικαίως επιτείνετο, όταν έβλεπαν να κυκλοφορούν, ασυστόλως εις τας τάξεις του ΕΛΑΣ άτομα που μέχρι χθες ήταν οι ίδιοι οι κομιτατζήδες, οι βίαιοι βασανιστές και εμπρηστές. 88

89 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Το φαινόμενο ενετάθη μάλιστα όταν οι βουλγαρίζοντες αυτοί έπαυσαν να έχουν προστάτες τους Ιταλούς (μετά την ιταλική συνθηκολόγηση ) και εξαναγκασθέντες άλλοι κατέφυγαν προς τους Γερμανούς και άλλοι κατέφυγαν προς τον ΕΛΑΣ, ο οποίος με την προαναφερόμενη τακτική του, τους εδέχετο. Πολλοί εκ των ανταρτών που δεν απεδέχοντο αυτήν την κατάσταση, δυσφορούσαν έντονα και εξεδήλωναν την αντίθεσή τους. Στα πλαίσια αυτής της γενικής αγανακτήσεως, φαίνεται ότι ο λοχαγός της διασυμμαχικής υπηρεσίας, Ηρακλής Καραγεωργίου, βρήκε πρόσφορο έδαφος μεταξύ των αξιωματικών και λοιπών υπηρετούντων στον ΕΛΑΣ και ίσως με βάση την γραμμή σχετικής αποστολής, δημιούργησε έναν πυρήνα αντιδράσεως με προοπτική την μετακίνηση των ομάδων ανταρτών προς τις δυνάμεις του Ζέρβα. Όλα αυτά όμως σύμφωνα πάντοτε με τις κατηγορίες του ηγετικού ΕΛΑΣ. Οι ανταποκριθέντες, σύμφωνα πάντοτε με τις απόψεις του ΕΛΑΣ, στην κίνηση του Καραγεωργίου συνελήφθησαν αργότερα και εδικάσθησαν από έκτακτο Στρατοδικείο της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ τον Ιούνιο του 1944 στον Πεντάλοφο. Προηγήθηκαν παρατεταμένες και άκρως επίπονες ανακρίσεις στις οποίες ενεπλάκη και η οικογένεια μου λόγω της συναντήσεως πολλών εκ των μετέπειτα κατηγορηθέντων, την μέρα των Χριστουγέννων του 1943, στο σπίτι μας. Η εμπλοκή αυτή είχε ως αποτέλεσμα μία περιπέτεια της μητέρας μου: να οδηγηθεί και αυτή στη δίκη και μάλιστα κατά την έναρξη της σοβαράς νόσου του πατέρα μου, όχι όμως ως κατηγορουμένη, αλλά παρά την θέλησή της, ως μάρτυρας-κατηγορίας. 89

90 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Προβληματίστηκα πολύ περί του αν έπρεπε να συζητήσω, στο παρόν πόνημα, για την δίκη αυτή, καθόσον πλην της σαφούς περιγραφής εκ μέρους της μητρός μου, δεν είχα, άλλη μαρτυρία, ούτε ένα οποιοδήποτε έγγραφο και μάλιστα δεν μπόρεσα παρ όλη την προσπάθειά μου, να εντοπίσω κάτι στα βιβλιογραφικά δεδομένα της εποχής και της περιοχής. Η τύχη όμως και οι αναζητήσεις μου είχαν ως τελικό αποτέλεσμα να βρω τα πρακτικά της υπ αριθμ. 31 δίκης του Στρατοδικείου της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ που έλαβε χώρα την 22 αν Ιουνίου 1944 στον Πεντάλοφο Βοΐου, στρεφομένη εναντίον ικανού αριθμού υπηρετούντων στον ΕΛΑΣ, αξιωματικών με κατηγορητήριο την «Οργάνωση Επαναστατικού Κινήματος». Στα πρακτικά αυτά αναφέρεται πλειστάκις ως μάρτυρας και η μητέρα μου Ζαχαρούλα Χατσέρα. Εσχάτως, βρήκα το βιβλίο του Συνταγματάρχου ΠΖ Δημητρίου Ζαφειρόπουλου, με θέμα: «Το ΚΚΕ και η Μακεδονία». Στο βιβλίο αυτό και στις σελίδες 108 και 109, υπάρχει αναφορά και σχολιασμός υπό του συγγραφέως, για την δίκη αυτή. Ενδιαφέρουσα κριτική του ανωτέρω παραθέτω στο τέλος της περιγραφής της δίκης. Μεταστέγαση στο Δίλοφο Περί το τέλος του έτους 1943 ελήφθη απόφαση μεταστεγάσεως του αντάρτικου Νοσοκομείου από τον Πεντάλοφο στο Δίλοφο, ένα μικρότερο χωριό, σε υψόμετρο 950 μ., που βρισκόταν κρυμμένο μέσα σε χαράδρες και βουνοκορφές, απέχει 6-7 χλμ. από τον Πεντάλοφο και είναι από πλευράς στρατηγικής πιο απρόσιτο για εχθρούς, κατά συνέπεια εν πολλοίς απρόσβλητο. Από ότι νομίζω 90

91 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ (εκ περιγραφών) μάλλον μετεκόμισε το μεγαλύτερο τμήμα του Νοσοκομείου στο Δίλοφο, ενώ παρέμεινε και ένα άλλο στον Πεντάλοφο όπου και η έδρα του Αρχιάτρου μαζί με την έδρα της Μεραρχίας που έμεινε ακλόνητη. Αυτή η μετακίνηση συνεπάγετο και σύστοιχο μετακίνηση των υπηρετούντων ιατρών. Νέα αναστάτωση για τον πατέρα μου που μόλις είχε συνηθίσει στην εγκατάσταση στον Πεντάλοφο, όπου και είχαν οργανώσει κατά κάποιο τρόπο τη ζωή τους. Νέα μετακίνηση, νέο σπίτι, νέα προσαρμογή περιβάλλοντος. Το σπουδαιότερο ήταν όμως στα πλαίσια της εργασίας, του ανετέθη από το αρχηγείο και η προληπτική ενημέρωση ανταρτών και λαού περί της ανάγκης καθαριότητος και υγιεινής ζωής με προοπτική την προφύλαξη ιδιαίτερα από την ψείρα. Εμαστίζετο τότε τόσο το αντάρτικο όσο και η περιοχή από τον εξανθηματικό τύφο. Οργάνωσε προς τούτο στο νέο Νοσοκομείο κλίβανο μεγάλο, όπου έπρεπε να κλιβανίζονται (βράζονται) τα ρούχα, οι κλινοστρωμνές και λοιπά αντικείμενα, ακόμη και των εξωνοσοκομειακών παραγόντων, για πρόληψη. Προγραμματίσθηκαν κατά περιοχή και λαϊκές συγκεντρώσεις με διαλέξεις και υποδείξεις σχετικές προς ενημέρωση των κατοίκων για την αντιμετώπιση της απειλής από τα ζωύφια της συμφοράς. Η υπηρεσία εστράφη γενικώς στην προσπάθεια προλήψεως. Επιφορτίσθη προς τούτο του όλου έργου ο πατέρας δι ειδικής εντολής και ετοποθετήθη στο Νοσοκομείο Διλόφου. Είναι το Δίλοφο, ένα όμορφο μικρό χωριουδάκι κτισμένο σε μια χαράδρα, ανάμεσα σε υψιτενείς βουνοκορφές της Πίνδου. Ευρίσκεται σε δύο πλαγιές των εκατέρωθεν παρειών των δύο αντικρυνών βουνοκορφών μέσα σε 91

92 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ πυκνές συστάδες μεγάλων δέντρων, μέσα σε απέραντα δάση με μεγάλες ποικιλίες υψηλόκορφων δέντρων, ελάτων, καστανιάς και οξιάς. Τα σπίτια πετρόκτιστα, με ειδικά λαξευμένες πέτρες, με μαρμάρινες κεραμοσκεπές, διάσπαρτα μέσα στο ατέλειωτο πράσινο. Ευρίσκεται νοτιοανατολικά του Πενταλόφου και η επικοινωνία του, τότε προς το μεγαλοχώρι αλλά και προς τα πέριξ χωριά, εγένετο από δύσβατα μονοπάτια και από κατσικόδρομους. Αποτελείται το χωριό από δύο γειτονιές (μαχαλάδες). Τον επάνω και τον κάτω. Ο επάνω μαχαλάς ευρίσκεται στις υπωρείες της Βαρέγκας, ενός κωνικού σχήματος πέτρινου λόφου που περήφανα καλύπτει το χωριό σαν μεγαλοπρεπής αρχαία ακρόπολις. Απαρτίζεται Δίλοφο Βοΐου - Βαρέγκα (Ακρόπολις). 92

93 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ η Βαρέγκα από παράλληλα πτυχωμένα πετρώματα, διάσπαρτα από ενδιάμεσες γραμμικές συστάδες δέντρων ή θάμνων. Ο πάνω μαχαλάς χαρακτηρίζεται από όμορφα μεγαλοπρεπή διώροφα ή και τριώροφα σπίτια, κτισμένα από λαξευμένη πέτρα όμορφα σμιλεμένη από τους εγχωρίους μαστόρους, που με την καλλιτεχνική δουλειά τους κοσμούσαν τις πόλεις της βόρειας Ελλάδας έως και της Κωνσταντινουπόλεως. Οι τεχνίτες αυτοί διεσπείροντο κατά παράδοση, τις θερμές εποχές του έτους, για εργασία αναμένοντες την επιστροφή στις εστίες τους, τις ψυχρές εποχές κοντά στις οικογένειές τους και στα παιδιά τους. Κατά παράδοση αυτοί οι μάστορες και οι καλφάδες με την απαράμιλλη τέχνη τους κοσμούσαν από αιώνες τα αρίστης αρχιτεκτονικής θαυμαστά αριστουργήματα όλων των μεγάλων πόλεων της χώρας. Τόση ήταν η «καλλιτεχνική αξία» των τότε καλφάδων ώστε με αυτήν προσπάθησαν να σαγηνεύσουν και το επέτυχαν εν πολλοίς, τους δύστροπους κρατούντες της τουρκικής σκλαβιάς. Έτσι κατόρθωσαν στη μεσότητα του 18ου αιώνα, να πείσουν τους Σουλτάνους να επιτραπεί η ίδρυση πνευματικού συλλόγου Βοϊοτών Κωνσταντινοπολιτών, οι οποίοι εν συνεχεία κατάφεραν να εξασφαλίσουν την ίδρυση στα τέλη του 19ου αιώνος του πρώτου πνευματικού φάρου της Μακεδονίας, του φημισμένου Γυμνασίου Τσοτυλίου, μεγάλου τότε φωτοδότου ελληνικής παιδείας στο σκλαβωμένο γένος. Χαρακτηριστικά του άνω μαχαλά είναι η Ράχη, ένας κλασικός παιχνιδότοπος των παιδιών του χωριού, καθώς και ο Τάρρης, μια πετρόκτιστη και θαυμασίως σκαλιστή μετά στέγης, από πέτρινη κεραμοσκεπή, βρύση κο- 93

94 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Τάρρης (Παραδοσιακή Βρύση Διλόφου). ντά στο σπίτι της γιαγιάς Ελισάβετ Κουρναβίδου-Βασιλάκη όπου έμελλε να κατοικήσει η οικογένειά μας. Ο κάτω μαχαλάς έχει την πλατεία του χωριού, την ωραία πετρόκτιστη εκκλησία της Παναγίας, το σχολείο, καθώς και τον κήπο του αιώνιου ύπνου των προγόνων. Ο μαχαλάς αυτός παίζει κάποια πρωτεύουσα έννοια, γι αυτό και διαθέτει το πνευματικό κέντρο (σχολείο, εκκλησία) και δυο τρία μαγαζιά που επιτελούν τον τροφοδοτικό μηχανισμό του χωριού, μαζί με το στοιχειώδες καφενείο, που λειτουργεί συγχρόνως και ως μικρό εστιατόριο για τους διερχομένους. Ο άνθρωπος στήριγμα της ζωντάνιας του χωριού, ο Γιάννης Σαμαράς (αείμνηστος από 7ετίας), ο οποίος μέσα στα πλαίσια της μεγάλης επαγγελματικής δραστηριό- 94

95 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Ιερός Ναός Παναγίας Διλόφου Βοΐου επί της κοινής πλατείας του χωριού μετά του Σχολείου (Νοσοκομείου το ). τητας του σαν ένας πολύ καλός έμπορος, εκ των πραγμάτων και εκ της καλοσύνης του είχε μετατρέψει το βιοποριστικό επάγγελμά του σε παράλληλο σωτήριο στήριγμα του χωριού έτσι ώστε μετέτρεψε το εμπόριο σε ανθρωπιστικό λειτούργημα για την περιοχή. Ο Γιάννης ήταν η ψυχή του χωριού, όπως και τώρα ο άξιος διάδοχος του Τηλέμαχος που συνεχίζει την παράδοση, σαν πραγματικός λειτουργός, στηρίζοντας ακόμη και σήμερα την υπόσταση του μικρού χωριού. Θα τολμούσα να πω ότι η οικογένεια Σαμαρά είναι η ψυχή της ζωντάνιας του χωριού. Στη διάρκεια της Κατοχής το χωριό έχασε τον κλασικό ρυθμό της ζωής του. Συνήθως, βάσει των ανωτέρω λεχθέντων, το χωριό παρουσίαζε ζωντάνια τον χειμώνα 95

96 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ που επέστρεφαν οι μάστορες, όταν τότε το χωριό γινόταν πολυανθρωπότερο, ενώ το καλοκαίρι οι εργαζόμενοι μάστοροι, καλφάδες, έφευγαν για τις δουλειές. Στην Κατοχή όλα έγιναν ανάστροφα. Πού δουλειά! Όλα μαυρίλα και το χωριό έβριθε πληθυσμού με μια απέλπιδα ζωή με χαρακτήρα απόγνωσης. Σ αυτό το χωριό, λοιπόν, στο τέλος του 1943 παρετηρήθη ασυνήθης κίνηση και δραστηριότης εκ των ανταρτικών ομάδων και μ αυτόν τον τρόπο έγινε πολυανθρωπότερο και ίσως η παρουσία του αντάρτικου Νοσοκομείου ή και των άλλων ανταρτικών ομάδων και μονάδων έδωσε ευκαιρία υποαπασχολήσεως ή και ελαφρά ζωντάνια στον πληττόμενο πληθυσμό. Δημοτικό Σχολείο Διλόφου Βοΐου επί της πλατείας του χωριού, όπου στεγάσθηκε στο τέλος 1943 το Νοσ/μείο του ΕΛΑΣ. 96

97 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Μόνιμοι κάτοικοι οι γέροντες, οι γυναίκες και τα παιδιά τότε. Λίγοι λειτουργοί του κράτους, ο δάσκαλος, ο παπάς. Αλλά η πνευματική ζωντάνια, η οποία κατά παράδοση διατηρούσε από πολύ παλαιά ζώσα την φλόγα της μάθησης, παρήγαγε στο χωριό αυτό πλειάδα επιστημόνων, ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών, που περιτράνως κοσμούσαν τις κοινωνίες των μεγαλουπόλεων της πατρίδος. Έλεγε ο θυμόσοφος δάσκαλος του χωριού, ο Αθανάσιος Τζιούφας, στον πατέρα μου με τον οποίο γρήγορα είχε αναπτυχθεί φιλική συνάφεια «Το χωριό μας καταγόμενο από τα χωριά της Ηπείρου, βρέθηκε και σκαρφάλωσε σαν αετοφωλιά στα κακοτράχαλα βουνά της Πίνδου, μετά από τον απηνή διωγμό του Αλή Πασά κατά την μαύρη Σκλαβιά». Ήλθαν εδώ οι πρόγονοι κομίζοντες ως παρακαταθήκη των παράδοση πνεύματος, εθίμων και ζώσα την επιθυμία για ενασχόληση με τα γράμματα. Σπινθηροβόλα πνεύματα, με υψηλές ανησυχίες. Αποδεικτικό στοιχείο το αέναο φυτώριο επιστημόνων. Δεν υπήρχε σπίτι που να μην καμαρώνει για ικανό αριθμό καλλιεργημένων ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών. Και οι ίδιοι όμως οι απλοί κάτοικοι του χωριού εμφορούντο από αυτά τα ιδεώδη και από ιδιάζουσες πνευματικές ανησυχίες που θαυμάσια εκδηλώνονταν με τα ήθη και έθιμα με τα μοιρολόγια, που δείχνουν την θαυμαστή, βαθιά, πνευματική καλλιέργεια. Το άξιον λόγου, σ αυτήν την τυχαία παρουσία των ανθρώπων της οικογενείας μου σε τέτοια αξιόλογα και καλλιεργημένα χωριά, είναι ότι ψάχνοντας στο βάθος της ιστορίας, ο πατέρας με τους εκεί θυμόσοφους του χωριού, διεπίστωσαν κοινήν την προέλευση με τα δικά μας χωριά. Το εμφανές, όπως εδηλούτο και από τον πατέ- 97

98 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ ρα μου, αλλά και από τους δεινούς γνώστες των πραγμάτων του χωριού, και ιδιαίτερα από τον αείμνηστο σοφό δάσκαλο Αθανάσιο Τζιούφα, για την κοινή προέλευση πέραν των ιστορικών ντοκουμέντων, ήταν η ομοιότης της γλώσσας (ηπειρωτικό γλωσσικό ελληνικό ιδίωμα), η ομοιότης των εθίμων κ.ά. Βρέθηκε ο Γιάννης Χατσέρας στα νερά του, συγχρωτιζόμενος με τους ανθρώπους των χωριών αυτών, ανθρώπους που μέσα στην απλότητά τους πλημμύριζε ο λαϊκός πολιτισμός και η ανθρωπιά. Ήλθε πρώτος ο πατέρας στο Δίλοφο. Προλείανε τις προϋποθέσεις για μεταστέγαση, εγνώρισε τον δάσκαλο αείμνηστο Αθανάσιο Τζιούφα, τον Παπαηλία, το Γιάννη Σαμαρά, την οικογένεια του Θεοδώρου Καρανίκου, και άλλους παράγοντες του χωριού και του ανταρτικού σώματος. Με ενθουσιασμό επέσπευσε την μετακόμιση και δημιούργησε καλές προϋποθέσεις για μια νέα εργασιακή ζωή αλλά και ευχάριστη ανθρώπινη συνύπαρξη. Το επιστέγασμα όμως της επιτυχίας, την φορά αυτή ήταν η ανεύρεση ενός από τα πιο σημαντικά σπίτια του χωριού, και δη του άνω Μαχαλά, προς εγκατάσταση της οικογενείας. Το σπίτι της γιαγιάς Ελισάβετ Βασιλάκη-Κουρναβίδου ένα αρχοντόσπιτο λιθόκτιστο, πανύψηλο και περήφανο με τον πλακόστρωτο κήπο, με την απλόχερη θέα προς τα πέριξ δάση, με την άνεση των πάντων. Προπαντός όμως το έμψυχο υλικό του σπιτιού θα ήταν η αποκάλυψη. Φθάσαμε στο ωραίο σπίτι της γιαγιάς Ελισάβετ, όπου στο πλακόστρωτο του κήπου, εκτός από τα δύο-τρία δέντρα υπήρχαν και σκέπαστρα, στα οποία εναπόθετε η γιαγιά την κλαδαριά για την κατσίκα, που ήταν είδος οι- 98

99 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ κόσιτης γαλακτοπαραγωγικής συντροφιάς της γιαγιάς. Στη βορεινή πλευρά, μια ωραία κερασιά, προσπαθούσε να αναρριχηθεί στο ύψος του σπιτιού, ενώ στις ρίζες της η γιαγιά είχε κατασκευάσει χώρο με άμμο για να συντηρεί τα κάστανα. Στην ανατολική πλευρά η αυλή γειτόνευε με την αυλή του σπιτιού, του γείτονα με το παράξενο όνομα «Γκαμπτζέ». Όλους μας διήγειρε την περιέργεια αυτό το ξενικό όνομα του γείτονα και διερωτώμασταν για την προέλευση. Δεν άργησε όμως να μας δοθεί απάντηση. Είναι τουρκική λέξη που σημαίνει «ναζιάρης», αλλά όχι με κακοήθη έννοια, αλλά με τη σύγχρονη έκφραση του «ωραίου». Φαίνεται υπήρξε άτομο της οικογενείας άρρεν ή θήλυ με ωραία «ναζιάρικη» φυσιογνωμία. Οικία Ελισάβετ Κουρναβίδου-Βασιλάκη εις Δίλοφο Βοΐου. 99

100 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Προς τη νότια πλευρά το σπίτι έβλεπε τον κάτω Μαχαλά, την εκκλησία και όλα τα ωραία με μια θέα απαράμιλλη, ενώ απέναντι το ψηλό βουνό του Αηλιά, γεμάτο στα έλατα και την άγρια ομορφιά, απέδιδε ιδιάζουσα προστατευτική κάλυψη του χωριού μέσα στα δάση. Στο ενδιάμεσο των δύο μαχαλάδων μια χαράδρα με πορεία προς τα κηπώματα, όπου η γιαγιά είχε κήπο με λαχανικά, στον οποίο συχνά πηγαίναμε για εφοδιασμό. Η γιαγιά Ελισάβετ Εδώ είχαμε την μεγάλη τύχη, και την εκ Θεού ευλογία, να συγκατοικήσωμε με την οικοδέσποινα, έναν άνθρωπο σπανίας πνευματικής συνθέσεως, και με σπάνια προσόντα. Μια Κυρία, με όλα τα χαρακτηριστικά της ανθρωπιάς. Μια προσωπικότητα ανεπανάληπτη. Ευπροσήγορη, αξιοπρεπής, οξυδερκής, αυστηρή και δίκαιη, αντικειμενική και ακριβολόγος, συναισθηματική και ευσυγκίνητη. Η όλη προσωπικότης της απέπνεε ευγένεια και καλοσύνη, σεβασμό στον πλησίον και αγάπη σε όλους. Προσωπικότης ακτινοβολούσα χαρισμάτων, τόσο ώστε ετύγχανε ενός περιέργου σεβασμού και εκ μέρους όλου του χωριού. Τόσο εσέβοντο την κρίση της και τόση ήταν η εμπιστοσύνη που απέπνεε, έτσι ώστε, όλοι στο χωριό να ζητούν τη γνώμη της για κάθε σοβαρό ζήτημα, ενώ παράλληλα ήταν η κλειδοκράτωρ του χωριού, δηλαδή ο άνθρωπος εμπιστοσύνης, όπου απέθεταν τα κλειδιά, και τα τιμαλφή προς φύλαξη. Άλλοι πάλιν, απέθεταν τα μυστικά της ζωής τους και εξομολογούνταν τον πόνο τους, αποδεχόμενοι ασμένως τις συμβουλές της. Η γιαγιά αυτή έπαιξε ένα τόσο σημαντικό ρόλο στη ζωή της οικογένειάς μας αλλά και στο όλο πολεμικό μας 100

101 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Γιαγιά Ελισάβετ Κουρναβίδου-Βασιλάκη, Δίλοφο Βοΐου. δράμα, τόσο που η ευγνωμοσύνη μας θα υπάρχει όσο ζούμε ανείπωτος... Η γιαγιά λοιπόν αυτή, η οποία συνεδέθη αμέσως με όλη την οικογένεια Χατσέρα, με ένα δεσμό επικτήτου συγγενείας μας επρόσφερε με αυτοθυσία και ανθρωπιά, βοήθεια, συμπαράσταση, αγάπη, ιδίως στις επερχόμενες 101

102 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ ημέρες του δράματος της ασθενείας του πατέρα και του επακολουθήσαντος θανάτου. Σαν μία ερμηνεία των γεγονότων τότε, θα μπορούσε να κάνει κανείς πολλές σκέψεις. Η έντονη αυτή προσωπικότης, στα πλαίσια της χαρισματικής πνευματικής υποστάσεώς της, μελετούσε και με τα λίγα γράμματα που ήξερε και αποστήθιζε αποσπάσματα ρητών αρχαίων φιλοσόφων, τα οποία απήγγειλε κάθε φορά που ήθελε να συμβουλεύσει κάποιον, λέγοντας «Τι έλεγε πιδάκι μ ου Πλάτουνας...». Απήγγειλε με ακρίβεια συντακτικής σειράς το ρητό, ίσως μη γνωρίζουσα επακριβώς την έννοια των λέξεων, αλλά με σαφή γνώση του περιεχομένου, της σοφίας, νουθετούσε τον συνομιλητή της, εκφραζόμενη με την ανάλογη αυστηρότητα και το σύστοιχο σπινθηροβόλο βλέμμα της. Η γιαγιά ήταν ένα άτομο σημαντικής οικονομικής δεινότητος, καθόσον αφ ενός ετύγχανε σύζυγος ελληνοαμερικανού, αφ ετέρου ήταν μητέρα σημαντικού υιού, του εν Θεσσαλονίκη εδρεύοντος μεγάλου συμβολαιογράφου, αειμνήστου τώρα, Γεωργίου Β. Βασιλάκη. Με αυτή την οικονομική δύναμη σκορπούσε πάντοτε το καλό στο χωριό, σ αυτήν την χειμαζομένη εκ του πολέμου εποχή. Μεταπολεμικώς δε, μέσα στην απλότητα της ζωής της, σκέφθηκε και ανήγειρε Ιερόν Ναόν, φέροντα το προσωνύμιο του «Αγίου Σωτήρος» στις παρυφές της Βαρέγκας (τοπωνύμιο της ακροπόλεως του Διλόφου) ο οποίος από τους κατοίκους του χωριού απεκαλείτο «Τακόνζμα» (το εικόνισμα). Στο εικόνισμα, λοιπόν και μέχρι σήμερον γίνεται πανηγυρική θεία λειτουργία κάθε 16 Αυγούστου με επακόλουθο θρησκευτικό πανηγύρι του χωριού. Μεγάλη σύμπνοια ταχέως αναπτύχθηκε ανάμεσα 102

103 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ στις δύο γυναίκες, στην γιαγιά Ελισάβετ και στην μητέρα μου Ζαχαρούλα. Μια σύμπνοια παραδειγματική, όμοια με σχέση μητρός προς θυγατέρα, τόσο που γρήγορα ενέταξε και την μητέρα μου, χωρίς υπερβολή στη χορεία των παιδιών της. Όταν μιλούσε για την μητέρα μου, έλεγε: «η θ κιαμ η Ζαχαρούλα» (η δική μου η Ζαχαρούλα)... Όταν αργότερα μετά τα τραγικά συμβάντα του πολέμου, τότε πλέον που κι εγώ αποτελούσα ένα από τα θετά παιδιά της γιαγιάς, μέσα στις φάσεις των διαφόρων συζητήσεων μαζί της και των διηγήσεων με την θαυμαστή αυτή κυρία ελάμβανα την απλοϊκή αλλά σοφή απάντηση, όταν ρωτούσα: «Γιατί αγάπησες τόσο πολύ τους δικούς μου, γιαγιά, και ιδιαίτερα την μητέρα μου;» - «Ταιριάζαν τα χνώτα μας πιδάκιμ (παιδάκι μου)». Ένας λόγος, που μαζί με τα άλλα συνετέλεσε εις το να αναπτυχθεί αυτή η μεγάλη και συγγενική πλέον σχέση μεταξύ μας, ήταν και το γεγονός ότι, τότε στην μετοίκησή μας εκ του Πενταλόφου εις το Δίλοφο, συνέπεσε να χάσει η γιαγιά τον δεύτερο υιόν της. Ένα θαυμάσιο παιδί, καθώς πανθωμολογείτο, τον απόφοιτον του Μετσοβίου Πολυτεχνείου Αθηνών, που τυχαίως, έφερε το όνομα Δημήτριος. Φανταστείτε λοιπόν τι εσήμαινε για την γιαγιά η συγκατοίκηση με την οικογένεια της οποίας το μικρό παιδί (ο γράφων) έφερε το όνομα Δημήτριος. Όσο για μένα, σε ηλικία μόλις 4 ετών, παντοιοτρόπως απελάμβανα της αγάπης που μου επροσφέρετο από την ανεπαναληπτη αυτή γιαγιά. Έλεγα και καμάρωνα: «Εγώ, έχω τρεις γιαγιάδες που με λατρεύουν» και την αλώνιζα κυριολεκτικά με τις παιδικές αυθάδεις απαιτήσεις μου, οι οποίες εύρισκαν τέτοια ανταπόκριση, που η 103

104 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ μητέρα μου τότε, επάλευε κυριολεκτικά,να με αποτρέπει, για να μη κουράζω την γιαγιά, ενώ αυτή η αξιολάτρευτη για όλους μας, θετή μητέρα, αγογγύστως απελάμβανε χαρά από την ποικιλότροπη αγάπη που εκδηλούτο με την προσφοράν σ εμένα τον θρασύτατο απαιτητικό μικρούλη. «Γιαγιά θέλω τσαρούχια», «Γιαγιά, θέλω να έλθω μαζί σου στο κουρί να μαζέψουμε κλαδιά για την κατσίκα», «Γιαγιά θέλω το ένα, θέλω το άλλο». Προπαντός, ως καλοφαγάς «Γιαγιά θέλω πατάτες τηγανητές». Απάντηση: «Ότι θέλ το πιδόπκουμ». Τόσο που πολλές φορές η μητέρα μου την μάλωνε μητρικά «Μη τον κακομαθαίνεις, γιαγιά, τον θρασύτατο» εις απάντηση, «ισύ κάτσ ικεί, ιγώ, θα κάνου ότι θέλ, του πιδόπκουμ». Και άλλα πολλά μπορεί να φανταστεί κανείς από αυτή την θαυμάσια ανθρώπινη σχέση. Αλλοίμονο όμως, στην πορεία των πραγμάτων, ο ρόλος της γιαγιάς, ποτέ δεν έπαυσε να είναι θαυμαστός, αλλά έγινε δυστυχώς και ρόλος συμπαραστάσεως στον πόνο της ασθενείας, στις ταλαιπωρίες εξ αυτής και τελικώς στον πόνο του θανάτου. Το ωραιότερο ήταν η έκπληξη που μας επιφύλαξε η μετάβασή μας στο νέο χωριό. Εκεί βρήκαμε και τύχαμε ειδικής υποδοχής από συγγενικά άτομα εκλεκτών συγγενών μας από το Άργος Ορεστικό. Ο εκλεκτός γαμβρός της οικογενείας του παππού μου, ο χειρουργός γιατρός Ιωάννης Ζάχος, δήμαρχος και βουλευτής του τόπου μας, που για πρώτη φορά στη Δυτική Μακεδονία ίδρυσε χειρουργική κλινική το 1920 εις το Άργος Ορεστικό, κατήγετο από το Δίλοφο Βοΐου. Πλειάδα λοιπόν από τους συγγενείς του θείου μου αυτού, μόλις μάθαν την άφιξή μας στο χωριό, μας επλαισίωσαν με ανείπωτο ενθουσιασμό. Οικογένεια Σακαλή και ο Χρυσός Τζιούφας ήταν οι κο- 104

105 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ ντινοί συγγενείς του γιατρού Ιωάννου Ζάχου. Οφείλω να επισημάνω την αγάπη και καλοσύνη των φίλων αυτών, για μένα δε, θα είναι αξέχαστη η συντροφικότης και παιδική αγάπη της Αθανασίας και της Ελενίτσας, παιδιών της οικογενείας αυτής, που όλο παίζαμε γύρω από τη γιαγιά Γάλω (Αμυγδαλινή) που μας συμμάζευε σαν τα κοτόπουλα. Ο Λεωνίδας πάλι, ο Αλεξόπουλος, εγγονός εκ θυγατρός του σοφού γέροντα δασκάλου Αθανασίου Τζιούφα, ήταν ο αρχηγός της παιδικής μας παρέας, που όλο παίζαμε στη Ράχη με πολλή χαρά και ανεμελιά. Ο Λεωνίδας, σήμερα δάσκαλος και αυτός στη Θεσσαλονίκη, είναι από τους αγαπητούς φίλους που μ ενημερώνει έγκυρα για τη ζωή του Διλόφου. Στο σπίτι μας στο Δίλοφο συχνά ερχόταν ο αρχίατρος με τη γνωστή λαχτάρα του για ιππασία. Φαίνεται εκτός της συναδελφικότητας και των λοιπών ενασχολήσεων, ο αρχίατρος είχε με τον πατέρα μου και κοινά ενδιαφέροντα, όπως της ιππασίας. Ο αρχίατρος όταν έφευγε από το σπίτι μας, εφίππευε τον «Ψαρή» (το κοντόχονδρο αλογάκι) που κατά τη διάρκεια της επίσκεψης τον έδενε στον Τάρρη (την πέτρινη βρύση του άνω μαχαλά) και με μια βιτσιά, ξεκινούσε απότομα και περήφανα τον καλπασμό. Τόση ήταν η πρόκληση της περήφανης εφιππεύσεως που σε μας τους μικρούληδες προκαλούσε υπέροχον θαυμασμόν, όπως και σήμερα ομολογεί και ο αγαπητός Λεωνίδας. Παράλληλοι, όμως, βίοι με ενδιαφέροντα για ιππασία με τον πατέρα, ο οποίος είχε ως μία από τις εκλεκτές του συνήθειες, το άθλημα αυτό και το οποίο αποτελούσε την συνήθη άσκηση του. Κατά δε την μετάβασή του στα χωριά για την κατ εντολήν του αρχηγείου, προοπτική προς προληπτική ενημέρωση για την καθαριότητα και την απεντόμωση εύρισκε την άγια του χαρά με την εκλεκτή του ενασχόληση κατά την διατεταγμένη πλέον ιππασία. Ένα αστείο συμβάν της περήφανης εφιππεύσεως και καλπάζουσας αναχωρήσεως του κοντόχοντρου αρχιάτρου, που με πολλή αστειότητα μου υπενθύμισε 105

106 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ ο αγαπητός Λεωνίδας. Ήταν τότε όταν μια μέρα μετά την συνάντησή του με τον πατέρα μου και την συνηθισμένη περήφανη εφίππευση και τον αγέρωχο καλπασμό, κατά την αναχώρηση, εμείς οι μικροί, αρχίσαμε να τρέχουμε πίσω του, είτε θέλεις από θαυμασμό είτε από περιέργεια, φωνασκούντες και θορυβούντες παιδιάστικα. Φαίνεται ότι το άλογο γλίστρησε ή τρόμαξε και έριξε θεαματικότατα τον αναβάτη. Δεν μπορείτε να φανταστείτε το γέλιο και την παιδική απόλαυση του φαινομένου, με περισσή παιδική κακία βέβαια, και αφέλεια, εκδηλουμένη με φωνές και χαχανητά. Αμέσως, σηκώθηκε με ύφος και πάλιν απτόητος, άρχισε τον καλπασμό, ώσπου εξαφανίστηκε στον ορίζοντα. Δράττομαι της ευκαιρίας και αναφέρω και μια ωραία προσφορά αγαπητού συγγενούς από το Βογατσικό του εκλεκτού εξαδέλφου του πατέρα του αειμνήστου Κώστα Τζαβέλα, με σκοπό να επισημάνω την αγάπη του πατέρα στην ιππασία. Όταν ο πατέρας, λοιπόν, επιστρατεύθηκε το 1940, ως Ανθυπίατρος του 575 Τάγματος Πεζικού, ο εκλεκτός συγγενής παρεχώρησε το αγαπητό του άλογο στον γιατρό για ιδιωτική χρήση στη φάση της επιστρατεύσεως. Έκτοτε, το ωραίο άλογο, αποτελούσε την όμορφη συντροφιά και συμπαράσταση του γιατρού σ όλη τη διάρκεια του Μετώπου της Αλβανίας. Βοήθησε πολύ τον πατέρα η παρουσία του ωραίου και περήφανου ζώου που αποτελούσε γι αυτόν συντροφιά, διευκόλυνση, αλλά και ευχαρίστηση. Πιστός συμπαραστάτης, το περήφανο άτι, εξυπηρετούσε τον πατέρα μέχρι της διαλύσεως του στρατεύματος, οπότε μετά πολλών ευχαριστιών το επέστρεψε στον ιδιοκτήτη συγγενή μας. Επισημαίνεται η μεγάλη αγάπη του πατέρα για την ιππασία, γεγονός που με πολλή χαρά απήλαυσε κατά τη διάρκεια της αντάρτικης ζωής. 106

107 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Το αντάρτικο νοσοκομείο στο Δίλοφο Έτσι βολεύτηκε στο Δίλοφο, κάπως σταθερότερα μετά τις πολλαπλές μετακινήσεις, η οικογένεια μας, από πλευράς οικιακής θαλπωρής. Θαλπωρή τόση, που όλοι ανασαίναμε μετά τις δυσκολίες της κατοχής στο Άργος και τις πολλές εναλλαγές κατοικίας στο Βόϊο. Όντως Ελεύθερη Ελλάδα, όπως έλεγαν οι αντάρτες. Το Δίλοφο είναι ο τόπος όπου είχε κανείς την αίσθηση ότι αποπνέει άνεμος ελευθερίας ή τουλάχιστον την ψευδαίσθηση για κάτι τέτοιο. Η κατοικία αρίστη και ως οίκημα και ως πλαισίωση ανθρωπιάς που παρείχε αφειδώς η γιαγιά Ελισάβετ. Φωλιά ανέφελη για εξίσου άριστη προοπτική εργασίας και παροχή υπηρεσιών στους πάσχοντες εκ μέρους του γιατρού πατέρα μου. Κολυμβήθρα του Σιλωάμ για κάθε πονεμένο το σπίτι του γιατρού. Εστία παροχής επιστημονικού έργου και ανθρωπιάς, στους επιστρατευμένους πολεμιστές, το νοσοκομείο του Διλόφου. Συνθήκες εργασίας για πολεμική περίοδο, ικανοποιητικές. Με την άφιξη του πατέρα στο Δίλοφο, άρχισε η οργάνωση του νοσοκομείου, στο νέο τόπο. Το Σχολείο του χωριού που φιλοξένησε το νοσοκομείο είναι ένα όμορφο, μεγάλο για χωριό, πετρόκτιστο κτίριο, με λαξευτή πέτρα και παραδοσιακή του χωριού αρχιτεκτονική. Ο αυλόγυρός του αποτελεί και την κεντρική πλατεία του χωριού, που στην απέναντι πλευρά είναι κτισμένος, ο περικαλής ναός της Παναγίας. Μια εκκλησία αριστουργηματικής αρχιτεκτονικής, φυσιογνωμίας, κτισμένη από τις τοπικές σμιλεμένες πέτρες, από τους παλαιούς έμπειρους μάστορες, που διέθεσαν μ όλη τη θυσίαν και αγάπη την απαράμιλλην τέχνη τους για να ομορφύνουν το χωριό τους. 107

108 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Στο χώρο λοιπόν του σχολείου αυτού αναπτύχθηκε το νοσοκομείο της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Όλοι οι γιατροί συνέβαλαν για την οργάνωση, αλλά σύμφωνα μ αυτά που ακούω από το χωριό, πρωτοστατούσε με μανία επιτελέσεως του τελείου, ο πατέρας, ο οποίος υπέφερε από χαρακτήρος, εάν κάτι δεν ήταν τέλειο. Θα μπορούσε να ειπή κανείς τελειομανία. Μη νομίσει κανείς ότι τότε ανετίθετο σε μαστόρους καλλιτέχνες η κατασκευή και η κατάλληλος διαμόρφωση χώρων και λοιπών αιθουσών του νέου νοσοκομείου. Τα πάντα η ομάδα των γιατρών και νοσοκόμων, υπό την φωτισμένη ηγεσία του πατέρα. Όλοι οι κάτοικοι του χωριού, συγκινημένοι από την προσπάθεια του Χατσέρα, γρήγορα αντιλήφθηκαν τον άνδρα και όλοι με ειδικό συντονισμό ερρίφθησαν στην συνεργασία και κατασκεύασαν το ιδεώδες για την εποχή παρά τις τραγικά αντίξοες συνθήκες. Δε θα ανέμενε κανείς βέβαια, τη δημιουργία νοσοκομείου σημερινών προδιαγραφών, αλλά δε θα αδικούσε το μικρό νοσοκομείο συγκρινόμενο με τις τότε προδιαγραφές των νοσοκομείων της τότε Ελλάδος. Άλλωστε, τα τότε μηχανικά μέσα και ιατρικά εργαλεία των νοσοκομείων ήταν τα ίδια και κλασικά απλά! Με τέλεια εργαλεία ούτε καν σκέψη συγκρίσεως με τους σημερινούς εξοπλισμούς. Ανυπαρξία ηλεκτρισμού, τα ηλεκτρονικά μέσα για τότε ούτε καν είχαν ανακαλυφθεί. Παρ όλα τα της τότε πτωχείας, που θα ονόμαζες τα τότε νοσοκομεία ως κοινά μικρά αναρρωτήρια της σήμερον, η προσφορά τους, ήταν ασύγκριτη. Όμως η παρουσία αυτού του νοσοκομείου για τότε ήταν μία μεγάλη όαση. Θα μπορούσε να φανταστεί κανείς τι θα μπορούσε να αντιμετωπίσει ένα νοσοκομείο. Κι όμως πολλά για τις τό- 108

109 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ τε ανάγκες. Προπαντός αντιμετωπίζοντο, κατά την τότε κρατούσα στοιχειώδη, γνώση αντιμετωπίσεως τραυματισμών και καταγμάτων, κατ εξοχήν πολεμικά συμβάντα. Προς τούτο το νοσοκομείο εξησφάλιζε την μεγάλη απαιτούμενη καθαριότητα χώρων και περιβάλλοντος. Άλλωστε αυτή ήταν η μεγαλύτερη προσφορά, αν λάβει κανείς υπόψη για την τότε εποχή την ανυπαρξία αντιβιοτικών. Λίγα μόνο αποστειρωτικά μέσα. Για τοπική χρήση αποστειρωτικών φαρμάκων, το ιώδιο και λίγο οι σουλφοναμίδες. Οπωσδήποτε, όμως, με βάση τα εγνωσμένα για την χρονική περίοδο δεν θα υστερούσε σε πολλά ένα τέτοιο νοσοκομείο από τα νοσοκομεία των πόλεων. Το γεγονός ότι παραχωρούσε χώρο χειρουργικό με απόλυτον αποστείρωση χώρου, με τα τότε εφικτά μέσα, όπου μπορούσαν να αντιμετωπισθούν οι τραυματισμοί, ήταν πολύ σημαντικό. Οπωσδήποτε, δεν μπορεί να φαντασθεί κανείς συγκόλληση μελών κ.λπ. υψηλή χειρουργική, που τότε ήταν ανύπαρκτος και στις πόλεις. Αυτό που θα μπορούσε όμως να προσφερθεί ήταν στην εσχάτη ανάγκη ακόμη και οι επιτυχείς ακρωτηριασμοί που έσωζαν ζωές. Μεγάλη προσφορά υπήρξε για τότε η αντιμετώπιση των κρυοπαγημάτων και οι συνέπειες αυτών που πολλές φορές φθάναν σε ακρωτηριασμούς. Ακόμη φανταστική ήταν η αντιμετώπιση των ποικίλων λοιμωδών νοσημάτων, όχι βέβαια με τα ανύπαρκτα τότε αντιβιοτικά αλλά με τις τότε κλασικές αντιμετωπίσεις, προ παντός με κλινοστατισμό, καθαριότητα, θέρμανση και λοιπά απλά μέσα δημιουργίας υγιεινού περιβάλλοντος για ανεπίπλεκτο πορεία της εξελίξεως του λοιμώδους νοσήματος. 109

110 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Η μεγαλύτερη όμως προσφορά ήταν η προληπτική προσπάθεια απεντομώσεως, αποφθειρίασης με κλιβανισμούς κλινοστρωμνής και ενδυμάτων. Προς τούτο, όπως προαναφέρω, πλην της ενημερωτικής προσπαθείας εκ μέρους των ιατρών, παρείχετο και μεγάλος κλίβανος στα πλαίσια του νοσοκομείου την λειτουργία του οποίου για γενική λαϊκή προσφορά είχε ο πατέρας. Μ αυτόν τον τρόπο, με την αντιμετώπιση εξέλειπε δια βρασμού ο ξενιστής των μικροβίων που παρήγαν τα νοσήματα και έτσι ανεκόπτετο η αλυσίδα μεταδόσεως. Έτσι ηλέγχετο η εξάπλωση της τότε ενδημικής νόσου του εξανθηματικού τύφου με αποτέλεσμα την προστασία τεραστίων ομάδων πληθυσμού. Εν αντιθέσει, στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως, ιδίως των Ιταλών στην περιοχή του Δουτσικού- Μεσολουρίου και Πρόσβορου Γρεβενών όπου δεν ηλέγχετο προληπτικά η κατάσταση, η ενδημία επεκτείνετο εις πανδημία με απεριόριστο αριθμό θυμάτων. Προς τούτο αναφέρομαι εις μεταπολεμική εκτίμηση των θανάτων, όπου στα ως άνω στρατόπεδα σχεδόν ουδείς διεσώθη. Ακόμα και οι δι ανθρωπιστικούς λόγους επισκεπτόμενοι ιατροί έπεσαν θύματα της πανδημίας. Αναφέρομαι εκ προοιμίου εις την θυσία του γιατρού Βασιλόπουλου από τα Γρεβενά, καθώς στη συνέχεια και αυτού τούτου του πατρός μου, ω της ειρωνίας! Ήταν ένας από τους οργανωτάς της προληπτικής προασπίσεως των πληθυσμών της Πίνδου. Τεραστία λοιπόν η προσφορά του αντάρτικου νοσοκομείου, που δε θα ζήλευε κανείς τα κεντρικά νοσοκομεία. Επίσης, με φροντίδα του πατέρα, είχαν οργανωθεί ομάδες τραυματιοφορέων που ανά τέσσερεις, διαδοχι- 110

111 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ κώς εναλλασσόμενοι, μετέφεραν πεζοπορούντες από μακρινές αποστάσεις των περιοχών της Πίνδου τα βαρέα περιστατικά, κάτι σαν ομάδες πρώτων βοηθειών και ταχείας μεταφοράς. Αυτές οι ομάδες τελικά διακινούσαν τα βαριά περιστατικά από το τμήμα του νοσοκομείου του Πενταλόφου προς τον Δίλοφο όπου και γινόταν η σοβαροτέρα αντιμετώπιση. Δυστυχώς, οι ίδιες ομάδες συνέπεσε να μετακινήσουν και τον πατέρα στις φάσεις των εκκαθαριστικών επιχειρήσεων των Γερμανών, που έλαβαν χώρα το καλοκαίρι του 1944 (4 Ιουλίου) και όταν ο πατέρας ήταν νοσηλευόμενος σε απελπιστικής βαρύτητας κατάσταση κτυπημένος από τον εξανθηματικό τύφο. Περιττόν να επισημάνω ότι το αρχηγείο έδωσε διαταγή να νοσηλεύεται και ο πληθυσμός των χωριών της Πίνδου, καθώς και τα γυναικολογικά περιστατικά, όπως ιδιαίτερα επισημαίνω και σε άλλο σημείο. Μελίσσι οι εργαζόμενοι, οι λίγοι ιατροί, οι νοσοκόμες, οι εθελόντριες, κυρίες συμπαραστάτιδες στον πόνο των τραυματιών. Μετείχε ενεργά και η μητέρα μου ως βοηθός του ιατρού. Όλοι βρήκαν τον προορισμό τους, όλοι ζούσαν για προσφορά στον άνθρωπο, στον πολεμιστή, στην πατρίδα. Προσπάθειες πνευματικής ζωής Από πληροφορίες του εκλεκτού φίλου Λεωνίδα συνάγεται, ότι οι πνευματικές σχέσεις του πατέρα μου, με τον θυμόσοφο παππού του Αθανάσιο Τζιούφα προήγαγαν ικανοποιητικά και τα πνευματικά ενδιαφέροντα των ανθρώπων του χωριού στις τόσο δύσκολες ημέρες που διήρχετο ο τόπος. Οργάνωναν πνευματικά συμπόσια μεταξύ των νέων παιδιών του Διλόφου, στα οποία 111

112 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ ανέθεταν την απαγγελία ικανού ποιητικού λόγου που ελάμβαναν από την πλούσια ποιητική συλλογή της ελληνικής γραμματείας. Προς τούτο μάλιστα, κατά πρωτοτυπία, οι απαγγελίες αυτές εγένετο μέσα στον ιερό Ναό της Παναγίας. Φαινόμενο που ίσως θέτει ερωτηματικά, για πιθανή ασέβεια του χώρου. Αν όμως ειδεί κανείς ότι και σήμερα στις μεγάλες πρωτεύουσες της Ευρώπης γίνονται μεγάλες συναυλίες σε αντιστοίχους μεγάλους ναούς, και αν μάλιστα ληφθεί υπόψη τα απαγγελλόμενα ποιήματα υπό των νέων ήταν σοβαρά αριστουργήματα Ελλήνων κλασικών ποιητών, δε θα πρέπει να χαρακτηρίζεται παρεξηγήσιμο γεγονός. Ας λάβουμε μάλιστα υπόψη ότι τα ίδια παιδιά με τους ίδιους πνευματικούς ταγούς του χωριού μετείχαν ανελλιπώς και στις λειτουργικές τελετές του Ιερού Ναού με τον λεβίτη ιερέα τον Παπαηλία του Διλόφου. Προς τούτο θυμηθήκαμε με τον Λεωνίδα και την όμορφη προσπάθεια των μικρών τότε παιδιών να μαζέψουμε αγριολούλουδα από το δάσος και να στολίσουμε τον επιτάφιο του Πάσχα του 1944, υπό σαφή παρότρυνση και του πατέρα και του Παπαηλία. Τούτο μαρτυρεί ότι ως παιδιά, ευρίσκαμε ποικίλα ενδιαφέροντα για σπάσιμο της μονοτονίας του πολέμου. Άξιον δε επισημάνσεως είναι ότι, λόγω του γενικού συναγερμού του λαού και τα μικρά χωριά, τα οποία και σήμερα δυστυχώς έχουν παντελώς ερημώσει, τότε είχαν αποκτήσει ικανό πληθυσμό με ποικίλλουσα ποιοτική σύνθεση, τόσο αγνών πεφωτισμένων κατοίκων του χωριού, όσο και αστικών παραγόντων που μετέφεραν τις οιεσδήποτε πνευματικές τους ενασχολήσεις και ανησυχίες στο μικρό χωριό, έτσι που ο συμφυρμός γεννούσε ιδιότυπες πολιτισμικές τά- 112

113 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ σεις και εκεί ψηλά. Πέραν τούτων οι προσπάθειες των καθοδηγητών του κόμματος κατηύθυναν και σε άλλες δραστηριότητες τους νέους πέραν από την κλασική καθοδήγηση. Εδώ οφείλω να τονίσω την εμμονή του φίλου μου Λεωνίδα εις την άποψη για το ποιόν του πατέρα μου. Δεν θέλω να επαναλάβω τον θριαμβευτικό ενθουσιασμό της εκφράσεώς του για τον πατέρα από λόγους ταπεινοφροσύνης, αλλά τονίζω προς τούτο την μεγάλη μου συγκίνηση με τη συνομιλία μας. Θυμηθήκαμε επίσης τις διάφορες γιορτές που οι καθοδηγητές μάς οδηγούσαν να κάνουμε στις διάφορες επετείους, οπότε και κατασκευάζαμε πάλιν στεφάνια από λουλούδια του βουνού προς κατάθεση στο ηρώο, όπου από κοινού εψάλλαμε και το «επέσατε θύματα, αδέλφια». Τα παιδικά μου χρόνια στο χωριό Εγώ έπαιζα ανέμελα με τα άλλα παιδιά του χωριού στη Ράχη υπό την επιβλητική θωριά της Βαρέγκας (τοπωνύμιο ακροπόλεως του Διλόφου) κατασκευάζοντας στόλο αυτοκινήτων με τα καρουλάκια του λευκοπλάστη που κουβαλούσε με χαρά ο πατέρας από το νοσοκομείο. Τι λέγω, αυτοκινήτων; Αλλά τι είναι αυτά; Είχα πλήρη ενημέρωση από τους γονείς μου, ίσως ο μόνος από τα άλλα παιδιά του χωριού, ότι υπάρχουν κινούμενα οχήματα μεγάλα, επιβλητικά, που λέγονται «αυτοκίνητα». Στον Πεντάλοφο και στο Δίλοφο, και γενικά στην Πίνδο, το αυτοκίνητο ήταν ένα ονειρικής εικόνος περιγραφόμενο όχημα, διότι εκεί μόνος τρόπος διακινήσεως, τότε, ανθρώπων και εμπορευμάτων, ήταν τα υποζύγια με 113

114 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ τους συνοδούς αγωγιάτες, τα οποία διακινούντο άνετα από τους κατσικόδρομους των άγριων βουνών. Άλλωστε πολύ αργότερα μετά τον πόλεμο έγιναν στοιχειώδεις αυτοκινητόδρομοι και πάτησε για πρώτη φορά αυτοκίνητο στην περιοχή. Εγώ προσωπικά τότε στη μικρή μου ηλικία είχα μια αμυδρά ανάμνηση αυτοκινήτων που εκινούντο στην μικρή μας πόλη το Άργος Ορεστικό, που λόγω του πεδινού χαρακτήρος, είχε αποκτήσει στοιχειώδεις αυτοκινητοδρόμους και ελάχιστα αυτοκίνητα πολύ προ του πολέμου. Αλλά και από αυτά είχα σαν από αχλύ την ονειρική εικόνα, καθ όσον όταν με ανέβασαν στο βουνό είχα δεν είχα τρία έτη ηλικίας, οπότε και οι σχετικές μνήμες των αυτοκινήτων ήταν εξόχως αμυδρές. Ασχολούμουν, επίσης, παρατηρώντας και μελετώντας με μεγάλη παιδική οξυδέρκεια τα αγριολούλουδα, ή τα ποικίλα και παράξενα έντομα του δάσους, είτε συλλέγοντας πολυποίκιλτα άγρια μανιτάρια (ο τόπος έβριθε από αυτά). Οι αστεϊσμοί τα τραγούδια αποτελούσαν το ενδιάμεσο των οργανωμένων παιχνιδιών των διαφόρων παιδικών ομάδων. Το κρυφτό, το κυνηγητό, οι κλέφτες και Έλληνες, αποτελούσαν το ξεφάντωμα. Πετούσαν τα ποδαράκια μου από τα ελαφρά τσαρουχάκια από δέρμα χοιρινό (γουρουνοτσάρουχα) που με πολύ επιμέλεια και τέχνη μου κατασκεύαζε η γιαγιά Ελισάβετ, όταν μετά από επίμονη παράκληση μου, αυτή, κρυφά από το άγρυπνο και αυστηρό μάτι της μητέρας, μου τα φορούσε και μου έφεραν φτερά για άφθονο παιχνίδι. Πετώντας προσωρινά τουλάχιστον τα παπουτσάκια στην άκρη για το παιχνίδι, ώστε με πολύ υπερηφάνεια να προσομοιάζω με τα παιδιά του χωριού, τους φίλους μου, που έτσι πλησίαζα πιο πολύ, αφομοιωμένος με όλη 114

115 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ την παρέα. Αλλιώτικο το σκαρπινάκι που μου φορούσε η μητέρα μου. Προκαλούσε απόσταση στην προσπάθειά της ειλικρινούς φιλίας και την ανάμιξη στην ομάδα των φίλων. «Γιαγιά θέλω τσαρούχια!» «Τσαρούχια του πιδόπκουμ αλλά λίγο κρυφά απ αυτήν» (εννοώντας την αυστηρή μητέρα). Ένα «αυτήν» που απέπνεε αγάπη και ομορφιά μητρικού δεσμού, αποτεινόμενη προς την «θκιάτσ τήν Ζαχαρούλα» (τη δική της Ζαχαρούλα). Έπαιζα-έπαιζα-έπαιζα αχόρταγα και μόνο όταν βράδιαζε διαμαρτυρόμενος με λυγμό έλεγα «πάλι νύχτωσε και δεν πρόλαβα ο καημένος να παίξω κι άλλο». Μέσα στη σκόνη και στον κουρνιαχτό (νέφος σκόνης) το παιχνίδι έπαιρνε και έδινε. Στο τέλος έμπαινα στον Τάρρη (βρύση στην πόρτα του σπιτιού της γιαγιάς), που ήταν σήμα κατατεθέν του άνω μαχαλά, για πλύσιμο και σχετική καθαριότητα, προς αποφυγή της επίπληξης (ξύλο) της αυστηρής μητέρας. Στα ενδιάμεσα του ξέφρενου παιχνιδιού, κατά συχνά χρονικά διαστήματα, μας καλούσε όλα τα παιδιά ο καθοδηγητής στο κοντινό μικρό σχολείο (που είναι στον άνω μαχαλά), όλα τα αετόπουλα (τίτλος της οργάνωσης των παιδιών) εις τα οποία από τους πρώτους ανήκα και εγώ. Με πολύ ενδιαφέρον και χαρά μετείχα και με ικανή επιμέλεια μάθαινα τα πολύ ενδιαφέροντα τραγουδάκια του αγώνα. Δεν θα μπορούσα να φανταστώ τον εαυτό μου πολεμιστή σε ηλικία 4 ετών. Αναφέρομαι όμως προσωπικά σ αυτά τα χρόνια, για να τονίσω ιδιαίτερα, τουλάχιστον εις ότι με αφορά, ότι τότε έζησα την πιο ανέμελη και ωραία παιδική ζωή, που, αλλοίμονο, ήταν η τελευ- 115

116 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ ταία παιδιάστικη χαρά, καθόσον τα επακολουθήσαντα γεγονότα, εσκίασαν ανεπανόρθωτα και αμαύρωσαν οριστικά την παιδική μου ψυχή. Θ αναφερθώ μόνο, σ ένα τότε όμορφο αντάρτικο τραγούδι το οποίο τραγουδιόταν με ρυθμό βαλς (3/4 κατά τους γνώστες μουσικής) και το οποίο περιέργως, ουδείς θυμάται, με όσους συζήτησα σχετικά μέχρι σήμερα. Το γράφω όλο για την απόδειξη της σαφούς γνώσεως και ίσως της μοναδικής μουσικής αναμνήσεως. Πάνω στην όμορφη Πίνδο Δεν είναι πια Γερμανοί Δεν σκιάζει τώρα τον Ήλιο Μαυρίλα Φασιστική Τ αντρειωμένα ανταρτάκια Εργάτες της Λευτεριάς Διώξαν τα μαύρα Κοράκια Τα σπλάχνα της δόλιας Γενιάς (επαναλαμβάνεται δις) Εναρμόνιση του Κωνσταντίνου Ταμβάκη, καθηγητή μουσικής. Μάλιστα ήταν τόσο ισχυρή η ανάμνηση του τραγουδιού αυτού, ώστε με την λίγη μουσική γνώση που έχω, κατόρθωσα να καταγράψω στοιχειώδες μουσικό σκαρίφημα επί πενταγράμμου, το οποίο, εν συνεχεία, εναρμόνισε σε χορωδιακή σύνθεση τετραφωνίας ο εκλεκτός μαέστρος της χορωδίας, του μορφωτικού συλλόγου «Ορεστίς» του Άργους Ορεστικού και καθηγητής της μουσικής κ. Κων/νος Ταμβάκης, το οποίο με συγκίνηση και παραθέτω. Παράλληλα, ευχαριστώ ιδιαιτέρως και εκ της θέσεως αυτής τον άριστον αυτόν μουσικό. 116

117 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ 117

118 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Τέτοια ήταν η άμεση προσαρμογή μου στο περιβάλλον του χωριού, που άμεσα προσαρμόστηκε και το λεξιλόγιό μου. έγινε πανομοιότυπο με των παιδιών του χωριού. Δα φάου (Θα φάω), Δα πάου Δα τραγουδήσου Δα τρέξου κ.λ.π. Μι πιργιαλούν (με περιγελούν). Παράλληλα θέλοντας να τονίσω τους ισχυρούς δεσμούς μου με το Δίλοφο και την περιοχή που προσωπικά θεωρώ δεύτερή μου πατρίδα, σπεύδω να αναφερθώ και ονομαστικά στις σχέσεις μου με εκλεκτούς φίλους που τόσο μας συνέδεσε η ζωή, ώστε μέχρι σήμερα να θεωρώ τους ίδιους και τις οικογένειές τους αναπόσπαστα μέλη του φιλικού περιβάλλοντός μου και εις την Παροικία της Θεσσαλονίκης. Εκλεκτοί απόγονοι του αειμνήστου σοφού δασκάλου Αθανασίου Τζιούφα, πλην του αγαπητού Λεωνίδα Αλεξόπουλου, η οικογένεια του υιού του δασκάλου, αειμνήστου Στεφάνου Τζιούφα. Με ιδιαίτερη μάλιστα ανάμνηση αναφέρομαι και εις τον καθηγητήν μου των Μαθηματικών εις το Α Γυμνάσιο Αρρένων Θεσσαλονίκης, απ όπου απεφοίτησα, υιόν επίσης του προαναφερομένου, αείμνηστον Αχιλλέα Τζιούφα, ο οποίος και μου έθεσε τις άριστες βάσεις στα Μαθηματικά και μου ενέπνευσε την αγάπη προς την επιστήμη αυτή που τόσο με εβοήθησε και στην ιατρική μου ενασχόληση. Με τον άπειρον σεβασμό μου αποτείνομαι εκ της θέσεως αυτής εις την θαλεράν κυρίαν Ναυσικά Αχιλλέως Τζιούφα εις έκφραση ευγνωμοσύνης. Μέσα στα πλαίσια των πολλών φιλικών μου αναφορών αναφέρομαι επίσης στις οικογένειες Θεοδώρου, Καρανίκου, ιδιαίτερα στα παιδιά Ζαχαρία, που πολύ πρόσφατα έφυγε από την ζωή, Κίτσα και αείμνηστον Ευτέρ- 118

119 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ πη και του Νικολάου Κεχαγιά (την θεία Αντώναινα), την οικογένεια Χαριλάου Καραθάνου και πολλών άλλων εκλεκτών Διλοφιτών συμπατριωτών μου. Θα ήταν παράλειψη όμως, να μην αναφερθώ και στον στενό δεσμό μας με την οικογένεια του αειμνήστου Δημητρίου Τζιμοπούλου από τον Πεντάλοφο, που σήμερα με τα παιδιά του διατηρώ άσβεστη την φιλική φλόγα, τόσο με την κ. Βιολέτα, καθηγήτρια φιλόλογο, όσο και με τον αδελφό της και συμμαθητή μου στο Α Γυμνάσιο Αρρένων Θεσσαλονίκης, τον εκλεκτό φίλο μου Χρήστο Τζιμόπουλο, καθηγητή του Πολυτεχνείου Θεσσαλονίκης. Η προσωπικότητα του πατέρα Για τον πατέρα μου δεν έχω να ειπώ πολλά καθόσον λίγο τον γνώρισα, ή μάλλον απήλαυσα μόνο την πατρικήν φροντίδα, αγάπη και στοργή προερχομένη από έναν φέρελπι πατέρα προς το ανήλικο παιδί του. Δεν μου δόθηκε όμως η ευκαιρία να γνωρίσω εκ βάθους τον άνθρωπο, το πνεύμα, την προσωπικότητα και τέλος τον επιστήμονα. Μαθαίνω πολλά, τα πλείστα αγαθά, άλλωστε «ουδείς ζήσεται και ουχ αμαρτήσει». Εκ περιγραφών τρίτων μόνο προέρχεται η γνωριμία μου με τον πατέρα. Θα μπορούσα να είχα μόνο μια απόλυτα θετική γνώση γι αυτόν, προερχομένη από την περιγραφή και την εντόνως σημαντική επιρροή της μητέρας προς το παιδί. Μία επιρροή που γεννάται ιδιαίτερα όταν το παιδί αναπτύσσεται υπό την απόλυτον και μοναδική προστασία μιας νέας μάνας που προσφέρει θυσία τον εαυτόν της, και που κατευθύνει την εξέλιξή του, στα μέτρα του απολεσθέντος εκλεκτού συζύγου και ζει για μία και μόνο προοπτική, 119

120 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ την ελπίδα για άριστη εξέλιξη του παιδιού. Αναμφισβήτητα αυτό απετέλεσε δι εμέ την πρώτη έντονη γνωριμία και αντίληψη για τον απόντα πατέρα. Όμως, αν έμενα μόνον μ αυτήν την γνώση, θα αποτελούσε γνώση κατευθυνομένη και όχι αντικειμενική. Σεβόμενος την μητέρα και χωρίς αμφισβήτηση των λεγομένων της, προσπάθησα προς τούτο, να συλλέξω πολλές πληροφορίες, από συγγενείς, φίλους, γνωστούς, συνεργάτες, πελάτες, πολιτικούς, φίλους και αντιπάλους, προϊσταμένους και υφισταμένους του, σε διάφορες φάσεις της πορείας της ζωής μου με προοπτικήν την αντικειμενική γνώση για τον πατέρα. Σε φάσεις, όπου φύσει, ο νέος άνθρωπος θέτει σε αμφισβήτηση τους παλαιούς, εκεί όπου αναπτύσσεται κάποια αυτογνωσία με υπερεκτίμηση των υποκειμενικών γνώσεων και αντιλήψεων περί ζωής, εκεί που όλα ενίοτε αμφισβητούνται, εκεί που όλα περνούν υπό αυστηρή κριτική, επιζήτησα την πραγματική γνώση για τον πατέρα. Τότε, όπου και τα ιστορικά γεγονότα αμφισβητούνται από τους νέους, αλλά και η πολλαπλότης των φάσεων αντιλήψεως των πραγμάτων και η ποικίλουσα οπτική γωνία κρίσεως των γεγονότων δεν επιτρέπει επιρροές τρίτων και μάλλον αποπέμπει αυτές μετ αποστροφής, εγώ προσπάθησα να διαμορφώσω δική μου γνώση για τον πατέρα, έστω και εκ ποικίλων πληροφοριών. (α) Πνευματική προσωπικότητά του Ο γιατρός Χατσέρας, διεκρίνετο για το αυστηρό και αγέρωχο ύφος του, και τη σπινθηροβόλο έκφρασή του. Ολιγομίλητος αλλά περιεκτικός στην διατύπωση του λόγου, τόσο που δεν επαναλάμβανε κάτι εις αναμάσηση, αλλά προβλημάτιζε και έπειθε τον συνομιλητή, ιδιαίτερα 120

121 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ καθόσον εχαρακτηρίζετο από ευφράδεια και την τέχνη του λόγου. Βιβλιομανής και μελετητής, πλην της ιατρικής επιστήμης, ερωτευμένος με την κλασσική ελληνική και διεθνή φιλολογία. Εγνώριζε σε ικανό βαθμό την γαλλικήν. Τόση ήταν η επίδοσή του στην παλαιά και σύγχρονη γραμματεία ώστε στην βιβλιοθήκη του υπήρχε θησαυρός έργων μεγάλων συγγραφέων Ελλήνων και ξένων, με ιδιάζοντα μάλιστα τρόπο κατανεμημένων. Η περιποίηση και ειδική κατάταξη των βιβλίων στην βιβλιοθήκη του είχε ίσως για τότε την έννοια της σχολαστικής περιποίησης, για σήμερα όμως θα ενομίζετο ως γνώση βιβλιοθηκονομίας. Ενεπνέετο άλλωστε από τον εκλεκτό του φίλο και εξαίρετο φιλόλογο καθηγητή Γεώργιο Δήμου, όταν ως συμμαθηταί του γυμνασίου εμφορούντο κατά ανταγωνιστικό τρόπο από την κλασική ελληνική παιδεία. Απέβλεπαν άλλωστε και οι δύο εις μελλοντική σπουδή στο Παν/ μιο για τον κλάδο αυτόν. Παρεξέκλινε όμως ο Γιάννης με την στροφή προς τον θετικόν κλάδον της ιατρικής, χωρίς ποτέ να χάσει την ιδιαίτερη έφεση για την φιλολογία. Χαρακτηριστική η λύπη και η αγανάκτηση του πατέρα όταν κατά τον εμπρησμό του σπιτιού κατεστράφη και η βιβλιοθήκη, γεγονός που του έδινε την αίσθηση ότι έχασε τον προσανατολισμό και θησαυρό του. Αναφερόταν μάλιστα συχνά επώδυνα εις τούτο, τόσο για την απώλεια των ιατρικών συγγραμμάτων, όσο και για την απώλεια του φιλολογικού θησαυρού της βιβλιοθήκης του, λέγοντας: Δεν λυπάμαι για το σπίτι αυτό, γρήγορα θα γίνει. Τα βιβλία μου όμως... Παράλληλα με την πνευματική καλλιέργεια, δεν έπαυε να διατηρεί, για τις ελεύθερες ώρες, τις ωραίες συνήθειες 121

122 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ του χωριού, τις αγροτοκτηνοτροφικές ενασχολήσεις του, τώρα βέβαια με ερασιτεχνικό τρόπο, αλλά και με μεράκι, υποκαθιστώντας κατ αυτόν τον τρόπον και την απαραίτητο γυμναστική άσκηση προς διατήρηση της σωματικής του υγείας. Είχε μάλιστα την ευχαρίστηση να ασκεί αυτές του τις ενασχολήσεις στο ωραίο και μεγάλο κτήμα, αυτό που ο εκ μητρός παππούς μου παρεχώρησε στα παιδιά του. Έτσι εύρισκε με πολλή χαρά και χρόνο να μετέχει και της αγροτικής ζωής που του επρόσφερε ωραίες ευκαιρίες. Απεχθάνετο την μικροπολιτική καθόσον ήταν κύριος εκφραστής της αληθείας, γεγονός που τον καθιστούσε ακόμη πιο ελκυστικό στους φίλους και γνωστούς, με το ακέραιον του χαρακτήρος. Διατηρούσε την λεβέντικη χωριάτικη κορμοστασιά ενώ μέσα στην σκληρία και τραχύτητα του σώματος εφώλιαζε μια, αριστουργηματικής λεπτότητας ψυχή, με ευθείες και ειλικρινείς εκφράσεις και συμπεριφορές. Ήξερε να μετέχει και της απλής ζωής, αλλά και της σύγχρονης και καλλιεργημένης εκφραστικότητος ικανά ευφυής με σημαντικά λεπτό χιούμορ, έτσι ώστε εγένετο αγαπητός και επιθυμητός στις φιλικές συγκεντρώσεις. Ένας συνδυασμός ιδιοτήτων που μαρτυρούσε σπάνια και εκλεπτυσμένη καλλιέργεια και ανθρωπιά, όπως αναφέρουν αρκετοί φίλοι και γνωστοί. Γενικώς υπήρξε μια προσωπικότης με τις ως άνω ιδιότητες σε σημαντικό βαθμό, επιπροσθέτως δε και ήπιων τόνων. Ένας συνδυασμός που προκαλούσε ιδιάζουσα συμπάθεια στους φίλους και γνωστούς, όταν μάλιστα αυτοί αντιλαμβάνοντο την ευθύτητα του χαρακτήρος συνδυαζόμενη με την παρεχόμενη ανθρωπιά εκ του ιατρικού λειτουργήματος. 122

123 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Μετείχε ενεργά σ όλες τις εκφάνσεις της ζωής. Ετέρπετο ιδιαζόντως από την βυζαντινή μουσική παράδοση συμμετέχων μετ ευχαριστήσεως στα δρώμενα της εκκλησίας, εισερχόμενος στην ουσίαν του βυζαντινού μέλους και ποιήσεως χωρίς τις υπερβολές των φανατικών, ξεχωρίζοντας μόνο τα αριστουργήματα, παράλληλα με την ορθήν πίστην. Εχειρίζετο υποδειγματικά από στήθους αποσπάσματα του κλασικού λόγου εις επίρρωση των λεγομένων του, πράγμα που τον καθιστούσε ευχάριστο ομιλητή και ικανόν συζητητή. Επεδείκνυε ιδιάζουσα αδυναμία για τις συγκεντρώσεις πνευματικού περιεχομένου, και προκαλούσε σχετικές συναθροίσεις από τις διάφορες θέσεις του. (β) Πολιτικές Πεποιθήσεις Από πληροφορίες της οικογενείας, ο πατέρας μου ήταν ένας δημοκρατικότατος άνθρωπος που πάντα ως σκοπό του είχε να παρέχει δικαιοσύνη και αγάπη στον πλησίον. Τα δε έργα του διέποντο από επιστημοσύνη και απέπνεαν σεβασμό στον συνάνθρωπο και την κοινωνία γενικότερα. Παρ όλον ότι και εγώ πρεσβεύω ότι δεν πρέπει να χαρακτηρίζεται και να τίθεται πολιτική ετικέτα σε κανέναν, κατά μία άλλη έκφραση θα μπορούσα να πω ότι ο πατέρας μου ήταν ικανώς πολιτικοποιημένο άτομο και μη μονοπλεύρως εντεταγμένο. Στην παρούσα περίπτωση, επειδή ο πατέρας μου, κατά την φάση της αντίστασης, υπηρέτησε στον ΕΛΑΣ, όπου είναι εγνωσμένη η οριστική αριστερά διαμόρφωση του χαρακτήρος του αγώνος, οφείλω να τονίσω ότι η συμμετοχή του εις τον αντιστασιακό αγώνα χαρακτηρί- 123

124 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ ζετο από απόλυτο δημοκρατικότητα και προσπάθεια να συμβάλει όσο το δυνατόν περισσότερο και από το μετερίζι της επιστήμης του και της δουλειάς του εις την αντίσταση εναντίον του εχθρού, που τότε καταδυνάστευε την άμοιρη πατρίδα. Δεν απεδέχετο για τον εαυτό του κανένα πολιτικό χαρακτηρισμό. Θα μπορούσε να ειπεί κανείς ότι ήταν ένας αγνός αγωνιστής που μέσα από την λειτουργική μορφή της επιστήμης του επρόσφερε και μόνο επρόσφερε, τόσο στους αγωνιζομένους όσο και στον πληττόμενο τότε ελληνικό λαό, χωρίς να υπηρετεί ίδια συμφέροντα τόσο οικονομικά όσο και πολιτικά, αλλά και χωρίς να επιζητεί ιδιαίτερη κοινωνική καταξίωση. Η μόνη φροντίδα ήταν η δια της επιστήμης προσφορά στον άνθρωπο. Δεν επεδίωκε συμμετοχή στα πολιτικά πράγματα, δεν επεφορτίζετο τίτλων και ηγετικών θέσεων. Η μόνη φροντίδα του ήταν ο άρρωστος άνθρωπος, ανεξαρτήτως θέσεων ή πεποιθήσεων. Θα μπορούσε να ειπεί κανείς, ήταν υπεράνω άλλων σκοπιμοτήτων πλην της επιστήμης, της ανθρωπιάς και της πατρίδος. Ετύγχανε της απολύτου εμπιστοσύνης, και ήταν φίλος με όλους, αλλά και υπεράνω κομματικών επιδιώξεων. Ο σεβασμός από όλους ήταν πανθομολογούμενος, καθόσον προσπαθούσε να παραμείνει αγνός και πολιτικά άφθαρτος. Ετύγχανε και του απολύτου σεβασμού τόσον εκ του απλού λαού όσον και εκ μέρους της ηγεσίας του ΕΛΑΣ, πράγμα που απεδείχθη περιτράνως κατά την φάση της μεγάλης ταλαιπωρίας της ασθενείας του και του εξ αυτής προκύψαντος θανάτου. Επιφυλάσσομαι να εξάρω με λεπτομέρειες, το μέγεθος και την απόλυτον συμπαράσταση εκ μέρους του ΕΛΑΣ καθ όλην την 124

125 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ πορεία του προσωπικού του δράματος, στην αντίστοιχη φάση των περιγραφών. Αυτό όμως που επρόσφερε περισσότερο ο αντάρτης γιατρός, γυναικολόγος, ήταν ότι, ίσως για πρώτη φορά, γιατρός της ειδικότητας αυτής, ευρίσκετο στα χωριά της Πίνδου. Τούτο ίσως ήταν μια πολυτέλεια για την περιοχή, τοσούτο μάλλον, καθόσον τέτοια ειδικότητα, ακόμη και σήμερα αμφιβάλλω αν υπάρχει στην περιοχή. Φανταστείτε το μέγεθος και την ποιότητα της προσφοράς στις γυναίκες της Πίνδου, και μάλιστα σε τόσο χαλεπές εποχές, όταν τότε μάλιστα η ανυπαρξία δρόμων και αυτοκινήτων, καθιστούσε απαγορευτική την προσέγγιση των γυναικών σε μαιευτήρα γιατρό. Θα μπορούσε να ειπεί κανείς ότι ίσως η επιστράτευση γιατρού αυτής της ειδικότητος σ αυτό αποσκοπούσε, περισσότερο μέσα στα πλαίσια της θεωρητικής αρχής, του σοσιαλισμού, τουλάχιστον, περί ισότητος, εις την παροχήν των τόσο σπανίων για τότε υπηρεσιών. Ένας λόγος άλλωστε ήταν και αυτός της τόσο γρήγορης και μεγάλης προβολής του γιατρού. Πολλές φορές από διηγήσεις της μητέρας, ο γιατρός με χιόνια πολλά (λόγω υψομέτρου) μετέβαινε από χωρίου εις χωρίον με το άλογο για κάποιο δύσκολο τοκετό, όπου η κυρά μαμή σήκωνε τα χέρια. Και εγώ αντελήφθηκα το μέγεθος της προσφοράς του μετά από χρόνια, όταν ευγνωμονούντες μας συναντούσαν ή μας επισκέπτοντο επί τούτοις για αγαθό μνημόσυνο. Τόσο μεγάλη αλλά και σημαντική ήταν η προσφορά αυτού του είδους, ώστε όλοι να σέβονται απολύτως τον άνθρωπο και την ανεξάρτητο πολιτική του στάση. Κατάφερε να διέλθη σ όλη αυτή την πολεμική φάση στην περιοχή της Πίνδου, αφήνοντας ένα όνομα που και 125

126 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ σήμερα μας κάνει υπερήφανους όλους της οικογενείας. Τέτοια ήταν η επιρροή προς τον κόσμο, που τότε επλήττετο από τα δεινά του πολέμου που είχε καταφέρει να χαρακτηρίζεται από φίλους και αντιθέτους ως ο προστάτης των φτωχών, αδυνάτων και ταλαιπωρημένων εκ του πολέμου. Και σήμερα ακόμη, προσωπικά, απελάμβανα της μεγίστης συγκινήσεως, εκ της πανθομολογουμένης αναγνωρίσεως του ιατρού, τόσο από τους συμπατριώτες μας της περιοχής της Καστοριάς, όσο και από τους συμπατριώτες, της νέας Πατρίδας, τους περί τα χωριά της Πίνδου εγκαταβιούντας. Αρκεί να αναφερθώ ότι εις την Θεσσαλονίκη όπου επί μακρόν προ της εις το Παν/μιον Θράκης αναλήψεως της υπηρεσίας μου, ως καθηγητού, και όπου ασκούσα το ελεύθερο επάγγελμα ιατρού καρδιολόγου, ο βασικός πυρήνας των ανθρώπων που επλαισιώναν το ιατρείο μου, ήταν οι καταγόμενοι εκ Βοΐου και ιδιαίτερα οι Διλοφίτες, εκλεκτοί φίλοι και του πατέρα (αλλά και δικοί μου μετέπειτα). Η αέναος αναφορά του πατρός εις το ιατρείο Θεσσαλονίκης και το συνεχές μνημόσυνο, αποτελούσε την μεγίστη απόδειξη των ως άνω περιγραφομένων. Αρκεί, επιπλέον, να ομολογήσω και δεν πιστεύω να με διαψεύσει κανείς, ότι και σήμερα, οι Διλοφίτες σ ένα μεγάλο ποσοστό με θεωρούν πατριώτη τους, ανταποδίδοντες την προς αυτούς αγάπην της οικογενείας μου, και ιδιαιτέρως του πατρός μου ιατρού Χατσέρα προς όλους τους τότε λαμπρούς αδελφικούς φίλους και εκλεκτούς πατριώτες της περιοχής του Βοΐου και της Πίνδου γενικότερα. 126

127 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Το ιατρικό του έργο στο βουνό Οι μέχρι τώρα γενικές αναφορές στο έργο του πατέρα μου Γιατρού Χατσέρα αποτελούν μια γενική εισαγωγή για τον άνθρωπο. Αυτό όμως που πρέπει να παρουσιάσει κανείς είναι τα λίγα που μπόρεσα να συλλέξω εκ πληροφοριών, οι οποίες συγκρινόμενες με βιβλιογραφικά δεδομένα, μπορούν να αποδώσουν την ουσία του έργου του γιατρού. Ομιλώ για σύγκριση με την βιβλιογραφία, καθόσον η μικρή ηλικία μου, τότε στα γεγονότα, δεν μου επέτρεπε να έχω ιδίαν αντίληψη, ούτε δυστυχώς άλλος αυτόπτης μάρτυς των γεγονότων της εποχής, κατέγραψε κάτι για τον πατέρα, ώστε να έχω κάποια συγκριτικά μέτρα. Θα είμαι, κατά το δυνατόν, αντικειμενικός, βάσει πάντοτε των πληροφοριών. Εντοπίζω, κατά τις γενικές πληροφορίες, την επιστράτευση του πατέρα μου, στο τέλος του 1942 με αρχές του Τότε και με ακριβή ημερομηνία την 4η-6η-7η Μαρτίου του 1943 και πριν ακόμη παγιωθεί οριστικά το επικρατούν πολιτικό καθεστώς στις ανταρτικές ομάδες του βουνού, έλαβε χώρα εις την θέση «Φαρδύκαμπος», νότια της Σιάτιστας, και πάνω στον αυτοκινητόδρομο Κοζάνης-Νεαπόλεως, μάχη των ανταρτικών ομάδων υπό την ηγεσία του Αντ/ρχη Π.Δ. Κοντονάση Ιωάννη, εναντίον ενός Ιταλικού τάγματος, όπου αιχμαλωτίστηκαν 604 Ιταλοί. Η μάχη αυτή του Φαρδυκάμπου Σιάτιστας ήταν μεγάλη σε διάρκεια και σε σοβαρότητα, όπου μετείχαν ποικίλες ανταρτικές ομάδες, Μακεδόνες και Θεσσαλοί αντάρτες. Συμμετείχαν και δυνάμεις του ΕΛΑΣ. Από ιταλικής δε αντίπαλης πλευράς συμμετείχε η 127

128 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ φρουρά των Γρεβενών του 1/13 Τάγματος της Μεραρχίας Πινερόλο (Χαρίλαος Αλεξάνδρου «Μεραρχία Πινερόλο», σελ. 117). Από άλλη οπτική γωνία η μάχη του Φαρδυκάμπου ήταν αποκλειστική επιτυχία του λαού της Στιάτιστας και των πέριξ χωριών (Σταύρος Θεοδοσιάδης «Η Πίνδος ομιλεί Εθνική αντίσταση », σελ ) σχεδόν χωρίς διοίκηση και με αυτοσχεδιασμούς η επιτυχία. Δεν αρνούνται τη συμμετοχή του ταγματάρχου Κοντονάση, αλλά δεν του αποδίδουν την τιμή της διοικήσεως. Η μάχη ήταν νικηφόρα, καθόσον ανταρτικές δυνάμεις από την περιοχή της Σιάτιστας απέκλεισαν το Μπουγάζι της Σιάτιστας ενώ εκ παραλλήλου αντάρτες του Βοΐου από την ηγεσία του ταγμ/ρχη Πόρτη Μιλτιάδη, απέκλεισαν το πέρασμα του Βογατσικού, για να εμποδίσουν και την πιθανή ενίσχυση των εγκλωβισθέντων από δυνάμεις Ιταλών που έδρευαν στην Καστοριά. Συμμετείχαν όλες οι αντάρτικες μονάδες μαζί. Ανήκει η νίκη στην πανστρατιά Ανταρτών, εθνικών ομάδων και του ΕΛΑΣ. Συνελήφθησαν οι ως άνω Ιταλοί, ενώ σκοτώθηκε μεταξύ των άλλων ο μελανοχίτωνας Ιταλός Υπολοχαγός Αβρίντας, απηνής διώκτης των κατοίκων της Σιάτιστας και περιέπεσε στα χέρια των ανταρτών σημαντικό πολεμικό υλικό (Ευάγγελος Κούστας, «Όπως τα έζησα», 1999, σελ. 28). Το αιχμάλωτο ιταλικό Τάγμα οδηγήθηκε σε στρατόπεδο συγκεντρώσεως. Κατά την άποψη του Χαρ. Αλεξάνδρου («Μεραρχ. Πινερόλο», σελ. 118) οι ιταλικές δυνάμεις είχαν 10 νεκρούς, 40 τραυματίες, 536 αιχμαλώτους στρατιώτες και 128

129 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ 17 αξιωματικούς. Αναφέρομαι στην μάχη του Φαρδυκάμπου, η οποία χρονικώς συνέπεσε με την επιστράτευση του πατέρα μου δια δύο σημαντικούς λόγους. Ο πρώτος λόγος είναι η συμμετοχή του Ιατρού στην αντιμετώπιση των τραυματιών της μάχης. Λεπτομέρειες και εντόπιση του ενδεχομένου αναρρωτηρίου επί του οποίου δραστηριοποιήθηκε ο πατέρας μου ως γιατρός, δεν έχω συγκεκριμένες. Άλλωστε όπως προανέφερα ο γιατρός κινητοποιείτο από περιοχής εις περιοχή τότε, και πάντοτε κατ εντολήν του αρχηγείου. Ο δεύτερος λόγος της αναφοράς μου, στη μάχη αυτή, είναι το γεγονός ότι οι συλληφθέντες αιχμάλωτοι Ιταλοί κατά την μάχη περιορίστηκαν στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως των χωριών Μεσολούρι και Δουτσικό, κατά άλλους και στο Πρόσβορο (Χαρ. Αλεξάνδρου, ό.π., σελ. 118). Στα στρατόπεδα αυτά, το Μάιο του 1944, κατόπιν διαταγής του στρατηγείου της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, εστάλη ο γιατρός Χατσέρας, για την περίθαλψη των πασχόντων εξ εξανθηματικού τύφου αιχμαλώτων Ιταλών. Εκεί προσεβλήθη από την νόσον με όλες τις επακόλουθες συνέπειες. Επιφυλάσσομαι εις λεπτομερή αναφορά των γεγονότων όταν με χρονική σειρά της πορείας της ζωής του πατέρα γιατρού αναφερθώ σχετικά. Δια τον ίδιο λόγο αναφέρομαι και στα γεγονότα της παραδόσεως άλλων Ιταλών, μετά την συνθηκολόγηση της 8 ης Σεπτεμβρίου 1943 της Ιταλίας. Μέσα στην πορεία των πολεμικών πραγμάτων, ως μεγάλο γεγονός επισημαίνω την 8η Σεπτεμβρίου 1943 όταν επισυνέβη η Συνθηκολόγηση των Ιταλών με επακόλουθον 129

130 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ την κατάπαυση των εχθροπραξιών μεταξύ Ιταλικής Κυβερνήσεως και των Συμμαχικών δυνάμεων (Χαράλαμπος Αλεξάνδρου, ό.π., σελ. 14). Τότε άρχισε το μέγα δράμα των κατακτητών Ιταλών, στο Ελληνικό έδαφος, όταν, οι μέχρι χθες, υπερήφανοι κατακτητές της Ελλάδας, υπό τη στενή συνεργασία με τους Γερμανούς, ευρέθησαν παραπέοντες μεταξύ δύο πλέον δυνατοτήτων δραματικής πορείας για επιλογή τρόπου περαιτέρω ζωής και επιβιώσεως μέχρι της ανωμάλου και αμφιβόλου επανόδου στη χώρα τους. Εκαλούντο δηλαδή να επιλέξουν ή να παραδοθούν ως αιχμάλωτοι πλέον στους μέχρι χθες συμμάχους και συμπολεμιστές Γερμανούς ή να αφοπλισθούν και να περιορισθούν σε στρατόπεδα συγκεντρώσεώς των πρώην εχθρών, Ελλήνων ανταρτών που αντιστέκοντο εναντίον της κατοχής τους στην χώρα μας. Όπως αναφέρεται υπό του Χαραλάμπου Αλεξάνδρου (Μεραρχία Πανερόλο χρονικό της αντίστασης και του μαρτυρίου της, σελ. 118) περί το τέλος Σεπτεμβρίου 1943 και κατά σαφείς πληροφορίες του N. Ham mond (Venture into Greece, ) άλλοι 2500 Ιταλοί της μεραρχίας Πινερόλο που παραδόθηκαν και αφοπλίσθηκαν, επιπροστέθηκαν στα κοντινά χωριά μεταξύ Δουτσικού και Μεσολουρίου, ενώ οι Ιταλοί της μάχης του Φαρδυκάμπου ευρίσκοντο στο Πρόσβορο Γρεβενών. Κατά τις ως άνω πληροφορίες, οι αφοπλισθέντες Ιταλοί της μεραρχίας Πινερόλο κατευθύνθηκαν αργότερα προς το Δουτσικό και το Μεσολούρι και διεχωρίσθησαν σε τρία Στρατόπεδα, τα δύο κοντά στο Δουτσικό και το τρίτο στο Μεσολούρι. Σ όλους τους Ιταλούς προέκυψαν προβλήματα τροφοδοσίας καθόσον οι σχέσεις ΕΛΑΣ και Αγγλικής αποστολής που χρηματοδοτούσε σχετι- 130

131 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ κά το ελληνικό αντάρτικο άρχισαν να ρήγνυνται. Ο N. Hammond (με το ψευδώνυμον Eggs) με δική του πρωτοβουλία αρνείται να χορηγήσει χρήματα και το πρόβλημα επισιτισμού των Ιταλών από το ΕΛΑΣ καθίσταται εντονότατο. Κατόπιν τούτου, μη έχοντας τη δυνατότητα να τους σιτίσει, τους επιτρέπει να δουλεύουν σε οικογένειες Ελλήνων χωρικών με αντάλλαγμα τροφή και διαμονή. Συνθήκες άθλιες για τους παραδοθέντες και αφοπλισθέντες Ιταλούς μαζί με την επικρατούσα πλέον επιδημική διασπορά κρουσμάτων εξανθηματικού τύφου, η ζωή των εγκλωβισμένων στα στρατόπεδα αυτά, κατέστη μαρτυρική και ο θάνατος ήταν η επικρατούσα κατάληξη. Σε χρόνο που δεν μπορώ ακριβώς να καθορίσω, πάντως περί το τέλος του 1943, εγένετο η μεταφορά του νοσοκομείου από τον Πεντάλοφο στο Δίλοφο. Η δραστηριότης και προσφορά όλων των ιατρών του νοσοκομείου ήταν σημαντική αντιμετωπίζοντας τόσο τους τραυματίες αντάρτες όσον και τους νοσηλευόμενους από τα λοιμώδη νοσήματα που ο πόλεμος προκαλεί. Οι πάσχοντες από τα νοσήματα αυτά ιδιαίτερα δε, από το κατ εξοχήν πλεονάζον νόσημα του εξανθηματικού τύφου, που εκαλείτο το νοσοκομείο να προσφέρει τις υπηρεσίες του, καθ ημέραν και ηύξαναν σε αριθμό και βαρύτητα και ιδιαίτερα λόγω των προαναφερομένων δυσχερών συνθηκών διαβιώσεως, τόσο των στρατευομένων, όσο και του λαού της περιοχής, ιδιαίτερα όμως των αιχμαλώτων Ιταλών, των οποίων το δράμα δεν περιγράφετο. Στη φάση αυτή της στρατεύσεως του ο γιατρός Χατσέρας επρόσφερε ποικίλες υπηρεσίες. Ως γνώστης μικροχειρουργικής, ως εκ της ειδικότητός του, του μαιευτήρος, αντιμετώπιζε επιτυχώς τους μικροτραυματισμούς, 131

132 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ τουλάχιστον. Παράλληλα, εξηναγκασμένος εκ των πραγμάτων ήταν ικανός και αντιμετώπιζε θέματα γενικής Ιατρικής, ιδιαίτερα τα λοιμώδη νοσήματα που αφθονούσαν. Ομως με περισσή προσφορά αντιμετώπιζε και τα γυναικολογικά προβλήματα όλου του λαού της περιοχής, των ταλαιπωρημένων γυναικών που η φτώχεια και η κακομοιριά τις εμάστιζε επιπροσθέτως. Έτσι συνεχίζεται με ποικίλο και τραχύ ρυθμό, η ζωή του πατέρα στο Αντάρτικο Νοσοκομείο. Η γιορτή των γενεθλίων του Στάλιν Η χρονική περίοδος Σεπτεμβρίου και Οκτωβρίου του 1943 ήταν πλέον η εποχή της πλήρους επικρατήσεως των αριστερών ανταρτών του ΕΛΑΣ. Παράλληλα, ως αναφέρεται από τον N. Hammond (Eggs), η δυσφορία της Αγγλικής Αποστολής για το γεγονός ήταν έκδηλος πράγμα που αντιμετωπίζετο με τον προσήκοντα περιορισμό της οικονομικής στηρίξεως του Αγώνος, πέραν των άλλων και με παρεμβάσεις εκ μέρους της Αποστολής, για την προσπάθεια εκτροπής της ροής των ανταρτών προς τις εθνικές αντιστασιακές ομάδες (π.χ. Ζέρβα κ.λπ.). Ο Hammond με δική του πρωτοβουλία, αρνείται να χορηγήσει τα χρήματα για τις χειμερινές προμήθειες στον ΕΛΑΣ (Χαρ. Αλεξάνδρου, ό.π., σελ. 119). Τότε λοιπόν, και περί το τέλος Δεκεμβρίου του 1943 η διοίκηση του εδρεύοντος πλέον στο Δίλοφο Βοΐου, νοσοκομείου του ΕΛΑΣ, απεφάσισε να εορτάση την εορτήν των γενεθλίων του «συμμάχου Στάλιν» που συνέπιπτε με την 21 η Δεκεμβρίου. Κατά προφορικές πληροφορίες, ανετέθη η διοργάνωσι της εορτής του νοσοκομεί- 132

133 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ ου στον γιατρό αυτού, τον Ιωάννη Χατσέρα. Με πολλήν επιμέλεια ετοιμάσθησαν τα πάντα για την γιορτή και εκλήθησαν να παραστούν όλοι οι παράγοντες και οι επίσημοι του ΕΛΑΣ, με πρωτοστασία του Μεράρχου της ΙΧ Μεραρχίας Καρατζά. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της μητέρας μου, ολίγον προ της ενάρξεως της εορτής και ενώ ευρίσκοντο όλοι σχεδόν στις θέσεις τους, ο πατέρας μου υπενθύμισε για δεύτερη φορά με έντονη φωνή τώρα και εις επήκοον και των κεκλημένων να κομισθεί η Γαλανόλευκη και να τεθεί ανάμεσα στις πολυάριθμες κόκκινες σημαίες (οι οποίες έφεραν και το σφυροδρέπανο) και τις άλλες σημαίες των συμμάχων λέγων (είχε προηγηθεί προηγουμένως υπόδειξή του, χωρίς ακόμη να εισακουσθεί): «Τέλος πάντων, φέρτε να αναρτήσουμε και την ελληνική σημαία». «Άλλωστε η προοπτική του αγώνα μας, εδώ στα ψηλά βουνά, είναι να ελευθερώσουμε την Πατρίδα μας, την Ελλάδα γι αυτόν τον λόγο και τιμούμε σήμερα και τον μεγάλο σύμμαχο Στάλιν, την βοήθεια του οποίου αναγνωρίζουμε και ευγνωμόνως ευχαριστούμε». Τα λεγόμενα, παρόλο ότι δεν είχε επισήμως αρχίσει η εορτή, ακούστηκαν από όλο το ακροατήριο και από αυτόν τούτον τον Μέραρχο. Η αντίδραση: Από μεν τον Μέραρχο και τους επισήμους τουλάχιστον, εμφανώς, υπήρξε θετική με το σχετικό «Μπράβο» και με χειροκρότημα. Από δε το, εις το βάθος της αίθουσας, ακροατήριο ακούσθηκε και το: «Κάτω ο φασισμός». Τότε, η μεν μητέρα μου, αφού σηκώθηκε φίλησε άκρως ικανοποιημένη τον σύζυγον της, ο δε Μέραρχος εξέφρασε (όχι βέβαια μεγαλοφώνως) την ακόλουθον δυσφορίαν για τους φωνασκούντες, αποτεινόμενος προς τον για- 133

134 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ τρό: «Λυπούμαι, γιατρέ, γι αυτούς (δείχνοντας τους φωνασκούντας) και λυπούμαι ιδιαίτερα καθόσον με τέτοιες συμπεριφορές φοβούμαι ότι θα χάσουμε τον αγώνα». Πιστεύω και εγώ σήμερα ότι ο στρατηγός ήταν ειλικρινής στην έκφρασή του, καθόσον δεν νοείται Έλληνας οποιασδήποτε ιδεολογίας που να μην αγαπάει την πατρίδα του. Η Πρωτοχρονιά του 1944 Έτσι, κυλούσε και πάλι η ζωή στον αγώνα για την ελευθερία, χωρίς βέβαια να παραβλέπονται και οι στοιχειώδεις χαρές της ζωής. Αξίζει προς τούτο να αναφερθώ σε μια εορταστική βραδιά που οργάνωσαν οι γονείς μου στο σπίτι μας στο Δίλοφο, την παραμονή της πρωτοχρονιάς του Τολμώ να ειπώ, ότι σαν από όνειρο, ενθυμούμαι και εγώ αυτή την ευτυχισμένη βραδιά της οικογένειάς μας. Λέγω, τολμώ, διότι ίσως δεν γίνω πιστευτός από πολλούς που θα υπολογίσουν, την τότε ηλικία μου, και θα θεωρήσουν ότι είναι υποβολιμιαία ανάμνηση εκ διηγήσεων, καθόσον είχα τότε ακριβώς ηλικία 4,5 ετών, και ίσως σ αυτήν την ηλικία, πιστεύεται, ότι δύσκολα ενθυμούνται λεπτομέρειες τα παιδιά. Όμως, βεβαιώνω, σθεναρώς την ανάμνηση αυτή, διότι τότε είδα για πρώτη φορά το χειροκίνητο γραμμόφωνο, που απέδιδε θαυμασίως, για την παιδική μου περιέργεια, ωραία μουσική. Τότε είδα πάλι, για πρώτη φορά, το θεαματικότατο χριστουγεννιάτικο δένδρο, με τα απαστράπτοντα στολίδια! (καρύδια τυλιγμένα σε χρυσόχαρτο). Τότε είδα τους γονείς μου τόσο ευτυχείς και χαρούμενους, να χορεύουν, σ ένα σύνολο διασκεδαζόντων φίλων και γνωστών, και γενικά τότε για πρώτη φορά απήλαυσα μια φαντασμαγορική βραδιά 134

135 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ (για τα τότε δεδομένα) που για την παιδική μου αντίληψη ήταν πρωτόγνωρα, λόγω των συνθηκών της ζωής μας κατ εκείνην την εποχή. Η βραδιά αυτή, η φαντασμαγορική, η γεμάτη ευτυχία των γονέων μου ήταν η κατακορύφωση της απόλαυσης της ελεύθερης ζωής πάνω στην Πίνδο, και θα έλεγε κανείς ότι έτσι ανέτειλε μια λαμπρής προοπτικής νέα χρονιά, πολλά υποσχόμενη. Εισερχόμεθα στο έτος Οπόσες λαμπρές προοπτικές! Οπόσες μεγάλες ελπίδες! Ίσως τελειώσει ο πόλεμος! Ίσως επιστρέψουμε στη μικρή μας πατρίδα! Ίσως αρχίσουμε να ξανακάνουμε το κατεστραμμένο σπίτι μας και το νοικοκυριό μας. Ίσως... Ίσως!!! Πολλά ίσως! Αλλά αλίμονο! Το 1944 έρχεται γεμάτο με νέες συμφορές, με νέα δράματα, με οριστική συντριβή και τέλος με θάνατο για το άμοιρο πατέρα. Η Βαρέγγα του Διλόφου εκ του σύνεγγυς. 135

136 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Κίνημα Η δυσφορία ικανού αριθμού αξιωματικών και λοιπών ανταρτών του ΕΛΑΣ από την διείσδυση στις τάξεις του Σλαβομακεδόνων τέως κομιτατζήδων και βουλγαρόφιλων, όπως προαναφέρω, μέχρι τούδε συνεργατών των Ιταλών, είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία μιας κίνησης ή ενός κινήματος με επίκεντρο δράσεως το 28ον Σύνταγμα της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Τον Φεβρουάριο του 1944, εξαρθρώθηκε το κίνημα και άρχισε μια σειρά μακρόσυρτων προανακρίσεων. Οι ανακρίσεις αυτές, αφενός διήρκεσαν όλη την περίοδο της ανοίξεως, αφετέρου ταλαιπώρησαν αρκετούς ανακρινομένους, και ιδιαίτερα με την επιβολή βίαιων ανακριτικών μέσων. Οι πρωταίτιοι του κινήματος συνελήφθησαν άμεσα και εκρατήθησαν. Οι αναλυτικές όμως προανακρίσεις σκοπόν είχαν τον προσδιορισμό και άλλων υπόπτων που συνέβαλαν εις την οργάνωση του κινήματος, με προοπτική την εισαγωγή στη δίκη και την ενδεχόμενη καταδίκη και αυτών. Αυτό που πρέπει να επισημανθεί επίσης είναι ότι ουδείς έθιξε έναν από τους κυρίους παρακινητάς του κινήματος, τον αξιωματικό της διασυμμαχικής αποστολής Ηρακλή Καραγεωργίου, ο οποίος πιθανότατα ετύγχανε ειδικής ανοχής και ασυλίας και ο οποίος είχε ήδη αποχωρήσει από την περιοχή. Εδώ θα πρέπει να αναφερθεί και η παρουσία και δεύτερου αξιωματικού της διασυμμαχικής αποστολής, του αξιωματικού Ζώτου, του οποίου το όνομα αναφέρεται κατά την επακολουθήσασα δίκη. Δεν γνωρίζω, όμως, την αποστολή του εν λόγω αξιωματικού, καίτοι ήταν φίλος του πατέρα, όπως ελέγετο. Εθεωρήθησαν ύποπτοι ως συνεργάτες εκτός των αξι- 136

137 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ ωματικών του ΕΛΑΣ και όσοι εφιλοξένησαν τον αξιωματικό Καραγεωργίου ή συνεργάσθησαν, ή επικοινώνησαν με αυτόν. Εύλογος ήταν και η υποψία έναντι των γονέων μου και του φιλικού περιβάλλοντος αυτού. Δια τον λόγον αυτόν άρχισαν προανακρίσεις. Όσον αφορά εις το ζεύγος Χατσέρα, κατά μαρτυρία της μητέρας μου, οι ανακρίσεις εις τις οποίες υπεβλήθησαν ήταν κανονικές και ευπρεπείς, και όχι βίαιες, όπως ανέφεραν άλλοι ανακρινόμενοι για τον εαυτόν τους, αλλά μακράς διαρκείας και υπερβολικά κοπιώδεις για τους ανακρινόμενους. Στα υπ αριθμ. 31 Πρακτικά της Δίκης του έκτακτου στρατοδικείου του ΕΛΑΣ που έλαβε χώρα στον Πεντάλοφο την 22ην Ιουνίου 1944 αναφέρεται μόνο η μητέρα μου Ζαχαρούλα και ότι εξετάσθηκε προανακριτικά επί σειρά ημερών, αρχής γενομένης την (Πρακτικό 31 Δίκης Στρατοδικείου. Απολογία Ζ. Χατσέρα σελ.16, Ερώτηση Λαϊκού Επιτρόπου). Για την απουσία αναφοράς στον πατέρα μου βλέπε παρακάτω εις σχετικό κεφάλαιο (Το στρατοδικείο στον Πεντάλοφο, σελ.146). Κατά την διάρκεια των προανακρίσεων και της γενικά καλής συμπεριφοράς των ανακριτών, οφείλω να τονίσω μια πάρα πολύ βαριά εμπειρία, που μετά φρίκης ενεθυμείτο η μητέρα μου. Ένας εκ των εναλλασσομένων ανακριτών, ονόματι Αποστολίδης, ευφυέστατος, υπερβολικά αυστηρός, ευέλικτος, σκληρός, αδίστακτος και τραχύς, ήταν το φόβητρο όλων των ανακρινόμενων, μηδέ εξαιρουμένης και της μητέρας μου, η οποία με φρίκη ενθυμείτο το άτομο αυτό. Από τις συχνές δε επαναλήψεις και αναφορές στο όνομά του, είχε μεταδώσει και εις εμέ- 137

138 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ να το αίσθημα της φοβίας. Το ότι στους άλλους ανακρινομένους επεβάλλετο βία (ξυλοδαρμός κ.ά.) συνάγεται από τα πρακτικά της δίκης (31 Δίκη Στρατοδικείου, σελ. 25. Απολογία Κατηγορουμένου Λαζαρίδη (Φωτοαντίγραφο αριθ. 6 σελίς 157). Όλη η περίοδος της ανοίξεως του 1944 πέρασε με την αγωνία του προσδιορισμού των κατηγορουμένων. Η μητέρα μου ζούσε υπό το βάρος μιας επικείμενης δίκης, τα αποτελέσματα της οποίας δεν είναι καθόλου αστεία, αν μάλιστα σκεφθεί κανείς ότι, στα τότε πολεμικά γεγονότα η ζωή του ανθρώπου δεν μετρούσε και πολύ. Τελικώς, η δίκη προσδιορίστηκε για την 22ην Ιουνίου του Θα εγίνετο στον Πεντάλοφο Βοΐου. Κατηγορούμενοι καθορίσθηκαν ως ακολούθως με βάση το κατηγορητήριο «Οργάνωση κινήματος επαναστάσεως». Απαγγέλθηκε κατηγορία στους ακόλουθους: 1. Εφ. Ανθ/γός Εφραιμίδης Θεόδωρος του Αναστασίου, 2. Εφ.Ανθ/τρος Σαμαράς Κων/νος του Αθανασίου, Ιατρός, 3. Εφ.Υπολ/γός Δώδος Χαρίλαος. Δικηγόρος, 4. Εφ.Υπολ/γός Τζουρέλλας Κοσμάς, Δάσκαλος, 5. Μόνιμος Ταγ/χης Λαζαρίδης Χρήστος, Διοικητής του 28ου Συντάγματος Πεζικού, 6. Λοχίας Νικολαΐδης Αναστάσιος, Γεωργός, 7. Μιχαήλ Παπαθανασίου, Διδάσκαλος, 8. Εφ.Ανθ/γός Δάγκας Πέτρος. Δικαστικός υπάλληλος, 9. Ενωμοτάρχης Πεντραράκης Γεώργιος, 10. Μόνιμος Ανθ/ γός Ζαχάρης Νικόλαος, 11. Μόνιμος Αθ/γός Ναθαναήλ Αριστείδης, 12. Αναστάσιος Μαριανάκης, Αγροφύλακας. 13. Βασίλειος Σμαρόπουλος, Γεωργός, 14. Μητρόπουλος Ιωάννης, Κουρέας. Η μητέρα μου καθορίσθηκε να κληθεί ως μάρτυρας κατηγορίας, μαζί με αρκετούς άλλους. 138

139 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ α α α Αριθμ. 1 φωτοαντίγραφο. α α ε ε α Ακριβές Φωτοαντίγραφο εκ της σελίδος 1 των Πρακτικών α ε ε α α της 31ης Δίκης του Στρατοδικείου της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ ε α ε της στον Πεντάλοφο. Κατηγορούμενοι στη Δίκη. Έτσι α α ε α ε α την άνοιξη του 1944 περνούσε ο καιρός με την αγωνιώδη α α α ε α ε αναμονή της διενεργείας της Δίκης που είχε προσδιοριστεί ε ε α ε για την 22α Ιουνίου του α α α ε ε ε α ε ε Εξανθηματικός ε α α Τύφος. Νόσος του πατέρα Έτσι είχε διαμορφωθεί η κατάσταση στις τάξεις του υ ΕΛΑΣ, οπότε την 8η Μαΐου 1944 εδόθη εντολή, από το Αρχηγείο ε ε α ε α α ε εις τον πατέρα μου, να μεταβεί εις το Δουτσικό για να προσφέρει τις υγειονομικές του υπηρεσίες εις τους εκεί αιχμαλώτους Ιταλούς που ήταν περιορισμένοι στα 139

140 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ σχετικά στρατόπεδα συγκεντρώσεως. Οι συνθήκες διαβιώσεως των Ιταλών ήταν δραματικές. Τα λοιμώδη νοσήματα, ιδιαίτερα ο εξανθηματικός τύφος, στις αρχές Απριλίου του 1944, παρέλυσε όλα τα στρατόπεδα. Ιατροί λίγοι, φάρμακα ανύπαρκτα. Γενικώς τραγική ήταν η διαβίωση των Ιταλών αιχμαλώτων (Χαρ. Αλεξάνδρου - Μεραρχία Πινερόλο, σελ. 155). Ο πατέρας πιστός στο ανθρωπιστικό καθήκον και ευπειθής εις τας διαταγάς του στρατηγείου μετέβη έφιππος στην αποστολή συνοδευόμενος από τον Βασίλειο Δήμου, αγωγιάτη από το Επταχώρι. Σημειώνω ιδιαίτερα ότι το πλείστον των Ιταλών νοσούσε από την νόσο «εξανθηματικός τύφος», και πολλοί από αυτούς κατέληγαν εις θάνατον, καθόσον είναι νόσος εν πολλοίς θανατηφόρος, ιδίως όταν οι νοσούντες είναι άτομα υψηλής καθαριότητος, που δεν είχαν εξοικειωθεί με τις ενδημικές προσβολές της νόσου. Ο εξανθηματικός τύφος είναι νόσος λοιμώδης οφειλομένη σε πολλών ειδών Ρικέτσιες εκάστοτε. Ο Ρικέτσιες είναι αισθητώς ατελή μικρόβια, που δεν καλλιεργούνται σε ειδικά θρεπτικά υποστρώματα, αλλά αναπτύσσονται εντός των κυττάρων των Οργανισμών. Ως εκ της ιδιότητος αυτής μοιάζουν περισσότερο με τους ιούς και έχουν μεγάλη αντοχή στα μικροβιοκτόνα φάρμακα καθώς και στα αντιβιωτικά γενικώς. Αντιλαμβάνεται κανείς ότι είναι νόσος που δύσκολα καταπολεμάται με φάρμακα και η πορεία της είναι βαρυτάτη καταλήγουσα πλειστάκις κατόπιν τυφώσεως (βυθιότης πνεύματος και αισθήσεων) εις θάνατον. Για την ιστορίαν του θέματος, αναφέρομαι και στον επιστήμονα, που στην προσπάθειά του να μελετήσει τα 140

141 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ μικρόβια αυτά, προσεβλήθη από την νόσο και εξ αυτού του λόγου απεβίωσε. Ο επιστήμων αυτός ελέγετο Ricetts και προς τιμήν του η επιστημονική κοινότης έδωσε το όνομά του στα μικρόβια αυτά «Ρικέτσια». Η ρικετσία του επιδημικού εξανθηματικού τύφου είναι η προβατσέκιος. Μεταδίδεται από ανθρώπου σε άνθρωπο με ξενιστή την φθείρα των ενδυμάτων. Ο τρόπος μεταδόσεως, δια της φθειρός της νόσου, έχει σημασία επιδημιολογική. Για να μεταδοθεί η νόσος, χρειάζεται να τσιμπήσει η φθείρα τον άρρωστο και να απομυζήσει το αίμα του μεταξύ της 2 ης εβδομάδος της νόσου και της 5 ης ημέρας της απυρεξίας αυτού. Επίσης επιδημιολογική σημαντικότης είναι ότι η φθείρα, εάν παραμείνει 5 ημέρες νηστική πεθαίνει, αλλά με τον θάνατο, τα υπολείμματά της δεν μεταδίδουν τη νόσο. Η μετάδοση γίνεται μόνο με τσίμπημα. Είναι εμφανές ότι η νόσος είναι νόσος πολέμων επιστρατεύσεων και γενικά νόσος πολεμικών αθλιοτήτων, όπου επικρατούν οι φθείρες επί των ενδυμάτων. Με αυτόν τον τρόπο και λόγω της καταπονήσεως των αιχμαλώτων, οι Ιταλοί των στρατοπέδων του Δουτσικού και του Μεσολουρίου αρρώστησαν όλοι και προοδευτικά έχαναν τη ζωή τους. Την υγειονομική τους φροντίδα επρόσφερε στην αρχή της επιδημίας ο νεαρός Ιταλός ιατρός Eduardo Ardito ηλικίας τότε 26 ετών, ο οποίος παρείχε με μεγάλο αγώνα πολλά στους πληττομένους ασθενείς, συμπατριώτες του. Αναφέρεται μάλιστα η σημαντική προσφορά του και στους Έλληνες, όπου και αγαπήθηκε ιδιαζόντως από τους κατοίκους της περιοχής. 141

142 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Δυστυχώς όμως, ο άμοιρος νεαρός Ιταλός ιατρός προσεβλήθη από την νόσο, και μη μπορώντας να αντεπεξέλθει κατά την τύφωση της νόσου, απεβίωσε την Ετάφη τιμητικώς στο Μεσολούρι, στο νεκροταφείο του χωριού, όπου και μέχρι σήμερα, διατηρείται ο τάφος του και είναι σεβαστή η μνήμη του από τους κατοίκους. Μετά τον θάνατο του Ιταλού γιατρού, το αρχηγείο του ΕΛΑΣ, στην υπευθυνότητα του οποίου υπήγοντο τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως των Ιταλών, περί τον μήνα Απρίλιο με Μάιο απέστειλε δια διαταγής τον ιατρόν χειρουργό Αλέξανδρο Βασιλόπουλο, ετών 50 περίπου από τα Γρεβενά, ο οποίος υπηρετούσε στο Νοσοκομείο της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Ο ιατρός Βασιλόπουλος Αλέξανδρος, χειρουργός, άριστος επιστήμων και παλαιός Δήμαρχος Γρεβενών, υπήρξε θύμα αφοσιώσεως στο καθήκον, όταν απεστάλη από τους Άγγλους (κατά άλλην άποψη του Σταύρου Θεοδοσιάδη, «Η Πίνδος ομιλεί», σελ. 358) προς αντιμετώπιση των ασθενούντων Ιταλών αιχμαλώτων, οι οποίοι έπασχαν από εξανθηματικό τύφο. Όπως αναφέρει ο Θεοδοσιάδης, ο θάνατός του επήλθε ταχύτατα μέσα σε 10 ημέρες. Η πόλις των Γρεβενών τον ύμνησε και τον έκλαυσε ως ένα ισχυρόν παράγοντα των Γρεβενών. Ο γιατρός ήταν κλινικάρχης στα Γρεβενά, όπου κατέβαινε με την άδεια του ΕΛΑΣ, κατά περιπτώσεις και χειρουργούσε τους έχοντας ανάγκη. Ο ιατρός από πληροφορίες δεν ήταν εγγεγραμμένος εις ΚΚΕ παρόλην την προσφορά υπηρεσιών στον ΕΛΑΣ (Θεοδοσιάδης, «Η Πίνδος ομιλεί», σελ. 358). Από την υγειονομική επίσκεψη στα στρατόπεδα των αιχμαλώτων Ιταλών, ο ιατρός Βασιλόπουλος εδήχθη από 142

143 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ την φθείραν και ενόσησε αμέσως. Δεν μπόρεσε δυστυχώς, να αντεπεξέλθει των κακουχιών της νόσου και έχασε την ζωήν του κατά την τύφωση αυτής. Ετάφη στα Γρεβενά με τις δέουσες τιμές. Τέλος, ήλθε η ώρα της αποστολής άλλου ιατρού για τον ως άνω σκοπό. Επελέγη προς τούτο ο γιατρός Ιωάννης Χατσέρας, ο πατέρας μου. Μετέβη την 8η Μαΐου 1944 στο Δουτσικό. Σε 15 περίπου ημέρες ενεφάνισε και αυτός την νόσον με όλα τα θορυβώδη συμπτώματα αυτής πυρετός 39 ο -40 ο, κηλιδοβλατιδώδες εξάνθημα, τύφωση (θόλωση διανοίας), αρθραλγίες, μυαλγίες, νευρολογικές εκδηλώσεις, αιμορραγικές τάσεις. Καρδιακή ανεπάρκεια κ.λπ. Βαριές επιπλοκές. Ο ασθενής πλέον πατέρας παρακολουθείτο στο σπίτι μας στο Δίλοφο Βοΐου, υπό των ιατρών του Νοσοκομείου, οι οποίοι έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον και παρείχαν ικανή φροντίδα εις τον ασθενή ιατρόν πατέρα μου. Σ αυτή τη φάση οφείλω να τονίσω την μεγάλην ιατρική, ηθική και φιλική συμπαράσταση όλων των παραγόντων του ΕΛΑΣ, που με σχετική διαταγή παρεχώρησαν στο σπίτι μας κοντά στον άρρωστο πατέρα μου νοσηλευτικό προσωπικό, 2 αδελφές, οι δε ιατροί εναλλάσσοντο και παρέμενον πλησίον του επί σταθερής βάσεως συνεχώς. Και οι αδελφές εναλλάσσοντο μεταξύ τους και επρόσφεραν με πολλή θυσία την υπηρεσία τους στον μέχρι χθες συνεργάτη αγαπητό γιατρό. Εδώ οφείλω να αναφέρω δύο αδελφές που το όνομά τους παρέμεινε ανεξίτηλο στη μνήμη της μητέρας μου εκ της μετ αυτοθυσίας προσφοράς τους προς τον ασθενή. Η κυρία Νίτσα, την οποία και εγώ εγνώρισα, όταν μετά τα γεγονότα ηργάζετο ως αδελφή νοσοκόμα στην Χειρουργική Κλινική του Ιωάν- 143

144 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ νου Ζάχου στο Άργος Ορεστικό, που ήταν και μια ζωντανή παρουσίαση της ζωής του πατέρα μου τόσο στο Νοσοκομείο του ΕΛΑΣ, όσο και στη φάση της εκ της ασθενείας του μεγάλης ταλαιπωρίας όλων μας. Σημαντικότατη όμως ήταν και η συμπαράσταση στο δράμα μας και της νεαράς τότε αδελφής νοσοκόμου Ανθούλας Γκατζώνα, η οποία ήταν άριστη συνεργάτις του πατέρα κατά την εργασία του στο Νοσοκομείο του ΕΛΑΣ και εν συνεχεία εξελίχθηκε και σε άριστη συμπαραστάτιδα στην βαριά πορεία της νόσου του και την εξ αυτής ταλαιπωρία μας. Πέραν αυτών, οφείλω να εξάρω μετ ευγνωμοσύνης την μέχρις αυταπαρνήσεως συμβολήν της γιαγιάς Ελισάβετ Κουρναβίδου Βασιλάκη, στο σπίτι της οποίας και διαμέναμε και όπου η μητρική της φροντίδα τόσο προς τον ασθενή, όσο και προς όλη την οικογένεια άφησε εποχή. Πέρασαν άλλες 15 ημέρες και φθάσαμε περί τα μέσα Ιουνίου, οπότε η κατακορύφωση της νόσου προσήγγιζε το θάνατο. Οι πάντες απηλπισμένοι, η νόσος βαρυτάτη, με όλες τις εκδηλώσεις, η φροντίδα παραδειγματική. Πάνω στη φάση της τυφώσεως, καθόσον είναι γνωστόν ότι κάμπτεται και η καρδιά από ένα είδος μυοκαρδίτιδος (Μυοκαρδιοπάθεια φλεγμονώδους αιτιολογίας), οι θεράποντες ιατροί θεώρησαν σκόπιμο να χορηγήσουν καμφορά, ως καρδιοτονωτικό (όπως τότε επιστημονικώς επιστεύετο). Εγένετο, λοιπόν, υποδόριος ένεσις της καμφοράς εις τον αριστερόν βραχίονα δεν γνωρίζω όμως πώς και υπό ποίας συνθήκας καθαριότητος και αποστειρώσεως εγένετο η ένεσις αυτή. Και ναι μεν η επιστημονική σκέψις ορθώς ετηρήθη, για τότε, αλλά η αμφίβολος αποστείρωση και καθαριό- 144

145 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ της συνετέλεσε να πάρει άλλη τροπή η εξέλιξη των παρενεργειών, καίτοι η πορεία της λοιμώδους νόσου, ευρίσκετο προς το βελτιωμένο τέλος της, χωρίς να επισυμβεί το μοιραίο. Άρχισαν οι ελπίδες, μετά τον χρονικό προϋπολογισμό της διάρκειας της τυφώσεως (συνήθης διάρκεια 15 ημέρες). Ο άρρωστος πατέρας άρχισε να συνέρχεται και σε λίγες ημέρες μετά την επικίνδυνο φάση της κρίσεως, άρχισε να επανέρχεται η πνευματική κάθαρση και σιγάσιγά υποχωρούσαν τα συμπτώματα με ταχεία επάνοδο εις το κατά φύση. Η χαρά όλων περισσή, η ικανοποίηση των γιατρών και του περιβάλλοντος απερίγραπτος. Ο ίδιος ο ασθενής γιατρός μετά την μεγίστη υπερκόπωση, άρχισε να ενθαρρύνεται, λέγων «ήμουν νέος και άντεξα των δεινών». Αλλοίμονο, όμως! Η αμφιβόλου καθαριότητος και αποστειρώσεως ένεση της καμφοράς, δεν άφησε επί πολύ να επικρατήσει η χαρά. Στην εστία της ενέσεως στον βραχίονα διαπιστούται έντονος φλεγμονή που προήλθε από μόλυνση της περιοχής από την βρώμικη ένεση. Τότε, όλοι πάγωσαν με την ιατρογενή επιπλοκή. Ο δε ασθενής πατέρας μου, ανανήψας του κώματός του και αναρρώσας πνευματικά, αφού διαπιστώνει το νέο κακό, εξέφρασε δυσφορία και απογοήτευση λέγων: «Τι τους αφήσατε να με κάνουν τέτοια ένεση; Εγώ ήμουν νέος, θα άντεχα στη μυοκαρδίτιδα. Άλλωστε δεν είμαι πεπεισμένος και για την καρδιοτονωτική αξία της καμφοράς». Δεδομένου ότι ήταν γνωστόν ότι τέτοια αποστήματα, τότε που δεν υπήρχαν τα αντιβιοτικά, αποτελούσαν απαρχή μεγάλου κινδύνου. 145

146 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Το Στρατοδικείο στον Πεντάλοφο Και ενώ η κατάσταση της υγείας του πατέρα επεδεινούτο, η μητέρα μου Ζαχαρούλα έμελλε να καταθέσει ως μάρτυρας στο Στρατοδικείο. Ήταν 22 Ιουνίου Ο πατέρας βαρέως πάσχων σχεδόν έπνεε τα λοίσθια. Η μητέρα μου υποχρεωμένη, αφού κατέλιπε την εποπτεία του ασθενούς στην γιαγιά Ελισάβετ, και την φροντίδα την δική μου, που ήμουν 5 ετών τώρα, στην ως άνω σαμαρίτιδα, μετέβη με τα ζώα των αγωγιατών, διερχομένη τα κακοτράχαλα μονοπάτια της Πίνδου, μέσα από άγριους κατσικόδρομους από το Δίλοφο στον Πεντάλοφο, όπου στο Δημοτικό Σχολείο θα διεξήγετο η δίκη του εκτάκτου Στρατοδικείου της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Το Δημοτικό Σχολείο του Πενταλόφου Βοΐου. Όπως ήταν προ της καταστροφής του. Στο σχολείο αυτό συνεδρίασε το Στρατοδικείο της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ την Φωτογραφία ευγενώς παραχωρηθείσα από τους κ. Σωτήρη Κάσσου και κ. Ανδρέα Τακαλιού, εμπεριεχομένη στο βιβλίο τους με τίτλο: «Ένα χωριό στον εμφύλιο». Το κτίριο έκαψαν οι Γερμανοί κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις (4-5-6/7/1944). 146

147 ΣΤ ΑΠΟΣΚΙΑ ΤΟΥ ΔΙΛΟΦΟΥ Αριθμ. 31. Πρακτικά συνεδριάσεως του Στρατοδικείου ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ της 22ας Ιουνίου 1944 Συνεδρίαση του έκτακτου Στρατοδικείου της ΙΧ Μεραρχίας στις 22 Ιουνίου 1944 στον Πεντάλοφο, όπου η έδρα της Μεραρχίας και στην αίθουσα του Δημοτικού Σχολείου. Η σύνθεση του Δικαστηρίου: 1) Δημήτρης Ε Μπαλάσκας ή Πολυζωΐδης, Έφεδρος λοχαγός στρατιωτικής δικαιοσύνης ως πρόεδρος ύστερα από την υπ αριθμ. Ε.Π.5656/ Δ/γή του Γεν. Στρατηγείου. 2) Ιωάννης Τζουρός, λοχαγός πεζικού 3) Κων/νος Καρμής, λοχαγός πεζικού 4) Αριστοτέλης Χουτούρας, έφεδρος αν/γός, αντιπρόσωπος του 28 ου Συντάγματος (ψευδώνυμο: Αρειανός) 5) Αναστάσιος Λιότσιος, μέλος του Λαϊκού Δικαστηρίου Πενταλόφου Ε Ε Λαϊκός Επίτροπος ο Δημήτριος Δημητριάδης, Λ.Ε.Χ. Μεραρχίας Γραμματέας, Ιωάννης Σ. Τσόβρας * Φωτοαντίγραφο αριθμ. 2. Ακριβές Ε φωτοαντίγραφον εκ της σελίδος 1 των Πρακτικών της 31 ης Δίκης του Στρατοδικείου της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ της στον Πεντάλοφο. Σύνθεσις Δικαστηρίου. Ε Παλάσκας: τέως Πρόεδρος Πρωτοδικών Θεσσαλονίκης. (Κατά τον Συνταγματάρχη ΠΖ. Δημήτριο Ζαφειρόπουλο, όπως αναγράφεται στο βιβλίο του «Το ΚΚΕ και η Μακεδονία» στις σελίδες 108 και 109). 147

148 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.. ΧΑΤΣΕΡΑΣ Όταν άρχισε η κατάθεση των μαρτύρων κατηγορίας, όπως αναφαίνεται στη σελίδα 5 των πρακτικών της δίκης, τετάρτη κατά σειρά προσελεύσεως, μάρτυς κατηγορίας προσήλθε η μητέρα μου Ζαχαρούλα Χατσέρα. Παραθέτω την κατάθεση της μητέρας μου σε ακριβές φωτοαντίγραφο των πρακτικών της Δίκης [υπ αριθμ. 31, Δίκη του Στρατοδικείου της ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ της στον Π&ep