ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ"

Transcript

1 49 ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ «και έθεσεν ο Δαυίδ την χείραν του εις τον σάκκον του και λαβών λίθον εξ αυτού, εξεσφενδόνισεν αυτόν και εκτύπησε τον Φιλισταίον επί του μετώπου του [ ] ούτω ο Δαυίδ κατέβαλε τον Φιλισταίον με σφενδόνην και με λίθον, εκτύπησε τον Φιλισταίον και εφόνευσεν αυτόν» (Σαμουήλ Α, 17:49-50) ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ Οταν γίνεται λόγος για τη σφεντόνα, η πρώτη εικόνα που πιθανότατα έρχεται στο νου κάποιου είναι ακριβώς αυτή η μονομαχία που περιγράφεται στο χωρίο της Παλαιάς Διαθήκης ανάμεσα στο μεγαλόσωμο, πάνοπλο πολεμιστή των Φιλισταίων Γολιάθ και το νεαρό, άπειρο και οπλισμένο μοναχά με τη σφεντόνα του Ισραηλίτη βοσκό Δαυίδ (Εικ. 1). Ολοι φυσικά γνωρίζουν την απροσδόκητη έκβαση αυτής της άνισης μάχης Μολονότι με δυσκολία μπορεί να εντοπιστεί κάποιο ίχνος ιστορικής αλήθειας στη γραπτή αυτή «πηγή», ωστόσο δεν παύει να αποτελεί ένδειξη τόσο της αποτελεσματικότητας μιας σφεντόνας στα χέρια ενός επιδέξιου χειριστή της όσο και της διαχρονικότητας της χρήσης της. Το «όπλο του Δαυίδ» λοιπόν, όπως συχνά αποκαλείται η σφεντόνα, παρέμεινε σχεδόν ίδιο και απαράλλαχτο όλες αυτές τις χιλιετίες, για να θυμίζει κάτι από τα «παλιά εκείνα χρόνια» και να μας συνδέει τελικά με αυτά. Βέβαια, τότε ξεκίνησε να χρησιμοποιείται ως απαραίτητο εργαλείο για το κυνήγι, ως αναγκαίο μέσο, δηλαδή, για την επιβίωση του νεολιθικού ανθρώπου, ενώ με τον καιρό μετατράπηκε σε ένα αρκετά αποτελεσματικό Εικ. 1 όπλο στα χέρια δεινών πολεμιστών της αρχαιότητας. Παράλληλα με την εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών, κατ επέκταση και των πολεμικών όπλων, η σφεντόνα έγινε απλά ένα παιχνίδι, το οποίο, τουλάχιστον μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες, έβλεπε κανείς μικρά παιδιά να το μεταφέρουν στην πίσω τσέπη των κοντών παντελονιών τους

2 50 Η ΣΦΕΝΤΟΝΑ Είναι μάλλον αρκετά γνωστό στους περισσότερους το πώς λειτουργεί και χρησιμοποιείται μια σφεντόνα χειρός, καθώς πολλοί ίσως να έχουν αναμνήσεις και εικόνες από το παιδικό αυτό παιχνίδι (βλ. Εικ. 2). Η σφεντόνα λοιπόν αποτελείται από έναν μικρό θύλακα, που συγκρατεί το βλήμα, και δύο λουριά, τις άκρες των οποίων κρατά στο δεξί του χέρι συνήθως ο επίδοξος σφενδονητής (Παπαευθυμίου-Παπανθίμου 1989: 158). Για τη ρίψη μιας βολής, η σφεντόνα πρέπει να περιστραφεί σταθερά και με δύναμη μία ή δύο φορές (οι περισσότερες περιστροφές όχι μόνο δεν είναι απαραίτητες, αλλά αποπροσανατολίζουν συχνά και από το στόχο) στο ύψος περίπου των ώμων και στη συνέχεια να απελευθερωθεί απότομα το ένα λουρί. Με αυτόν τον τρόπο η ενέργεια από την περιστροφή μεταφέρεται στο βλήμα, το οποίο μπορεί να εκσφενδονιστεί με ταχύτητα πάνω από 100 χλμ. την ώρα (Βουτυρόπουλος 1996: 65). Αξίζει να τονιστεί ότι το μήκος των λουριών μπορεί να κυμαίνεται σε διαφορετικά επίπεδα ανάλογα με την απόσταση που απαιτείται να καλύψει το βλήμα. Με άλλα λόγια, όσο πιο επιμήκης είναι η σφεντόνα, τόσο μεγαλύτερο βεληνεκές αποκτά το βλήμα. Στην αρχαιότητα η σφεντόνα ήταν δερμάτινη ή πλεκτή από σκοινί, λινάρι ή μαλλί, από φθαρτά δηλαδή υλικά, γεγονός που καθιστά τη διατήρησή της στο πέρασμα των αιώνων σχεδόν αδύνατη. Ελάχιστα είναι τα παραδείγματα στα αρχαιολογικά χρονικά όπου μία σφεντόνα διασώζεται ακέραια ή έστω αποσπασματικά. Οι αρχαιότερες σωζόμενες σφεντόνες προέρχονται από την Αίγυπτο από τον τάφο του Τουτανχαμών, ο οποίος πέθανε περίπου το 1325 π.χ. (Εικ. 3). Πρόκειται για ένα ζευγάρι περίτεχνα πλεγμένων σφεντόνων, που βρέθηκαν μαζί με άλλα όπλα, προφανώς για να συντροφεύουν τον Φαραώ σε μεταθανάτιους κυνηγετικούς αγώνες. Ακόμη μία εντοπίστηκε στο Φαγιούμ της Αιγύπτου το 1914 από τον W. M. Petrie. Βρέθηκε σε αποσπασματική μορφή δίπλα σε μία σιδερένια αιχμή δόρατος και χρονολογείται περίπου το 800 π.χ. 1 Η σφεντόνα χρησιμοποιήθηκε ευρέως και στο Νέο Κόσμο για κυνηγετικούς, πολεμικούς ή ψυχαγωγικούς σκοπούς. Η πρώτη ακέραια προϊστορική σφεντόνα της αμερικανικής ηπείρου προέρχεται από τη Βόρεια Αμερική, από το σπήλαιο Lovelock της Νεβάδα. Εντοπίστηκε στο λαιμό ενός εν μέρει μουμιοποιημένου εξάχρονου αγοριού και χρονολογείται το 532 π.χ. περίπου. Η εύρεση της σφεντόνας σε παιδική ταφή οδηγεί στο συμπέρασμα ότι αυτή μάλλον αποτελούσε παιχνίδι, καθώς ένα άτομο τόσο νεαρής ηλικίας με δυσκολία θα μπορούσε να ασχοληθεί με το κυνήγι και πολύ περισσότερο με οποιαδήποτε μορφή πολεμικής σύγκρουσης. Αρκετές σφεντόνες, ακέραιες ή αποσπασματικά σωζόμενες, συλλέχτηκαν και από το αρχαίο Περού (Heizer & Johnson Εικ : ). 1 Βλ. index.php?title=sling_(weapon).

3 ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ 51 Μέσα από γραπτές πηγές και αναπαραστάσεις επιβεβαιώνεται η διαχρονικότητα της χρήσης της σφεντόνας σε κυνηγετικές και πολεμικές κυρίως δραστηριότητες, μια χρήση που εκτείνεται χωρικά από την Ευρώπη και τη Ασία ως την Αμερική και χρονικά από την προϊστορική εποχή ως τις μέρες μας. Ο Ομηρος στην Ιλιάδα του (Ραψωδία Ν, στίχος 712 κ.ε.) συγκαταλέγει τη σφεντόνα μαζί με το τόξο και το δόρυ στον πολεμικό εξοπλισμό των Αχαιών και των Τρώων. Αργότερα Ελληνες και Ρωμαίοι συγγραφείς, όπως ο Ηρόδοτος (κεφάλαιο 9, 63), ο Θουκυδίδης (VI 43), ο Ξενοφώντας (Ανάβαση, III), ο Καίσαρας (De bello gallico V 43, II 7,1) και ο Πολύβιος (III 33, 11) καταγράφουν και μαρτυρούν τη μακροχρόνια και αποτελεσματική χρήση της σφεντόνας σε πολεμικές εκστρατείες της εποχής, εξαίροντας ταυτόχρονα τις ικανότητες ξακουστών και επίλεκτων σφενδονητών του αρχαίου κόσμου, τους Ρόδιους, τους Βαλεάρες και τους Κρήτες δηλαδή. Η τοιχογραφία από το Νεολιθικό οικισμό του Çatal Hüyük στην Τουρκία (Εικ. 4) φανερώνει την πρώιμη χρήση της σφεντόνας στο κυνήγι, ενώ στο ασημένιο ρυτό της πολιορκίας (Εικ. 5) από το λακκοειδή τάφο IV του ταφικού περιβόλου Α των Μυκηνών ( π.χ.) εικονίζονται τρεις γυμνοί σφενδονητές που υπερασπίζονται με ζήλο την Εικ. 3 Εικ. 4 Εικ. 7 Εικ. 5 Εικ. 6 Εικ. 8 Εικ. 9 Εικ. 10 Εικ. 11 Εικ. 12

4 52 οχυρωμένη πόλη δίπλα στη θάλασσα. Στην Εποχή του Σιδήρου μια βραχογραφία από το Τρεν της Αλβανίας (Εικ. 6) παρουσιάζει έναν έφιππο άνδρα που βγήκε για κυνήγι με τη συνοδεία σκύλου κρατώντας στο δεξί του χέρι μια σφεντόνα. Πλήθος άλλων απεικονίσεων παριστάνουν μεμονωμένους ή σε παράταξη σφενδονητές πλήρως εξοπλισμένους και έτοιμους να πολεμήσουν, όπως για παράδειγμα τα ανάγλυφα αραμαϊκής τέχνης του ενάτου αιώνα π.χ. στο Tell Halaf της Συρίας (Εικ. 7), κάποια νομίσματα του τέταρτου και τρίτου αιώνα π.χ. από την Ασπενδο (Εικ. 8), ασσυριακά (Εικ. 9) και ρωμαϊκά (Εικ. 10) ανάγλυφα, οι αιγυπτιακές τοιχογραφίες από το Beni Hasan (Εικ. 11) και ο διάκοσμος του ετρουσκικού τάφου Tomba della caccia e pesca στην Tarquinia (Εικ. 12). Ο τρόπος που λειτουργεί η σφεντόνα και εκσφενδονίζεται το βλήμα εφαρμόστηκε αργότερα σε πολεμικές μηχανές των ιστορικών χρόνων, όπως ο καταπέλτης, ενώ σήμερα η σφεντόνα σε μια πιο εξελιγμένη μορφή και κατασκευασμένη με σύγχρονα πλέον υλικά αποτελεί κυρίως μέσο άσκησης και ψυχαγωγίας για τους τελευταίους εναπομείναντες λάτρεις αυτής. ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ Τα βλήματα ή αλλιώς οι πεσσοί ή σύμφωνα με την αγγλική ορολογία οι σφαίρες σφενδόνης (sling bullets) αποτελούν το απαραίτητο συμπλήρωμα μιας σφεντόνας χειρός. Εξαιτίας, όμως, της φθαρτότητας του υλικού κατασκευής της, τα βλήματα (βλ. Εικ. 13) είναι τα μοναδικά σχεδόν αρχαιολογικά τεκμήρια της ύπαρξης και εξάπλωσής της ανά τον κόσμο. Η ονομασία τους παραπέμπει γενικά σε κυνηγετικές, αθλητικές, ψυχαγωγικές ή πολεμικές δραστηριότητες και προέρχεται από την αρχαία ελληνική γλώσσα. Το ουσιαστικό πεσσός παράγεται από το αρχαίο ρήμα πίπτω που σημαίνει πέφτω, ενώ το ουσιαστικό βλήμα παράγεται από το αρχαίο ρήμα βάλλω που σημαίνει χτυπώ Εικ. 13 ή ρίχνω, ακόντιο συνήθως, από μακριά 2. Οι λέξεις αυτές διατήρησαν μέχρι σήμερα την αρχική τους σημασία, αλλά απέκτησαν σταδιακά και άλλες ερμηνείες 3. Τα βλήματα σφεντόνας, μολονότι αποτελούν κοινά ευρήματα όλων σχεδόν των νεολιθικών ανασκαφών (Μυλωνάς 1928: 25), δεν προκαλούν συνήθως το ιδιαίτερο ενδιαφέρον ούτε των αρχαιολόγων ούτε του κοινού. Στην Ελλάδα ο πρώτος που επισήμανε την ύπαρξη βλημάτων ήταν ο X. Τσούντας (1908) στις ανασκαφές του στο Σέσκλο, το Διμήνι και τη Μαρμάριανη. Πάντως, αναφορές για την εύρεση πήλινων ή λίθινων πεσσών σφεντόνας εντοπίζονται σε αρκετές δημοσιεύσεις, αν και στις περισσότερες δε δίνονται περεταίρω στοιχεία. Οι μοναδικοί που έχουν καταπιαστεί ως τώρα εν μέρει με τη χρήση και ερμηνεία αυτών των αντικειμένων είναι ο Ν. Ευστρατίου (1982), η Αικ. Παπαευθυμίου-Παπανθίμου (1989, 1998) και ο Ν. Βουτυρόπουλος (1991, 1996). Ο G. Childe ήταν εκείνος που έστρεψε την προσοχή στην παρουσία βλημάτων σε νεολιθικούς οικισμούς του ελλαδικού χώρου το 1951 με το άρθρο του «The significance of the sling for Greek Prehistory», στο οποίο αναφέρει χαρακτηριστικά ότι οι προϊστορικοί αρχαιολόγοι έχουν την τάση να αγνοούν εντελώς αυτό το υλικό με το σκεπτικό ότι κάθε βότσαλο μπορεί να λειτουργήσει ως βλήμα και ότι δεν πρόκειται για τεχνουργήματα, για αντικείμενα δηλαδή που έχουν υποστεί κάποια ανθρώπινη επεξεργασία. Ομως, έστω κι αν αυτά ισχύουν, είναι μέρος 2 Βλ. Γ. Παπανδρεοπούλου, Λεξικό Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Α. Γεωργοπαπαδάκου, Λεξικόν Ανωμάλων Ρημάτων της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης. 3 Βλ. Τεγόπουλος-Φυτράκης, Μικρό Ελληνικό Λεξικό

5 ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ 53 μόνο της πραγματικότητας, διότι αναιρούν τελείως το γεγονός ότι υπάρχουν και πήλινα βλήματα σφεντόνας, τα οποία κάποιος έπλασε, έδωσε συγκεκριμένο σχήμα και έψησε. Εξαιτίας αυτού του μειωμένου ενδιαφέροντος πολύ συχνά οι πεσσοί παραμένουν στα αζήτητα, μέσα στις αποθήκες των μουσείων (Παπαευθυμίου-Παπανθίμου 1998: 265). Οι πεσσοί της Νεολιθικής εποχής διατηρούν περίπου το ίδιο σχήμα και μέγεθος για αιώνες, γεγονός που δυσκολεύει οποιαδήποτε προσπάθεια διαμόρφωσης μιας τυπολογικής ακολουθίας (Buchholz 1965: 152). Κατατάσσονται, ωστόσο, σε δύο κατηγορίες τόσο ως προς το υλικό κατασκευής τους όσο και ως προς το σχήμα τους. Στην πλειονότητά τους είναι πήλινοι και σε μικρότερο ποσοστό λίθινοι. Τα πήλινα βλήματα μπορεί να είναι άψητα (Τσούντας 1908: 87, Θεοχάρης 1967: 119), απλώς στεγνωμένα στον ήλιο ή κοντά σε εστίες (Weinberg 1965: 289), κάποιες φορές μισοψημένα (Perlès 2001: 228), και σε ορισμένες περιπτώσεις κακοψημένα ή ακόμα και επιμελώς ψημένα στη φωτιά (Σωτηριάδης 1908: 93, Wace & Thompson 1912: 125, Milojčić et al. 1962: 15). Υπάρχει, βέβαια, πάντα και η πιθανότητα κάποιο αντικείμενο να κάηκε τυχαία, κατά τη διάρκεια λόγου χάρη μιας φωτιάς που ξέσπασε στο χώρο (Perlès 2001: 95). Επειδή ακριβώς μερικά δεν έχουν υποστεί τη διαδικασία όπτησης, εξηγείται το γεγονός ότι πολλά από αυτά είναι εύθραυστα και διαλύονται εύκολα κατά τη διάρκεια της ανασκαφής (Τσούντας 1908: 343, Παπαευθυμίου-Παπανθίμου 1989: 148). Αρα, βγαίνει αβίαστα σχεδόν και το συμπέρασμα ότι ο αριθμός τους θα ήταν μάλλον μεγαλύτερος στα νεολιθικά χρόνια (Θεοχάρης 1967: 84, Perlès 2001: 229). Υπάρχουν περιπτώσεις όπου βλήματα σφεντόνας εντοπίστηκαν συγκεντρωμένα εντός του οίκου, κοντά στην εστία, προφανώς για να ψηθούν μερικώς και όχι εντελώς (Weinberg 1962: 202). Εχει υποστηριχτεί επίσης ότι οι προϊστορικοί άνθρωποι επέλεγαν να αφήνουν τα πήλινα βλήματα να στεγνώσουν από μόνα τους σταδιακά στον ήλιο ή να ψηθούν σε πολύ χαμηλή θερμοκρασία παρά να ψηθούν απότομα σε δυνατή φωτιά, διότι τότε υπήρχε ο κίνδυνος να αποκτήσουν ρωγμές στην επιφάνειά τους ή να χάσουν το μέγιστο δυνατό βάρος τους (Korfmann 1973: 39). Η αναγνώριση ενός λίθινου αντικειμένου ως πεσσού σφεντόνας είναι δύσκολη υπόθεση, καθώς κι ένα απλό βότσαλο ανάλογου μεγέθους και σχήματος θα μπορούσε να λειτουργήσει ως τέτοιος. Ταυτόχρονα είναι σχεδόν αδύνατον να εξακριβωθεί με βεβαιότητα αν ένα εύρημα υπήρξε κάποτε βλήμα σφεντόνας (Βουτυρόπουλος 1996: 65), εφόσον απουσιάζουν μελέτες γύρω από τυχόν ίχνη χρήσης ή επεξεργασίας πάνω σε αυτά. Κατεργασμένοι λίθινοι πεσσοί δε φαίνεται πάντως να χρησιμοποιήθηκαν σε μεγάλη έκταση. Χαλίκια, ένα φτηνό και προσβάσιμο σε όλους υλικό, θα μπορούσαν κάλλιστα να τους αντικαταστήσουν (Παπαευθυμίου- Παπανθίμου 1989: 148). Οι λίθοι που επιλέγονταν ωστόσο θα πρέπει να ήταν σκληροί και ανθεκτικοί (Buchholz 1965: 152). Τα βλήματα, όσον αφορά το σχήμα τους, χωρίζονται σε σφαιρικά και σε αμφικωνικά, σύμφωνα με τον Ν. Ευστρατίου (1982: 82) και τον Ν. Βουτυρόπουλο (1996: 65) ή σε σφαιρικά και σε ωοειδή, σύμφωνα με την Αικ. Παπαευθυμίου-Παπανθίμου (1989: 148). Η διαφορά ανάμεσα στα αμφικωνικά και στα ωοειδή έγκειται στο γεγονός ότι τα πρώτα έχουν πιο έντονες και αιχμηρές απολήξεις και παράλληλα εμφανίζουν στο μέσο τους μια έντονη γωνία που θα μπορούσε να ξεχωρίσει σε δύο μισά το αντικείμενο, ενώ τα δεύτερα έχουν αποστρογγυλεμένα άκρα και δε φέρουν την έντονη γωνία στο μέσο τους. Ισως, οι αμφικωνικοί πεσσοί μπορούν να θεωρηθούν ως μία υποκατηγορία των ωοειδών (Παπαευθυμίου-Παπανθίμου 1989: 157). Οι παλαιότεροι αρχαιολόγοι περιγράφουν το σχήμα και το μέγεθος των πεσσών ως «σχήμα πυρήνος ελαίας» (Τσούντας 1908: 328, Μυλωνάς 1928: 25) ή ως μέγεθος πυρήνα ροδάκινου (Buchholz 1965: 152). Σε πιο σύγχρονες βιβλιογραφικές αναφορές πάντως οι αμφικωνικοί πεσσοί περιγράφονται ως ατρακτοειδείς ή ατρακτόσχημοι (Κώτσος 1992: 199, Γραμμένος & Κώτσος 2002: 22). Ωστόσο, τα τυπολογικά αυτά χαρακτηριστικά δεν είναι τόσο αυστηρά και άρα ενδέχεται να συναντήσει κάποιος μικρές διαφοροποιήσεις στα εξωτερικά τους

6 54 γνωρίσματα ως αποτέλεσμα αυτοσχεδιασμού (Ευστρατίου 1982: 83). Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο των αμφικωνικών βλημάτων είναι η αεροδυναμική διατομή τους, που επιτρέπει στο αντικείμενο μετά την εκσφενδόνιση να κινείται με μειωμένη την αντίσταση στον αέρα και επομένως να αυξάνει το βεληνεκές του (Βουτυρόπουλος 1996: 65). Τα πλεονεκτήματα της βαλλιστικής αυτής κατασκευής των βλημάτων εξηγούν πρώτον το γεγονός ότι η πλειονότητα των ευρημάτων έχει αμφικωνικό ή ωοειδές σχήμα και δεύτερον τη διαπίστωση ότι η λογική της κίνησης στον αέρα ενός σώματος με τέτοια μορφή έχει πολλές και διαφορετικές πρακτικές εφαρμογές από την αρχαιότητα ως τη σύγχρονη εποχή (όπως το αεροπλάνο, παραδείγματος χάριν). Τα πειράματα που πραγματοποιήθηκαν με διάφορα βλήματα έδωσαν αξιοσημείωτα αποτελέσματα. Τα λίθινα, απλά χαλίκια με επίμηκες σχήμα και βάρος περίπου 60γρ. και όχι επεξεργασμένες πέτρες, έφτασαν στα 130 μ., ενώ τα πήλινα, στεγνωμένα στον ήλιο, κάλυψαν μία απόσταση βολής μέχρι τα 120 μ. Σε ακόμα μικρότερη απόσταση έφτασαν τα ψημένα σε κλίβανο δείγματα. Αρα, φαίνεται ότι τα λίθινα βλήματα έχουν μικρή υπεροχή όσον αφορά το εύρος του βεληνεκούς έναντι των πήλινων. Ωστόσο, τα τελευταία προηγούνται ως προς την ακρίβεια βολής και ακολουθούν τα λίθινα, εκτός κι αν αυτά ήταν κατεργασμένες πέτρες και όχι απλά χαλίκια (Newcomer 1978: 17κ.ε.). Τα βλήματα σφεντόνας χρησιμοποιήθηκαν χρονικά πρώτα στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, της Ανατολίας και της Μεσοποταμίας, όπου η Νεολιθική ξεκινά σαφώς νωρίτερα. Για παράδειγμα, σε θέσεις όπως το Çatal Hüyük, το Haçilar, το Tell Sabi Abyad, το Yümük Tepe (Μερσίνα) της νότιας Τουρκίας, η Hassuna στην Ασσυρία και το Sialk στο δυτικό Ιράν εντοπίστηκαν πολυάριθμα αμφικωνικά βλήματα από ψημένο πηλό και από λίθο. Βρέθηκαν είτε ως μεμονωμένα ευρήματα είτε σε συγκεντρώσεις και θεωρείται ότι χρησιμοποιήθηκαν στο κυνήγι και σε συγκρούσεις μεταξύ νεολιθικών ομάδων. Συνδυάζονται μάλιστα συχνά με «οχυρωματικές» κατασκευές και στρώματα καταστροφής κάποιων οικισμών (Haçilar, Yümük Tepe) (Childe 1951: 2-3, Vutiropulos 1991: 15-6, 88, Βουτυρόπουλος 1996: 65). Στο χώρο του Αιγαίου η χρήση των πεσσών σφεντόνας μαρτυρείται αρχαιολογικά από την αρχή της νεολιθικής περιόδου, με εξαίρεση την Κρήτη και τις Κυκλάδες. Πρωτοεμφανίζονται σε οικισμούς της Αρχαιότερης Νεολιθικής και συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται εντατικά κατά τη διάρκεια της Μέσης, της Νεότερης και της Τελικής Νεολιθικής. Πήλινα στην πλειονότητά τους αλλά και λίθινα βλήματα, κυρίως αμφικωνικού και ωοειδούς σχήματος και λιγότερα σφαιρικά, εντοπίζονται σε πολλές νεολιθικές θέσεις είτε ως μεμονωμένα ευρήματα είτε σε συγκεντρώσεις μέσα στο σπίτι και κάποιες φορές κοντά στην εστία 4. Ενδεικτικά μπορούν να αναφερθούν οι μεγάλες συσσωρεύσεις πήλινων πεσσών από το «εργαστήριο του κεραμέα» στο Σέσκλο (Τσούντας 1908: 343-4), από το «σπίτι Q» στο Τσαγγλί (Wace & Thompson 1912: 121) και από την «αψιδωτή» οικία Q στο Ραχμάνι της Τελικής Νεολιθικής (Wace & Thompson 1912: 43). Χαρακτηριστικές επίσης είναι οι περιπτώσεις της Ελάτειας (Weinberg 1962: 202-3) και του Αγίου Πέτρου στις Βόρειες Σποράδες (Efstratiou 1985: 47) όπου εντοπίστηκαν συγκεντρωμένα πήλινα και λίθινα αντίστοιχα βλήματα κοντά σε πήλινες εστίες. Παρόμοιες συγκεντρώσεις πήλινων και λίθινων πεσσών σφεντόνας σε άμεση γειτνίαση με φούρνους και εστίες συναντώνται και στο Δισπηλιό. Τα τρία αυτά παραδείγματα αποτελούν και τα μοναδικά στον ελλαδικό χώρο. Σε κανέναν νεολιθικό οικισμό δε διαπιστώθηκε η παρουσία και κατ επέκταση η χρήση επεξεργασμένων λίθινων βλημάτων. Συνήθως πρόκειται για βότσαλα ή πέτρες κατάλληλου σχήματος, μεγέθους και δυναμικής που συλλέχτηκαν από τη γύρω περιοχή για συγκεκριμένους σκοπούς. Επίσης, σχεδόν πουθενά δεν 4 Βλ. Αδαμίδου 2006: , για περισσότερες πληροφορίες και πλήρη καταγραφή των ευρημάτων από όλες τις νεολιθικές θέσεις στην Ελλάδα.

7 ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ 55 Εικ. 14 έχουν εντοπιστεί πήλινα βλήματα με οποιοδήποτε είδος διακόσμησης. Εξαιρέσεις σε αυτόν τον κανόνα αποτελούν ο εγχάρακτος με γραμμές και στιγμές πήλινος πεσσός της Ολύνθου (Mylonas 1929: 81) (Εικ. 14) και ο σφαιρικός πήλινος κατά πάσα πιθανότητα πεσσός με αποτυπώματα νυχιών από τον οικισμό του Παραδείσου στη Θράκη (Hellström 1987: 86). Από το χώρο του Αιγαίου η χρήση της σφεντόνας επεκτείνεται σταδιακά και στην υπόλοιπη βαλκανική χερσόνησο. Σε οικισμούς της Νεολιθικής και Χαλκολιθικής Εποχής στη Βουλγαρία (Azmak, Karanovo, Rakitovo, Stara Zagora, Vasselinovo κ.α.), την πρώην Γιουγκοσλαβία (Jablanica, Mala-Tumba, Mogila, Porodin κ.α.) και την Αλβανία (Smilčić, Krković, Danilo-Bitinj κ.α.) εντοπίστηκαν πολυάριθμοι πήλινοι και λίθινοι, αμφικωνικοί και σφαιρικοί πεσσοί 5. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στον οικισμό της Αρχαιότερης Νεολιθικής στη βουλγαρική πόλη Stara Zagora (περίπου π.χ.), όπου διαπιστώθηκε ότι η θέση εγκαταλείφθηκε μετά από φωτιά και κατοικήθηκε εκ νέου κατά τη διάρκεια της Χαλκολιθικής. Η καταστροφή αυτή σε συνδυασμό με τη μεγάλη ποσότητα πήλινων αμφικωνικών βλημάτων που βρέθηκαν διασκορπισμένα παντού οδηγεί στην υπόθεση ότι μπορεί να προηγήθηκε κάποια σύγκρουση, χωρίς βέβαια να αποκλείει κανείς τα φυσικά αίτια ενός τέτοιου φαινομένου (Vutiropulos 1991: 29). Σταδιακά η χρήση των πεσσών εξαπλώνεται και σε οικισμούς της Βόρειας, Κεντρικής και Δυτικής Ευρώπης (Childe 1925: 156, 230, 299, Buchholz 1965: 153). Στην Εποχή του Χαλκού η σφεντόνα συνεχίζει να χρησιμοποιείται, αλλά χάνει με την πάροδο του χρόνου σε αξία (Vutiropulos 1991: 53). Αυτή την εποχή τα βλήματα σφεντόνας κατασκευάζονται κυρίως από λίθο καθώς και από μόλυβδο εξαιτίας της ανάπτυξης της μεταλλουργίας, διατηρούν το ίδιο περίπου αεροδυναμικό σχήμα, μολονότι τα μολύβδινα είναι μικρότερα σε μέγεθος αλλά βαρύτερα. Οι πήλινοι πεσσοί μάλλον χρησιμοποιούνται σε περιορισμένο ποσοστό στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, οπότε είναι πιθανή η σταδιακή αντικατάστασή τους από τους λίθινους (Παπαευθυμίου-Παπανθίμου 1989: 148, Treuil et al. 1996: 199). Αυτή την εποχή εμφανίζονται για πρώτη φορά λίθινα και μολύβδινα βλήματα σε οικισμούς των Κυκλάδων, όπως το Καστρί της Σύρου (Bossert 1967: 58) και η Κορφή τ Αρωνιού στη Νάξο (Ντούμας 1964: 411-2), αλλά και στην Κνωσό της Κρήτης (Evans 1928: 344). Μολύβδινα βλήματα σφεντόνας εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται σε μεγαλύτερες ποσότητες πλέον από το τέλος της Εποχής του Χαλκού, σε όλη την Εποχή του Σιδήρου (Buchholz 1965: 152) και στις επόμενες ιστορικές περιόδους για στρατιωτικούς καθαρά σκοπούς. Η σφεντόνα υπήρξε ένα από τα βασικά όπλα των Ελλήνων και των Ρωμαίων κατά τους κλασικούς, ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους (Childe 1951: 1). Στην Ολυνθο, για παράδειγμα, βρέθηκαν πολυάριθμα μολύβδινα βλήματα που χρησιμοποίησε ο στρατός του Φιλίππου της Μακεδονίας εναντίον των κατοίκων της. Το αποτέλεσμα αυτής της επίθεσης ήταν η ολοκληρωτική καταστροφή της πόλης της Ολύνθου τον Αύγουστο του 348 π.χ. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι σε κάποιους μολύβδινους πεσσούς που ήρθαν στο φως ήταν χαραγμένα τα γράμματα ΧΑΛ καθώς επίσης και το όνομα του Φιλίππου (Robinson 1929: 75-6), κάτι που θεωρήθηκε ως αναγνωριστικό της ταυτότητας του ιδιοκτήτη (Mylonas 1929: 81). Φαίνεται, δηλαδή, ότι από την εποχή αυτή και έπειτα 5 Βλ. Vutiropulos 1991: 22-33, 41-9, 64-87, όπου υπάρχει πλήρης αναφορά και χρονολόγηση των ευρημάτων της κάθε θέσης. 6 Είναι ο πληθυντικός αριθμός της λατινικής λέξης glans που σημαίνει βελανίδι.

8 56 γράφονται διάφορα ονόματα, σύμβολα και μηνύματα πάνω στους πεσσούς, ίσως ως ένδειξη υπεροχής του πολεμιστή που καταφέρνει να πλήξει το στόχο του. Ετσι, είναι πιθανόν να αναγράφεται το όνομα του κατασκευαστή ή του ιδιοκτήτη ή του αρχηγού του στρατεύματος, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της Ολύνθου. Οι Ρωμαίοι χρησιμοποίησαν στις μάχες τους μολύβδινα glandes 6 (Childe 1951: 1). Πρόκειται, με άλλα λόγια, για τα βλήματα σφεντόνας των Ρωμαίων, που πήραν τη χαρακτηριστική αυτή ονομασία από το αμφικωνικό σχήμα του καρπού της βελανιδιάς. Η χρήση της σφεντόνας μειώνεται δραματικά μετά την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ενώ παράλληλα ο πολεμικός εξοπλισμός εξελίσσεται και βελτιώνεται. Οι τελευταίες αποδείξεις για την παρουσία των πεσσών σε αρχαιολογικά στρώματα προέρχονται από τη Νότια Βρετανία, όπου στο οχυρό του Maiden Castle εντοπίστηκαν περίπου βλήματα σφεντόνας με σκοπό προφανώς την προστασία του κάστρου από πιθανούς εισβολείς, και επιπλέον από την περιοχή των Ανδεων στην Αμερική, όπου άκμασε ο πολιτισμός των Ινκας. Συμπεραίνεται ότι η σφεντόνα ήταν το κύριο όπλο των Ινκας και με αυτό προσπάθησαν να αντισταθούν στους Ισπανούς κατακτητές 7. ΤΟ ΥΛΙΚΟ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ: ΑΝΑΛΥΣΗ Στο Νεολιθικό οικισμό του Δισπηλιού Καστοριάς εντοπίστηκαν συνολικά 102 βλήματα σφεντόνας, εκ των οποίων τα 66 είναι πήλινα και τα 36 λίθινα. Το σχήμα που κυριαρχεί στα πήλινα βλήματα είναι το αμφικωνικό, ακολουθεί το ωοειδές και σε πολύ μικρότερο ποσοστό το σφαιρικό. Οι περισσότεροι πήλινοι πεσσοί σώζονται ακέραιοι ή σχεδόν ακέραιοι, ενώ μόνο σε έξι περιπτώσεις το δείγμα έχει σωθεί σε μέγεθος μικρότερο του μισού, και διατηρούνται σε καλή έως μέτρια κατάσταση με ελάχιστες εξαιρέσεις, όπου τα αντικείμενα φέρουν έντονες φθορές στην επιφάνειά τους. Το χρώμα του πηλού είναι συνήθως καστανό (ανοιχτό έως σκούρο) ή ερυθρό (ανοιχτό έως σκούρο), αλλά βρέθηκαν και παραδείγματα όπου ο πηλός είναι μαύρος ή τεφρός σκούρος είτε σε ολόκληρη την επιφάνεια του πεσσού είτε εν μέρει, προφανώς ως αποτέλεσμα των συνθηκών όπτησης ή μεταγενέστερης επαφής με φωτιά ή καπνό. Το μήκος των ακέραιων πήλινων πεσσών είναι συνήθως γύρω στα 5 εκ., η διάμετρός τους γύρω στα 3 εκ. και το βάρος τους περίπου 60γρ. Σε κανέναν πεσσό δεν υπάρχει οποιοδήποτε είδος διακόσμησης. Στην οριζόντια κατανομή των πήλινων βλημάτων σφεντόνας κυριαρχεί η μεγάλη συγκέντρωση της τομής 7β. Εδώ εντοπίστηκαν συνολικά τριάντα βλήματα (27 πήλινα και 3 λίθινα) σε δύο στρώσεις και σε πυκνή κυκλική διάταξη, δηλαδή το ένα ακριβώς δίπλα και πάνω στο άλλο. Ο τρόπος που βρέθηκαν τοποθετημένα οδηγεί στο συμπέρασμα ότι μάλλον πρόκειται για το περιεχόμενο ενός σάκου ή σκεύους από οργανικά υλικά, το οποίο με την πάροδο του χρόνου αποσυντέθηκε. Το γεγονός αυτό της μεταφοράς και αποθήκευσης των βλημάτων σηματοδοτεί και την πρώτη τέτοιου είδους αρχαιολογική μαρτυρία στον ελλαδικό χώρο, καθώς βιβλιογραφικά τουλάχιστον δεν έχει αναφερθεί πουθενά κάτι αντίστοιχο. Οι περισσότεροι λίθινοι πεσσοί είναι σφαιρικοί, αλλά αρκετά μεγάλο είναι και το ποσοστό των ωοειδών. Ολοι βρέθηκαν ακέραιοι, αλλά λίγοι σώζονται σε καλή κατάσταση. Η πλειονότητα των λίθινων βλημάτων φέρει αρκετά ή πολλά ιζήματα στην επιφάνειά της, γεγονός που δυσχεραίνει τη διατύπωση παρατηρήσεων. Μακροσκοπικά, πάντως, και όπου υπήρχε η δυνατότητα δεν εντοπίστηκε σε κανένα λείανση ή άλλη επεξεργασία. Ο μέσος όρος του μήκους τους είναι τα 4,5 εκ., της διαμέτρου τους τα 3,6 εκ. ενώ ζυγίζουν περίπου 80 γρ. Είναι συνήθως μεμονωμένα ευρήματα και πολύ σπάνια εντοπίζονται πολλοί μαζεμένοι. Πολύ συχνά, όμως, συνανήκουν με πήλινους πεσσούς, όπως έχει ήδη καταγραφεί στη μεγάλη συγκέντρωση της 7β, αλλά και σε άλλα ανασκαφικά τετράγωνα. Το γεγονός ότι πή- 7 Βλ.

9 ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ 57 λινοι και λίθινοι πεσσοί ανήκουν στα ίδια συμφραζόμενα συνηγορεί υπέρ της αναγνώρισης των δεύτερων και υποδηλώνει την κοινή και ταυτόχρονη χρήση των αντικειμένων 8. Σε αυτό το σημείο χρειάζεται να τονιστεί ότι η κατανομή των βλημάτων στο χώρο και στο χρόνο του οικισμού είναι αρκετά δύσκολη υπόθεση εξαιτίας της ιδιαίτερης φύσης της θέσης. Το γεγονός δηλαδή ότι τα νερά της λίμνης επηρεάζουν άλλοτε λιγότερο και άλλοτε περισσότερο τη ζωή και την κατοίκηση και κατ επέκταση τις αποθετικές και μετα-αποθετικές διαδικασίες των αντικειμένων, καθιστά προβληματική την οποιαδήποτε χωρική και χρονική ένταξη των κινητών ευρημάτων. Με άλλα λόγια είναι πιθανόν τα αντικείμενα που ήρθαν στο φως να μην εντοπίζονται τελικά στο χώρο που τοποθετήθηκαν ή χρησιμοποιήθηκαν από τους κατοίκους του προϊστορικού Δισπηλιού, αλλά να παρασύρθηκαν εκεί από τα νερά της λίμνης ή να κατέπεσαν εκεί ύστερα από μια πιθανή καταστροφή των πασσαλόπηκτων σπιτιών και πλατφορμών. Επειδή, όμως, δεν υπάρχει διαφορετικός τρόπος για να δημιουργηθεί μια (ενδεικτική ή συμβατική έστω) βάση δεδομένων, η οριζόντια και κατακόρυφη κατανομή των πεσσών στηρίζεται στα διαθέσιμα στοιχεία. Εξάλλου, η παραπάνω παρατήρηση αφορά κυρίως τα μεμονωμένα ευρήματα, καθώς οι περιπτώσεις όπου αρκετά βλήματα συνευρίσκονται και συνανήκουν δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως τυχαίες. Η πλειονότητα των πεσσών του οικισμού εντοπίστηκε στον Ανατολικό Τομέα, σημαντικά λιγότεροι βρέθηκαν στο Δυτικό Τομέα και ελάχιστοι στους υπόλοιπους ανασκαφικούς τομείς. Αυτό συμβαίνει διότι ο Ανατολικός και σε μικρότερο βαθμό ο Δυτικός Τομέας αποτελούν τις περισσότερο ανεσκαμμένες σε έκταση και σε βάθος περιοχές, ενώ οι έρευνες στο Νότιο και στο Βόρειο Τομέα καθώς και στο Λίθινο Περίβολο αριθμούν λίγα μόνο έτη. Όσον αφορά τη στρωματογραφική κατανομή των πήλινων και λίθινων βλημάτων σφεντόνας μετά από μια στατιστική προσέγγιση των δειγμάτων έγινε φανερό πως πάνω από τα μισά βλήματα του οικισμού (63% επί του συνόλου) εντάσσονται στη δεύτερη οικιστική φάση (Φάση Β). Πολύ λιγότερα (33%) εντοπίζονται στη νεότερη οικιστική φάση (Φάση Α), ενώ ελάχιστα βλήματα (4%) ανήκουν στην αρχαιότερη φάση της θέσης (Φάση Γ). Συμπερασματικά, αξίζει να σημειωθεί ότι οι μισοί και πλέον πεσσοί που έχουν καταγραφεί ανήκουν σε μικρές (από 3 έως 6) ή σε μεγαλύτερες (όπως οι τριάντα του ανασκαφικού τετραγώνου 7β) συγκεντρώσεις και επίσης ότι πολλοί από αυτούς βρέθηκαν πολύ κοντά ή και δίπλα σε πιθανές πήλινες κατασκευές, όπως φούρνοι ή εστίες. Βέβαια, κάτι τέτοιο δε σημαίνει ότι έχουν βρεθεί ακέραιες κατασκευές, αλλά η παρουσία τους είναι σχεδόν σίγουρη με βάση κάποια συμπαγή, επίπεδα και σχηματοποιημένα τμήματα πηλού, ίχνη καύσης και μαύρα δάπεδα. Αυτή ακριβώς η συγκέντρωση βλημάτων και γειτνίασή τους με εστίες παρατηρήθηκε για πρώτη φορά από τον S. S. Weinberg (1962: 202-3) στην Ελάτεια και θεωρήθηκε ότι οι πήλινοι πεσσοί τοποθετούνταν εκεί για να ψηθούν αργά και σταδιακά στη φωτιά. Ίσως κάτι ανάλογο να συμβαίνει και στην περίπτωση του Δισπηλιού. Προς το παρόν η εικόνα της ανασκαφής δίνει την εντύπωση ότι τα βλήματα εντοπίζονται τόσο μέσα όσο και έξω από τα σπίτια του οικισμού. Μολονότι δεν έχει δημοσιευτεί μέχρι τώρα κάποια αναλυτική μελέτη για το βαθμό παρουσίας της άγριας πανίδας 9 στο Δισπηλιό, τα πρώτα στοιχεία δείχνουν ότι οι κάτοικοι της λίμνης δεν αρκέστηκαν μόνο στην εκτροφή βοοειδών, αιγοπροβάτων και χοίρων, αλλά παράλληλα κυνηγούσαν ελα- 8 Βλ. Αδαμίδου 2006: 47-81, όπου δίνονται τόσο η αναλυτική καταγραφή, περιγραφή και απεικόνιση του συνόλου των βλημάτων που εντοπίστηκαν στο Δισπηλιό όσο και οι επιμέρους παρατηρήσεις μέσα από σχεδιαστικά γραφήματα. 9 Το σύνολο του οστεολογικού υλικού μελετάται προς το παρόν από την Dr. Ν. Φωκά-Κοσμετάτου και την Ε. Σαμαρτζίδου.

10 58 φοειδή και πουλιά (Τουλούμης 2002: 99). Η ποσοτική σύγκριση των βλημάτων του Δισπηλιού με τα υπόλοιπα εργαλεία της θέσης οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η χρήση τους ήταν σχετικά περιορισμένη. Με άλλα λόγια το οστεολογικό υλικό σε συνδυασμό με την εύρεση βλημάτων σφεντόνας αλλά και μικρού αριθμού λίθινων αιχμών βέλους επιβεβαιώνουν ότι ο Νεολιθικός κάτοικος της θέσης ασχολήθηκε συμπληρωματικά μόνο με το κυνήγι, ενώ η οικονομία του οικισμού ήταν κατά βάση γεωργοκτηνοτροφική. Σε γενικές γραμμές πάντως το υλικό από το Δισπηλιό δε διαφοροποιεί ούτε ανατρέπει την εικόνα που έχουν σχηματίσει ως τώρα οι αρχαιολόγοι για τα αντικείμενα αυτά, καθώς ανάλογα συμπεράσματα και παρατηρήσεις έχουν γίνει σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό και από άλλους ερευνητές. Μέσα από μια συγκριτική μελέτη των ευρημάτων της κάθε Νεολιθικής θέσης στην Ελλάδα δεν προκύπτει καμία ουσιαστική αλλαγή στα εξωτερικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά τους. ΑΦΟΡΜΕΣ ΓΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ Ο αρκετά ικανός αριθμός των πήλινων και λίθινων βλημάτων από το Δισπηλιό και τους υπόλοιπους νεολιθικούς οικισμούς φανερώνει ότι η σφεντόνα χρησιμοποιήθηκε ως κυνηγετικό όπλο σε κάποιο τουλάχιστον βαθμό. Φαίνεται ότι οι κάτοικοι της λίμνης αξιοποίησαν τόσο τα πήλινα όσο και τα λίθινα βλήματα δείχνοντας, όμως, μεγαλύτερη προτίμηση στα πρώτα. Αυτό γίνεται αντιληπτό και από το συνολικό αριθμό των ευρημάτων αλλά και από τη μεγάλη συγκέντρωση που βρέθηκε στο ανασκαφικό τετράγωνο της 7β, όπου τα «αποθηκευμένα» δείγματα ήταν σχεδόν όλα πήλινα. Ανάλογη προτίμηση διαπιστώθηκε ότι είχαν και οι κάτοικοι των άλλων Νεολιθικών θέσεων. Για παράδειγμα στην Οτζάκι Μαγούλα (Mottier 1981: 136, 149 και Hauptmann 1981: 154, 191, 223) και στην Αράπη Μαγούλα (Milojčić & Hauptmann 1969: 96, 102, 104, 108) εντοπίστηκαν μόνο πήλινοι πεσσοί, ενώ σαφώς περισσότεροι είναι οι πήλινοι έναντι των λίθινων λόγου χάρη στο Σέσκλο (Τσούντας 1908: και Παπαευθυμίου-Παπανθίμου 1989: 144, 146-8) και στο Τσαγγλί (Wace & Thompson 1912: 121). Ωστόσο μια τέτοια εικόνα μπορεί να είναι πλασματική, αν σκεφτεί κανείς τη δυσκολία αναγνώρισης και ταύτισης ενός λίθινου πεσσού, αλλά και την ευκολία πρόσβασης που διέθεταν οι προϊστορικοί άνθρωποι σε μικρές πέτρες σε συνδυασμό με την άμεση δυνατότητα μετατροπής τους σε πεσσούς σφεντόνας. Με άλλα λόγια δεν κρίνεται απολύτως απαραίτητο να υπάρχουν εντός του οικισμού μεγάλες ποσότητες λίθινων βλημάτων, εφόσον μια μικρή περιήγηση στη γύρω περιοχή θα εξασφάλιζε στο Νεολιθικό κυνηγό τα κατάλληλα εφόδια για το σκοπό του. Η περίπτωση των πήλινων πεσσών είναι κάπως διαφορετική. Χρειάζεται, δηλαδή, κάποια προεργασία για την κατασκευή και παραγωγή τους, μια διαδικασία σχετικά χρονοβόρα για την εύρεση και επεξεργασία του πηλού, το πλάσιμο και το ψήσιμο ή στέγνωμα του αντικειμένου στον ήλιο. Αρα εδώ ίσως υφίσταται ένας προγραμματισμός για να υπάρχουν σε διαθεσιμότητα πήλινα βλήματα ανά πάσα στιγμή. Το γεγονός ότι 27 πήλινοι πεσσοί στην τομή 7β ήταν τοποθετημένοι μέσα σε κάποιο σκεύος ή σάκο συνηγορεί υπέρ ενός τέτοιου προγραμματισμού και υποδηλώνει ότι τους φύλαγαν κάπου μαζεμένους και έτοιμους προς χρήση. Από την άλλη πλευρά βέβαια η ταυτόχρονη και παράλληλη χρήση τόσο των πήλινων όσο και των λίθινων πεσσών είναι μια πραγματικότητα σε πολλούς οικισμούς της Νεολιθικής. Με μία πρώτη αξιολόγηση δεν είναι δυνατόν να διαπιστωθεί μια ξεχωριστή και διαφορετική χρησιμότητα των δύο υλικών. Είναι παρόλα αυτά πιθανόν οι Νεολιθικοί να εντόπισαν στην πράξη ορισμένες διαφορές και για αυτό να εφάρμοζαν είτε το πήλινο είτε το λίθινο βλήμα ανάλογα με την περίσταση. Οι πειραματικές παρατηρήσεις που πραγματοποιήθηκαν από τον Newcomer (1978) ίσως δίνουν μια απάντηση. Το γεγονός, δηλαδή, ότι οι λίθινοι πεσσοί καλύπτουν μεγαλύτερη εμβέλεια και φτάνουν σε πιο μακρινή απόσταση ενώ οι πήλινοι πεσσοί προσφέρουν καλύ-

11 ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ 59 τερη ακρίβεια βολής μπορεί να είχε γίνει αντιληπτό από τους νεολιθικούς ανθρώπους και έτσι η επιλογή του υλικού γινόταν ανάλογα με τη χρήση. Φυσικά οι παραπάνω προτάσεις μόνο ως υποθετικές και ενδεχόμενες μπορούν να ενταχθούν στο γενικότερο προβληματισμό περί συνειδητής ή τυχαίας επιλογής του υλικού των νεολιθικών πεσσών. Ίσως τελικά τα δεδομένα που φτάνουν ως τις μέρες μας όσον αφορά τα βλήματα σφεντόνας που ανασύρονται μέσα από τα ερείπια ενός κατεστραμμένου ή εγκαταλειμμένου Νεολιθικού οικισμού να είναι ελλιπή και αποσπασματικά. Στην πραγματικότητα αγνοούμε αν αυτά που εντοπίζονται κατά τη διάρκεια της ανασκαφής είναι εκείνα που είχαν ήδη χρησιμοποιηθεί ή είναι μόνον εκείνα που ήταν έτοιμα για να χρησιμοποιηθούν ή πρόκειται και για τα δύο. Και μετά τη χρήση τους στο κυνήγι τι ακριβώς συνέβαινε; Τα περισυνέλλεγαν για να τα χρησιμοποιήσουν ξανά ή μήπως τα άφηναν στη θέση τους; Σαφώς δε θα ήταν δύσκολο για τους νεολιθικούς να βρουν βότσαλα της λίμνης με το κατάλληλο σχήμα και μέγεθος ή ακόμα και να πλάσουν από πηλό ένα μικρό αμφικωνικό βλήμα. Είτε τα μάζευαν και τα επέστρεφαν στο σπίτι τους είτε δεν τα αναζητούσαν ποτέ, είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς για μια συγκεκριμένη πρακτική και τακτική, αφού θα μπορούσε κάλλιστα να πρόκειται για ένα τυχαίο γεγονός. Εξάλλου υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο η πλειονότητα των βλημάτων που χρησιμοποιήθηκαν να βρίσκεται έξω από τον οικισμό και τα δεδομένα που έρχονται στα χέρια μας να αποτελούν μέρος μόνο μιας συνολικής εικόνας, την οποία δε θα καταφέρουμε ποτέ να αναπλάσουμε πλήρως ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Αρκετά ενδιαφέρουσες και γεμάτες προβληματισμό είναι οι συζητήσεις που έχουν προκύψει γύρω από την ερμηνεία αυτών των απλών και μικρών αρχαιολογικών ευρημάτων. Οι επικρατέστερες απόψεις είναι εκείνες που αντιμετωπίζουν τη σφεντόνα και τα βλήματά της ως τα βασικά εργαλεία για το κυνήγι και εκείνες που δίνουν επιπρόσθετες κοινωνικές προεκτάσεις στη χρήση τους και τα θεωρούν παράλληλα πολεμικά όπλα. Με μια πρώτη προσέγγιση του θέματος καμία από τις παραπάνω απόψεις δε φαίνεται απίθανη, διότι τα αντικείμενα αυτά είναι κατασκευασμένα με τέτοιο αεροδυναμικό σχήμα που σαφώς ο αρχικός σκοπός τους ήταν να βάλλουν, να χτυπήσουν δηλαδή κάτι, ένα ζώο, ένα πουλί ή ακόμα και έναν άνθρωπο. Το ζήτημα όμως είναι αν μια πολεμική χρήση μπορεί να αναχθεί με βεβαιότητα στη Νεολιθική Εποχή. Έτσι, από τη μία πλευρά πολλοί μελετητές (π.χ. Τσούντας 1908, Childe 1925, Buchholz 1965, Ευστρατίου 1982, Vutiropulos 1991, Treuil 1996) υποστηρίζουν ότι η σφεντόνα υπήρξε ένα αμιγώς κυνηγετικό εργαλείο κατά τη διάρκεια της Νεολιθικής Εποχής επισημαίνοντας ταυτόχρονα ότι ο τρόπος ζωής των νεολιθικών ομάδων δεν μπορεί να δικαιολογήσει την παρουσία οργανωμένων πολεμικών συγκρούσεων μεταξύ τους. Με άλλα λόγια, η οικονομία, η παραγωγική διαδικασία, οι κοινωνικές σχέσεις, η απουσία ταξικών διαφοροποιήσεων και κεντρικής εξουσίας καθώς και η έλλειψη ανισομερούς κατανομής του κοινωνικού υπερπροϊόντος δε συμβάλλουν στην ανάπτυξη εχθρικών συμπεριφορών ανάμεσα στις νεολιθικές κοινότητες. Μόνο από την αρχή της Εποχής του Χαλκού και έπειτα έχουν διαμορφωθεί και παγιωθεί τα χαρακτηριστικά εκείνα που ευνοούν τη δημιουργία ανταγωνισμών ανάμεσα στις αναπτυσσόμενες κοινωνίες και μόνο τότε στο πλαίσιο διαφορετικών δομών και νέου τρόπου ζωής η σφεντόνα μαζί με το τόξο πήρε τη θέση της στον πολεμικό εξοπλισμό των όποιων αντιμαχόμενων ομάδων. Τη χρήση της σφεντόνας στο κυνήγι επιβεβαιώνουν και τα οστά άγριας πανίδας που έχουν εντοπιστεί σε Νεολιθικούς οικισμούς. Μολονότι η οικονομία βασίζεται κυρίως στην καλλιέργεια της γης και στην κτηνοτροφία, υπάρχουν παράλληλα τα στοιχεία εκείνα που αποδεικνύουν ότι ο Νεολιθικός άνθρωπος δεν άφησε τελείως πίσω του το

12 60 μεσολιθικό παρελθόν και τις παραδόσεις του και συνέχισε σε μικρότερο βαθμό φυσικά να ασχολείται με το κυνήγι και την καρποσυλλογή. Με βάση τα γενικά ανασκαφικά δεδομένα και τις επιμέρους αναφορές βγαίνει το συμπέρασμα ότι η κυνηγετική δραστηριότητα των νεολιθικών ανθρώπων έπαιζε, σε σχέση με τις υπόλοιπες ασχολίες τους, δευτερεύοντα και συμπληρωματικό ρόλο. Μια απλή στατιστική προσέγγιση του οστεολογικού υλικού που προέρχεται από μη εξημερωμένα ζώα δεν ξεπερνά συνήθως το 2% επί του συνόλου των οστών μιας Νεολιθικής θέσης (Χουρμουζιάδης 1981: 39). Οπότε τα βλήματα σφεντόνας με το αεροδυναμικό τους σχήμα και όλα τα πλεονεκτήματα που αυτό συνιστά, καθίστανται το πλέον κατάλληλο εργαλείο στα χέρια ενός έμπειρου κυνηγού για να χτυπήσει, να τραυματίσει και ίσως να σκοτώσει ένα ζώο στο έδαφος ή ένα πτηνό στον αέρα με σκοπό να το εντάξει στη διατροφή του. Ενα εθνογραφικό παράδειγμα που ενδυναμώνει τη χρήση της σφεντόνας και των σφαιρικών πεσσών ως κυνηγετικών εργαλείων είναι το λεγόμενο bolas 10 (Εικ. 15). Πρόκειται για ένα κυνηγετικό όπλο που αποτελείται Εικ. 15 από δύο ή τρεις λίθινες σφαίρες προσαρμοσμένες στην άκρη ενός δερμάτινου συνήθως σχοινιού και έχει παρόμοιο τρόπο βολής με εκείνον της σφεντόνας. Το bolas χρησιμοποιείται ακόμα από πρωτόγονες φυλές Ινδιάνων στην Κεντρική και Νότια Αμερική, κυρίως για το κυνήγι πουλιών (Ευστρατίου 1982: 83) 11. Από την άλλη πλευρά κάποιοι μελετητές (π.χ. Μυλωνάς 1928, Rodden 1962, Weinberg 1965, Renfrew 1972) θεωρούν ότι η σφεντόνα πέρα από το κυνήγι χρησιμοποιήθηκε και ως όπλο ήδη από τη Νεολιθική Εποχή. Σύμφωνα με την άποψη αυτή η εύρεση πολυάριθμων πεσσών συσχετίζεται με οχυρωματικά έργα, λίθινους περιβόλους, προστατευτικές τάφρους και στρώματα καταστροφής οικισμών (Νέα Νικομήδεια, Σέσκλο, Μαγούλα Χατζημισσιώτικη, Σέρβια, Διμήνι) και υποστηρίζεται κατ επέκταση ότι όλα αυτά αποτελούν αποδείξεις επιδρομών και συγκρούσεων ανάμεσα στις νεολιθικές κοινότητες. Η πορεία της αρχαιολογικής έρευνας, όμως, θέτει υπό αμφισβήτηση αρκετές από αυτές τις αποδείξεις. Για παράδειγμα, οι οχυρωματικοί, σύμφωνα με τον Χ. Τσούντα (1908), περίβολοι της Ακρόπολης του Διμηνιού μετά την επανεξέτασή τους ερμηνεύτηκαν ως συνηθισμένα αναλήμματα που παίζουν βασικό ρόλο στη σωστή ανάπτυξη της οικοδομικής δραστηριότητας και στην οργάνωση του χώρου (Χουρμουζιάδης 1979: 57-94). Μολονότι αμυντικές τάφροι έχουν αναγνωριστεί σε οικισμούς της Αρχαιότερης και Μέσης Νεολιθικής όπως το Αχίλλειον, η Σουφλί Μαγούλα, η Νέα Νικομήδεια και τα Σέρβια, καθώς και σε οικισμούς της Νεότερης και Τελικής Νεολιθικής όπως η Οτζάκι Μαγούλα, η Αράπη Μαγούλα, η Αργισσα και ο Μακρύγιαλος, ωστόσο η οχυρωματική τους χρήση ενάντια σε εισβολείς δεν μπορεί να τεκμηριωθεί με πάσα βεβαιότητα. Θεωρείται δηλαδή πιθανότερο να εξυπηρετούσαν πολλαπλές λειτουργίες, την οριοθέτηση λόγου χάρη του χώρου του οικισμού και την προστασία του από τα άγρια ζώα και ίσως σε κάποια ενδεχόμενη κρίσιμη ή απειλητική κατάσταση να χρησίμευσαν ως προστατευτικές τάφροι (Andreou, Fotiadis & Kotsakis 1996). Παράλληλα με τα παραπάνω πιθανά οχυρωματικά έργα υπάρχουν και κάποιες ενδείξεις για καταστροφές οικισμών, οι οποίες ίσως θα μπορούσαν να ερμηνευτούν ως αποτέλεσμα ένοπλων επιθέσε- 10 Ο πληθυντικός αριθμός της ισπανικής λέξης bola που σημαίνει σφαίρα. 11 Βλ. και

13 ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ 61 ων. Γύρω στα τέλη της Μέσης Νεολιθικής μια εκτεταμένη καταστροφική φωτιά φαίνεται να έπληξε ταυτόχρονα τόσο την Ακρόπολη όσο και τον οικισμό του Σέσκλου. Συνέπεια αυτού του γεγονότος ήταν η παροδική ερήμωση του Σέσκλου Α (Ακρόπολη) για πολλούς αιώνες και η οριστική εγκατάλειψη της πόλης (Θεοχάρης 1971: 17-8). Τα αίτια αυτής της φωτιάς παραμένουν αδιευκρίνιστα. Πιθανολογείται ότι ενδεχομένως να προκλήθηκε μετά από κάποιο σεισμό ή από κάποια άλλη αιτία, όπως ένας πόλεμος (Θεοχάρης 1968: 25 και 1981: 119, 125). Η εύρεση πολλών συγκεντρωμένων πήλινων πεσσών σφεντόνας μέσα στο εργαστήριο του κεραμέα, που χρονολογείται σε αυτή την τελευταία φάση της Μέσης Νεολιθικής, μπορεί να σχετιστεί με την καταστροφή που ακολούθησε και ίσως με την πιθανή χρήση των βλημάτων αυτών ως όπλων. Παρόμοια καταστροφή από φωτιά την ίδια ακριβώς εποχή σημειώθηκε και στο Τσαγγλί (Wace & Thompson 1912: 86, 104). Και εδώ ο εντοπισμός εξήντα πήλινων βλημάτων μέσα στο «σπίτι Q» προβληματίζει. Σε περίπτωση που απορριφθούν τα φυσικά αίτια ενός τέτοιου φαινομένου ή ακόμα και το ξέσπασμα μιας τυχαίας φωτιάς στο χώρο, τότε κρίνεται αρκετά πιθανό να προηγήθηκε μια επίθεση. Είναι πάντως ιδιαίτερα ενδιαφέρον το γεγονός ότι δύο γειτονικοί οικισμοί, το Σέσκλο και το Τσαγγλί, καταστρέφονται την ίδια περίοδο και με τον ίδιο τρόπο, χωρίς ωστόσο τέτοια ή παρόμοια στρώματα καταστροφής να θεωρούνται ακλόνητες αποδείξεις εχθροπραξιών κατά τη διάρκεια της Νεολιθικής. Αφού πρώτα ξεκαθαριστεί ότι η λέξη «πόλεμος» δεν αντικατοπτρίζει τη μορφή του πολέμου, όπως την έχουμε στο μυαλό μας και όπως αυτός είναι γνωστός από τη σύγχρονη εποχή ή ακόμα από τις εκστρατείες του Μεσαίωνα ή εκείνες των πρώτων ιστορικών χρόνων, το βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι το ακόλουθο: ειρήνη ή πόλεμος τελικά στη Νεολιθική; Από τη μία πλευρά τα στοιχεία που μαρτυρούν αρχαιολογικά την ύπαρξη ενός οργανωμένου αμυντικού ή επιθετικού πολέμου στη Νεολιθική Ελλάδα είναι ελλιπή, αποσπασματικά και αμφισβητούμενα. Τα όποια τυχόν φαινόμενα επιθετικότητας και εχθροπραξιών θα είχαν μάλλον μικρότερη έκταση, ένταση και διάρκεια. Από την άλλη, όμως, η τεκμηρίωση της ειρήνης είναι μάλλον πιο δύσκολη υπόθεση. Η σκέψη ότι τα γενικά χαρακτηριστικά της Νεολιθικής (οργάνωση των οικισμών, δομή της κοινωνίας, παραγωγικές σχέσεις, ισοκατανεμημένες και χωρίς κεντρική εξουσία κοινωνίες, ευρύ ανταλλακτικό δίκτυο και επαφές) δεν υποδεικνύουν επιθετικές συμπεριφορές έχει κάποια λογική βάση, αλλά παρόλα αυτά δεν είναι δυνατόν να αποκλειστεί η πιθανότητα μεμονωμένων ή και εκτεταμένων βίαιων περιστατικών σε περίπτωση λόγου χάρη έλλειψης της τροφής. Ομως, ακόμα και αυτά τα περιορισμένα ή πιο συχνά φαινόμενα επιθετικής συμπεριφοράς εν καιρώ μιας φαινομενικής ειρήνης κατά τη διάρκεια της Νεολιθικής (Keeley 1996), δεν μπορούν να στηριχτούν και να επιβεβαιωθούν στο μέχρι τώρα αρχαιολογικό υλικό. Δεν είναι βέβαια πάντα απαραίτητο η ανθρώπινη επιθετικότητα να αφήνει ίχνη στις αρχαιολογικές επιχώσεις που χιλιετίες αργότερα ανασκάπτονται. Απτές αποδείξεις για την παρουσία εχθροπραξιών εντοπίζονται μόνο από την Εποχή του Χαλκού και τις μετέπειτα ιστορικές περιόδους. Ωστόσο θα είναι αρκετά μονομερές και απόλυτο, αν δεχτούμε πως οι νεολιθικοί γεωργοκτηνοτρόφοι έζησαν τόσες χιλιάδες χρόνια ειρηνικά και χωρίς εντάσεις, βίαιες συγκρούσεις ή επιθέσεις μέσα στην ίδια κοινότητα ή ανάμεσα σε γειτονικούς ή και απομακρυσμένους οικισμούς ή ακόμα και κατά τη διάρκεια των μικρών ή μεγάλων διαδρομών που έκαναν για την εύρεση των αναγκαίων πρώτων υλών. Οπότε τα πήλινα και λίθινα βλήματα σφεντόνας, από τη στιγμή που είναι σε θέση να απειλήσουν και να τραυματίσουν ένα ζώο, θα μπορούσαν κάλλιστα να κάνουν το ίδιο και σε έναν άνθρωπο. Για να ολοκληρωθεί η συζήτηση όσον αφορά τη χρησιμότητα των πεσσών σφεντόνας, αξίζει να αναφερθούν με συντομία και κάποιες άλλες εναλλακτικά προτεινόμενες απόψεις. Ετσι, τα τεχνουργήματα αυτά έχουν

14 62 ερμηνευτεί ως υφαντικά βάρη (Demoule & Perlès 1993), ως ένας τρόπος ελέγχου της θερμοκρασίας των φούρνων και των εστιών (Tringham & Krstić 1990: 336-8), ως μέρη κάποιου υποτυπώδους νεολιθικού μετρικού συστήματος (Vutiropulos 1991: 91-2), ως μέσα ψυχαγωγίας και άσκησης (Παπαευθυμίου-Παπανθίμου 1989: 152-4) και ως παιδικά παιχνίδια (Μπάτζιου 1981). Οι παραπάνω προσεγγίσεις, μολονότι μη επαρκώς τεκμηριωμένες, υπονοούν μια ενδεχομένως ευρύτερη και ποικιλότροπη χρήση των βλημάτων σφεντόνας. Τελικά κάνεις δεν μπορεί να αποκλείσει εξ ορισμού ότι αυτά είχαν και άλλες χρήσεις, τις οποίες δε θα μάθουμε ποτέ, όπως εξάλλου συμβαίνει και με πολλές πτυχές της ανθρώπινης δραστηριότητας του προϊστορικού παρελθόντος. Οι εν δυνάμει πολλαπλές εφαρμογές τους πάντως και η εκ φύσεως πρακτική χρησιμότητά τους φαίνεται ότι συντέλεσαν καθοριστικά στη διαχρονική παρουσία τους σε ολόκληρο τον κόσμο.

15 ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ 63 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αδαμίδου, Α Βλήματα Σφεντόνας στη Νεολιθική Εποχή: Η Περίπτωση του Δισπηλιού. Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Τμήμα Ιστορίας & Αρχαιολογίας [Μεταπτυχιακή εργασία]. Andreou, S., M. Fotiadis & K. Kotsakis 1996 Review of Aegean Prehistory V: The Neolithic and Bronze Age of Northern Greece. American Journal of Archaeology 100: Bossert, E.-M Kastri auf Syros. Αρχαιολογικόν Δελτίον 22 (Μελέται): Buchholz, H.-G Die Schleuder als Waffe im agäischen Kulturkreis. Anadolou Arastirmalari II: Childe, V. G The Dawn of the European Civilization. London: Kegan Paul The signi icance of the sling for Greek Prehistory. In Studies presented to David Moore Robinson on His Seventieth Birthday, Vol. I (ed. G. Mylonas): 1-5. Saint Louis: Washington University. Χουρμουζιάδης, Γ. Χ Το Νεολιθικό Διμήνι. Βόλος: Εταιρεία Θεσσαλικών Ερευνών Εισαγωγή στο νεολιθικό τρόπο παραγωγής (Β Μέρος). Ανθρωπολογικά 2: Χουρμουζιάδης, Γ. Χ. (επιστ. επιμ.) 2002 Δισπηλιό, 7500 Χρόνια Μετά. Θεσσαλονίκη: University Studio Press. Demoule, J.-P. & C. Perlès 1993 The Greek Neolithic: A new review. Journal of World Prehistory 7(4): Evans, A The Palace of Minos at Knossos, II. London: Macmillan. Ευστρατίου, Ν Αρχαιολογικά αντικείμενα: Εκφράσεις μιας δυναμικής πολιτιστικής διαδικασίας. Ανθρωπολογικά 3: Agios Petros. A Neolithic site in the Northern Sporades: Aegean Relationships during the Neolithic of the 5th Millennium. Oxford: British Archaeological Reports [BAR Int. Ser. 24]. Γραμμένος, Δ. & Σ. Κώτσος 2002 Σωστικές Ανασκαφές στο Νεολιθικό Οικισμό Σταυρούπολης Θεσσαλονίκης. Θεσσαλονίκη: Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Βόρειας Ελλάδας. Hauptmann, H Die deutschen Ausgrabungen auf der Otzaki-Magula in Thessalien, III. Das späte Neolithikum und Chalkolithikum. Bonn: Rudolf Habelt Verlag. Heizer, R. F. & I. W. Johnson 1952 A prehistoric sling from Lovelock Cave, Nevada. American Antiquity 18(2): Hellström, P Paradeisos: A Late Neolithic Settlement in Aegean Thrace. Stockholm: Medelhavsmuseet. Keeley, L. H War before Civilization: The Myth of the Peaceful Savage. New York. Korfmann, M The sling as a weapon. Scienti ic American 229(4): Κώτσος, Σ Ανασκαφή νεολιθικού οικισμού στη βιομηχανική περιοχή Δροσιάς Εδεσσας. Το Αρχαιολογικό Εργο στη Μακεδονία και Θράκη 6: Milojčić, V., J. Boessneck, & M. Hopf 1962 Die deutschen Ausgrabungen auf der Argissa-Magoula in Thessalien. I. Das Präkeramische Neolithikum sowie die Tier- und P lanzenreste. Bonn: Rudolf Habelt Verlag. Milojčić, V. & H. Hauptmann 1969 Die Funde der frühen Dimini-Zeit aus der Arapi-Magula, Thessalien. Bonn: Rudolf Habelt Verlag. Mottier, V Die deutschen Ausgrabungen auf der Otzaki-Magula in Thessalien. Das Mittlere Neolithikum. Bonn: Rudolf Habelt Verlag. Μπάτζιου, Α Πύργος: Ενας δορυφορικός προϊστορικός οικισμός. Ανθρωπολογικά 2:

16 64 Μυλωνάς, Γ Η Νεολιθική Εποχή εν Ελλάδι. Αθήνα: Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας. Mylonas, G Excavations at Olynthus. I. The Neolithic Settlement. Baltimore, Maryland: The John Hopkins University Press. Newcomer, M Experiments with slings. Modern Catapultry 4(2). Ντούμας, Χ Αρχαιότητες και μνημεία Κυκλάδων. Νάξος. Αρχαιολογικόν Δελτίον 19 (Χρονικά 3): Παπαευθυμίου-Παπανθίμου, Αικ Οι Ανασκαφές του Δ. Ρ. Θεοχάρη στο Νεολιθικό Οικισμό του Σέσκλου: Πήλινα Μικροαντικείμενα. Θεσσαλονίκη Πήλινα μικροαντικείμενα από τις ανασκαφές του Δ. Ρ. Θεοχάρη στο Σέσκλο: Ειρήνη και Πόλεμος. Στο Η Προϊστορική Ερευνα στην Ελλάδα και οι Προοπτικές της: Θεωρητικοί και Μεθοδολογικοί Προβληματισμοί. Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου στη Μνήμη του Δ. Ρ. Θεοχάρη. Θεσσαλονίκη-Καστοριά, Νοεμβρίου 1998: Θεσσαλονίκη: University Studio Press. Perlès, C The Early Neolithic in Greece. Cambridge: Cambridge University Press. Renfrew, C The Emergence of Civilization. London: Duckworth. Robinson, D. M A preliminary report on the excavations at Olynthos. American Journal of Archaeology 33: Rodden, R. J Excavations at the Early Neolithic Site at Nea Nikomedeia, Greek Macedonia. Proceedings of the Prehistoric Society 11: Σωτηριάδης, Γ Προϊστορικά αγγεία Χαιρωνείας και Ελατείας. Αρχαιολογική Εφημερίς: Θεοχάρης, Δ. Ρ Η Αυγή της Θεσσαλικής Προϊστορίας. Βόλος: Θεσσαλικά Μελετήματα Ανασκαφαί εν Σέσκλο. Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας: Ανασκαφαί εν Σέσκλο. Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας: Νεολιθικός Πολιτισμός. Αθήνα: Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης. Τουλούμης, Κ Η οικονομία ενός νεολιθικού λιμναίου οικισμού. Στο Δισπηλιό, 7500 Χρόνια Μετά (επιστ. επιμ. Γ. Χ. Χουρμουζιάδης): Θεσσαλονίκη: University Studio Press. Treuil, R. et al Οι Πολιτισμοί του Αιγαίου κατά τη Νεολιθική και την Εποχή του Χαλκού. Αθήνα: Εκδόσεις Καρδαμίτσα. Tringham, R. & D. Krstić 1990 Selevac: A Neolithic village in Yugoslavia. Los Angeles: University of California, Institute of Archaeology [Monumenta Αrchaeologica 15]. Τσούντας, Χ Αι Προϊστορικαί Ακροπόλεις Διμηνίου και Σέσκλου. Αθήνα: Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας. Vutiropulos, N Fernwaffen in Südosteuropa: Neolithikum bis frühe Bronzezeit. Buch am Erlbach: M. L. Leidorf [Internationale Archäologie 4]. Βουτυρόπουλος, Ν Το όπλο του Δαβίδ. Αρχαιολογία & Τέχνες 59: Wace, A. J. B. & M. S. Thompson 1912 Prehistoric Thessaly. Cambridge: Cambridge University Press. Weinberg, S. S Excavations at prehistoric Elateia, Hesperia 31: The relative chronology of the Aegean in the Stone and Early Bronze Ages. In Chronologies in Old World Archaeology (ed. R. W. Ehrich): Chicago: University of Chicago Press.

17 ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ ΣΦΕΝΤΟΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΔΙΣΠΗΛΙΟ 65 Summary Regarding the Neolithic sling bullets from Dispilio Antigoni Adamidou The article handles the presence and spread of the sling in the course of time and space. The use of the sling is recorded from prehistoric times since nowadays throughout the whole world. Although it was irst used as a hunting tool in the hands of Neolithic people, as time went by the sling became a very powerful weapon of antiquity. Since the slings were made of organic materials and therefore can be rarely preserved, their presence is witnessed only by the clay and stone sling bullets during the Neolithic. Sling bullets are traced in nearly every Neolithic site in Greece. Most of the times they are gathered inside the house and near the hearth, possibly to be heated slowly close to a burning ire. The analysis of Dispilio material has come to similar conclusions. Still, why do the Neolithic people seem to prefer clay over stone sling bullets? It is extremely possible that the mass quantity of these artifacts lay beyond the limits of each settlement. As a result it appears that we have in our hands only pieces of a greater puzzle, yet to be solved. Although the sling is considered mainly as a hunting tool during the Neolithic, certain scholars argue that it could have also been used as a weapon in limited or extended con licts among Neolithic people. Such kind of use, though not completely veri ied, cannot be totally excluded.

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Συμβολική και ιδεολογική ζωή.

Συμβολική και ιδεολογική ζωή. Συμβολική και ιδεολογική ζωή. Αικατερίνη Παπανθίμου, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Α.Π.Θ. Η ιδεολογία, που θεωρήθηκε συνώνυμη με τις πίστεις, τις κοσμολογικές αντιλήψεις και τη θρησκεία των κοινωνιών

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση Εύρεση Ανακαλύφθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα στην Κνωσό από τον Άρθουρ Έβανς, που την ονόμασε έτσι επειδή χρησιμοποιούσε γραμμικούς χαρακτήρες (και όχι εικονιστικούς, όπως η μινωική ιερογλυφική γραφή)

Διαβάστε περισσότερα

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Εργασία στο μάθημα: Το Νησιωτικό Αιγαίο κατά την 3 η Χιλιετία π.χ. Παναγιώτης Καπλάνης Επιβλέπων Καθηγητής: Βλαχόπουλος Ανδρέας Εαρινό Εξάμηνο 2015 Η Θέση Η Ίος βρίσκεται στο

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή

Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή Πώς οργανωνόμαστε; Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή Ερώτημα-κλειδί Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Νεολιθικής Εποχής; Ποιοι έπαιρναν τις αποφάσεις; Σύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ Όνομα: Χολέβα Βασιλική Εξάμηνο: Η Μάθημα: Το Αιγαίο κατά την 3η χιλιετία π.χ Διδάσκων: Βλαχόπουλος Ανδρέας ΠΑΛΑΜΑΡΙ I ΠΧ II ΠΑΛΑΜΑΡΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα Oι πυραμίδες που έχουν εντοπιστεί στην Ελλάδα, αποτελούν μοναδικά δείγματα πυραμιδικής αρχιτεκτονικής στον ευρωπαϊκό χώρο. Η μορφή τους, η αρχιτεκτονική τους, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια ΠΡΟΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΚΡΗΤΗ Πριν από τις επιφανειακές έρευνες στην περιοχή του Πλακιά και της Πρεβέλης στη νότια Κρήτη, τα μόνα γνωστά προνεολιθικά ευρήματα προέρχονταν από το εσωτερικό του σπηλαίου Ασφέντου στο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας στην Α τάξη Γυμνασίου, οι μαθητές μας

Διαβάστε περισσότερα

Από τότε που υπήρχαν άνθρωποι, υπήρχαν και τα όπλα. Τα αρχαία χρόνια οι άνθρωποι κυνηγούσαν και στην προσπάθειά τους να προστατευτούν από τα θηρία

Από τότε που υπήρχαν άνθρωποι, υπήρχαν και τα όπλα. Τα αρχαία χρόνια οι άνθρωποι κυνηγούσαν και στην προσπάθειά τους να προστατευτούν από τα θηρία Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΟΠΛΩΝ Από τότε που υπήρχαν άνθρωποι, υπήρχαν και τα όπλα. Τα αρχαία χρόνια οι άνθρωποι κυνηγούσαν και στην προσπάθειά τους να προστατευτούν από τα θηρία χρησιμοποιούσαν τα όπλα. Τεχνολογία

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη πόλης. Εισαγωγή

Διάταξη πόλης. Εισαγωγή Για οποιαδήποτε H μετάφραση παράλειψη, έγινε από το ridergr για το http:// ://www www.age age4greeks greeks.gr Επικοινωνήστε λάθος μαζί μετάφραση μας στο info@age ή ορθογραφικό age4greeks greeks.gr λάθος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΣΚΕΨΗ Οι τεράστια ανθρώπινη ικανότητα για μάθηση διακρίνει τον άνθρωπο από όλα τα άλλα γένη. Στην απώτερη Προϊστορία, η εξέλιξη της

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε:

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε: Αρχαιολογία ένα κλειδί για την πύλη του χρόνου 14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Συνοπτική περιγραφή Στο Α μέρος τα παιδιά κατασκευάζουν σε συνεργασία με τον/την

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Στα δυτικά της εθνικής οδού Τρικάλων - Ιωαννίνων, 3χλμ πριν από τα Μετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά

Διαβάστε περισσότερα

Η προϊστορική ακρόπολη στο Κορφάρι των Αμυγδαλιών του Πανόρμου της Νάξου

Η προϊστορική ακρόπολη στο Κορφάρι των Αμυγδαλιών του Πανόρμου της Νάξου Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας & Αρχαιολογίας Ακαδημαϊκό έτος 2014-2015 Η προϊστορική ακρόπολη στο Κορφάρι των Αμυγδαλιών του Πανόρμου της Νάξου Μάθημα: Το Νησιωτικό Αιγαίο κατά

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ:

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 2009 11-13 ΜΑΡΤΙΟΥ 2010, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΧΩΡΟΣ ΤΑΦΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΣΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΟΙΚΙΣΜΟ ΑΥΓΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Γεωργία Στρατούλη, Σέβη Τριανταφύλλου,

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο 1 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Διαφάνειες Οι Έλληνες και η ελληνική γλώσσα 3-4 Η καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου 5-7 Οι διάλεκτοι της Αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA12] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Β Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Τι είναι Aρχαιολογία; Η επιστήμη της αρχαιολογίας: Ασχολείται με την περισυλλογή,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη: το χρηματοοικονομικό προφίλ της μεταποίησης στο Βορειοελλαδικό Τόξο.

Μελέτη: το χρηματοοικονομικό προφίλ της μεταποίησης στο Βορειοελλαδικό Τόξο. Μελέτη: το χρηματοοικονομικό προφίλ της μεταποίησης στο Βορειοελλαδικό Τόξο. Αποτελέσματα από την επεξεργασία 226 ισολογισμών ισάριθμων βιομηχανιών με έδρα την Ήπειρο, τη Μακεδονία και τη Θράκη Βασικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. Εισαγωγή - Η πιο παραμελημένη περίοδος της ιστορίας της Ελληνικής είναι η μεσαιωνική. Για λόγους καθαρά ιδεολογικούς και πολιτικούς, το

Διαβάστε περισσότερα

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο ρομαντισμός, που καταλαμβάνει τον επισκέπτη, μόλις φθάσει στο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΚΕΛΕΤΙΚΩΝ ΥΠΟΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΔΙΣΠΗΛΙΟ

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΚΕΛΕΤΙΚΩΝ ΥΠΟΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΔΙΣΠΗΛΙΟ ΕΙΡΗΝΗ Ι. ΠΕΤΡΟΥΤΣΑ * ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΚΕΛΕΤΙΚΩΝ ΥΠΟΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΔΙΣΠΗΛΙΟ Το Δισπηλιό είναι ένας λιμναίος οικισμός, στη λίμνη Ορεστίδα της Καστοριάς, ο οποίος κατοικήθηκε από το τέλος της Μέσης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους

Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους Βογιατζόπουλος Σταμάτης Ιστορικό - Αρχαιολογικό Ιωαννίνων Ζ' Εξάμηνο Υπ.Καθ : Αν. Βλαχόπουλος, Μάθημα: Κρητομυκηναϊκή Θρησκεία Δεκέμβριος 2013 Εικόνα

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους Εκπόνηση:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >>

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >> 1 Ο ΕΠΑΛ ΝΑΥΠΛΙΟΥ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2014 : > ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΜΥΚΗΝΩΝ Από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα. Χτισμένη πάνω

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΑΡΧΑΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΤΟΥΣ ΣΕ ΟΣΤΡΑΚΑ ΠΗΛΙΝΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μεσοποταμία-Σουμέριοι Μέσα 4ης χιλιετίας π.χ. Σφηνοειδής γραφή Τρόπος γραφής που

Διαβάστε περισσότερα

Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο

Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο Παναγιώτης Καπλάνης Διδάσκων: Ανδρέας Βλαχόπουλος Σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ 1. ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 1.1 Πληθυσµός Κατά την εκπόνηση του

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

VI/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

VI/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ VI/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ Ο εθελοντικός τομέας αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνικής πολιτικής. Ιστορικά προηγείται του κράτους πρόνοιας, ενώ συνυπάρχει

Διαβάστε περισσότερα

Χαρτογράφηση της εξαγωγικής δραστηριότητας της Ελλάδας ανά Περιφέρεια και Νοµό 2008-2012

Χαρτογράφηση της εξαγωγικής δραστηριότητας της Ελλάδας ανά Περιφέρεια και Νοµό 2008-2012 Χαρτογράφηση της εξαγωγικής δραστηριότητας της Ελλάδας ανά Περιφέρεια και Νοµό 2008-2012 Ινστιτούτο Εξαγωγικών Ερευνών και Σπουδών Σύνδεσµος Εξαγωγέων Βορείου Ελλάδος Θεσσαλονίκη, 23/05/13 Σκοπός της µελέτης:

Διαβάστε περισσότερα

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ 600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ ΠΛΗΣΙΑΣΕ, ΝΥΞΕ ΜΕ ΤΗ ΜΑΚΡΙΑ ΛΟΓΧΗ Ή ΤΟ ΞΙΦΟΣ ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ ΚΑΙ ΦΟΝΕΥΣΕ ΕΝΑΝ ΑΝΔΡΑ. ΑΝΤΙΤΑΞΕ ΠΕΛΜΑ ΣΤΟ ΠΕΛΜΑ, ΘΕΣΕ ΑΣΠΙΔΑ ΣΤΗΝ ΑΣΠΙΔΑ, ΠΡΟΤΑΞΕ ΛΟΦΙΟ ΣΤΟ ΛΟΦΙΟ, ΚΡΑΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Νεολιθική Εποχή Διδακτική πρόταση 4: Ποια τεχνολογία χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι της Νεολιθικής Εποχής; Ερώτημα-κλειδί Ποια τεχνολογία (εργαλεία) χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι της

Διαβάστε περισσότερα

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου Απο τουσ Πρωτουσ Ανθρωπουσ ωσ το Νεολιθικο Πολιτισμο Κεφάλαιο 1 Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου H εξέλιξη του ανθρώπου κράτησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες

Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες Διάλεξη 7α: Νοητικοί Χάρτες Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Πανεπιστήμιο Αιγαίου Ευανθία Μιχαηλίδου Στόχος εκπαίδευσης Κατανόηση γεωγραφικού χώρου Οπτική αντίληψη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΜΠΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ

ΠΕΜΠΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ Ιωάννης Ασλάνης Η ΧΑΛΚΟΛΙΘΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΣΤΟ ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΟ ΧΩΡΟ. ΠΡΟΒΛΗΑΤΑ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ Ανάτυπο ΑΡΧΑΙΑ ΑΚΕΔΟΝΙΑ ΠΕΠΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΠΟΣΙΟ ΤΟΟΣ 1 8 Η ΧΑΛΚΟΛΙΘΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΣΤΟ ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΟ ΧΩΡΟ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΒΕΡΓΙΝΑΣ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΒΕΡΓΙΝΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΒΕΡΓΙΝΑΣ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΒΕΡΓΙΝΑΣ Παρελθόν - Παρόν - Μέλλον Στ. Δρούγου Ομάδα εργασίας: καθηγήτρια κλασικής αρχαιολογίας ΑΠΘ Ν. Χατζηδάκης αρχιτέκτων ΔΠΜΣ

Διαβάστε περισσότερα

8 η Ενότητα. Κατάκτηση του σημασιολογικού τομέα

8 η Ενότητα. Κατάκτηση του σημασιολογικού τομέα 8 η Ενότητα Κατάκτηση του σημασιολογικού τομέα 1. Εισαγωγή Είχαμε πει στο μάθημα Εισαγωγή στη Γλωσσολογία, ότι ο τομέας της Σημασιολογίας χωρίζεται στη λεξική και στη δομική σημασιολογία. Όσον αφορά τη

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη: το χρηματοοικονομικό προφίλ της μεταποίησης στο Βορειοελλαδικό Τόξο.

Μελέτη: το χρηματοοικονομικό προφίλ της μεταποίησης στο Βορειοελλαδικό Τόξο. Μελέτη: το χρηματοοικονομικό προφίλ της μεταποίησης στο Βορειοελλαδικό Τόξο. Αποτελέσματα από την επεξεργασία 226 ισολογισμών ισάριθμων βιομηχανιών με έδρα την Ήπειρο, τη Μακεδονία και τη Θράκη ΤΟ ΠΛΗΡΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Μινωικοί ιεροί χώροι Ενδεχομένως από τη Νεολιθική, αλλά με βεβαιότητα από την Προανακτορική εποχή φαίνεται ότι οι μινωίτες ασκούσαν τις λατρευτικές τους πρακτικές στα σπήλαια.

Διαβάστε περισσότερα

SOU ZHELEZNIK Stara Zagora, Bulgaria

SOU ZHELEZNIK Stara Zagora, Bulgaria SOU ZHELEZNIK Stara Zagora, Bulgaria Η Στάρα Ζαγόρα είναι είναι η έκτη μεγαλύτερη πόλη της Βουλγαρίας και ένα σημαντικό οικονομικό κέντρο της χώρας. Είναι γνωστή ως πόλη των ίσιων δρόμων, των φλαμουριών

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 Η Θεωρία Πιθανοτήτων είναι ένας σχετικά νέος κλάδος των Μαθηματικών, ο οποίος παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία. Επειδή η ιδιαιτερότητα

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ενότητα: Γεωγραφία (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα:

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α1 α. σχολικό βιβλίο, σελ. 46. Φεντερασιόν: ήταν μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοικτή σε νέες ιδέες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ)

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) Ίδρυση των πρώτων ανακτορικών κέντρων Κύριο χαρακτηριστικό στην κεραμική η εμφάνιση του καμαραϊκού ρυθμού, ο οποίοςαποτελεί προϊόν των

Διαβάστε περισσότερα

Η Αρχιτεκτονική των οικισμών

Η Αρχιτεκτονική των οικισμών Η Αρχιτεκτονική των οικισμών Ιωάννης Ασλάνης, Δρ. Προϊστορικής Αρχαολογίας, ΚΕΡΑ Η εσωτερική οργάνωση των οικισμών με τον τρόπο διάταξης των σπιτιών και των άλλων κτισμάτων και η τεχνική κατασκευής τους

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση Σεμιναρίου: Μαρίζα Μαρθάρη The seminar is organized by Marisa Marthari

Οργάνωση Σεμιναρίου: Μαρίζα Μαρθάρη The seminar is organized by Marisa Marthari CYCLADIC SEMINAR ΚΥΚΛΑΔΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΤHE ARCHAEOLOGICAL SOCIETY AT ATHENS, 22 PANEPISTIMIOU ST. Η ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 22 Πέμπτη, 30 Απριλίου 2015, 7 μ.μ. - Thursday, 30 April

Διαβάστε περισσότερα

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Δευτέρα, 17 Αύγουστος 2015 Παραλία Μακρύαμμου Παραδεισένια και πλήρως εξοπλισμένη

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Μ. Ρούμπου 1, Β. Κυλίκογλου 2, N. Müeller 2 & Ν. Καλογερόπουλος 1 1 Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Επιστήμης Διατολογίας-Διατροφής, Αθήνα 2 Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος,Τομέας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ»

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιληπτική Απόδοση Κειμένων ΑΣΚΗΣΗ: Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου που ακολουθεί σε μία παράγραφο 100 έως 120 λέξεων. (Πανελλαδικές Εξετάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού.

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. 1 Περιεχόμενα: Εισαγωγή σελ.3 Ιστορική αναδρομή σελ.4 Περιγραφή του χώρου σελ.5-7 Βιβλιογραφία σελ.8 Παράρτημα σελ.9-10 2 Εισαγωγή. Στο κέντρο της Λεμεσού υπάρχει το Κάστρο

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΡΑΤΟΥ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Το όρος Πίνοβο είναι ένα σχετικά άγνωστο βουνό. Ο ορεινός του όγκος απλώνεται στα βορειοδυτικά του νομού Πέλλας, ανάμεσα στα όρη Βόρας (Καϊμακτσαλάν) και Τζένα.

Διαβάστε περισσότερα

Η γεφύρωση της οικονομικής θεωρίας και της εφαρμοσμένης οικονομικής ανάλυσης: η χρησιμότητα μίας ενημερωμένης οικονομικής Βιβλιοθήκης

Η γεφύρωση της οικονομικής θεωρίας και της εφαρμοσμένης οικονομικής ανάλυσης: η χρησιμότητα μίας ενημερωμένης οικονομικής Βιβλιοθήκης Η γεφύρωση της οικονομικής θεωρίας και της εφαρμοσμένης οικονομικής ανάλυσης: η χρησιμότητα μίας ενημερωμένης οικονομικής Βιβλιοθήκης Αθήνα, 6 Μαρτίου 2015 Πέτρος Μηγιάκης Δ/νση Οικονομικής Ανάλυσης και

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001

Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001 Ελληνικό Στατιστικό Ινστιτούτο Πρακτικά 18 ου Πανελληνίου Συνεδρίου Στατιστικής (2005) σελ.351-356 Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001 Στέφος Ευστάθιος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΧΡΗΣΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΑ, ΕΤΟΥΣ 2007 ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ

ΕΡΕΥΝΑ ΧΡΗΣΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΑ, ΕΤΟΥΣ 2007 ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔOΣ Πειραιάς, 4.2.8 Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΡΕΥΝΑ ΧΡΗΣΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΑ, ΕΤΟΥΣ 7 ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Ιστορία Κατασκευών

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Ιστορία Κατασκευών ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Ιστορία Κατασκευών Ενότητα 2.1: Το Δομικό Σύστημα «ΔΟΚΟΣ ΕΠΙ ΣΤΥΛΩΝ» -Η εφαρμογή του συστήματος κατά την Προϊστορία Δρ Σταματίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΙΙ: ΕΙΡΗΝΙΚΟΣ, ΑΥΣΤΡΑΛΙΑ ΚΑΙ ΑΜΕΡΙΚΗ

ΜΑΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΙΙ: ΕΙΡΗΝΙΚΟΣ, ΑΥΣΤΡΑΛΙΑ ΚΑΙ ΑΜΕΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΙΙ: ΕΙΡΗΝΙΚΟΣ, ΑΥΣΤΡΑΛΙΑ ΚΑΙ ΑΜΕΡΙΚΗ 1. Εισαγωγή - Τόσο στον Ειρηνικό, όσο και στην Αυστραλία και την Αμερική γηγενείς γλώσσες θεωρούνται οι γλώσσες των λεγόμενων «ιθαγενών»,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2011-2012 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» Διδάσκων: Κ. Χρήστου

Διαβάστε περισσότερα

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com 1 Η αφορμή συγγραφής της εργασίας Το παρακάτω πρόβλημα που τέθηκε στο Μεταπτυχιακό μάθημα «Θεωρία Αριθμών» το ακαδημαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η ιδέα Η θέση και ο ρόλος της γυναίκας στο κοινωνικό σύνολο διαφοροποιείται από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Είναι πολύ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΡΟΔΟΣ, ΜΑΡΤΙΟΣ 2011 1 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ. 2 2. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

B Η ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΕΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ

B Η ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΕΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ B Η ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΕΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ 1. Ιστορική εξέλιξη της Χωροταξίας Η Χωροταξία στην Ελλάδα αρχίζει να εμφανίζεται ως ιδιαίτερος κλάδος (discipline) μεταπολεμικά, στις αρχές του δεύτερου μισού

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν στις χώρες των εταίρων

Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν στις χώρες των εταίρων Perception, Attitude, Movement Identity Needs Action (PAM-INA) - 502077-LLP-1-2009-1-DE-COMENIUS-CMP WP3 Ανάλυση Σχολικών Προγραμμάτων Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ»

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ» I ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1 Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ Γιώργος Ε 1 ΣΩΤΗΡΑ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η Σωτήρα έχει Αγιολογική ονομασία: φέρει το όνομα του Σωτήρος Χριστού. Εξάλλου στις 6 Αυγούστου τελείται μεγάλο πανηγύρι κατά τη γιορτή της Μεταμορφώσεως

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη Κ. Γ. Τσάιμου Αρχαιολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Ε.Μ.Π. Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη TΑ ΜΕΤΑΛΛΕYΜΑΤΑ που εκμεταλλεύτηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλικοί Παίδες. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ.

Βασιλικοί Παίδες. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ Βασιλικοί Παίδες για Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα μαθη τές Δ -Στ Τάξης Δημοτικού Σχολείου και Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Δ 4. Το ποσοστό της αρχικής κινητικής ενέργειας του βέλους που μεταφέρεται στο περιβάλλον του συστήματος μήλο-βέλος κατά τη διάρκεια της διάτρησης.

Δ 4. Το ποσοστό της αρχικής κινητικής ενέργειας του βέλους που μεταφέρεται στο περιβάλλον του συστήματος μήλο-βέλος κατά τη διάρκεια της διάτρησης. Σε οριζόντιο επίπεδο βρίσκεται ακίνητο ένα μήλο μάζας Μ = 200 g. Ένα μικρό βέλος μάζας m = 40 g κινείται οριζόντια με ταχύτητα μέτρου, υ 1 = 10 m / s, χτυπά το μήλο με αποτέλεσμα να το διαπεράσει. Αν γνωρίζετε

Διαβάστε περισσότερα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων Παράδειγμα Με πίνακες Με διαγράμματα Ονομαστικά δεδομένα Εδώ τα περιγραφικά μέτρα (μέσος, διάμεσος κλπ ) δεν έχουν νόημα Πήραμε ένα δείγμα από 25 άτομα και τα ρωτήσαμε

Διαβάστε περισσότερα